Îbrahîm Seydo Aydogan

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ku">
  <siteinfo>
    <sitename>Wîkîpediya</sitename>
    <dbname>kuwiki</dbname>
    <base>https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.20</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Medya</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Taybet</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Gotûbêj</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Bikarhêner</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Gotûbêja bikarhêner</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wîkîpediya</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Gotûbêja Wîkîpediyayê</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Wêne</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Gotûbêja wêneyî</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Gotûbêja MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Şablon</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Gotûbêja şablonê</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Alîkarî</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Gotûbêja alîkariyê</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategorî</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Gotûbêja kategoriyê</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Gotûbêja portalê</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Gotûbêja modulê</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Îbrahîm Seydo Aydogan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1501</id>
    <revision>
      <id>2095238</id>
      <parentid>2064753</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T08:42:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2095238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4416" sha1="ortl3aqa9nrckour5xj5dk3rk052xaf" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
'''Îbrahîm Seydo Aydogan''' (jdb. [[1976]] li [[Qoser]]ê, Mêrdînê) [[nivîskarê kurd|nivîskarekî kurd]] e.&lt;ref&gt;[[Rîzoyê Xerzî]] (2020). &quot;Tiştê dê ji me re bimîne tenê serbilindahî ye. Em artêşeke zanistî ava dikin.&quot;, Xwebûn, 19:2020, r. 4.&lt;/ref&gt;

== Jinenîgarî ==
Romannivîs Îbrahîm Seydo Aydogan li [[Qoser]]a [[Mêrdîn]]ê ji dayik bûye. Heta lîseyê jî xwendina xwe li wê derê kiriye. Di sala [[1993]]an de beşa mamostetiya edebiyatê ya [[Zanîngeha Dîcleyê]] ko li [[Amed]]ê ye kar kir. Di sala [[1997]]an de ji zanîngehê mezûn bû û li [[Stembol]]ê li lîseyekê dest bi mamostetiya edebiyatê kir. Di ber mamostetiyê re edîtoriya kovara kurdî ya edebî [[Pelînê]] kir. Ji destpêka sala [[2001]]ê ve li Fransayê dijî.
Di sala [[2003]]an de, li [[Zanîngeha Sorbonê]], li ser [[Victor Hugo]] û romanên dîrokî, bi navê &quot;Parîsiyên sedsala 15'an di Notre-Dame de Parisa [[Victor Hugo]] de&quot;, lêkolîneke masterê kir. Wî di sala [[2006]]an de jî, li [[Zanîngeha Rouenê]], tezeke doktorayê li ser &quot;wext, hevokên kompleks û lihevkirina wextan di romanên [[kurdî]] de&quot; amade kir.

Ibrahîm Seydo di şanzdehsaliya xwe de dest bi nivîskariyê kir. Piştî çend salên ko bi tirkî nivîsand û hin nivîs û helbestên wî di kovarên edebî yên [[tirkî]] de hatin weşandin, di sala [[1996]]an de bi temamî dev ji tirkî berda û ji wê rojê ve ye ku tenê bi kurdî dinivîsîne.

Aydogan heta niha sê pirtûk nivîsandine. Romana wî ya pêşiyê ''Reş û spî'' di sala 1999an de derket. Romana wî ya duyem ''Leyla Fîgaro'', dı sala 2003an de derket.

Pirtûka wî ya sêyem ''Hezkiriya Xwedê'' ko ji şeş çîrokan pêk tê, di sala 2005an de çap bû.

Herweha pirtûkeke wî ya helbestan, xebateke wî ya li ser rexneya kurdî ya edebî jî hene ku hê nehatine çapkirin.

Îbrahîm Seydo Aydogan di [[Tishk TV]] yê de bernameyeke bi navê ''Wêje'' amade dikir.

Ji sala 2007an ve ye ku li [[Parîs]]ê li Zanîngeha [[INALCO]] di beşê kurdî de mamoste ye.

Îbrahîm Seydo herweha pirtûka [[Orhan Pamuk]] ya bi navê [[Romannivîsê Pak û Dilovan]] (Saf ve Dusunceli Romanci) jî wergerandiye kurdî.

Pirtûka wî ya bi navê Guman ku ji lêkolînên ziman û wêjeya kurdî pêk tê, bi du cildan ve ji aliyê wesanxaneya Lîsê ve sala 2013an hate çapkirin.

== Berhem ==
* [[1999]] [[Reş û Spî|''Reş û Spî'']], roman,  Weşanên Doz, Stenbol, 288 r.
* [[2003]] [[Leyla Fîgaro|''Leyla Fîgaro'']], roman,  Weşanên Mîr, Stenbol, 163 r.
* [[2005]] [[Hezkiriya Xwedê|''Hezkiriya Xwedê'']]'', ç''îrok,  Weşanên Belkî, Amed.
* [[2013]] ''[[Guman 1: Zimanê Kurdî]],'' lêkolîn,  Weşanên Lîs, Amed.
* [[2014]] ''[[Guman 2: Wêjeya Kurdî û Romana Kurdî]]'', Weşanên Rûpel, Stenbol.

== Binêre ==
* [http://www.kurdigeh.com/authors.aspx?an=159&amp;aid=31 Gotar û lêkolînên Îbrahîm Seydo Aydogan li ser Kurdîgehê]
* [[Lîsteya romanên kurdî]]

{{Çk}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.efrin.net/efrin03/kurdi/weje-u-huner/index/2004/01/04-2.htm Hevpeyvîna [[Muhsin Seyda]] ligel Îbrahîm Seydo Aydogan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080625075120/http://www.efrin.net/efrin03/kurdi/weje-u-huner/index/2004/01/04-2.htm |date=2008-06-25 }}
* [http://www.rizgari.com/modules.php?name=Content&amp;pa=showpage&amp;pid=1475 Hevpeyvîna [[Yado Ciwan]] ligel Îbrahîm Seydo Aydogan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130217015249/http://rizgari.com/modules.php?name=Content&amp;pa=showpage&amp;pid=1475 |date=2013-02-17 }}
* [http://www.ozgur-gundem.com/index.php?haberID=33705&amp;haberBaslik=%E2%80%98Asimilasyon%20en%20b%C3%BCy%C3%BCk%20zul%C3%BCmd%C3%BCr&amp;action=haber_detay&amp;module=nuce&amp;authorName=Vedat%20%C3%87ET%C4%B0N Hevpeyvîna [[Vedat Cetin]] li gel Îbrahîm Seydo Aydogan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140810135517/http://www.ozgur-gundem.com/index.php?haberID=33705&amp;haberBaslik=%E2%80%98Asimilasyon%20en%20b%C3%BCy%C3%BCk%20zul%C3%BCmd%C3%BCr&amp;action=haber_detay&amp;module=nuce&amp;authorName=Vedat%20%C3%87ET%C4%B0N |date=2014-08-10 }}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1976]]
[[Kategorî:Kesên ji Qoserê]]
[[Kategorî:Nivîskarên ji Qoserê]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd|Aydogan, Îbrahîm Seydo]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd ên mêr ên sedsala 21ê]]
[[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]]</text>
      <sha1>ortl3aqa9nrckour5xj5dk3rk052xaf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pîr Rustem</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1503</id>
    <revision>
      <id>2095260</id>
      <parentid>2042850</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T10:28:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2095260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1542" sha1="8sttv7p7ezgakr1c746acqs9uoisijl" xml:space="preserve">[[Pîr Rustem]] (jdb. 1963 li Çeqela, Efrînê) nivîskarê kurd e.

Pîr Rustem di sala 1963an de li gundê [[Şêx Çeqlê]]/[[Çeqela]] gundekî [[Efrîn]]ê ji başûrê biçûk hatiye dinyayê. Ew çend salên pêşîn li wir dimîne û di dû re mala xwe bar bajarokê [[Cindirêsê]] dikin û heya ku xwendina lîsê kuta dike li wir dimîne û ji bo xwendina bilind di [[zanîngeha Helebê]] de, ew çend salan li wir derbas dike, lê ji berî ku xwendina endezyariyê kuta bike û di rêza çaran de berdide.&lt;ref&gt;&quot;Zarotiya neynikekê û tiştin din. Roman-Xelek 1&quot;, r. 1 û 11-12. [[Dilname]] 1:2010, [[Kobanî]].&lt;/ref&gt;

Wî gelek çîrok û gotar di rojname û kovarên kurdî de belav kirine wek: [[Stêr]], [[Pirs]], [[Zanîn]], [[Aso]], [[Azadiya Welat]], [[Jiyana Rewşen]], [[Armanc]], [[Newroz (Kovar)|Newroz]] û hwd.

Pîr Rustem îro (2020) li [[Swîsre]]yê dimîne.&lt;ref&gt;[[Rîzoyê Xerzî]] (2020). &quot;Doza gelekî têk naçe heke rewşenbîrên wan têk neçin. Ziman nasnameya berhemê ye&quot;, Xwebûn, 21:2020, r. 4.&lt;/ref&gt;

== Berhem ==
* [[Çivîkên beravêtî (pirtûk)]], çîrok, [[Weşanên kovara Aso]], [[Bêrût]], 1992
* [[Pilindir (pirtûk)]], çîrok, Weşanên kovara Aso, Bêrût, 1993
* [[Pûtvan (pirtûk)]], çîrok, [[Weşanên Merxê]], Bêrût, 1998
* [[Tîrav (pirtûk)]], çîrok, [[Weşanên Spîrêz]], Dihok, 2002.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Nivîskarên ji Efrînê]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî|Rustem, Pîr]]</text>
      <sha1>8sttv7p7ezgakr1c746acqs9uoisijl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ciwan Haco</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2425</id>
    <revision>
      <id>2095213</id>
      <parentid>2086407</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:27:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2095213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11545" sha1="c2vidm7d86v6aoq55bse0w233u4fvr6" xml:space="preserve">{{Agahîdank hunermend
| nav                = Ciwan Haco
| wêne               = [[Wêne:Ciwan Haco.jpg|180px]]
| paşbingeh          = solo_singer
| sernavê_wêne       = Ciwan Haco (2025)
| navê_jidayikbûnê   = Ciwan Haco
| roja_jidayikbûnê   = 17ê tebaxa 1957an
| cihê_jidayikbûnê   = [[Tirbespî]], [[Rojavaya Kurdistanê]]
| şirketa_muzîkê     = Pel Records (pêşane)&lt;br&gt;Red Music Digital
| cure               = Muzîka modern a kurdî
| pîşe               = Folk-rock etno-jazz
| amûr               = [[Tembûr]] û [[saz]]
}}
'''Ciwan Haco''' (jdb. 17ê tebaxa 1957an li [[Tirbespî]], [[Rojavaya Kurdistanê]])&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&quot;Bi Ciwan Haco re hevpeyvîn.&quot;, Welat, 68:1993, r.16.&lt;/ref&gt; stranbêj, bestekar û hunermendekî kurd e ku yek ji kesayetiyên herî girîng ên [[Muzîka kurdî|muzîka modern a kurdî]] ye. Ew bi tevlihevkirina dengên kevneşopî yên kurdî bi şêwazên muzîkê yên rojavayî yên wekî [[Muzîka pop|pop]], [[Muzîka rock|rock]] û [[caz]] tê nas kirin. Stranên wî pir caran mijarên civakî, çandî û siyasî vedibêjin û hem li [[Kurdistan]]ê û hem jî li di qada navneteweyî tê nas kirin. Cîwan Haco niha li [[Gävle]], [[Swêd]], bi malbata xwe re dijî.

== Jînenîgarî ==
Haco di 17ê tebaxa 1957an de li [[Rojavaya Kurdistanê]] li bajarê [[Tirbespî|Tirbespiyê]] hatiye dinyayê.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Ew bi eslê xwe ji eşîra Haco ye ku ji gundê [[Mizîzex]] bi ser navçeya [[Midyad]]ê ya [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]] ye ku li [[Bakurê Kurdistanê]] ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://mardinhaber.com.tr/haber/11381905/ciwan-haco-kimdir-nerelidir-nerede-yasamaktadir |sernav=Ciwan Haco Kimdir? Nerelidir? Nerede Yaşamaktadır? |malper=Mardin Haber Gazetesi |tarîx=2022-07-20 |roja-gihiştinê=2026-04-20 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt; Malbata Ciwan Haco xwedî axên mezin bûne, lê piştî tepeserkirina [[Serhildana Şêx Seîdê Pîranî]] di sala 1927an de, malbata wî ji dest komkujiyên dewleta tirkî koçberiya Rojavayê Kurdistanê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Altaş |pêşnav=Gülbahar |tarîx=19 adar 2020 |sernav=Kürt sanatçı Ciwan Haco’dan bir ilk; &quot;Beyaz Geceler&quot; isimli parçayı blues jazz tarzında seslendirdi |url=https://www.indyturk.com/node/148431/kürt-sanatçı-ciwan-haco’dan-bir-ilk-beyaz-geceler-isimli-parçayı-blues-jazz-tarzında |roja-gihiştinê=29 kanûna pêşîn 2022 |xebat=Independent Türkçe |ziman=tr }}&lt;/ref&gt; Bavê Ciwan Haco, girîngiyekê mezin li ser perwedahiya Ciwan Haco da. Di destpêkê de, wî hewesa Ciwan ji bo muzîkê piştgirî nekir. Di wê demê de, muzîk wekî pîşeyek ku tenê ji hêla çînên jêrîn ve dihat kirin dihat hesibandin.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://biyografi.kurtcebilgi.com/ciwan-haco-biyografisi/ |sernav=Ciwan Haco Biyografisi |malper=Kürtçe Bilgi - KurtceBilgi.Com |roja-gihiştinê=2026-04-20 |ziman=tr-TR }}&lt;/ref&gt; Tevî nerazîbûna bavê wî jî, Ciwan ji muzîkê hez dikir û ew kiriye armanca jiyana xwe. Di 14 saliya xwe de, wî di dawiyê de besteyên xwe yên yekem weşand. Dema ku ew 17 salî bû, wî konsera xwe ya yekem li ser dikê mezin da.&lt;ref name=&quot;Magazine2015&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://zivmagazine.com/2015/05/01/the-legend-continues-ciwan-haco-speaks-exclusively-to-ziv/ |sernav=The Legend Continues: Ciwan Haco Speaks Exclusively To ZÎV |malper=zîv |tarîx=1 gulan 2015 |roja-gihiştinê=5 tebax 2019 |ziman=en |rewşa-urlyê=usurped |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150518022712/http://zivmagazine.com/2015/05/01/the-legend-continues-ciwan-haco-speaks-exclusively-to-ziv/ |roja-arşîvê=18 gulan 2015 |paşnav=Magazine |pêşnav=ZÎV }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.last.fm/tr/music/Ciwan+Haco/+wiki |sernav=Ciwan Haco yaşı, geldiği yer, biyografisi |malper=Last.fm |roja-gihiştinê=2026-04-20 |ziman=tr }}{{Mirin girêdan|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

=== Almanya ===
Piştî xwendina qedandina lîseyê, di 1979an de&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Ciwan Haco diçe [[Almanya]]yê û li wir dikeve Zanîngeha Ruhrê, li [[Bochum]]ê. Ciwan li Bochumê sê salan beşa [[muzîk]] dixwîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://mardinhaber.com.tr/haber/11381905/ciwan-haco-kimdir-nerelidir-nerede-yasamaktadir |sernav=Ciwan Haco Kimdir? Nerelidir? Nerede Yaşamaktadır? - Mardin Haber Gazetesi |malper=Mardin Haber |tarîx=2022-07-20 |roja-gihiştinê=2026-04-20 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt; Di dema zanîngehê de, wî ji dersan kêmtir ji festîval an konseran fêr bûye. Wî bi taybetî ji sê muzîkvanên alman, di nav wan Udo Herbst jî, îlham digire.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Her çend muzîka wî berê ji muzîka kevneşopî a kurdî bandor bûbû jî, Ciwan Haco niha hemanên muzîka pop û rock a ewropî û amerîkî jî vedihewîne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Bi vê bingehê, wî şîroveyên xwe yên folklora kurdî pêşxistiye û stranên xwe wekî &quot;muzîka kurdî ya nûjen&quot; bi nav dike. Encam şêwazek bêhempa ye.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

=== Norwêc ===
Li [[Norwêc]]ê, wî bi muzîkvanên din re hev xebitiyê ku hin ji wan bi ezûmanên navneteweyî bûn. Pêşdariyên CDyên wî muzîkvanê îtalî [[Paolo Vinaccia]] ([[dahol]]), [[Stein Bullhanssen]] ([[e-gîtar]]), [[Bugge Wesseltoft]] ([[keyboard]]), [[Bendik Hofseth]] ([[saksofon]]) bûn. Muzîka wî ji wir ve nûtir û bi kalîtelîkekê baştir çêbû. Ciwan Haco bi gelek konserên baş-meaşkirî re, karibû tomarên studyoyê yên profesyonel bidest bixe. Di sala 1991ê de, wî yekem peymana xwe ya fermî ya tomarkirinê li Norwêcê îmze kir.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ozgurkurtcefm.net/biyografidetay-7-ciwan-haco--kimdir-biyografi.html |sernav=Ciwan Haco Kimdir Biyografi |malper=ozgurkurtcefm.net |roja-gihiştinê=2026-04-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Piştre, bi şiklekê pîşekarane (profesyonel) dest bi derxistina kasêt û CDyan kiriye. Li Tirkiyeyê, ''Sî û Sê Gule'', ''[[Dûrî]]'', [[Bilûra Min|''Bilûra'' ''Min'']], ''[[Gula Sor]]'', ''Destana Egîdekî'' û ''[[Leyla]]'' derxistiye. Albûmên ''Pêşmerge'', ''Serhildan'', ''[[Diyarbekir]]'', ''[[Girtiyên Azadiyê]]'' jî li Ewropayê hatin derxistin.

Di sala 2004an de, wî destûra pêşedanê li Tirkiyeyê wergirtiye. Li [[Êlih]]ê, wî 300 hezar kes bi awayekî aştiyane di konserekê balkêş di festîvalekê de anî cem hev.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Cıvan Haco, Batman'ı salladı |url=https://www.milliyet.com.tr/gundem/civan-haco-batmani-salladi-5147729 |roja-gihiştinê=2026-04-20 |xebat=Milliyet |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kralmuzik.com.tr/biyografisi/ciwan-haco |sernav=Ciwan Haco Kimdir? Ciwan Haco Biyografisi ve Hayatı {{!}} Kral Müzik |malper=kralmuzik.com.tr |roja-gihiştinê=2026-04-20 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt; Konsera wî ya dawî di tûra wî ya Tirkiyeyê de li [[Stembol]]ê bi dirûşmeya &quot;ji bo evîn û aştiyê&quot; pêk hat. Di festîvaleke muzîkê ya li [[Amed]]ê de, Haco di dema pîrozbahiyên [[Newroz]]ê de ligel muzîkvanên din, di nav wan de [[İbrahim Tatlıses]] jî hebû, performans pêşkêş kiriye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Ciwan Haco yekem car di fîlma Dol - Gileya Daholan, ji aliyê derhênerê kurd [[Huner Selîm]], di fîlmekê de lîstiye.

Heta sala 1999an, dema ku ew jina xwe ya [[Îslenda|îslendî]] re zewicî, û du keçên wan bûn, wî gotinên stranên xwe guherand û bala xwe da tiştên xweş ên jiyanê - evîn û şahî. Di nav tiştên din de, ew dixwaze vê guhertinê di gotinên xwe de vebêje:

{{Quote|&quot;Em kurd hewce ne ku bi bingehîn biguherin. Berê em xwe dispêrin şer. Lê îro divê em serî li rêbazên din bidin. Divê em çandê bikar bînin. Divê em fîlmên baş, muzîka baş, şanoyek baş çêbikin. Û nîşan bidin ku em dikarin ne tenê ji siyasetê, herwiha li ser evîn û seksê jî biaxivin.&quot;}}

=== Swêd ===
Ciwan Haco li Swêdê bi jina xwe û sê zarokên xwe, kurekî xwe yê neviyê û du keçan re dijî. Ciwan Haco 14 albûm derxistiye û li seranserê Ewropayê konseran dide.

Kanalê swêdî yê SVT2 di belgefîlma ''The Road to Diyarbakir'' (2011) weşand ku tê de Ciwan Haco li ser jiyan û hesreta welatê xwe diaxive.

== Reseptiyon ==
Di stranên xwe de, ew bi serbilindî û dubarekirî girêdana xwe ya kûr bi jiyan, êş û têkoşîna gelê xwe li [[Kurdistan]]ê nîşan dide. Ew di berhemên xwe de bi eşkereyî li ser 5 hezar gundên kurdan ên wêrankirî diaxive û li dijî qedexekirina zimanê xwe derdikeve. Gotinên wî ne tenê ji welatê wî, lê di heman demê de ji xwezayê û ji helbestan jî îlhamê digirin, ku ew wan dike muzîk.

Hacoyî muzîka otantîk a kurdî bi formên folk-rock ji nû ve serrast kiriye. Hunermend bi vî awayî stranên kurdî bi dinê dinasînit û stranên kevneşopî di nav gelek baskên muzîkê da bi cih kimdir.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Haco jî mîna muzîkvanên din ên navdar ên kurd, wekî [[Şivan Perwer]], carinan di stranên xwe de helbestên helbestvanên kurd ên wekî [[Cegerxwîn]] û [[Qedrîcan]] bikar tîne.

Ciwan Haco bi gotinên xwe yên ku pir caran bi zanebûn sade ne û mijara sereke ya dubarebûyî evîn e, bi guhertoyên li dora heman mijarê tê nasîn. Strana sereke ya albûma wî ya dawî [[Off (albûm)|''Off'']] (2006), ''Li hêviya te'', vokal hem bi zimanê kurdî û hem jî bi [[Zimanê fransî|fransî]] (ya paşîn ji aliyê dengbêjek jin ve tê gotin) vedihewîne.

''Destana Egîdekî'', destane-şiîra romanivîsê kurd ê bi navûdeng [[Mehmed Uzun]] ye. Nivîskar di wê dastanê da behsa çîroka pênç ciwanên kurd kiriye. Ciwan Haco ew destana Mehmed Uzun re bi aranjeyeka nûjen û bi formên etno-caz strandiye.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Dîskografî ==

=== Albûm ===

* ''[[Emîna Emîna]]'' (1970)
* ''[[Pêşmerge]]'' (1979)
* ''[[Diyarbekir (albûm)|Diyarbekir]]'' (1981)
* ''[[Gula Sor]]'' (1983)
* ''[[Leyla (albûm)|Leyla]]'' (1985)
* ''[[Girtiyên Azadiyê]]'' (1987)
* ''[[Çaw Bella]]'' (1989)
* ''[[Sî û Sê Gule (albûm)|Sî û Sê Gule]]'' (1991)
* ''[[Dûrî]]'' (1994)
* ''[[Bilûra Min]]'' (1997)
* ''Destana Egîdekî'' (1998)
* ''[[Derya]]'' (2003)
* ''[[Konsera Batmanê]]'' (2003) (VCD û [[DVD]])
* ''[[Na Na]]'' (2004)
* ''[[Off]]'' (2006)
* ''Veger'' (2012)
* ''Ev Jiyan bi [[Vellúa]] re'' (2020)

==== Albûmên zindî ====

* Konsera Êlihê (2003)

=== Singles ===
* 1983: Lê Dînê
* 1983: Bêrivanê
* 1983: Pir Xweşe
* 1983: Hevala Evîndar
* 1983: Gula Sor
* 1989: Xeribi
* 1989: Hey Dilberê
* 1989: Nisêbîna Rengîn
* 1989: Nazikê
* 2004: Ax û Eman
* 2004: Na Na
* 2006: Felek-Dostum
* 2006: Welate Min-Ülkem
* 2012: Esmer (bi [[Hülya Avşar]] re)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/amp/kultur-sanat/muzik/ciwan-haco-ile-hulya-avsar-duet-yapti |sernav=Ciwan Haco ile Hülya Avşar düet yaptı |malper=www.cnnturk.com |roja-gihiştinê=2026-04-20 }}&lt;/ref&gt;
* 2012: Eman Dilo
* 2016: Merhaba
* 2018: Nisrînê
* 2020: Ev Jiyan (bi [[Vellúa]] re)

== Girêdanên derve ==

* [http://www.facebook.com/ciwanhaco Rûpela Ciwan Haco li ser Facebookê]
* [http://www.twitter.com/ciwan_haco Hesabê Twitterê yê Ciwan Haco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140820102311/https://twitter.com/ciwan_haco |date=2014-08-20 }}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1957]]
[[Kategorî:Kesên ji Midyadê]]
[[Kategorî:Kesên ji Qamişloyê]]
[[Kategorî:Kurdên Rojavaya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Stranbêjên kurd]]</text>
      <sha1>c2vidm7d86v6aoq55bse0w233u4fvr6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095214</id>
      <parentid>2095213</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:28:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT</username>
        <id>89094</id>
      </contributor>
      <comment>şopandina AMP ji URLan hate rakirin ([[:m:User:KiranBOT/AMP|hûrgulî]]) ([[User talk:Usernamekiran|çewtiyek rapor bike]]) v3.1.1-current</comment>
      <origin>2095214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11547" sha1="puc6ylfqapopwe1xg0u1kcozo54znp4" xml:space="preserve">{{Agahîdank hunermend
| nav                = Ciwan Haco
| wêne               = [[Wêne:Ciwan Haco.jpg|180px]]
| paşbingeh          = solo_singer
| sernavê_wêne       = Ciwan Haco (2025)
| navê_jidayikbûnê   = Ciwan Haco
| roja_jidayikbûnê   = 17ê tebaxa 1957an
| cihê_jidayikbûnê   = [[Tirbespî]], [[Rojavaya Kurdistanê]]
| şirketa_muzîkê     = Pel Records (pêşane)&lt;br&gt;Red Music Digital
| cure               = Muzîka modern a kurdî
| pîşe               = Folk-rock etno-jazz
| amûr               = [[Tembûr]] û [[saz]]
}}
'''Ciwan Haco''' (jdb. 17ê tebaxa 1957an li [[Tirbespî]], [[Rojavaya Kurdistanê]])&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&quot;Bi Ciwan Haco re hevpeyvîn.&quot;, Welat, 68:1993, r.16.&lt;/ref&gt; stranbêj, bestekar û hunermendekî kurd e ku yek ji kesayetiyên herî girîng ên [[Muzîka kurdî|muzîka modern a kurdî]] ye. Ew bi tevlihevkirina dengên kevneşopî yên kurdî bi şêwazên muzîkê yên rojavayî yên wekî [[Muzîka pop|pop]], [[Muzîka rock|rock]] û [[caz]] tê nas kirin. Stranên wî pir caran mijarên civakî, çandî û siyasî vedibêjin û hem li [[Kurdistan]]ê û hem jî li di qada navneteweyî tê nas kirin. Cîwan Haco niha li [[Gävle]], [[Swêd]], bi malbata xwe re dijî.

== Jînenîgarî ==
Haco di 17ê tebaxa 1957an de li [[Rojavaya Kurdistanê]] li bajarê [[Tirbespî|Tirbespiyê]] hatiye dinyayê.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Ew bi eslê xwe ji eşîra Haco ye ku ji gundê [[Mizîzex]] bi ser navçeya [[Midyad]]ê ya [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]] ye ku li [[Bakurê Kurdistanê]] ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://mardinhaber.com.tr/haber/11381905/ciwan-haco-kimdir-nerelidir-nerede-yasamaktadir |sernav=Ciwan Haco Kimdir? Nerelidir? Nerede Yaşamaktadır? |malper=Mardin Haber Gazetesi |tarîx=2022-07-20 |roja-gihiştinê=2026-04-20 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt; Malbata Ciwan Haco xwedî axên mezin bûne, lê piştî tepeserkirina [[Serhildana Şêx Seîdê Pîranî]] di sala 1927an de, malbata wî ji dest komkujiyên dewleta tirkî koçberiya Rojavayê Kurdistanê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Altaş |pêşnav=Gülbahar |tarîx=19 adar 2020 |sernav=Kürt sanatçı Ciwan Haco’dan bir ilk; &quot;Beyaz Geceler&quot; isimli parçayı blues jazz tarzında seslendirdi |url=https://www.indyturk.com/node/148431/kürt-sanatçı-ciwan-haco’dan-bir-ilk-beyaz-geceler-isimli-parçayı-blues-jazz-tarzında |roja-gihiştinê=29 kanûna pêşîn 2022 |xebat=Independent Türkçe |ziman=tr }}&lt;/ref&gt; Bavê Ciwan Haco, girîngiyekê mezin li ser perwedahiya Ciwan Haco da. Di destpêkê de, wî hewesa Ciwan ji bo muzîkê piştgirî nekir. Di wê demê de, muzîk wekî pîşeyek ku tenê ji hêla çînên jêrîn ve dihat kirin dihat hesibandin.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://biyografi.kurtcebilgi.com/ciwan-haco-biyografisi/ |sernav=Ciwan Haco Biyografisi |malper=Kürtçe Bilgi - KurtceBilgi.Com |roja-gihiştinê=2026-04-20 |ziman=tr-TR }}&lt;/ref&gt; Tevî nerazîbûna bavê wî jî, Ciwan ji muzîkê hez dikir û ew kiriye armanca jiyana xwe. Di 14 saliya xwe de, wî di dawiyê de besteyên xwe yên yekem weşand. Dema ku ew 17 salî bû, wî konsera xwe ya yekem li ser dikê mezin da.&lt;ref name=&quot;Magazine2015&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://zivmagazine.com/2015/05/01/the-legend-continues-ciwan-haco-speaks-exclusively-to-ziv/ |sernav=The Legend Continues: Ciwan Haco Speaks Exclusively To ZÎV |malper=zîv |tarîx=1 gulan 2015 |roja-gihiştinê=5 tebax 2019 |ziman=en |rewşa-urlyê=usurped |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150518022712/http://zivmagazine.com/2015/05/01/the-legend-continues-ciwan-haco-speaks-exclusively-to-ziv/ |roja-arşîvê=18 gulan 2015 |paşnav=Magazine |pêşnav=ZÎV }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.last.fm/tr/music/Ciwan+Haco/+wiki |sernav=Ciwan Haco yaşı, geldiği yer, biyografisi |malper=Last.fm |roja-gihiştinê=2026-04-20 |ziman=tr }}{{Mirin girêdan|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

=== Almanya ===
Piştî xwendina qedandina lîseyê, di 1979an de&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Ciwan Haco diçe [[Almanya]]yê û li wir dikeve Zanîngeha Ruhrê, li [[Bochum]]ê. Ciwan li Bochumê sê salan beşa [[muzîk]] dixwîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://mardinhaber.com.tr/haber/11381905/ciwan-haco-kimdir-nerelidir-nerede-yasamaktadir |sernav=Ciwan Haco Kimdir? Nerelidir? Nerede Yaşamaktadır? - Mardin Haber Gazetesi |malper=Mardin Haber |tarîx=2022-07-20 |roja-gihiştinê=2026-04-20 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt; Di dema zanîngehê de, wî ji dersan kêmtir ji festîval an konseran fêr bûye. Wî bi taybetî ji sê muzîkvanên alman, di nav wan Udo Herbst jî, îlham digire.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Her çend muzîka wî berê ji muzîka kevneşopî a kurdî bandor bûbû jî, Ciwan Haco niha hemanên muzîka pop û rock a ewropî û amerîkî jî vedihewîne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Bi vê bingehê, wî şîroveyên xwe yên folklora kurdî pêşxistiye û stranên xwe wekî &quot;muzîka kurdî ya nûjen&quot; bi nav dike. Encam şêwazek bêhempa ye.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

=== Norwêc ===
Li [[Norwêc]]ê, wî bi muzîkvanên din re hev xebitiyê ku hin ji wan bi ezûmanên navneteweyî bûn. Pêşdariyên CDyên wî muzîkvanê îtalî [[Paolo Vinaccia]] ([[dahol]]), [[Stein Bullhanssen]] ([[e-gîtar]]), [[Bugge Wesseltoft]] ([[keyboard]]), [[Bendik Hofseth]] ([[saksofon]]) bûn. Muzîka wî ji wir ve nûtir û bi kalîtelîkekê baştir çêbû. Ciwan Haco bi gelek konserên baş-meaşkirî re, karibû tomarên studyoyê yên profesyonel bidest bixe. Di sala 1991ê de, wî yekem peymana xwe ya fermî ya tomarkirinê li Norwêcê îmze kir.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ozgurkurtcefm.net/biyografidetay-7-ciwan-haco--kimdir-biyografi.html |sernav=Ciwan Haco Kimdir Biyografi |malper=ozgurkurtcefm.net |roja-gihiştinê=2026-04-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Piştre, bi şiklekê pîşekarane (profesyonel) dest bi derxistina kasêt û CDyan kiriye. Li Tirkiyeyê, ''Sî û Sê Gule'', ''[[Dûrî]]'', [[Bilûra Min|''Bilûra'' ''Min'']], ''[[Gula Sor]]'', ''Destana Egîdekî'' û ''[[Leyla]]'' derxistiye. Albûmên ''Pêşmerge'', ''Serhildan'', ''[[Diyarbekir]]'', ''[[Girtiyên Azadiyê]]'' jî li Ewropayê hatin derxistin.

Di sala 2004an de, wî destûra pêşedanê li Tirkiyeyê wergirtiye. Li [[Êlih]]ê, wî 300 hezar kes bi awayekî aştiyane di konserekê balkêş di festîvalekê de anî cem hev.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Cıvan Haco, Batman'ı salladı |url=https://www.milliyet.com.tr/gundem/civan-haco-batmani-salladi-5147729 |roja-gihiştinê=2026-04-20 |xebat=Milliyet |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kralmuzik.com.tr/biyografisi/ciwan-haco |sernav=Ciwan Haco Kimdir? Ciwan Haco Biyografisi ve Hayatı {{!}} Kral Müzik |malper=kralmuzik.com.tr |roja-gihiştinê=2026-04-20 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt; Konsera wî ya dawî di tûra wî ya Tirkiyeyê de li [[Stembol]]ê bi dirûşmeya &quot;ji bo evîn û aştiyê&quot; pêk hat. Di festîvaleke muzîkê ya li [[Amed]]ê de, Haco di dema pîrozbahiyên [[Newroz]]ê de ligel muzîkvanên din, di nav wan de [[İbrahim Tatlıses]] jî hebû, performans pêşkêş kiriye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Ciwan Haco yekem car di fîlma Dol - Gileya Daholan, ji aliyê derhênerê kurd [[Huner Selîm]], di fîlmekê de lîstiye.

Heta sala 1999an, dema ku ew jina xwe ya [[Îslenda|îslendî]] re zewicî, û du keçên wan bûn, wî gotinên stranên xwe guherand û bala xwe da tiştên xweş ên jiyanê - evîn û şahî. Di nav tiştên din de, ew dixwaze vê guhertinê di gotinên xwe de vebêje:

{{Quote|&quot;Em kurd hewce ne ku bi bingehîn biguherin. Berê em xwe dispêrin şer. Lê îro divê em serî li rêbazên din bidin. Divê em çandê bikar bînin. Divê em fîlmên baş, muzîka baş, şanoyek baş çêbikin. Û nîşan bidin ku em dikarin ne tenê ji siyasetê, herwiha li ser evîn û seksê jî biaxivin.&quot;}}

=== Swêd ===
Ciwan Haco li Swêdê bi jina xwe û sê zarokên xwe, kurekî xwe yê neviyê û du keçan re dijî. Ciwan Haco 14 albûm derxistiye û li seranserê Ewropayê konseran dide.

Kanalê swêdî yê SVT2 di belgefîlma ''The Road to Diyarbakir'' (2011) weşand ku tê de Ciwan Haco li ser jiyan û hesreta welatê xwe diaxive.

== Reseptiyon ==
Di stranên xwe de, ew bi serbilindî û dubarekirî girêdana xwe ya kûr bi jiyan, êş û têkoşîna gelê xwe li [[Kurdistan]]ê nîşan dide. Ew di berhemên xwe de bi eşkereyî li ser 5 hezar gundên kurdan ên wêrankirî diaxive û li dijî qedexekirina zimanê xwe derdikeve. Gotinên wî ne tenê ji welatê wî, lê di heman demê de ji xwezayê û ji helbestan jî îlhamê digirin, ku ew wan dike muzîk.

Hacoyî muzîka otantîk a kurdî bi formên folk-rock ji nû ve serrast kiriye. Hunermend bi vî awayî stranên kurdî bi dinê dinasînit û stranên kevneşopî di nav gelek baskên muzîkê da bi cih kimdir.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Haco jî mîna muzîkvanên din ên navdar ên kurd, wekî [[Şivan Perwer]], carinan di stranên xwe de helbestên helbestvanên kurd ên wekî [[Cegerxwîn]] û [[Qedrîcan]] bikar tîne.

Ciwan Haco bi gotinên xwe yên ku pir caran bi zanebûn sade ne û mijara sereke ya dubarebûyî evîn e, bi guhertoyên li dora heman mijarê tê nasîn. Strana sereke ya albûma wî ya dawî [[Off (albûm)|''Off'']] (2006), ''Li hêviya te'', vokal hem bi zimanê kurdî û hem jî bi [[Zimanê fransî|fransî]] (ya paşîn ji aliyê dengbêjek jin ve tê gotin) vedihewîne.

''Destana Egîdekî'', destane-şiîra romanivîsê kurd ê bi navûdeng [[Mehmed Uzun]] ye. Nivîskar di wê dastanê da behsa çîroka pênç ciwanên kurd kiriye. Ciwan Haco ew destana Mehmed Uzun re bi aranjeyeka nûjen û bi formên etno-caz strandiye.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Dîskografî ==

=== Albûm ===

* ''[[Emîna Emîna]]'' (1970)
* ''[[Pêşmerge]]'' (1979)
* ''[[Diyarbekir (albûm)|Diyarbekir]]'' (1981)
* ''[[Gula Sor]]'' (1983)
* ''[[Leyla (albûm)|Leyla]]'' (1985)
* ''[[Girtiyên Azadiyê]]'' (1987)
* ''[[Çaw Bella]]'' (1989)
* ''[[Sî û Sê Gule (albûm)|Sî û Sê Gule]]'' (1991)
* ''[[Dûrî]]'' (1994)
* ''[[Bilûra Min]]'' (1997)
* ''Destana Egîdekî'' (1998)
* ''[[Derya]]'' (2003)
* ''[[Konsera Batmanê]]'' (2003) (VCD û [[DVD]])
* ''[[Na Na]]'' (2004)
* ''[[Off]]'' (2006)
* ''Veger'' (2012)
* ''Ev Jiyan bi [[Vellúa]] re'' (2020)

==== Albûmên zindî ====

* Konsera Êlihê (2003)

=== Singles ===
* 1983: Lê Dînê
* 1983: Bêrivanê
* 1983: Pir Xweşe
* 1983: Hevala Evîndar
* 1983: Gula Sor
* 1989: Xeribi
* 1989: Hey Dilberê
* 1989: Nisêbîna Rengîn
* 1989: Nazikê
* 2004: Ax û Eman
* 2004: Na Na
* 2006: Felek-Dostum
* 2006: Welate Min-Ülkem
* 2012: Esmer (bi [[Hülya Avşar]] re)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/kultur-sanat/muzik/ciwan-haco-ile-hulya-avsar-duet-yapti-78524 |sernav=Ciwan Haco ile Hülya Avşar düet yaptı |malper=www.cnnturk.com |roja-gihiştinê=2026-04-20 }}&lt;/ref&gt;
* 2012: Eman Dilo
* 2016: Merhaba
* 2018: Nisrînê
* 2020: Ev Jiyan (bi [[Vellúa]] re)

== Girêdanên derve ==

* [http://www.facebook.com/ciwanhaco Rûpela Ciwan Haco li ser Facebookê]
* [http://www.twitter.com/ciwan_haco Hesabê Twitterê yê Ciwan Haco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140820102311/https://twitter.com/ciwan_haco |date=2014-08-20 }}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1957]]
[[Kategorî:Kesên ji Midyadê]]
[[Kategorî:Kesên ji Qamişloyê]]
[[Kategorî:Kurdên Rojavaya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Stranbêjên kurd]]</text>
      <sha1>puc6ylfqapopwe1xg0u1kcozo54znp4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095215</id>
      <parentid>2095214</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:57:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>- 2025 (ez pê bawer nakim)</comment>
      <origin>2095215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11540" sha1="m68eslvzywpkuqrjga7uf2k79yq8nxw" xml:space="preserve">{{Agahîdank hunermend
| nav                = Ciwan Haco
| wêne               = [[Wêne:Ciwan Haco.jpg|180px]]
| paşbingeh          = solo_singer
| sernavê_wêne       = Ciwan Haco
| navê_jidayikbûnê   = Ciwan Haco
| roja_jidayikbûnê   = 17ê tebaxa 1957an
| cihê_jidayikbûnê   = [[Tirbespî]], [[Rojavaya Kurdistanê]]
| şirketa_muzîkê     = Pel Records (pêşane)&lt;br&gt;Red Music Digital
| cure               = Muzîka modern a kurdî
| pîşe               = Folk-rock etno-jazz
| amûr               = [[Tembûr]] û [[saz]]
}}
'''Ciwan Haco''' (jdb. 17ê tebaxa 1957an li [[Tirbespî]], [[Rojavaya Kurdistanê]])&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&quot;Bi Ciwan Haco re hevpeyvîn.&quot;, Welat, 68:1993, r.16.&lt;/ref&gt; stranbêj, bestekar û hunermendekî kurd e ku yek ji kesayetiyên herî girîng ên [[Muzîka kurdî|muzîka modern a kurdî]] ye. Ew bi tevlihevkirina dengên kevneşopî yên kurdî bi şêwazên muzîkê yên rojavayî yên wekî [[Muzîka pop|pop]], [[Muzîka rock|rock]] û [[caz]] tê nas kirin. Stranên wî pir caran mijarên civakî, çandî û siyasî vedibêjin û hem li [[Kurdistan]]ê û hem jî li di qada navneteweyî tê nas kirin. Cîwan Haco niha li [[Gävle]], [[Swêd]], bi malbata xwe re dijî.

== Jînenîgarî ==
Haco di 17ê tebaxa 1957an de li [[Rojavaya Kurdistanê]] li bajarê [[Tirbespî|Tirbespiyê]] hatiye dinyayê.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Ew bi eslê xwe ji eşîra Haco ye ku ji gundê [[Mizîzex]] bi ser navçeya [[Midyad]]ê ya [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]] ye ku li [[Bakurê Kurdistanê]] ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://mardinhaber.com.tr/haber/11381905/ciwan-haco-kimdir-nerelidir-nerede-yasamaktadir |sernav=Ciwan Haco Kimdir? Nerelidir? Nerede Yaşamaktadır? |malper=Mardin Haber Gazetesi |tarîx=2022-07-20 |roja-gihiştinê=2026-04-20 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt; Malbata Ciwan Haco xwedî axên mezin bûne, lê piştî tepeserkirina [[Serhildana Şêx Seîdê Pîranî]] di sala 1927an de, malbata wî ji dest komkujiyên dewleta tirkî koçberiya Rojavayê Kurdistanê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Altaş |pêşnav=Gülbahar |tarîx=19 adar 2020 |sernav=Kürt sanatçı Ciwan Haco’dan bir ilk; &quot;Beyaz Geceler&quot; isimli parçayı blues jazz tarzında seslendirdi |url=https://www.indyturk.com/node/148431/kürt-sanatçı-ciwan-haco’dan-bir-ilk-beyaz-geceler-isimli-parçayı-blues-jazz-tarzında |roja-gihiştinê=29 kanûna pêşîn 2022 |xebat=Independent Türkçe |ziman=tr }}&lt;/ref&gt; Bavê Ciwan Haco, girîngiyekê mezin li ser perwedahiya Ciwan Haco da. Di destpêkê de, wî hewesa Ciwan ji bo muzîkê piştgirî nekir. Di wê demê de, muzîk wekî pîşeyek ku tenê ji hêla çînên jêrîn ve dihat kirin dihat hesibandin.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://biyografi.kurtcebilgi.com/ciwan-haco-biyografisi/ |sernav=Ciwan Haco Biyografisi |malper=Kürtçe Bilgi - KurtceBilgi.Com |roja-gihiştinê=2026-04-20 |ziman=tr-TR }}&lt;/ref&gt; Tevî nerazîbûna bavê wî jî, Ciwan ji muzîkê hez dikir û ew kiriye armanca jiyana xwe. Di 14 saliya xwe de, wî di dawiyê de besteyên xwe yên yekem weşand. Dema ku ew 17 salî bû, wî konsera xwe ya yekem li ser dikê mezin da.&lt;ref name=&quot;Magazine2015&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://zivmagazine.com/2015/05/01/the-legend-continues-ciwan-haco-speaks-exclusively-to-ziv/ |sernav=The Legend Continues: Ciwan Haco Speaks Exclusively To ZÎV |malper=zîv |tarîx=1 gulan 2015 |roja-gihiştinê=5 tebax 2019 |ziman=en |rewşa-urlyê=usurped |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150518022712/http://zivmagazine.com/2015/05/01/the-legend-continues-ciwan-haco-speaks-exclusively-to-ziv/ |roja-arşîvê=18 gulan 2015 |paşnav=Magazine |pêşnav=ZÎV }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.last.fm/tr/music/Ciwan+Haco/+wiki |sernav=Ciwan Haco yaşı, geldiği yer, biyografisi |malper=Last.fm |roja-gihiştinê=2026-04-20 |ziman=tr }}{{Mirin girêdan|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

=== Almanya ===
Piştî xwendina qedandina lîseyê, di 1979an de&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Ciwan Haco diçe [[Almanya]]yê û li wir dikeve Zanîngeha Ruhrê, li [[Bochum]]ê. Ciwan li Bochumê sê salan beşa [[muzîk]] dixwîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://mardinhaber.com.tr/haber/11381905/ciwan-haco-kimdir-nerelidir-nerede-yasamaktadir |sernav=Ciwan Haco Kimdir? Nerelidir? Nerede Yaşamaktadır? - Mardin Haber Gazetesi |malper=Mardin Haber |tarîx=2022-07-20 |roja-gihiştinê=2026-04-20 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt; Di dema zanîngehê de, wî ji dersan kêmtir ji festîval an konseran fêr bûye. Wî bi taybetî ji sê muzîkvanên alman, di nav wan Udo Herbst jî, îlham digire.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Her çend muzîka wî berê ji muzîka kevneşopî a kurdî bandor bûbû jî, Ciwan Haco niha hemanên muzîka pop û rock a ewropî û amerîkî jî vedihewîne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Bi vê bingehê, wî şîroveyên xwe yên folklora kurdî pêşxistiye û stranên xwe wekî &quot;muzîka kurdî ya nûjen&quot; bi nav dike. Encam şêwazek bêhempa ye.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

=== Norwêc ===
Li [[Norwêc]]ê, wî bi muzîkvanên din re hev xebitiyê ku hin ji wan bi ezûmanên navneteweyî bûn. Pêşdariyên CDyên wî muzîkvanê îtalî [[Paolo Vinaccia]] ([[dahol]]), [[Stein Bullhanssen]] ([[e-gîtar]]), [[Bugge Wesseltoft]] ([[keyboard]]), [[Bendik Hofseth]] ([[saksofon]]) bûn. Muzîka wî ji wir ve nûtir û bi kalîtelîkekê baştir çêbû. Ciwan Haco bi gelek konserên baş-meaşkirî re, karibû tomarên studyoyê yên profesyonel bidest bixe. Di sala 1991ê de, wî yekem peymana xwe ya fermî ya tomarkirinê li Norwêcê îmze kir.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ozgurkurtcefm.net/biyografidetay-7-ciwan-haco--kimdir-biyografi.html |sernav=Ciwan Haco Kimdir Biyografi |malper=ozgurkurtcefm.net |roja-gihiştinê=2026-04-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Piştre, bi şiklekê pîşekarane (profesyonel) dest bi derxistina kasêt û CDyan kiriye. Li Tirkiyeyê, ''Sî û Sê Gule'', ''[[Dûrî]]'', [[Bilûra Min|''Bilûra'' ''Min'']], ''[[Gula Sor]]'', ''Destana Egîdekî'' û ''[[Leyla]]'' derxistiye. Albûmên ''Pêşmerge'', ''Serhildan'', ''[[Diyarbekir]]'', ''[[Girtiyên Azadiyê]]'' jî li Ewropayê hatin derxistin.

Di sala 2004an de, wî destûra pêşedanê li Tirkiyeyê wergirtiye. Li [[Êlih]]ê, wî 300 hezar kes bi awayekî aştiyane di konserekê balkêş di festîvalekê de anî cem hev.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Cıvan Haco, Batman'ı salladı |url=https://www.milliyet.com.tr/gundem/civan-haco-batmani-salladi-5147729 |roja-gihiştinê=2026-04-20 |xebat=Milliyet |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kralmuzik.com.tr/biyografisi/ciwan-haco |sernav=Ciwan Haco Kimdir? Ciwan Haco Biyografisi ve Hayatı {{!}} Kral Müzik |malper=kralmuzik.com.tr |roja-gihiştinê=2026-04-20 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt; Konsera wî ya dawî di tûra wî ya Tirkiyeyê de li [[Stembol]]ê bi dirûşmeya &quot;ji bo evîn û aştiyê&quot; pêk hat. Di festîvaleke muzîkê ya li [[Amed]]ê de, Haco di dema pîrozbahiyên [[Newroz]]ê de ligel muzîkvanên din, di nav wan de [[İbrahim Tatlıses]] jî hebû, performans pêşkêş kiriye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Ciwan Haco yekem car di fîlma Dol - Gileya Daholan, ji aliyê derhênerê kurd [[Huner Selîm]], di fîlmekê de lîstiye.

Heta sala 1999an, dema ku ew jina xwe ya [[Îslenda|îslendî]] re zewicî, û du keçên wan bûn, wî gotinên stranên xwe guherand û bala xwe da tiştên xweş ên jiyanê - evîn û şahî. Di nav tiştên din de, ew dixwaze vê guhertinê di gotinên xwe de vebêje:

{{Quote|&quot;Em kurd hewce ne ku bi bingehîn biguherin. Berê em xwe dispêrin şer. Lê îro divê em serî li rêbazên din bidin. Divê em çandê bikar bînin. Divê em fîlmên baş, muzîka baş, şanoyek baş çêbikin. Û nîşan bidin ku em dikarin ne tenê ji siyasetê, herwiha li ser evîn û seksê jî biaxivin.&quot;}}

=== Swêd ===
Ciwan Haco li Swêdê bi jina xwe û sê zarokên xwe, kurekî xwe yê neviyê û du keçan re dijî. Ciwan Haco 14 albûm derxistiye û li seranserê Ewropayê konseran dide.

Kanalê swêdî yê SVT2 di belgefîlma ''The Road to Diyarbakir'' (2011) weşand ku tê de Ciwan Haco li ser jiyan û hesreta welatê xwe diaxive.

== Reseptiyon ==
Di stranên xwe de, ew bi serbilindî û dubarekirî girêdana xwe ya kûr bi jiyan, êş û têkoşîna gelê xwe li [[Kurdistan]]ê nîşan dide. Ew di berhemên xwe de bi eşkereyî li ser 5 hezar gundên kurdan ên wêrankirî diaxive û li dijî qedexekirina zimanê xwe derdikeve. Gotinên wî ne tenê ji welatê wî, lê di heman demê de ji xwezayê û ji helbestan jî îlhamê digirin, ku ew wan dike muzîk.

Hacoyî muzîka otantîk a kurdî bi formên folk-rock ji nû ve serrast kiriye. Hunermend bi vî awayî stranên kurdî bi dinê dinasînit û stranên kevneşopî di nav gelek baskên muzîkê da bi cih kimdir.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Haco jî mîna muzîkvanên din ên navdar ên kurd, wekî [[Şivan Perwer]], carinan di stranên xwe de helbestên helbestvanên kurd ên wekî [[Cegerxwîn]] û [[Qedrîcan]] bikar tîne.

Ciwan Haco bi gotinên xwe yên ku pir caran bi zanebûn sade ne û mijara sereke ya dubarebûyî evîn e, bi guhertoyên li dora heman mijarê tê nasîn. Strana sereke ya albûma wî ya dawî [[Off (albûm)|''Off'']] (2006), ''Li hêviya te'', vokal hem bi zimanê kurdî û hem jî bi [[Zimanê fransî|fransî]] (ya paşîn ji aliyê dengbêjek jin ve tê gotin) vedihewîne.

''Destana Egîdekî'', destane-şiîra romanivîsê kurd ê bi navûdeng [[Mehmed Uzun]] ye. Nivîskar di wê dastanê da behsa çîroka pênç ciwanên kurd kiriye. Ciwan Haco ew destana Mehmed Uzun re bi aranjeyeka nûjen û bi formên etno-caz strandiye.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Dîskografî ==

=== Albûm ===

* ''[[Emîna Emîna]]'' (1970)
* ''[[Pêşmerge]]'' (1979)
* ''[[Diyarbekir (albûm)|Diyarbekir]]'' (1981)
* ''[[Gula Sor]]'' (1983)
* ''[[Leyla (albûm)|Leyla]]'' (1985)
* ''[[Girtiyên Azadiyê]]'' (1987)
* ''[[Çaw Bella]]'' (1989)
* ''[[Sî û Sê Gule (albûm)|Sî û Sê Gule]]'' (1991)
* ''[[Dûrî]]'' (1994)
* ''[[Bilûra Min]]'' (1997)
* ''Destana Egîdekî'' (1998)
* ''[[Derya]]'' (2003)
* ''[[Konsera Batmanê]]'' (2003) (VCD û [[DVD]])
* ''[[Na Na]]'' (2004)
* ''[[Off]]'' (2006)
* ''Veger'' (2012)
* ''Ev Jiyan bi [[Vellúa]] re'' (2020)

==== Albûmên zindî ====

* Konsera Êlihê (2003)

=== Singles ===
* 1983: Lê Dînê
* 1983: Bêrivanê
* 1983: Pir Xweşe
* 1983: Hevala Evîndar
* 1983: Gula Sor
* 1989: Xeribi
* 1989: Hey Dilberê
* 1989: Nisêbîna Rengîn
* 1989: Nazikê
* 2004: Ax û Eman
* 2004: Na Na
* 2006: Felek-Dostum
* 2006: Welate Min-Ülkem
* 2012: Esmer (bi [[Hülya Avşar]] re)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/kultur-sanat/muzik/ciwan-haco-ile-hulya-avsar-duet-yapti-78524 |sernav=Ciwan Haco ile Hülya Avşar düet yaptı |malper=www.cnnturk.com |roja-gihiştinê=2026-04-20 }}&lt;/ref&gt;
* 2012: Eman Dilo
* 2016: Merhaba
* 2018: Nisrînê
* 2020: Ev Jiyan (bi [[Vellúa]] re)

== Girêdanên derve ==

* [http://www.facebook.com/ciwanhaco Rûpela Ciwan Haco li ser Facebookê]
* [http://www.twitter.com/ciwan_haco Hesabê Twitterê yê Ciwan Haco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140820102311/https://twitter.com/ciwan_haco |date=2014-08-20 }}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1957]]
[[Kategorî:Kesên ji Midyadê]]
[[Kategorî:Kesên ji Qamişloyê]]
[[Kategorî:Kurdên Rojavaya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Stranbêjên kurd]]</text>
      <sha1>m68eslvzywpkuqrjga7uf2k79yq8nxw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Leyla Qasim</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2763</id>
    <revision>
      <id>2095261</id>
      <parentid>2010416</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T10:34:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2095261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12313" sha1="445d3jnnvhye5nwia1zmm9zlrqwq2nt" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| nav                = Leyla Qasim
| wêne               = Statue of Leyla Qasim at Downtown Erbil in Erbil, the Kurdistan Region DSF2383.jpg
| roja_jidayikbûnê   = [[1952]]
| cihê_jidayikbûnê   = [[Xaneqîn]]
| roja_mirinê        = [[12ê gulanê]] [[1974]]ê
| cihê_mirinê        = [[Bexda]]
| netewe             = [[Kurd]]
| pîşe               = [[şoreşger]]
}}
'''Leyla Qasim,''' (jdb. [[1952]], li [[Xaneqîn]]ê − m. [[12ê gulanê]], [[1974]], li [[Bexda]]) aktîvîst û çalakvanek [[kurd]] e ku li dijî rejima baas a [[Iraq]]ê têkoşîn kiriye. Leyla Qasim yek ji jineke têkoşêr a girîng e ku di dîroka têkoşîna [[Kurdistan]]ê de wekî pêşeng û qehremana şoreşgêriyê tê naskirin. Qasim di roja îro de ji bo [[kurd]]an wek jina sembol û jina şehîd ya neteweyî tê binavkirin.&lt;ref&gt;[[Xunav Elban]] (2020). &quot;Sembola gelê xwe.&quot;, Xwebûn, 21:2020, r. 6.&lt;/ref&gt;

== Jînenîgarî ==
=== Salên destpêkê ===
Leyla Qasim di sala 1952an de li [[Xaneqîn]]ê jidayik bûye û piştî qedandina xwendina xwe ya seretayî û navîn tevî malbata xwe ve koçî [[Bexda]]yê dibe. Leyla Qasim yek ji pênc zarokên malbatek cotkarên [[kurd]] bû. Piştî qedandina xwendina xwe ya seretayî û navîn tevî malbata xwe koçî Hewlêrê dibe. Di sala 1971an de diçe Bexdayê û li zanîngehê beşa civaknasiyê dixwîne. Di dema xwendina zanîngehê de di demeke kurt de dibe yek ji endamên çalak ê [[Yekîtiya Xwendekarên Kurd]]. Li [[Zanîngeha Bexdayê]] bandoreke mezin li ser xwendekarên kurd dike ku bal kişandiye li ser wekheviya civakî, mafên jinan û pirsgirêka kurd.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.hinishaber.net/kawanin-disisi--leyla-qasim-biyografi,12.html |sernav=Biyografiya Leyla Qasim |tarîx=2015-05-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-12-14 |tarîxa-arşîvê=2015-05-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150518093621/http://www.hinishaber.net/kawanin-disisi--leyla-qasim-biyografi,12.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
=== Leyla Qasim û Cewad Hemewendî ===
Leyla Qasim di nav hevalên xwe de ji yekî hez dikir ku navê wî [[Cewad Hemewendî|Cewad]] bû. Ew hertim bi hev re dixebitîn. Leylayê bi hevkariya Cewadî Yekîtiya Qutabî yên Kurdistanê ya di bin serokatiya [[Adil Muradî]] da nasîn û wekî endam tevî wan bû û her bi piştgiriya Cewadî, tevî refên [[pêşmerge]]yan bû.

Li Zanîngeha Bexdayê evîna Cewad û Leylayê di nava xwîndevanên Kurd û yên din de pêşverûtiya bîr û ramanên Leylayê ji heval û dostên wê re da selmandin (îsbatkirin). Herçend bû Cewad xwendevanê zanîngehê nebû û karkerê [[karxane]]ya (fabrîkaya) zeytê bû, wê ew wekî hevalê jiyana paşerojê hilbijartibû. Leylayê bi wan xebatên xwe îspat kir ku di şoreşê de û di civakê de jin dikarin li rex mêran û mil bi milên wan têbikoşin û li doza xwe xwedî derbikevin.

=== Biryareke dîrokî ===
Leyla û Cewad ku xwedî baweriyeke mezin bi doza neteweya xwe bûn, di sala 1974an de bi hev re gotarek li ser rewşa civakzanistî ya Kurdan nivîsî û li derfetekê digeriyan ku gotara xwe biweşînin û di nava gelê de belav bikin. Lê destpêkirina şerî ji nû ve û girtina wan bû sedema hindê ku gotara wan ji aliyê sîxurên Beesê ve hat wenda kirin. Piştî xebata salên dijwar û giran di 11'ê Adara sala 1970an de, piştî danûstandinên dûr û dirêj di navbera serokkomarê Iraqê û nemir [[Mele Mistefayê Barzanî]] de, di çarçoveya Iraqê de [[otonomî]] ji Kurdên Kurdistana Başur re hat diyarkirin. Rewşa şerî û aştiya di nava [[KDP-I|Partî Demokratî Kurdistan]] û [[komara Iraqê]] de heya Îlona sala 1974an domand.

Di wê serdemê de [[Welatên Yekbûyî yên Amrîkayê|Amerîkayê]] jî hevkariya serhildana kurdan dikir, lê mixabin dema ku bi rastî pêdvî bi hevkariyê hebû, dewleta Emrîkayê ew bi tenê hiştin û destûr da jandarmê xwe yê rojhilata navîn [[Mehmed Reza Şahê Pehlevî]] ku ji bo şikandina şoreşa Kurdan hevkariya Beesiyan bikin.

Piştî wê, dema ku Emrîkayê û rejîma [[Îran]]ê destê xwe ji piştgiriya Kurdan berdan, rejîma Iraqê dijberî Kurdan şereke giran û hovane destpêkir û ji nişkan ve di civakê de pir tevlihevî çêbûn. Malbatên Kurdan ji Bexdayê hatin derxistin û rewşa siyasî ya Kurdan roj bi roj xirabtir dibû. Li Bexdayê endamên Îstixbarata dewletê bi sedan xwendevan û Kurdên niştîmanperwer girtin û rewşek tijî tirs ji azadîxwazên Kurd û Ereb re afirand. Herwiha, li Kurdistanê jî bi dehan gund hatin wêrankirin û di 24ê [[Nîsan]]a sala 1974an dd bajarê [[Qeladizê]] jî bi giranî hat bombebaran kirin ku di encamê de çend xwendevanên Kurd jî şehîd bûn.

Piştî vê yekê, Beesiyan êrişî ser bajarê [[Helebçe]]yê kir û gelek kesên sivîl û bêguneh hatin kuştin û birîndar kirin. Li hemberî van hovîtiyên rejîma Iraqê, gelek xwendevan û sivîlan ji Bexdad û bajarên din yên Iraqê xwe gihandin çiyayên Kurdistanê û tevlî hêzên pêşmergeyan bûn. Lê Leyla Qasim û Cewadê Hemewendî di wê baweriyê de bûn ku divê xebat ne tenê li çiyayên Kurdistanê, belkî xebata herî giran, pêwîst e di nava cergê dijmin de û bi taybetî jî li bajarê Bexdayê bê domandin.

Di roja 28ê Nîsana sala 1974an de (28.04.1974) Leyla û çar hevalên wê [[Hesen Heme Reşîd]], [[Nerîman Fuad]], [[Azad Silêman Mîran]] û [[Cewad Hemewendî]] hatin girtin û rejîma Bexdayê di [[Rojnameya Elsewre]] organa fermî ya dewletê û di radiyo û televîzyona xwe de ew girtî wekî [[terorîst]] û dijminên dewleta Iraqê bi xelkî û raya giştiya cîhanê re dan nasîn.

Leyla û hevalên wê di girtîgehê de rastî şikence û azareke pir mezin bûn. Herçend biçûktirîn tawan li ser wan nehat îspatkirin jî, lê rejîma Iraqê ji bo tirsandina Kurdan û bi taybetî çîna rewşenbîr ku piştgirî ya doza xwe ya neteweyî dikir, di demeka kurt de (bi qasî 14-15 rojan) bi pêkanîna dadgeheke formalîte her pênc ciwanên Kurd bi îdamê mehkum kirin.

=== Taybetmendiyên Leyla Qasimê û gotina dawiyê ===

Li gor dîtina ew kesên ku ji nêz ve Leylayê dinasiyan û ew dîtine, Leyla keçeke netirs, zîrek, axaftin xweş, esmer, bejin bilind û şirîn bû û di karê rêkxistinê û hizbayetiyê de jî bi dîsîplîn û rêkûpêkî wezîfeyên xwe encam dida. Wê di çaxê ku di bin çavdêriya îstixbarata dewletê de bû jî bi cesaret bersiva pirsyarên karbidestên dewletê dida û di dagehê de li rûyê hakimê Beesî nêrî û bi dengekî bilind wiha jê re got:

{{Jêgirtin|Min bikujin, lê vê rastiyê jî bizanin ku bi kuştina min bi hezaran Kurd dê ji xewa giran şiyar bibin. Ez pir kêfxweş im ku bi serfirazî û di rêya azadiya Kurdistanê de canê xwe feda dikim.}}

Karbidestên îstixbarata dewleta Iraqê dizanî ku eger keçeke wiha xwedîbawerî zindî bimaba dê bandoreke mezin li ser bîr û rayên xwendevanên Kurd û Ereb pêkanîba. Ji bona wê jî di demeke kin de bi lez û bez doza wê û çar hevalên wê bi dawî anîn û di roja 12ê [[Gulan]]a 1974an de, di saet 7ê berê sibê de Leyla Qasim û hevalên wê îdam kirin.

Leyla Qasim herçend bi fîzîkî û ruhî gelek hatibû şikence kirin, lê ji bo ku dilê dostan şa û dilê dagîrkerên welatê xwe biêşîne, bi rûyekî xweş û kena li ser lêvan ber bi darê îdamê meşiya. Di deqîqeyên dawiyê de wê nehişt ku çavên wê bigirin û heta destên wê jî girê biden. wê bi xwîndina marşa netweyî ya Kurdî ([[Ey Reqîb]]) baweriya xwe ya bêdawî ji bo doza Kurdistan ji herkesî re da selmandin.

Piştî şehîdkirina wan, Selamê birayê wê jî li Bexdayê ji aliyê Beesiyan ve hat şehîdkirin. Guneha Selam tenê ew bû ko wêneyê Leylayê gehandibû destê xwendevanên Kurd ko li [[Ewrûpa]]yê dixwînd û endamên [[YQK]] bûn.

Beesiyan ji Leylayê daxwazkir ko bi nivîsîna nameyekê ji bo serokkomarê Iraqê daxwaza lêborînê ji dewleta Beesiyan bikit û bi vî rengî poşmaniya xwe ji wan ra diyar bikit. Leylaya Qasimî bi nêrîneka hişik û tifa ko avêtî ser û rûyê generalên Beesî, wiha bersiva wan da:

{{Jêgirtin|Ger ko ez ji karekî jiyana vê cîhanê poşiman bibim ew e ko ez zû dimirim bêy ko bikaribim demeka dirêj ji gelê xwe ra xebatê bikim û eger qirar be daxwaza lêborînê ji kesekî bikim, ez daxwaza lêborînê ji gelê Kurd dikim. Ji ber ku di rastiyê de, min ji bo doz û pirsgirêka neteweya xwe kêm xebat kirye.}}

=== Şehadeta Leyla Qasim ===

Şehîd kirina Leyla Qasim û hevalên wê bû sedem ku gelek ciwan bi taybetî hevalên wê yên xwendevan û rewşenbîr tevî nava refên pêşmergeyan bibin û ji bo domandina rêya şehîdên Kurdistanê xwe gehandin çiyayên Kurdistanê. Bi vî awayî Leyla Qasim bû pêşenga jinên şoreşger û sembola jinên Kurd. Gelê Kurd li hemî perçeyên Kurdistanê Leyla Qasim wekî qehremaneke neteweyî dibînin. Li sala 1974ê dema ku Leyla hat şehîdkirin, li seranserî Kurdistana mezin bi hezaran dayikên Kurd navê Leylayê ji zarokên xwe yên keç re hibijartin.

Piştî salên dûr û dirêj rêya Leyla Qasimê bi şêweyekê berfirehtir ji aliyê keç û jinên Kurd ve hat domandin. Belê pêr [[Besêya Dêrsimê]] û [[Exteraxana Loristanê]], duh [[Margirêt Govergîs]] û Leylaya Qasimî ya serbilind û netirs û îro jî [[Zeynep Kinaci (Zîlan)|Zîlan]], [[Binefş]], [[Gülnaz Karataş (Bêrîtan)|Bêrîtan]], [[Mizgîn]], [[Zekiye]], [[Rehşan]], [[Bêrîvan]], [[Ronahî]], [[Leyla Zana]] û bi hezaran şêrekeçên çeleng û qehreman li ser rêya Leylayê dimeşin.

== Ramanên Leyla Qasim ==

Li gor dîtina Leyla Qasim çewsdandina jina Kurd tenê di çarçovveya zulm û zordariya mêrê Kurd de bi sînor nebû, belkî wê ji bo guherandineke giştî xebat dikir. Di vê barê de Leya got:

{{Jêgirtin|Şêweya guherandinê di nava civata Kurdistanê de hewcedara guherandineke siyasî, civakî û aborî ye û eger gelê Kurd mafê xwe yê siyasî û hiqûqî nestîne, mafê jina Kurd jî dê hertim bê binpêkirin.}}

== Leylaya Qasim di nav helbest û stranên Kurdî de ==

Gelek helbestvan û stranbêjan qala qehremaniya Leylayê kiriye û li ser wê helbest û kilam nivîsî ne. Seyda [[Hêmin Mûkryanî]], helbestvanê neteweyî yê çaxê [[komara Demokratîka Kurdistanê]] (bi soranî) li ser qehremaniya Leylayê wiha dibêje:

{{Jêgirtin|Ke to toray le çawim wek xewî min 
Le biskit reştire mangeşewî min

Biro Mecnûn be Leylay xot menaze

Ke nawbangî pitir derkird ewî min

 
Bizey hatê, witî celadî xiwêrî!

Be keyfî xot petit bawêje estom

Ewe pet niye mîdalî îftixare

Ke bûme qaremanî mîlletî xom.}}

Herwiha, Seyda [[Cigerxwîn]] di helbesteke xwe de bi xembarî li ser şehîdbûna Leylayê wiha dibêje:

{{Jêgirtin|Leyla keça Mît û Meda
Canê xwe da di ber me da

Bijîn heçî ko canfîda

Xweş bin ji te jar û geda

 
Leyla çiraxa şevreş e

Wê rû li Kurdan kir geş e

Kuştin bi me Kurdan xweş e

Zordarî êdî nameş e!

 
Leyla bijî, sed aferîn

Ji bo me bûye ol û dîn

Dîsa li min der bûn birîn

Heta ciger min bûye xwîn!}}

Seyda [[Şêrko Bêkes]], [[Tîrêj]] û gelek helbestvanên Ereb yên mîna [[Udunîs]] di helbestên xwe de behsa canfedayiya Leyla Qasim dikin. Tê gotin ku hinek helbestvanên [[Filistîn]]î jî behsa qehremaniyên Leylayê kirine.

Herwiha, hunermendên Kurd li her çar perçeyên Kurdistanê bi stran û awazên xwe canfedayiya Leylayê bi bîr tînin:

Hunermendên navdar [[Şehrîbana Kurdî]], [[Ciwan Haco]], [[Bengîn]], [[Heme Ceza]] û [[M. Mamlê]] helbestên helbestnavnên Kurd ku derheqê Leylayê da vehûnandine bi awazên xweş stirandine.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* [http://www.pen-kurd.org/kurdi/kakshar/leyla-qasim.html Kakshar ORAMAR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041108203257/http://www.pen-kurd.org/kurdi/kakshar/leyla-qasim.html |date=2004-11-08 }}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1952]]
[[Kategorî:Jinên kurd]]
[[Kategorî:Jinên kurd di siyasetê de]]
[[Kategorî:Kurdên hatine dardekirin]]
[[Kategorî:Kuştiyên cengê]]
[[Kategorî:Mirin 1974]]
[[Kategorî:Şoreşgerên kurd]]</text>
      <sha1>445d3jnnvhye5nwia1zmm9zlrqwq2nt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Almanya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4774</id>
    <revision>
      <id>2095220</id>
      <parentid>2084975</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T00:30:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2095220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="120563" sha1="jb99me84dfay1ylj2ftj3ztbk34m0ia" xml:space="preserve">{{Agahîdank welat2
| navê rastî         = {{Navê rastî|de|Bundesrepublik Deutschland|icon=no}}
| navê hevbeş        = Almanya
| konvansiyonel navê dirêj = Komara Federal a Almanyayê
| rewş               = 
| wêneyê ala         = Flag of Germany.svg
| sernav ala         = 
| wêneyê mertal      = Coat of Arms of Germany.svg
| sernav mertal      = 
| dirûşma netewî     = 
| dirûşma bi kurdî   = 
| sirûda netewî      = ''[[Deutschlandlied]]''&lt;br /&gt;({{ziman-ku|&quot;Strana Almanyayê&quot;}})&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(tenê ayeta sêyem)&lt;/small&gt;{{Efn|Ji 1952 heta 1990, ''Deutschlandlied'' sirûda netewî bi tenê ayeta sêyem li ser caran fermî sirûd gotin bûye. Ji ber ku 1991, bi tenê ayeta sêyem sirûda netewî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url =http://www.bundespraesident.de/DE/Amt-und-Aufgaben/Wirken-im-Inland/Repraesentation-und-Integration/repraesentation-und-integration-node.html |sernav=Repräsentation und Integration |nivîskar=Bundespräsidialamt |lînka-nivîskar=Bundespräsidialamt |ziman=de |tarîxa-gihiştinê=8 adar 2016 |jêgirtin=Nach Herstellung der staatlichen Einheit Deutschlands bestimmte Bundespräsident von Weizsäcker in einem Briefwechsel mit Bundeskanzler Helmut Kohl im Jahr 1991 die dritte Strophe zur Nationalhymne für das deutsche Volk. [In 1991, following the establishment of German unity, Federal President von Weizsäcker, in an exchange of letters with Chancellor Helmut Kohl, declared  the third verse [of the  Deutschlandlied] to be the national anthem of the German people.] }}&lt;/ref&gt;|group=efn}}&lt;br /&gt;[[Wêne:German national anthem performed by the US Navy Band.ogg|center]]
| wêneyê nexşe       = EU-Germany.svg
| nexşe mezinî2      = 250px
| wêneyê nexşe2      = 
| nexşe sernav       = 
| nexşe sernav2      = 
| nexşe sernûçe      = {{Nexşe sernûçe |cih reng=keskê tarî |herêm=Ewropa |herêm reng=gewrê tarî |bineherêm=[[Yekîtiya Ewropayê]] | bineherêm reng=kesk |rênîşan=EU-Germany.svg}}
| nexşe sernûçe2     = 
| cîh                = 
| paytext            = [[Berlin]]{{Ref label|aaa|a}}
| jêrenot a          = 
| bajarê mezin       = paytext
| bicîhbûna mezin    = 
| awayê bicîhbûna mezin = 
| latd               = 52
| latm               = 31
| latNS              = N
| longd              = 13
| longm              = 23
| longEW             = E
| zimanên fermî      = [[Zimanê almanî|Almanî]]{{Ref|a}}{{Efn|[[Zimanê danîmarkî|danîmarkî]], [[almaniya jêrîn]], [[Zimanê sorbî|sorbî]], [[Zimanê romanî|romanî]], û [[Zimanê frîzî|frîzî]] naskirin, ji aliyê [[Senedê Ewropayê ji bo Zimanên Herêmî an Hindikayiyan]]|group=efn}}
| zimanên naskirin   = 
| zimanên herêmî     = 
| awayê ziman        = 
| awayê ziman2       = 
| ziman              = 
| ziman2             = 
| zimanên bin        = 
| zimanên bin2       = 
| komên etnîkî       = {{Unbulleted list|list_style=line-height:1.3em; |class=nowrap |80% [[alman]] |3,5% [[tirk]] |1,9% [[kurd]]|1,8% [[ereb]]|12,8% yên din}}
| komên etnîkî sal   = 
| dîn                = 
| demonîm            = [[Alman]]
| awayê rêveberiyê   = [[Komar]]a [[Federalîzm|federaliya]] [[Sîstema parlementeriyê|parlamenî]]
| sernav rêber1      = [[Serokên Almanyayê|Serok]]
| navê rêber1        = [[Frank-Walter Steinmeier]]
| sernav rêber2      = [[Kanslêrên Almanyayê|Kanslêr]]
| navê rêber2        = [[Friedrich Merz]]
| sernav rêber3      = [[Serokên Bundestag]]
| navê rêber3        = [[Julia Klöckner]]
| sernav rêber4      = [[Serokên Bundesrat]]
| navê rêber4        = [[Anke Rehlinger]]
| sernav rêber5      = [[Dadgeha Destûrî ya Federal ya Almanyayê#Serokên dadgehê|{{Nowrap|Serokê Federal}} Dadgeha Destûra Bingehîn]]
| navê rêber5        = [[Stephan Harbarth]]
| pêşvebirî          = {{Paqij}}
| meclîsa jorîn      = [[Bundesrat ya Almanyayê|Bundesrat]]
| meclîsa jêrîn      = [[Bundestag]]
| awayê serxwebûnê   = [[Keyaniya Almanyayê|Damezrandin]]
| nota serxwebûnê    = 
| bûyera avakirinê1  = [[Împeratoriya Romaya Pîroz]]
| dema avakirinê1    = {{Dîrok|2|sibat|962}}
| bûyera avakirinê2  = [[Konfederasyona Almanyayê]]
| dema avakirinê2    = {{Dîrok|8|hezîran|1815}}
| bûyera avakirinê3  = [[Yekbûna Almanyayê|Împeratoriya Almanî]]
| dema avakirinê3    = {{Dîrok|18|kanûna paşîn|1871}}
| bûyera avakirinê4  = [[Komara Weimarê]]
| dema avakirinê4    = {{Dîrok|11|tebax|1919}}
| bûyera avakirinê5  = [[Almanyaya Rojava|Komara Federal]]
| dema avakirinê5    = {{Dîrok|23|gulan|1949}}
| bûyera avakirinê6  = [[Civata Aborî ya Ewropî|CAE]] [[Mezinkirina Yekîtiya Ewropayê#endamên damezrêner|Bingeh]]{{Efn|[[Yekîtiya Ewropayê]] ji ber ku 1993.|group=efn}}
| dema avakirinê6    = {{Dîrok|1|kanûna paşîn|1958}}
| bûyera avakirinê7  = [[Yekbûna Almanyayê|Veyekbûn]]
| dema avakirinê7    = {{Dîrok|3|çiriya pêşîn|1990}}
| rûerd etîket2      = 
| rûerd dane         = 
| rûerd dane2        = 
| rûerd              = 
| rûerd km2          = 357.588
| rûerd magnitude    = 1 E11
| rûerd rêz          = 63.
| rûerd jêrenot      = 
| av                 = 
| gelhe texmînkirin  = 83.129.285&lt;ref name=&quot;Bevölkerungsstand&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.destatis.de/DE/Themen/Gesellschaft-Umwelt/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen/liste-zensus-geschlecht-staatsangehoerigkeit.html |weşanger=[[Statistisches Bundesamt]] (Destatis) |sernav=Bevölkerungsstand am 30. Juni 2021 |roja-gihiştinê=2021-10-28 }}&lt;!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji almanî bi otomatîkî hat tercimekirin --&gt; {{Jêder-malper |url=https://www.destatis.de/DE/Themen/Gesellschaft-Umwelt/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen/liste-zensus-geschlecht-staatsangehoerigkeit.html |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2021-12-08 |tarîxa-arşîvê=2021-11-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211123051754/https://www.destatis.de/DE/Themen/Gesellschaft-Umwelt/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen/liste-zensus-geschlecht-staatsangehoerigkeit.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
| gelhe texmînkirin sal = 2026
| gelhe texmînkirin rêz = 19.
| gelhe giştejimar   = 
| gelhe giştejimar sal = 
| gelhe giştejimar rêz = 
| gelhe tîrbûn km2   = 233
| gelhe tîrbûn rêz   = 63.
| hejmara endaman    = 
| TBH PHK            = $6.154 trîlyon&lt;ref name=&quot;imf2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=134,&amp;s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2019&amp;ey=2026&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |sernav=World Economic Outlook database: April 2021 |weşanger=[[International Monetary Fund]] |tarîx=April 2021 |tarîxa-gihiştinê=12 nîsan 2021 |tarîxa-arşîvê=12 nîsan 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210412070027/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=134,&amp;s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2019&amp;ey=2026&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |rewşa-urlyê=zindî }}&lt;/ref&gt;
| TBH PHK sal        = 2026
| TBH PHK rêz        = 6.
| TBH PHK her kesekî = $73.553
| TBH PHK her kesekî rêz = 19.
| TBH nomînal        = $5,014 trîlyon
| TBH nomînal sal    = 2026
| TBH nomînal rêz    = 3.
| TBH nomînal her kesekî = $59.925
| TBH nomînal her kesekî rêz = 19.
| Gini               = 29,4 &lt;!--tenê hejmar--&gt;
| Gini sal           = 2023
| Gini guherandin    = zêdebûn&lt;!--zêdebûn/kêmbûn/neguhertî--&gt;
| Gini rêz           = 
| Gini çavk          = &lt;ref name=&quot;eurogini&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |sernav=Gini coefficient of equivalised disposable income |weşanger=[[Eurostat]] |tarîxa-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2020 |tarîxa-arşîvê=9 çiriya pêşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201009091832/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |rewşa-urlyê=zindî }}&lt;/ref&gt;
| PPM                = 0,959 &lt;!--tenê hejmar--&gt;
| PPM sal            = 2023
| PPM guherandin     = zêdebûn&lt;!--zêdebûn/kêmbûn/neguhertî--&gt;
| PPM rêz            = 5.
| PPM çavk           = &lt;ref name=&quot;UNHDR&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/en/content/latest-human-development-index-ranking |sernav=Human Development Report 2020 |tarîx=15 kanûna pêşîn 2020 |weşanger=[[United Nations Development Programme]] |tarîxa-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2020 |tarîxa-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201215100725/http://hdr.undp.org/en/content/latest-human-development-index-ranking |rewşa-urlyê=zindî }}&lt;/ref&gt;
| dirav              = [[Euro]] ([[Nîşana Euro|€]])
| dirav kod          = EUR
| demjimêr           = CET
| utc offset         = +1
| demjimêr DST       = CEST
| utc offset DST     = +2
| DST not            = 
| dijrabertî         = 
| celebê dîrokê      = 
| hatûçûn            = rast
| koda înternetê     = [[.de]] û [[.eu]]
| iso3166kod         = 
| koda telefonê      = [[Hejmarên telefona li Almanyayê|+49]]
| berdilê hîmander   = 
| wêne nexşe3        = 
| nexşe sernav3      = 
| jêrenot b          = 
}}
'''Almanya''',{{Efn|Wek '''Germanistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=1:1 }}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} bi fermî '''Komara Federal a Almanyayê'''{{Efn|name=a|Li kêmanîke naskirî [[Zimanên Almanî]]:
:*{{bi-de|Bundesrepublik Deutschland}}
:*{{bi-da|Forbundsrepublikken Tyskland}}
:*{{bi-nds|Bundesrepubliek Düütschland}}
:*{{bi-hsb|Zwjazkowa Republika Němska}}
:*{{bi-dsb|Nimska Zwězkowa Republika}}
:*{{bi-rmy|Federalni Republika Jermaniya}}
:*{{bi-fy|Bûnsrepublyk Dútslân}}
}} (bi [[Zimanê almanî|almanî]]: ''Deutschland'', bi fermî: ''Bundesrepublik Deutschland''),  welatek li herêma rojavayê [[Ewropaya Navendî]] ye ku piştî [[Rûsya]]yê welatê herî qerebalix ê [[Ewropa]]yê ye û welatê herî qerebalix ê [[Yekîtiya Ewropayê]] ye. Almanya li bakur di navbera [[Deryaya Baltîk]] û [[Deryaya Bakur]] de û li başûr di navbera [[Deryaya Baltîk]] û [[Alp|Çiyayên Alpan]] de ye. Li bakur bi [[Danîmarka]], li rojhilat [[Polonya]] û [[Çekya]], li başûr [[Awistirya]] û [[Swîsre]] û li rojava jî bi [[Fransa]], [[Lûksembûrg|Luksembûrg]], [[Belçîka]] û bi [[Holenda]] yê re sinorê xwe parve dike. Paytexta welat û bajarê herî qerebalix bajarê [[Berlîn]] e, navenda aborî ya sereke Almanyayê bajarê [[Frankfurt]] e û mezintirîn qada bajarî, bajarê [[Ruhr]] e.

Eşîrên curbicur yên almanî ji kevnariya klasîk ve li beşên bakurê Almanyaya nûjen jiyan kirine. Herêmek bi navê Germania beriya 100 salê {{pz}} hatiye belgekirin. Di sala 962an de, Padîşahiya Almanyayê piraniya [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz]] ava kiriye. Di sedsala 16an de herêmên bakurê Almanyayê bûne navenda Reformasyona Protestanan. Piştî Şerên Napoleon û hilweşîna [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz]] di 1806an de, [[Konfederasyona Almanî]] di sala 1815an de hatiye damezrandin.

Yekbûna fermî ya Almanya di nav netewedewleta nûjen de di 18ê tebaxa sala 1866an de bi Peymana Konfederasyona Almanyaya Bakur re ku Konfederasyona Almanyaya Bakur bi pêşengiya Prûsya ava kiribû, piştre jî di sala 1871an de vediguhêze [[Împeratoriya Almanî]]. Piştî Şerê Cîhanê yê Yekem û Şoreşa Alman a 1918-1919, împeratorî di encamê de veduguhere Komara Weimar a nîv-serokatî. [[Nasyonalsosyalîzm|Desthilatdariya Naziyan]] di sala 1933an de dibe sedema damezrandina dîktatoriyek totalîter û dibe sedema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] û Şerê Holokostê. Piştî bidawîhatina [[Şerê Cîhanê yê Duyem]] ê li [[Ewropa]]yê û serdemek dagirkirina hevalbendan a di sala 1949an de, Almanya bi tevahî di du siyasetên cihêreng de bi serweriya sinorkirî hate organîze kirin ku bi serweriyên Komara Federal a Almanyayê ku bi gelemperî wekî Almanyaya Rojava tê zanîn û [[Komara Demokratîk a Almanyayê]] ku wekî Almanyaya Rojhilat tê zanîn, hatiye birêvebirin. Dema ku Komara Demokratîk a Almanya dewletek Bloka Rojhilat a komunîst û endamê [[Pakta Warşovayê]] bû, Komara Federal a Almanya endamê damezrîner ê Civata Aborî ya Ewropî û [[Yekîtiya Ewropayê]] bû. Piştî hilweşîna desthilatdariya komunîst a li Almanyaya Rojhilat,  Yekbûna Almanyayê ku eyaletên berê yên Almanyaya Rojhilat e di 3ê çiriya pêşîn a sala 1990an de beşdarî Komara Federal a Almanyayê dibe û komara parlemanî ya federal tê damezrandin.

Almanya weke hêzeke mezin û xwedî aboriyeke bihêz hatiye binavkirin ku li [[Ewropa]]yê xwedan aboriya herî mezin e ku ji hêla Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ve çarem aboriya herî mezin a cîhanê û ji hêla PPP (Îndeksa hêza kirînê) ve aboriya pêncem a herî mezin e. Wekî hêzek cîhanî di sektorên pîşesaziyê, zanistî û teknolojiyê de, sektorên zanistî û teknolojîk de, hem dervefiroşkar (îxrackar) û hem jî derhanîn a herî mezin ê cîhanê ye. Almanya endamê [[Neteweyên Yekbûyî]], [[Yekîtiya Ewropayê]], [[NATO]], [[Konseya Ewropayê]], [[G7]], [[G20]] û OECDê ye. Almanya xwediyê sêyem-zêdetirî hejmarên Mîrateyên Cîhanî yên [[UNESCO]]yê ye.

== Dîrok ==
Tê pêşbînîkirin ku mirovên kevnar herî kêm 6 hezar sal berê li Almanyayê hebûn. Yekem fosîlên mirovî ya ne-modern (Neandertal) li Geliyê Neander hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/who-were-the-neanderthals.html |sernav=Who were the Neanderthals? |malper=www.nhm.ac.uk |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2022-07-17 }}&lt;/ref&gt; Li Jura Swabian de delîlên kevnar ên bi vî rengî yên mirovên nûjen hatine dîtin ku di nav de bilûrên 42 hezar salî ye û amûrên muzîkê yên herî kevn in ku heta niha hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-18196349 |sernav=Earliest music instruments found |tarîx=2012-05-25 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2022-07-17 }}&lt;/ref&gt; Di lêkolînên arkeolojîk de Miroveşêr a ku ji 40 hezar sal berê ye û Venûsa 35 hezar salî ya Hohle Fels, hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.theartnewspaper.com/articles/Ice-Age-iLion-Mani-is-worlds-earliest-figurative-sculpture/28595 |sernav=Ice Age Lion Man is world’s earliest figurative sculpture - The Art Newspaper |tarîx=2015-02-15 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-07-17 |tarîxa-arşîvê=2015-02-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150215162121/http://www.theartnewspaper.com/articles/Ice-Age-iLion-Mani-is-worlds-earliest-figurative-sculpture/28595 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
=== Eşîrên german û împeratoriya frenkan ===
[[Wêne:Germanic tribes settlements 750BC-1AD.svg|thumb|çep|Berfirehbûna eşîrên german di navbera sala 750 {{bz}} û di 100 salê {{pz}}.]]
Tê fikirîn ku dîroka [[German|gelên germanî]] ji serdema bronzî ya Nordîk, Serdema hesinî a Zû, yan jî Çanda Jastorfê vedigerin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Germany/History |sernav=Germany - Unification, WWII, Cold War {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.historyfiles.co.uk/KingListsEurope/BarbarianGermanics.htm |sernav=Kingdoms of the Germanic Tribes - Germanic Tribes (Teutons) |paşnav=Kessler |pêşnav=P. L. |malper=The History Files |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}&lt;/ref&gt; Ji başûrê [[Skandînavya]] û bakurê Almanyayê, li başûr, rojhilat û rojava berfireh bûne ku bi eşîrên [[kelt]]î, [[Gelên îranî|îranî]], [[baltîkî]] û [[slavî]] re têkiliya wan pêş ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/unset0000unse_g6n9 |sernav=unset0000unse_g6n9 |tarîx=1982 |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-8147-1381-5 }}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya [[Augustus]] de, [[Împeratoriya Romê]] dest bi dagirkirina erdên ku  eşîrên german tê de dijîn, dike û di navbera [[Reyn|Çemê Reynê]] û [[Çemê Elbe]] de parêzgehek romanî ya demkurt a cermani ava dike. Di sala 9emê {{pz}} de, sê lejyonên romayî ji hêla Arminius ve di [[Şerê Daristana Teutoburgê]] de têk diçin. Encama vî şerî romayiyan ji xeyalên wan ên dagirkirina Almanyayê dûr dixe û bi vî awayî ev şer bûye yek bûyerên herî giring di dîroka ewropî de.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1057/9780230374751_9 |sernav=Postscript: Reading Iris Murdoch |paşnav=Nicol |pêşnav=Bran |tarîx=2004 |weşanger=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-1-349-40099-7 |cih=London |rr=167–178 }}&lt;/ref&gt; Di sala 100ê {{pz}} de, [[Tacitus]] nivîsî ye ku eşîrên germanî li ser çemên [[Reyn]]ê û Danubê (Limes Germanicus) bi cih dibin û piraniya Almanyaya îro bidest dixin. Lêbelê Baden-Württemberg, başûrê Bavyera, başûrê Hessen û rojavayê Rheinland di wî demê di nav parêzgehên Romayê de hatibûn girêdan.&lt;ref name=&quot;FULBROOK1991&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=FULBROOK |pêşnav=MARY |tarîx=1991 |sernav=REVIEWS |url=http://dx.doi.org/10.1093/hwj/32.1.208 |kovar=History Workshop Journal |cild=32 |hejmar=1 |rr=208–210 |doi=10.1093/hwj/32.1.208 |issn=1477-4569 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/TheJournalOfTheAnthropologicalSocietyOfBombay |sernav=The Journal Of The Anthropological Society Of Bombay |tarîx=1913 }}&lt;/ref&gt;

Nêzîkî 260, gelên almanî dikevin nav axa ku di bin kontrola Romayê de ye. Piştî dagirkirina Hûnan ê di 375an de û bi paşketina Romayê ji 395an ve, eşîrên germanî ber bi başûrê rojavayê ve diçin ku frankan [[Keyaniya Frankiyan|Padîşahiya Frenkiyan]] ava kirin û ber bi rojhilat ve birin ku Saksonya û Bavyera bindest bixin. Deverên ku îro li rojhilatê Almanyayê ye, di wî demê de eşîrên slavî yên rojavayî tê de jiyan dikirin.&lt;ref name=&quot;Fulbrook2002&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A concise history of Germany |url=https://archive.org/details/isbn_9780521368360 |paşnav=Fulbrook |pêşnav=Mary |tarîx=2002 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-36836-0 |çap=Nachdruck |series=Cambridge concise histories |cih=4030 Cambridge }}&lt;/ref&gt;

=== Frankaya Rojhilat û Împeratoriya Romaya Pîroz ===
[[Wêne:Lucas Cranach d.Ä. - Martin Luther, 1528 (Veste Coburg).jpg|thumb|çep|Martin Luther (1483-1546) ku Reformasyona Protestan daye destpêkirin.]]
[[Karlê Mezin]] di sala 800an de [[Împeratoriya Karolenj]] ava dike û heman împeratorî di sala 843an de hatiye dabeşkirin. Keyaniya paşverû ya rojhilatê Frenkaya Rojhilat ji Çemê Reynê li rojava heya Çemê Elbê li rojhilat û ji [[Deryaya Bakur]] heya [[Alp|Çiyayên Alpan]] dirêj bûye.&lt;ref name=&quot;FULBROOK1991&quot;/&gt; Piştre [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz]] ji vê împeratoriyê derdikeve holê. Piştî demekî kurt ê ku dibe qiralê Romaya Pîroz, di sala 996an de, [[Papa Gregor V|Gregor V]] dibe yekem papayê alman ku ji hêla pismamê xwe Otto III ve hatiye erkdar kirin. Her çend împêratoran bi nakokiya veberhênanê hêz winda kiribe jî [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz|Împeratoriya Romaya Pîroz]] bakurê Îtalya û Burgundî di bin desthilatdariya împeratorên Salian de (1024–1125) bidest xistiye.

Di bin serweriya împeratorên Hohenstaufen de (1138–1254), mîrên alman bêtirsî dan rûniştina almanan ku li başûr û rojhilat (Ostsiedlung) bi cih bibin.&lt;ref name=&quot;FULBROOK1991&quot;/&gt; Endamên Yekitiya Hanseatîk, bi piranî bajarên bakurê Almanyayê bûn ku di berfirehkirina bazirganiyê de pêşketî bûn.&lt;ref name=&quot;FULBROOK1991&quot;/&gt; Di sala 1315an de bi Xelayiya Mezin re dest pê kir nifûs kêm bû û piştre Mirina Reş a 1348-1350 destpêdike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.vlib.us/medieval/lectures/black_death.html |sernav=The Great Famine and the Black Death {{!}} 1315-1317, 1346-1351 {{!}} Lectures in Medieval History {{!}} Dr. Lynn H. Nelson, Emeritus Professor, Medieval History, KU |malper=www.vlib.us |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}&lt;/ref&gt; Qanûna [[Împeratoriya Ga yê Zêrîn]] a ku di sala 1356an de hatiye derxistin, awayê destûrî yên împeratoriyê peyda kir û hilbijartina împerator ji aliyê heft prens-hilbijêran ve hatiye qanûnî kirin.&lt;ref name=&quot;FULBROOK1991&quot;/&gt;

[[Johannes Gutenberg]] awayê çapkirina  gerguhêz da [[Ewropa]]yê ku bingehê demokratîkbûna zanistê daye Ewropayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1017/cbo9781107049963.002 |sernav=Preface |tarîx=1980-09-30 |weşanger=Cambridge University Press |rr=ix–xxii }}&lt;/ref&gt; Di sala 1517an de, Martin Luther [[Reformasyona Protestan]] teşwîq kir û wergera wî ya [[Încîl]]ê dest bi standardkirina zimanê dike ku Aştiya Augsburg a sala 1555an baweriya &quot;Evangelîstî&quot; ([[Luterîtî]]) bi xweşdîtinî hate pêşwazîkirin lê di heman demê de biryar da ku baweriya mîr ew bû ku baweriya bindestên wî be (cuius regio, eius religio). Ji Şerê Kölnê heta [[Şerê Sîh Salan]] (1618–1648), pevçûnên dînê erdên alman wêran kirin û bi awayekî giring nifûsa herêmê kêm kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/savagewarsofpeac0000macf |sernav=The savage wars of peace : England, Japan and the Malthusian trap |paşnav=Macfarlane |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |weşanger=Oxford ; Malden, MA : Blackwell Publishers |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-631-18117-0 }}&lt;/ref&gt;

Aştiya Westphalia şerê dînî yê di nav komên biçûkên împeratoriyê de bi dawî kir ku mîrên wan ên ku bi piranî almanîaxêv bûn dikarîn ku Katolîk, Luterîtî yan [[Kalvînîzm]] wekî dînê xwe yê fermî hilbijêrin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/anb/9780198606697.article.1400992 |sernav=Holborn, Hajo Ludwig Rudolph (1902-1969), historian and government adviser |paşnav=Edmondson |pêşnav=Earl |tarîx=2000 |weşanger=Oxford University Press |series=American National Biography Online }}&lt;/ref&gt; Pergala dadrêsî ya ku ji hêla rêzek Reformên Împeratoriya ve hatiye destpêkirin (nêzîkî 1495-1555) ji bo xweseriya herêmî ya berbiçav û ji bo Dîeta Împeratoriyê (desteya lihevhatinê ya Împeratoriya Romayê) ya bihêztir peyda kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Law and empire: ideas, practices, actors |tarîx=2013 |weşanger=Brill |isbn=978-90-04-24529-7 |series=Rulers and elites |cih=Leiden }}&lt;/ref&gt; Xanedana Habsburgê ji sala 1438an heta mirina [[Karl VI]] di sala 1740an de taca împeratoriyê werdigirin. Piştî Şerê Serkeftina Awistiryayê û Peymana Aix-la-Chapelle, keça [[Karl VI]] [[Maria Theresa]] dema ku mêrê wê, [[Franz I ( Împeratoriya Romê pîroz )|Franz I]], bûye împerator, wekî hevjîna împeratorê hikum dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1017/cbo9780511496899.002 |sernav=Introduction: culture and power during the long eighteenth century |paşnav=Sheehan |pêşnav=James J. |tarîx=2007-07-05 |weşanger=Cambridge University Press |rr=1–13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishmuseum.org/collection/term/BIOG111929 |sernav=Collections Online {{!}} British Museum |malper=www.britishmuseum.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}&lt;/ref&gt;

Ji sala 1740an ve dualîzma di navbera padîşahiya Habsburgê ya Awistiryayê û [[Keyaniya Prûsyayê]] de di dîroka almanan de serdest dibe. Di sala 1772, 1793 û 1795an de [[Prûsya]] û [[Awistirya]] tevî [[Împeratoriya Rûsî]], li ser [[Parçekirina Polonyayê]] li hev kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203007259-39 |sernav=Eastern Europe since 1989: the ‘triple transition’ |tarîx=2006-04-10 |weşanger=Routledge |isbn=978-0-203-00725-9 |rr=617–635 }}&lt;/ref&gt; Di dema Şerên Şoreşger ên Fransî de, serdema Napolyon û paşê civîna dawî ya Dieta Împeratoriyê, piraniya Bajarên azad ên împeratoriyê bi herêmên xanedaniyê ve hatin girêdan ku herêmên dêran hatin sekulerîzekirin û pêvekirin. Di sala 1806an de împeratorî hate hilweşandin ku [[Fransa]], [[Rûsya]], [[Prûsya]] û Habsbûrgan (Awistirya) di dema Şerên Napolyon de ji bo hegemonyaya li dewletên almanî hevrikî kirine.&lt;ref name=&quot;Fulbrook2002&quot;/&gt;

=== Konfederasyon û Împeratoriya Almanî ===
[[Wêne:German Confederation (1815).svg|thumb|Konferansa Alman 1815.]]
Piştî hilweşîna Napoleon, Kongreya Viyanayê Konfederasyona Alman ava dike ku ji yekîtiyek ji 39 dewletên serwer pêk tê. Erkdar kirina împeratorê Awistiryayê wekî serokê daîmî ya Kongreyê ya red kirina zêdebûna bandora Prûsyayê nîşan dide. Nakokiyên di nav siyaseta restorasyonê de hinek dibe sedema bilindbûna tevgerên lîberal, piştre jî tedbîrên nû yên zextê ji hêla rayedarê Awistirya [[Klemens von Metternich]] ve li dijî tevgeran pêk hatiye. Zollverein, sendîkaya terîfê, yekitiya aborî pêş xist.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Henderson |pêşnav=W. O. |tarîx=1934 |sernav=THE ZOLLVEREIN |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1468-229X.1934.tb01791.x |kovar=History |ziman=en |cild=19 |hejmar=73 |rr=1–19 |doi=10.1111/j.1468-229X.1934.tb01791.x |issn=0018-2648 }}&lt;/ref&gt; Di ronahiya tevgerên şoreşgerî yên li Ewropayê de, rewşenbîr û mirovên hevpar şoreşên sala 1848an li dewletên Alman dest pê kirin û pirsgirêka almanan anîne rojevê. Qralê Prûsyayê [[Friedrich Wilhelm IV]], sernavê împeratoriyê hate pêşkêş kirin lê bi windakirina hêzê re wî tac û makezagona pêşniyarkirî red kir ku ji bo tevgerê paşveçûnek demkî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hewitson |pêşnav=M. |tarîx=2010-09-24 |sernav='The Old Forms are Breaking Up, ... Our New Germany is Rebuilding Itself': Constitutionalism, Nationalism and the Creation of a German Polity during the Revolutions of 1848-49 |url=https://doi.org/10.1093/ehr/ceq276 |kovar=The English Historical Review |cild=CXXV |hejmar=516 |rr=1173–1214 |doi=10.1093/ehr/ceq276 |issn=0013-8266 }}&lt;/ref&gt;

Key [[Wilhelm I|William I]] di sala 1862an de [[Otto von Bismarck]] wek serokwezîrê Prusya erkdar dike. Bismarck di sala 1864an de şerê bi [[Danîmarka]]yê re bi serketî diqedîne ku serketina paşîn a biryardar a [[Prûsya]] di Şerê Awistro-Pûsya ya sala 1866an de jê re hişt ku Konfederasyona Almanyaya Bakur ku Awistiryayê jê derdixe, ava bike. Piştî têkçûna Fransa di Şerê Franko-Prusyan de, mîrên slman di sala 1871an de damezrandina Împeratoriya Almanî radigihînin. [[Prûsya]] dewleta damezrîner a serdest a împeratoriya nû bû ku qralê Prûsyayê wekî împerator hikum dike û bajarê [[Berlîn]] dibe bajarê paytext a wî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/countries/issues/german-unification |sernav=Unification of German States - Countries - Office of the Historian |malper=history.state.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 |tarîxa-arşîvê=2011-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110602041037/https://history.state.gov/countries/issues/german-unification |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/bismarck_otto_von.shtml |sernav=BBC - History - Otto von Bismarck |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}&lt;/ref&gt;

Di serdema Gründerzeit a piştî yekbûna Almanyayê de, siyaseta derve ya Bismarck wekî serokwezîrê Almanyayê bi çêkirina hevalbendan û dûrxistina şer, pozîsyona Almanyayê wekî neteweyek mezin ewle kir.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Lêbelê di bin desthilatdariya Wilhelm II de, Almanya polîtîkayên emperyalîst dişopîne ku bi welatên cîran re dibe sedema pevçûnê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mommsen |pêşnav=Wolfgang J. |tarîx=1990 |sernav=Kaiser Wilhelm II and German Politics |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/002200949002500207 |kovar=Journal of Contemporary History |ziman=en |cild=25 |hejmar=2 |rr=289–316 |doi=10.1177/002200949002500207 |issn=0022-0094 }}&lt;/ref&gt; Bi qada pirneteweyî ya Awistirya-Mecaristanê re hevalbendiyek dualî hate çêkirin ku Hevbendiya Sêsalê ya sala 1882an Îtalya jî di nav de bû. [[Brîtanya]], [[Fransa]] û [[Rûsya]]yê jî ji bo parastina li dijî destwerdana Habsburgê ya ji bo berjewendiyên Rûsyayê yên li Balkanan an jî destwerdana Almanyayê ya li dijî Fransayê, bi hev re îtîfaq kirin.&lt;ref name=&quot;FULBROOK1991&quot;/&gt; Di [[Konferansa Berlînê]] ya di sala 1884an de, Almanya gelek kolonî ku di nav wan de Afrîkaya Rojhilat a Alman, Afrîkaya Başûr-Rojava ya Alman, Togoland û [[Kamerûn]] jî di nav de bûn, li ser heq îdîa kir. Piştre Almanya împeratoriya xwe ya kolonyal bi destxistina hinek deverên li Pasîfîk û li Çînê berfirehtir kir ku hebûna xwe yê li Pasîfîk û li Çînê biparêze.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2014/10/how-imperial-germany-lost-asia/ |sernav=How Imperial Germany Lost Asia |paşnav=Farley |pêşnav=Robert |malper=thediplomat.com |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}&lt;/ref&gt; Hikûmeta kolonyalîst a li Afrîkaya Başûr-Rojavayê (Namîbya ya îro), ji sala 1904an heta 1907an, tine kirina gelên Herero û Namaqua yên herêmî wekî cezakirina serhildanek pêk anî ku ev qirkirina yekemîn a sedsala 20an bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.18574/nyu/9781479804375.001.0001 |sernav=Forgotten Trials of the Holocaust |paşnav=Bazyler |pêşnav=Michael J. |paşnav2=Tuerkheimer |pêşnav2=Frank M. |tarîx=2020-05-28 |weşanger=New York University Press |isbn=978-1-4798-0437-5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kaiser's Holocaust: Germany's forgotten genocide and the colonial roots of Nazism |paşnav=Olusoga |pêşnav=David |paşnav2=Erichsen |pêşnav2=Casper W. |tarîx=2010 |weşanger=Faber and Faber |isbn=978-0-571-23141-6 |çap=1. publ |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Di 28ê hezîrana sala 1914an de kuştina arşdûkê [[Awistirya]]yê dibe hincet ku [[Awistirya]]-[[Mecaristan]] êrîşî [[Serbistan]]ê bike û [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] bidin destpêkirin. Piştî çar salên şer ku tê de nêzîkî du milyon leşkerên alman têne kuştin, bi agirbestek giştî şer bi dawî dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.spiegel.de/international/germany/aged-107-last-german-world-war-i-veteran-believed-to-have-died-a-530319.html |sernav=Aged 107: Last German World War I Veteran Believed to Have Died |paşnav=Crossland |pêşnav=David |tarîx=2008-01-22 |malper=Der Spiegel |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}&lt;/ref&gt; Di Şoreşa Alman de (çiriya paşîn 1918), Împerator [[Wilhelm II]] û mîrên desthilatdar ji desthilatdariya xwe dûr ketin û Almanya wekê komarek federal hate ragihandin. Serkirdayetiya nû ya Almanyayê di sala 1919an de [[Peymana Versayê]] îmze kir û têkçûna hevalbendan qebûl kir. Ev peyman ji aliyê dîroknasên almanan wekî heqaret dîtin ku ev bûyer dibe sedema bilind bûna [[Adolf Hitler]]. Almanya nêzîkî ji %13e ji axa xwe ya ewropî winda kir û hemî milkên xwe yên kolonyal ên li Afrîka û Pasîfîkê radest dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/map/german-territorial-losses-treaty-of-versailles-1919 |sernav=German territorial losses, Treaty of Versailles, 1919 |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}&lt;/ref&gt;

=== Komara Weimarê û Almanyaya Nazî ===
[[Wêne:Hitler portrait crop.jpg|thumb|Adolf Hitler, dîktatorê Almanyaya Nazî, ji sala 1933an heta sala 1945an.]]
[[Wêne:Europe under Nazi domination.png|thumb|Bi deverên ku ji aliyê Reich Alman ve têne kontrol kirin û bi rengê reş hatine diyarkirin, nexşeya Ewropayê ku di sala 1942an de di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de ji hêla Almanyayê ve hatiye dagir kirin.]]
Di 11e tebaxa sala 1919an de, Serok [[Friedrich Ebert]] Destûra Bingehîn a Demokratîk a Weimar îmze dike.&lt;ref name=&quot;FULBROOK1991&quot;/&gt; Di şerê paşîn de ji bo desthilatdariyê, komunîstan li Bavyerayê desthilatdarî girtin, lê hêmanên mihafezekar li deverên din hewl dan ku Komarê bi [[Derbeya Kappê]] hilweşînin. Şerê kolanan li navendên pîşesazî yên mezin, dagirkirina Ruhr ji hêla leşkerên [[Belçîka]] û [[Fransa|Frensayê]] ve û heyamek hîperenflasyonê li pey xwe dihêle. Di sala 1924an de plansaziyek ji nû veavakirina deyn û afirandina diravek nû dest pê kir ku serdema [[Bîstên Zêrîn]] ku serdemek nûjeniya hunerî û jiyana çandî ya lîberal e daye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Costigliola |pêşnav=Frank |tarîx=1976 |sernav=The United States and the Reconstruction of Germany in the 1920s |url=https://www.cambridge.org/core/journals/business-history-review/article/abs/united-states-and-the-reconstruction-of-germany-in-the-1920s/B13B15CDF847234C3CCE3B7CEE9C6B38 |kovar=Business History Review |ziman=en |cild=50 |hejmar=4 |rr=477–502 |doi=10.2307/3113137 |issn=2044-768X }}&lt;/ref&gt;

Depresyona mezin a cîhanê ku krîzek aborî ya mezin li cîhanê bû, di sala 1929an de li Almanyayê bi bandor dibe. Hikûmeta serokwezîr [[Heinrich Brüning]] polîtîkayek hişkbûna darayî û deflasyonê şopand ku di sala 1932an de dibe sedema bêkariyê ku ji sedî 30 gelên alman dimînin bê kar.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.holocaustchronicle.org/StaticPages/50.html |sernav=The Holocaust Chronicle PROLOGUE: Roots of the Holocaust, page 50 |malper=www.holocaustchronicle.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 |roja-arşîvê=2015-01-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150101004701/http://www.holocaustchronicle.org/StaticPages/50.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Partiya Nazî ya bi serokatiya Adolf Hitler dibe partiya herî mezin a Reichstagê piştî hilbijartinek taybetî ya di sala 1932an de û Hindenburg di 30 çile ya sala 1933an de Hitler wekî serokwezîrê Almanyayê erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;FULBROOK1991&quot;/&gt; Piştî Şewata Reichstagê, bi biryarnameyek mafên bingehîn ên sivîl betal kir û yekem kampa komkirinê ya Naziyan vebû.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.holocaust-history.org/dachau-gas-chambers/photo.cgi?02 |sernav=The Dachau Gas Chambers: Photograph 2 |tarîx=2000-05-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 |tarîxa-arşîvê=2000-05-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000510093525/http://www.holocaust-history.org/dachau-gas-chambers/photo.cgi?02 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt; Di {{dîrok|23|adar|1933}} de, Qanûna Desthilatdar hêzek qanûnî ya bêsînor dide Hitler ku qanûn derbas kir ku destpêka Almanyaya Nazî dide nîşan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |sernav=Parliament lost – DW – 03/23/2013 |malper=dw.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}&lt;/ref&gt; Rêveberiya Hitler dewletek totalîter a navendî ava kir, ji Cemiyeta Miletan vekişiya û ji nû ve çekdarkirina welêt bi awayekî berbiçav zêde kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/ns-regime/wirtschaft |sernav=Gerade auf LeMO gesehen: LeMO Kapitel: NS-Regime |paşnav=Museum |pêşnav=Stiftung Deutsches Historisches |malper=www.dhm.de |ziman=de |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}&lt;/ref&gt; Bernameyek ku ji hêla hikûmetê ve hate piştgirî kirin ji bo nûvekirina aborî balê dikişîne ser karên gelemperî ku karê wî yê herî navdar Otoban bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Joshi |pêşnav=Vandana |tarîx=2003 |sernav=Gender and Power in the Third Reich |url=http://dx.doi.org/10.1057/9780230511071 |doi=10.1057/9780230511071 }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1935an de rejîm ji [[Peymana Versayê]] vekişiya û qanûnên [[Nürnberg]]ê yên ku cihû û hindikahiyên din armanc digirt, derxist.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.archives.gov/publications/prologue/2010/winter/nuremberg.html |sernav=The Nuremberg Laws |tarîx=2016-08-15 |malper=National Archives |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}&lt;/ref&gt; Hikûmeta Adolf Hitler di sala 1935an de Saarlandê ji nû ve bi dest xist, di sala 1936an de Rheinland ji nû ve tê mîlîtarîze kirin, di sala 1938an de Awistirya bi Almanyayê ve girêda, di sala 1938an de [[Sudetenland]] bi [[Peymana Mûnîhê]] ve girêda û bi binpêkirina peymanê di adara sala 1939an de Çekoslovakya dagir dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalarchives.gov.uk/cabinetpapers/themes/descent-into-war.htm |sernav=Descent into war |paşnav=Archives |pêşnav=The National |malper=www.nationalarchives.gov.uk |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}&lt;/ref&gt; [[Kristallnacht]] (şeva camên şikestî), şewitandina kinîştan, hilweşandina karsaziyên cihûyan û girtina girseyî ya cihûyan pêk tê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/the-night-of-broken-glass |sernav=The &quot;Night of Broken Glass&quot; |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}&lt;/ref&gt;

Di tebaxa sala 1939an de hikûmeta Hitler li ser Peymana Molotov-Ribbentrop ku [[Ewropaya Rojhilat]] di nav deverên bi bandor ên Alman û Sovyetê de dabeş dike, gotubêj kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/german-soviet-pact |sernav=German-Soviet Pact |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}&lt;/ref&gt; Di 1ê îlona sala 1939an de Almanyayê Polonya dagir kir, Şerê Cîhanê yê Duyem li Ewropayê hate destpêkirin ku Brîtanya û Fransayê di 3ê îlonê de li dijî Almanyayê şer ragihandin.&lt;ref name=&quot;FULBROOK1991&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1017/cbo9780511523663.005 |sernav=Nazi German policy towards the Baltic states on the eve of the Second World War |paşnav=Ahmann |pêşnav=Rolf |tarîx=1992-01-31 |weşanger=Cambridge University Press |rr=50–73 }}&lt;/ref&gt; Di bihara sala 1940an de, Almanya Danîmarka û Norwêc, Holenda, Belçîka, Lûksembûrg û Fransayê zeft kir ku hikûmeta Fransayê neçar dimîne li hemberî şer agirbestek îmze bike. Înglîzan di heman salê de di Şerê Brîtanyayê de êrîşên hewayî yên almanan şikand. Di sala 1941an de leşkerên alman êrîşî Yûgoslavya, Yewnanistan û Yekîtiya Sovyetê kirin. Di sala 1942an de Almanya û hevalbendên wî piraniya parzemîna Ewropa û Afrîkaya Bakur kontrol kirin lê piştî biserketina Sovyetan di [[Şerê Stalîngradê]] de, vegerandina hevalbendan ya Afrîkaya Bakur û di dema dagirkirina Îtalyayê di sala 1943an de, hêzên alman rastî şikestinên leşkerî yên dubare hatin. Di sala 1944an de Sovyetan ber bi Ewropaya Rojhilat ve hatin bi alikariya Fransayê hatin Fransayê û li hemberî kontra-êrîşên dawî ya Almanyayê, ketin erdên Almanyayê. Piştî xwekuştina Hîtler di dema Şerê Berlînê de, Almanya di 8ê gulana sala 1945an de belgeya teslîmbûnê îmze dike ku [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] li [[Ewropa]]yê û [[Almanyaya Nazî]] bi dawî dibe.&lt;ref name=&quot;FULBROOK1991&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/world-war-ii-key-dates |sernav=World War II: Timeline |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}&lt;/ref&gt; Piştî bidawîbûna şer, karbidestên nazî yên sax ji ber sûcên şer li [[dadgeha Nürnbergê]] têne darizandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/nuremberg_article_01.shtml |sernav=BBC - History - World Wars: Nuremberg: Nazis On Trial |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}&lt;/ref&gt;

Piştre ku paşê bi navê Holokostê dihate zanîn, hikûmeta alman zordestî li hindikahiyan dike ku wan li kampên komkirin û mirinê kom dike û li seranserê Ewropayê wan diavêje girtîgehan. Bi tevahî 17 milyon mirov bi awayekî sîstematîk hatin qetilkirin ku di nav wan de 6 milyon cihû, herî kêm 130.000 kes roman, 275.000 kesên astengdar, bi hezaran [[Şahidên Yehowa]] û bi sed hezaran dijberên siyasî û dînî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.7312/niew11200-003 |sernav=Defining the Holocaust |tarîx=2003-12-31 |weşanger=Columbia University Press |rr=45–52 }}&lt;/ref&gt; Polîtîkayên naziyan li welatên di bin dagirkeriya Almanyayê de dibe sedema mirina 2.7 milyon polonî, 1.3 milyon ûkraynî, 1 milyon belarûsî û 3.5 milyon girtiyên şer ên Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ellman |pêşnav=Michael |paşnav2=Maksudov |pêşnav2=S. |tarîx=1994 |sernav=Soviet deaths in the great patriotic war: A note |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09668139408412190 |kovar=Europe-Asia Studies |ziman=en |cild=46 |hejmar=4 |rr=671–680 |doi=10.1080/09668139408412190 |issn=0966-8136 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Stalinism and Nazism: dictatorships in comparison |url=https://archive.org/details/stalinismnazismd0000unse |tarîx=2005 |weşanger=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-56521-9 |paşnavê-edîtor=Kershaw |pêşnavê-edîtor=Ian |çap=Reprint |cih=Cambridge }}&lt;/ref&gt; Kuştiyên leşkerî yên alman bi qasî 5.3 milyon hatiye texmîn kirin û derdora 900.000 sivîlên alman dimirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg |paşnav=Overmans |pêşnav=Rüdiger |tarîx=2000 |weşanger=Oldenbourg |isbn=978-3-486-56531-7 |çap=Studienausg., 2. Aufl |series=Beiträge zur Militärgeschichte |cih=München }}&lt;/ref&gt; Nêzîkî 12 milyon almanên etnîkî ji seranserê Ewropaya Rojhilat hatin derxistin û Almanya hema hema nêzîkî çaryeka axa xwe ya berî şer winda kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=ySLyE6YJEn0C&amp;pg=PA52 |sernav=The Lost German East: Forced Migration and the Politics of Memory, 1945-1970 |paşnav=Demshuk |pêşnav=Andrew |tarîx=2012-04-30 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-02073-3 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

=== Almanyaya rojhilat û rojava ===
[[Wêne:Map-Germany-1945.svg|thumb|Nexşeya Almanya di sala 1947an de, piştî dawiya Şerê Cîhanê yê Duyem ku di nav de herêmên dagiriyên amerîkî, Sovyet, Brîtanya û Fransî û Saarlanda ku di bin kontrola Fransayê de ye. Herêmên rojhilatê xeta Oder-Neisse di bin şert û mercên Konferansa Potsdamê de ku derbasî Polonya û Yekîtiya Sovyetê bûye.]]
Piştî ku Almanyaya Nazî radest dibe, hevalbendan Berlîn û axa mayî ya Almanyayê li gorî çar herêmên dagirkirî parve dikin. Sektorên rojavayiyên ku di bin kontrola [[Fransa]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] de bûn di 23 gulan sala 1949an de hatin yek kirin û [[Komara Federal a Almanyayê]] hate avakirin (bi almanî: ''Bundesrepublik Deutschland''); di 7ê cotmeha sala 1949an de, Herêma ku di bin desthilatdariya sovyetê de bû dibe [[Komara Demokratîk a Almanyayê]]  (bi almanî: ''Deutsche Demokratische Republik''; DDR). Ev deshilatdarî bi nefermî wekî Almanyaya Rojava û Almanyaya Rojhilat dihatin naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2009-09-01 |sernav=Trabant and Beetle: the Two Germanies, 1949-89 |url=https://doi.org/10.1093/hwj/dbp009 |kovar=History Workshop Journal |cild=68 |hejmar=1 |rr=1–2 |doi=10.1093/hwj/dbp009 |issn=1363-3554 }}&lt;/ref&gt; Almanyaya Rojhilat Berlîna Rojhilat wek paytexta xwe hilbijart, [[Almanyaya Rojava]] bajarê [[Bonn]] wek paytexta demkî hilbijart ku helwesta xwe ya ku çareseriya du dewletên demkî ye destnîşan bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/capitaldilemmage0000wise |sernav=Capital dilemma : Germany's search for a new architecture of democracy |paşnav=Wise |pêşnav=Michael Z. |tarîx=1998 |weşanger=New York : Princeton Architectural Press |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-1-56898-134-5 }}&lt;/ref&gt;

Almanyaya Rojava wek komara parlemanî ya federal bi &quot;aboriya bazara civakî&quot; hate damezrandin. Di sala 1948an dest pê kir, Almanyaya Rojava di bin [[Plana Marshall]] ya amerîkî de dibe wergirê sereke yê alîkariya nûavakirinê. Konrad Adenauer di sala 1949an de wek serokwezîrê yekem ê federal yê Almanyayê hate hilbijartin. Welat di destpêka salên 1950î de bi mezinbûna aborî ya berdewam (Wirtschaftswunder) pêşdikeve.&lt;ref name=&quot;Protzman1989&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/1989/08/22/world/westward-tide-of-east-germans-is-a-popular-no-confidence-vote.html |sernav=Westward Tide of East Germans Is a Popular No-Confidence Vote |paşnav=Protzman |pêşnav=Ferdinand |paşnav2=Times |pêşnav2=Special To the New York |tarîx=1989-08-22 |malper=The New York Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}&lt;/ref&gt; [[Almanyaya Rojava]] di sala 1955an de tevlî [[NATO]]yê dibe û dibe endamê damezrîner ê [[Civata Aborî ya Ewropayê]]. Di 1 çileya sala 1957an de [[Saarland]] tevlî [[Almanyaya Rojava]] dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/germany/51.htm |sernav=Germany - Rearmament and the European Defense Community |malper=countrystudies.us |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}&lt;/ref&gt;

Almanyaya Rojhilat dewletek Bloka Rojhilatî bû ku di bin kontrola siyasî û leşkerî ya Yekîtiya Sovyetê de bi riya hêzên dagirker û Pakta Warşovayê bû. Her çend Almanyaya Rojhilat îdîa kiriye ku ew demokrasî ye, desthilatdariya siyasî tenê ji hêla endamên pêşeng (Politbüro) yên Partiya Yekîtiya Sosyalîst a Almanyayê ya ku di bin kontrola komunîstan de ye ku ji hêla Stasi ve, karûbarek nepenî ya pir mezin, tê piştgirî kirin, hate bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The workers' and peasants' state: communism and society in East Germany under Ulbricht 1945 - 71 |tarîx=2002 |weşanger=Manchester University Press |isbn=978-0-7190-6289-6 |paşnavê-edîtor=Major |pêşnavê-edîtor=Patrick |cih=Manchester |paşnavê-edîtor2=Osmond |pêşnavê-edîtor2=Jonathan }}&lt;/ref&gt; Dema ku propagandaya Almanyaya Rojhilat li ser berjewendiyên bernameyên civakî yên Komara Demokratîk a Almanyayê û xetereya îdiakirî ya dagirkirina [[Almanyaya Rojava]] bû, gelek ji welatiyên [[Komara Demokratîk a Almanyayê|Almanyaya Rojhilat]] ji bo azadî û bextewariyê li Almanyaya Rojava nihêrîne.&lt;ref name=&quot;Protzman1989&quot;/&gt; [[Dîwarê Berlînê]] ku di sala 1961ê de hate çêkirin, rê neda welatiyên Almanyaya Rojhilat ku birevin [[Almanyaya Rojava]] û dîwar dibe sembola [[Şerê Sar]].

Di dawiya salên 1960an de ji hêla Ostpolîtîk ya serokwezîr Willy Brandt ve aloziyên di navbera Almanyaya Rojhilat û rojavayê de kêm dibin. Di sala 1989an de, [[Mecaristan]]ê biryar da ku Perdeya Hesinî hilweşîne û sînorê xwe bi Awistiryayê re veke, ev dibe sedema koçberiya bi hezaran welatiyên Almanyaya Rojhilat di ser [[Mecaristan]] û [[Awistirya]]yê re ber bi Almanyaya Rojava ve herin. Vê yekê bandorên mezin li ser Komara Demokratîk a Almanyayê kir ku piştgiriya xwepêşandanên girseyî yên birêkûpêk zêde dibin. Di hewlekê de ji bo ku [[Komara Demokratîk a Almanyayê|Almanyaya Rojhilat]] wek dewlet bimîne, karbidestên Almaniya Rojhilat qedexeyên sinor sivik kirin lê ev bi rastî dibe sedema bilezkirina proseya reforma Wende ku di Peymana li ser Çareserkirina Dawî ya bi rêzgirtina ji bo Almanya de ku bi peymanê Almanya serweriya temamî bi dest dixe. Ev yek di 3ê çiriya pêşîn a sala 1990an de, bi tevlêbûna pênc dewletên [[Komara Demokratîk a Almanyayê]] ya berê ku ji nû ve hatine damezrandin, destûr dide ku Almanya ji nû ve were yekkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.wendemuseum.org/sites/default/files/10-9-09Iconoclash%20updated%20brochure_small.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 |tarîxa-arşîvê=2021-06-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210620152657/https://www.wendemuseum.org/sites/default/files/10-9-09Iconoclash%20updated%20brochure_small.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] di sala 1989an de bû sembola hilweşîna komunîzmê, hilweşîna [[Yekîtiya Sovyetê]], yekbûna Almanya û Die Wende.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.cnn.com/SPECIALS/views/y/1999/11/burns.wall.nov8/ |sernav=CNN - y: What the Berlin Wall still stands for - November 8, 1999 |tarîx=2008-02-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 |tarîxa-arşîvê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080206104205/http://www.cnn.com/SPECIALS/views/y/1999/11/burns.wall.nov8/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

=== Almanya, Yekîtiya Ewropayê û ji nû ve yek kirin ===
[[Wêne:West and East Germans at the Brandenburg Gate in 1989.jpg|thumb|Dîwarê Berlînê di dema hilweşîna di sala 1989an de û Deriyê Brandenburgê yek ji pêvçûnên yekem bû di dawiya Şerê Sar de ku di dawiyê de dibe sedema hilweşîna Yekîtiya Sovyetê.]]
Almanyaya yekbûyî wekî berdewamiya berfireh a Almanyaya Rojava hate hesibandin jiber vê yekê endamtiya xwe di rêxistinên navneteweyî de parastiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.gesetze-im-internet.de/einigvtr/art_11.html |sernav=Art 11 EinigVtr - Einzelnorm |malper=www.gesetze-im-internet.de |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}&lt;/ref&gt; Dema ku bajarê Bonnê statuya yekta ya Bundesstadt (bajarê federal) wergirtiye ku hinek wezaretên federal li bajêr dimînin, [[Berlîn]] dîsa dibe paytexta Almanyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.gesetze-im-internet.de/berlin_bonng/index.html |sernav=Berlin/BonnG - nichtamtliches Inhaltsverzeichnis |malper=www.gesetze-im-internet.de |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}&lt;/ref&gt; Veguheztina hikûmetê di sala 1999an de bi dawî dibe û nûjenkirina aboriya [[Komara Demokratîk a Almanyayê|Almanyaya Rojhilat]] hate plan kirin ku heya 2019an bi dawî bibe.&lt;ref name=&quot;Kulish2009&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2009/06/19/world/europe/19germany.html |sernav=In East Germany, a Decline as Stark as a Wall |paşnav=Kulish |pêşnav=Nicholas |tarîx=2009-06-19 |malper=The New York Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}&lt;/ref&gt;

Ji nû ve yekbûna Almanyayê di [[Yekîtiya Ewropayê]] de rolek çalak girtiye ku di sala 1992an de bi Peymana Maastricht û di sala 2007an de [[Peymana Lîzbonê]] îmze dike û dibe hevavakarê Herêma Euroyê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2013/07/09/world/europe/eurozone-fast-facts/index.html |sernav=Eurozone Fast Facts |paşnav=Research |pêşnav=CNN Editorial |tarîx=2013-07-09 |malper=CNN |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}&lt;/ref&gt; Almanya hêzeke aştîparêz ji bo aramiya li Balkanan şand û leşkerên almanî jî di çarçoveya hewlên [[NATO]]yê de ji bo ewlehiya li Efxanistanê piştî derxistina [[Talîban]] şandin [[Efxanistan]]ê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2006/10/31/world/europe/31iht-germany.3343963.html |sernav=Germany is planning a Bosnia withdrawal - Europe - International Herald Tribune |paşnav=Dempsey |pêşnav=Judy |tarîx=2006-10-31 |malper=The New York Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kulish2009&quot;/&gt;

Di hilbijartinên sala 2005 de [[Angela Merkel]] bûye yekem serokwezîra jina li Almanyayê. Di sala 2009an de hikûmeta alman planek teşwîqê ya bi 50 milyar € yê pejirand.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.france24.com/en/20090106-germany-agrees-new-50-billion-euro-stimulus-plan |sernav=Germany agrees on 50-billion-euro stimulus plan - FRANCE 24 |tarîx=2011-05-13 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 |tarîxa-arşîvê=2011-05-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110513022443/http://www.france24.com/en/20090106-germany-agrees-new-50-billion-euro-stimulus-plan |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Di nav projeyên sereke yên siyasî yên alman ên di destpêka sedsala 21an de pêşketina entegrasyona ewropî, veguheztina enerjiyê (Energiewende) ji bo peydakirina enerjiyek domdar, sekinandina deynê ji bo butçeyên hevseng, tevdîrên ji bo zêdekirina rêjeya zayînê (pronatalîzm) û bilind-  stratejiyên teknolojiyê yên ji bo veguheztina aboriya alman ku wekî Pîşesaziya 4.0. hatiye binavkirin heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.tagesschau.de/inland/merkel-regierungserklaerung110.html |sernav=Regierungserklärung von Kanzlerin Merkel: Große Versprechen, scharfe Kritik {{!}} tagesschau.de |tarîx=2015-01-01 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 |tarîxa-arşîvê=2015-01-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150101010608/http://www.tagesschau.de/inland/merkel-regierungserklaerung110.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Di krîza koçberan a sala 2015an de li [[Ewropa]]yê, Almanya zêdetirî milyonek penaber û koçber qebul kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-34131911 |sernav=Migrant crisis: Migration to Europe explained in seven charts |tarîx=2015-09-02 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Deutschland topo.jpg|thumb|Nexşeya fizîkî ya Almanyayê.]]
Almanya heftemîn welatê herî mezin ê [[Ewropa]]yê ye ku li bakur bi [[Danîmarka]], li rojhilat bi [[Polonya]] û [[Çekya]], ji aliyê başûrê rojhilat ve bi [[Awistirya]] û li aliyê başûrê rojava bi [[Swîsre]] re sinor e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/germany |sernav=Germany - The World Factbook |tarîx=2021-01-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-28 |tarîxa-arşîvê=2021-01-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210109075739/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/germany |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; [[Fransa]], [[Lûksembûrg]] û [[Belçîka]] li aliyê rojava, li bakurê rojava jî [[Holenda]] cih digire. Li bakur di navbera [[Deryaya Baltîk]] û [[Deryaya Bakur]] de û li başûr di navbera [[Deryaya Baltîk]] û [[Alp|Çiyayên Alpan]] de ye. Xaka Almanyayê ji 357,022 km² rûberê pêk tê (137,847 sq mi) ku ji vî 348,672 km² (134,623 sq mi) rûerd e û 8,350 km² (3,224 km²) (ji avê pêk tê) rûav e.

Xala herî bilind li çiyayên Alpan e (xala herî bilind: Zugspitze bi 2,963 mêtreyê) ku ji aliyê bakurê rojava ve heya peravên [[Deryaya Bakur]], (Nordsee) ji bakurê rojava ve heta peravê Deryaya Baltîkê (Ostsee) dirêj dibe. Xala herî nizm ku li şaredariya Neuendorf-Sachsenbande, [[Wilstermarsch]] 3,54 mêtre di bin asta deryayê de ye.
=== Avhewa ===
Piraniya Almanyayê xwedî avhewa nerm e ku ji okyanûsa li bakur û rojava heta parzemîna li rojhilat û başûrê rojhilat berfireh dibe. dema ku havîn dikare ji germ û hişk bigire heya hewaya sar û baran diguhere, zivistanan ji ber sermaya li Alpên Başûr heya hewaya sar bi gelemperî bi baranên sinordar ve ewrayî ye. Li herêmên bakur bayên rojavayî yên ku ji [[Deryaya Bakur]] hewaya şil bi xwe re tîne germahiyê nerm dike û baranê zêde dike. Berevajî vê, li herêmên başûrê rojhilat germahiyên dijwar hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Germany/Climate |sernav=Germany - Climate, Temperate, Rainfall {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-28 }}&lt;/ref&gt;

Ji sibata sala 2019 û 2020an vir ve germahiya mehane ya navîniyê li Almanyayê germa herî kêm 3,3&amp;nbsp;°C, di çileya sala 2020an de, germa herî bilind 19,8&amp;nbsp;°C, di hezîrana 2019an de hatiye tomarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.statista.com/statistics/982472/average-monthly-temperature-germany/ |sernav=Average monthly temperature 2022-2023 Germany |malper=Statista |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-28 }}&lt;/ref&gt; Rêjeya baranê ya mehane herî kêm 30 lître (li ser mêtreçargoşe erd) di dibat û nîsana sala 2019an de, herî zêde 125 lître serê metreçargoşe di sibata sala 2020an de baran bariye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.statista.com/statistics/982758/average-sunshine-hours-germany/ |sernav=Monthly sunshine hours Germany 2022-2023 |malper=Statista |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-28 }}&lt;/ref&gt;
=== Pirrengiyabiyo ===
[[Wêne:Adult white-tailed eagle (Haliaeetus albicilla) of central Poland in flight (3).jpg|thumb|Eyloyê poçik spî ku cûreyek teyrê nêçîrî ye ku niha din bin parastinê de ye.]]
Erdê Almanya dikare li pênc ekoherêmên bejayî were dabeş kirin ku ji ekoherêmên wekî daristanên tevlihev ên Atlantîkê, daristanên tevlihev ên Baltîkê, daristanên tevlihev ên Ewropaya Navendî, daristanên pelên fireh ên Ewropaya Rojava û daristanên şîn û tevlihev ên Alpê pêk tê. Ji sala 2016an vir ve ji %51 erdê Almanyayê ji bo çandiniyê hatiye veqetandin lê ji sedî 30 daristanî ye û ji %14 jî ji hêla nifûsê yan jî binesaziyê ve hatiye vegirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cleanenergywire.org/factsheets/climate-impact-farming-land-use-change-and-forestry-germany |sernav=Climate impact of farming, land use (change) and forestry in Germany |tarîx=2018-10-29 |malper=Clean Energy Wire |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-28 }}&lt;/ref&gt;

Cûreyên nebat û heywanên ku bi gelemperî li Ewropaya Navîn wekhevin hene. Li gorî Envantera Daristanan a Neteweyî, narewan, berû û cûreyên darên din ên pelweşanî ji %40ê daristanên Almanyayê pêk tînin ku nêzîkî ji %60 darên çam in, nemaze narewan û çam in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bundeswaldinventur.de/en/third-national-forest-inventory/the-forest-habitat-more-biological-diversity-in-the-forests/spruce-pine-beech-oak-the-most-common-tree-species |sernav=Spruce, pine, beech, oak – the most common tree species |malper=BMEL - Bundeswaldinventur |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-28 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya paşîn 2024 }}&lt;/ref&gt; Gelek cureyên firingî, kulîlk, kevz û kiyark hene. Di nav ajalên kovî de Rovî, Kurebeşk, Kîvroşka Ewropayê, Xezalê sor a Ewropayê, Berazê kovî, moflon (binecureyekî pezê kovî) û hejmareke hindik ji Kewndêzê Ewrasyayê hene. Celebek kulîlkek mor (''Centaurea cyanus'') heye ku berê sembolek neteweyî ya almanan bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g5GBAAAAMAAJ |sernav=Compendium of Symbolic and Ritual Plants in Europe: Herbs |paşnav=Cleene |pêşnav=Marcel De |paşnav2=Lejeune |pêşnav2=Marie Claire |tarîx=2002 |weşanger=Man &amp; Culture |isbn=978-90-77135-04-4 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

16e parkên neteweyî yên Almanyayê hene ku di nav de Parka Neteweyî ya Jasmund, Parka Neteweyî ya Herêma Vorpommern Lagoon, Parka Neteweyî ya Müritz, Parkên Neteweyî yên Deryaya Wadden, Parka Neteweyî ya Harz, Parka Neteweyî ya Hainich, Parka Neteweyî ya Daristana Reş, Swîsreya Neteweyî ya Saxon, Parka Neteweyî ya Daristana Bavarian û Parka Neteweyî ya Berchtesgadenê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bfn.de/en/search?k=areas+national+parks |sernav=Search {{!}} BFN |malper=www.bfn.de |tarîxa-gihiştinê=2023-08-28 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de, 17 Rezervên Biosferê û 105 parkên xwezayiyên Almanyayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.americanzoos.info/Zoofacts.html |sernav=Zoofacts |tarîx=2003-10-07 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-28 |tarîxa-arşîvê=2003-10-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20031007010357/http://www.americanzoos.info/Zoofacts.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Qada Zoolojîk a Berlînê ku di sala 1844an de vebûye, li Almanyayê ya herî kevn e û îdîa dike ku berhevoka herî berfireha celebên ajalan li cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.zoo-berlin.de/en/understand/zahlen-fakten.html |sernav=Zoo Berlin / VERSTEHEN / Zahlen &amp; Fakten / Tierstatistik 2009 |tarîx=2010-06-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-28 |tarîxa-arşîvê=2010-06-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100609204353/http://www.zoo-berlin.de/en/understand/zahlen-fakten.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Rêveberî û polîtîka ==
[[Wêne:Schloss Bellevue 2023.jpg|thumb|çep|Qesra Bellevueyê ku ji sala 1994an vir ve qesra rêveberiya serokkomarê Almanyayê ye]]
Almanya komareke federal, parlamenî û demokratîk e. Desthilata qanûndanînê ya federal di parlamenê de ye ku ji ''Bundestag'' (Desteya Federal) û ''Bundesrat'' (Meclîsa Federal) pêk tê ku bi hev re dezgeha qanûndanînê pêk tînin. ''Bundestag'' bi rêya hilbijartinên rasterast û bi sîstema nûnertiya rêjeyî ya tevlihev tê hilbijartin. Endamên ''Bundesrat'' nûnertiya rêveberiyên şanzdeh herêmên federe dikin û ji aliyê wan ve têne erkdar kirin. Sîstema siyasî ya alman li gorî çarçoveya ku di makezagona sala 1949an de wekî Qanûna Bingehîn tê zanîn de tevdigere. Guherandinên qanûnî bi giştî pêwîstî ya bi piraniya ji sê parên nûnerên ''Bundestag'' û ''Bundesrat'' pêwîstî ya du paran heye. Prensîbên bingehîn ên Destûra Bingehîn ku tê de xalên garantiya rûmeta mirovî, cihêbûna hêzan, pêkhateya federal û serweriya hiqûqê têne diyarkirin, di sîstema hiqûqa Almanyayê de bêguhertin her dem derbasdar e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.5771/9783845237534-852 |sernav=Appendix The Basic Law for the Federal Republic of Germany |tarîx=2013 |weşanger=Nomos |rr=852–936 }}&lt;/ref&gt;

Serokê dewletê bi nûnerî xwedî berpirsiyar û xwedî raye ye. Serok ji hêla Bundesversammlung (komîsyona federal) ve, saziyek ku ji endamên ''Bundestag'' û hejmarek wekhev ji delegeyên dewletê pêk tê, tê hilbijartin. Karbidestê duyem ê herî bilind di rêza pêşîn a alman de Bundestagspräsident (Serokê Bundestag) e ku ji hêla ''Bundestag'' ve tê hilbijartin û berpirsiyarê çavdêriya rûniştinên rojane yên ''Bundestag'' e. Karmendê sêyem a herî bilind û serokê hikûmetê, serokwezîr e ku ji aliyê Bundespräsident ve tê erkdar kirin ku ji aliyê partî an jî koalîsyona ku herî zêde kursiyên di '''Bundestagê'' de hene, tê hilbijartin.

Ji sala 1949an vir ve sîstema partiyê di bin serweriya Yekîtiya Demokratên Xiristiyan û Partiya Sosyal Demokrat a Almanyayê de ye. Heta niha her serokwezîrek endamê yek ji van partiyan bûye. Lêbelê Partiya Demokrata Azad a Lîberal û Partiya Hevbendiya 90/Kesk jî di hikûmetên koalîsyonê de hevkariyên piçûk in. Her çend ew qet nebe beşek ji hikûmeta federal, ji sala 2007an vir ve Partiya Sosyalîst a Demokrat a Çep di ''Bundestaga'' a Almanyayê de endamekî giring e. Di hilbijartinên federal ên Almanyayê yên sala 2017an de, Alternatîva ji bo Almanyayê ya rastgir a populîst dengên pêwîst bi dest dixe ku cara yekem di parlamenê de nûnertiya xwe bi dest dixe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/spd-green-party-fdp-cdu-left-party-afd/a-38085900 |sernav=A look at Germany's political parties – DW – 03/01/2021 |malper=dw.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/news/world/politics/german-election-results-exit-poll-2017-live-latest-afd-mps-merkel-alternative-a7964796.html |sernav=Far-right party wins MPs in German parliament for first time in half a century |tarîx=2017-09-25 |malper=The Independent |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-29 }}&lt;/ref&gt;

=== Herêmên Almanyayê ===
16 [[Herêmên Almanyayê]] hene ku her herêmek parlamena bixwe heye û di hindur de gelek aliyan de xwedî zagonin.
{|
|
{| class=&quot;wikitable&quot; 
|- bgcolor=&quot;#ececec&quot;
| '''Rêz''' || '''Herêm''' || '''Serbajar''' ||'''Rûerd''' (km²) ||'''Nifûs''' (bi hezaran)
|-
| 1 || [[Baden-Württemberg]]|| [[Stuttgart]] ||35.751,46 ||10.632
|-----
| 2 || [[Bavyera]]||  [[Munîh]]||70.551,57 ||12.604
|-
| 3 || [[Berlin]] || &lt;ref name=&quot;Navçe&quot;&gt;Navçeyên Berlin û Hamburg ji bajarên hewşêwe navî de de pêk tên. Bremen jî navçeyeke ji bajarekî de pêk têye jî, bajarê [[Bremerhaven]] jî di hundura Bremen da ye.&lt;/ref&gt; || 891,85 || 3.419 
|-
| 4 || [[Brandenburg]]  || [[Potsdam]] ||29.485,63 ||2.450
|-----
| 5 || [[Bremen (herêm)|Bremen]] || [[Bremen]]&lt;ref name=&quot;Navçe&quot;/&gt;||  419,38||654
|-----
| 6 || [[Hamburg]] || &lt;ref name=&quot;Navçe&quot;/&gt; ||755,26 ||1.753
|-----
| 7 || [[Hessen]]  || [[Wiesbaden]] || 21.114,94||6.046
|-----
| 8 ||  [[Mecklenburg-Vorpommern]] || [[Schwerin]] ||23.180,14 ||  1.598
|-----
| 9 || [[Saksonya Jêrîn]]|| [[Hannover]] || 47.634,90|| 7.792
|-----
| 10 || [[Nordrhein-Westfalen]] || [[Düsseldorf]] ||34.097,72 || 17.572
|-----
| 11 || [[Rheinland-Pfalz]] || [[Mainz]] || 19.853,36 ||  3.995
|-----
| 12 || [[Saarland]] || [[Saarbrücken]] || 2.569,69||  991
|-----
| 13 || [[Saksonya]] || [[Dresden]] || 18.415,51||  4.047
|-----
| 14 || [[Sachsen-Anhalt]] || [[Magdeburg]] ||20.446,31 || 2.246
|-----
| 15 || [[Schleswig-Holstein]] || [[Kiel]]|| 15.799,38 || 2.814
|-----
| 16 || [[Thüringen]] || [[Erfurt]] || 16.172,50 || 2.162
|}
|
{{Nexşeya Herêmên Almanyayê}}
|
|}
=== Qanûn ===
Almanya xwedî sîstemeke hiqûqa sivîl e ku li ser bingeha hiqûqa romayî ye û di heman demê de di nav hiqûqê de hinek referansên qanûniyên hiqûqa germanî jî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civil law tradition: an introduction to the legal systems of Europe and Latin America |url=https://archive.org/details/civillawtraditio0000merr_f2j3 |paşnav=Merryman |pêşnav=John Henry |weşanger=Stanford University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-8047-5568-9 |çap=3 |cih=Stanford, Calif |paşnav2=Pérez-Perdomo |pêşnav2=Rogelio }}&lt;/ref&gt; ''Bundesverfassungsgericht'' (dadgeha destûrî ya federal) Dadgeha Bilind a Almanya ye ku ji bo mijarên destûrî berpirsiyar e û xwediyê desthilata nirxandina dadwerî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bundesverfassungsgericht.de/EN/Homepage/home_node.html |sernav=Homepage |malper=www.bundesverfassungsgericht.de |roja-gihiştinê=2026-02-18 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Pergala dadgeha bilind a pispor a Almanyayê ji bo dozên sivîl û cezayî yên Dadgeha Federal a Dadê, ji bo dozên din jî Dadgeha Kar a Federal, Dadgeha Civakî ya Federal, Dadgeha Darayî ya Federal û ji Dadgeha Îdarî ya Federal pêk tê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://germanlawarchive.iuscomp.org/?p=363 |sernav=» The Federal Constitutional Court: an Introduction German Law Archive |malper=germanlawarchive.iuscomp.org |roja-gihiştinê=2026-02-18 |ziman=en-GB |roja-arşîvê=2021-06-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210620152752/https://germanlawarchive.iuscomp.org/?p=363 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Qanûnên cezayî û taybet li ser asta neteweyî bi rêzê ve di ''Strafgesetzbuch'' û ''Bürgerliches Gesetzbuch'' de hatine kodkirin. Pergala cezayî ya alman hewl dide ku kesên tawanbar ji nû ve were ehlkirin û raya giştî ji kesên tawanbar biparêze.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.gesetze-im-internet.de/stvollzg/__2.html |sernav=§ 2 StVollzG - Einzelnorm |malper=www.gesetze-im-internet.de |roja-gihiştinê=2026-02-18 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynî tawanên biçûk ku ji aliyê dadwerekî profesyonel ê yekane ve têne darizandin û tawanên siyasî yên giran, hemî tawanbar ji aliyê dadgehên tevlihev ve têne darizandin ku dadwerên nepispor (''Schöffen'') û dadwerên profesyonel bi hev re serokatiya darizandinan dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Criminal Justice in Germany: Facts and Figures |paşnav=Jehle |pêşnav=Jörg-Martin |weşanger=Federal Ministry of Justice |tarîx=2009 |isbn=978-3-936999-51-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-V-ng-8jOoQC&amp;pg=PA23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-02-18 |ziman=en |doi=10.1086/467481 }}&lt;/ref&gt;
=== Têkiliyên derve ===
[[Wêne:Group photo of the G7 members at the Scholss Elmau summit (2).jpg|thumb|çep|Almanya li Schloss Elmau ya li Bavyerayê malavaniya civîna bilind a G7 a sala 2022an kiriye]]
Almanya xwediyê toreke ji 227 nûnertiyên dîplomatîk li derveyî welat e û bi zêdetirî 190 welatan re têkiliyên xwe berdewam dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Amt |pêşnav=Auswärtiges |sernav=The German Missions Abroad |url=https://www.auswaertiges-amt.de/en/aamt/auslandsvertretungen |roja-gihiştinê=2026-02-18 |xebat=German Federal Foreign Office |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Amt |pêşnav=Auswärtiges |sernav=The Embassies |url=https://www.auswaertiges-amt.de/en/aamt/auslandsvertretungen/botschaften-node |roja-gihiştinê=2026-02-18 |xebat=German Federal Foreign Office |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Almanya endamê [[Konseya Ewropayê]], [[NATO]], [[OECD]], [[G7]], [[G20]], [[Banka Cîhanî]] û [[IMF]]yê ye. Ji damezrandina Yekîtiya Ewropayê vir ve roleke bi bandor lîstiye û ji salên 1990î vir ve bi [[Fransa]]yê re û bi hemî welatên cîran re hevpeymaniyeke bi hêz  ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Freed |pêşnav=John C. |tarîx=2008-04-04 |sernav=The leader of Europe? Answers an ocean apart |url=https://www.nytimes.com/2008/04/04/world/europe/04iht-poll.4.11666423.html |roja-gihiştinê=2026-02-18 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ambafrance-uk.org/Declaration-by-the-Franco-German,4519.html |sernav=Declaration by the Franco-German Defence and Security Council, Paris 13.05.2004 - France in the United Kingdom - La France au Royaume-Uni |malper=www.ambafrance-uk.org |roja-gihiştinê=2026-02-18 |ziman=en |paşnav=Ministère des affaires Etrangères,SPIP 2.1.23 [20600] |roja-arşîvê=2014-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140327015942/http://www.ambafrance-uk.org/Declaration-by-the-Franco-German,4519.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Almanya avakirina saziyeke siyasî, aborî û ewlehiyê ya ewropî ya yekgirtîtir piştgirî dike. Ji ber hêza xwe ya aborî û bandora xwe ya siyasî, Almanya bi gelemperî wekê hêzeke mezin hatiye pênasekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Right to Self-determination Under International Law: &quot;selfistans&quot;, Secession and the Rule of the Great Powers |paşnav=Sterio |pêşnav=Milena |weşanger=Routledge |tarîx=2013 |isbn=978-0-415-66818-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-QuI6n_OVMYC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Balance of Power: Theory and Practice in the 21st Century |paşnav=Paul |pêşnav=T. V. |weşanger=Stanford University Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-8047-5017-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9jy28vBqscQC&amp;pg=PA59 |paşnav2=Wirtz |pêşnav2=James J. |paşnav3=Fortmann |pêşnav3=Michel }}&lt;/ref&gt;

Hikûmetên Almanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hevalbendên siyasî yên nêzîk in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/u-s-relations-with-germany/ |sernav=Technical Difficulties |malper=www.state.gov |roja-gihiştinê=2026-02-18 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Girêdanên çandî û berjewendiyên aborî di navbera her du welatan de girêdanekê ava kirine ku di encamê de atlantîzm çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://germany.usembassy.gov/germany/img/assets/9336/econ_factsheet_may2006.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=germany.usembassy.gov |roja-gihiştinê=2026-02-18 }}&lt;/ref&gt;

Siyaseta pêşketinê ya Almanyayê di çarçoveya siyaseta derve ya xwe de wekê sektoreke cuda tevdigere. Welat ji aliyê Wezareta Hevkariya Aborî û Geşepêdanê ya Federal ve hatiye formulekirin û ji aliyê rêxistinên bicîhanînê ve hatine meşandin. Hikûmeta Almanya siyaseta pêşketinê wekê berpirsiyariyek hevbeş a civaka navneteweyî dibîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Federal Ministry for Economic Cooperation and Development, BMZ |sernav=Homepage |url=https://www.bmz.de/en/index.html |roja-gihiştinê=2026-02-18 |xebat=Federal Ministry for Economic Cooperation and Development |ziman=en |roja-arşîvê=2011-03-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110310120541/http://www.bmz.de/en/index.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Almanya di sala 2019an de piştî Dewletên Yekbûyî duyem mezintirîn bexşvanê alîkariyê yê cîhanê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.devex.com/news/sponsored/germany-foreign-aid-and-the-elusive-0-7-95389 |sernav=Germany, foreign aid, and the elusive 0.7% |malper=Devex |tarîx=2019-08-08 |roja-gihiştinê=2026-02-18 |ziman=en |paşnav=August 2019 |pêşnav=Andrew Green // 08 }}&lt;/ref&gt;

=== Hêz ===
[[Wêne:German Army Leopard 2A6 tank in Oct. 2012.jpg|thumb|Leopard 2A6 a Artêşa Almanyayê]]
Artêşa Almanyayê, ''Bundeswehr'' (Parastina Federal), ji şaxên Heer (Artêş û hêzên taybet KSK), ''Marine'' (Hêzên Deryayî), ''Luftwaffe'' (Hêzên Hewayî) û ''Cyber- und Informationsraum'' (Xizmeta Sîber û Agahdariyê) pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bmvg.de/de/aktuelles/bundeswehr-der-zeitenwende-kriegstuechtig-sein-um-abzuschrecken-5765386 |sernav=Bundeswehr der Zeitenwende: Kriegstüchtig sein, um abschrecken zu können |malper=www.bmvg.de |tarîx=2024-04-04 |roja-gihiştinê=2026-02-18 |ziman=de }}&lt;/ref&gt; Lêçûnên leşkerî yên Almanyayê di sala 2024an de çarem lêçûna herî zêdeyê li cîhanê bûn. Di bersiva dagirkirina Ûkraynayê ya ji aliyê Rûsyayê ve ku di sala 2022an de despêkiribû, şansolyer [[Olaf Scholz]] ragihandiye ku hedefa leşkerî yên Almanyayê dê ji lêçûna NATOyê ya ji %2yê derbas bibe û her wiha diyar kiriye ku di sala 2022an de jî 100 milyar euro were zêdekirin ku ev jî hema hema du qat ji sermiyana leşkerî ya 53 milyar euro ya sala 2021an pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/germany-commits-100-billion-to-defense-spending/a-60933724 |sernav=Germany commits €100 billion to defense spending |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-02-18 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Schuetze |pêşnav=Christopher F. |tarîx=2022-02-27 |sernav=Russia’s invasion prompts Germany to beef up military funding. |url=https://www.nytimes.com/2022/02/27/world/europe/germany-military-budget-russia-ukraine.html |roja-gihiştinê=2026-02-18 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt; Di sala 2023an de, li gorî pîvanên NATOyê, lêçûnên leşkerî gihaştiye 73.1 milyar dolar an jî ji %1.64ê GDPya welat ku ji hedefa NATOyê ya ji %2ê pir kêmtir e. Di sala 2024an de, Almanya 97,7 milyar dolar ji NATOyê re ragihandiye ku ev rêje ji %2,12ê GDPyê ji vê hedefê derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nato.int/nato_static_fl2014/assets/pdf/2024/6/pdf/240617-def-exp-2024-en.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.nato.int |roja-gihiştinê=2026-02-18 }}&lt;/ref&gt;

Ji gulana sala 2024an pê ve, ''Bundeswehr'' xwedî hêzeke ku ji 180.215 leşkerên çalak e û xwedî 80.761 xebatkarên sivîl e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bundeswehr.de/de/organisation/zahlen-daten-fakten/personalzahlen-bundeswehr |sernav=Personalzahlen |malper=www.bundeswehr.de |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-02-18 |ziman=de }}&lt;/ref&gt; Leşkerên cîgir ji bo hêzên çekdar hene û beşdarî tetbîqatên parastinê û şandinên li derveyî welat dibin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bundeswehr.de/de |sernav=Startseite |malper=www.bundeswehr.de |tarîx=2026-02-17 |roja-gihiştinê=2026-02-18 |ziman=de }}&lt;/ref&gt; Heta sala 2011an, xizmeta leşkerî ji bo mêran di 18 saliya xwe de bûn mecbûrî bû lê ev bi fermî hatiye rawestandin û li cihê vê yekê xizmeta leşkerî ya dilxwazî hatiye diyarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Connolly |pêşnav=Kate |tarîx=2010-11-22 |sernav=Germany to abolish compulsory military service |url=https://www.theguardian.com/world/2010/nov/22/germany-abolish-compulsory-military-service |roja-gihiştinê=2026-02-18 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Pidd |pêşnav=Helen |tarîx=2011-03-16 |sernav=Marching orders for conscription in Germany, but what will take its place? |url=https://www.theguardian.com/world/2011/mar/16/conscription-germany-army |roja-gihiştinê=2026-02-18 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Ji sala 2001ê vir ve jin dikarin bê snnorkirin di hemî erkên xizmetê de xizmet bikin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Li gorî enstîtuya lêkolînên aştiyê ya navneteweyî ya [[Stokholm|Stokkholmê]], Almanya ji sala 2020an heta sala 2024an pêncem mezintirîn derhanîna çekên sereke yê li cîhanê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2025 |sernav=Trends in International Arms Transfers, 2024 |url=https://www.sipri.org/publications/2025/sipri-fact-sheets/trends-international-arms-transfers-2024 |kovar=sipri.org |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Di dema aştiyê de, ''Bundeswehr'' (artêşa Almanyayê) ji aliyê wezîrê parastinê ve tê fermandarîkirin. Di rewşa parastinê de jî şansolyer dibe fermandarê giştî yê ''Bundeswehrê''.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.gesetze-im-internet.de/bundesrecht/gg/gesamt.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.gesetze-im-internet.de |roja-gihiştinê=2026-02-18 }}&lt;/ref&gt; Rola ''Bundeswehr'' di Destûra Bingehîn a Almanya de tenê wekê parastinê hatiye wesifandin. Lê piştî biryareke [[Dadgeha Destûrî ya Federal]] di sala 1994an de, têgeha &quot;parastin&quot; ne tenê wekî parastina sinorên Almanya, di heman demê de wekê berteka li hember krîzan û pêşîgirtina li pevçûnan, an jî bi awayekî berfirehtir wekê parastina ewlehiya Almanyayê li her deverek cîhanê hatiye pênasekirin. Ji sala 2017an vir ve, nêzîkî 3.600 leşkerên artêşa alman wekş beşek ji hêzên aştîparêz ên navneteweyî li welatên biyanî hene ku di nav wan de nêzîkî 1.200 leşker ji bo operasyonên piştgiriyê li dijî [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|DAIŞê]], 980 leşker di mîsyona piştgiriya biryardar a bi serokatiya NATOyê de li [[Efxanistan]]ê û 800 leşker jî li [[Kosova]]yê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bundeswehr.de/de/auftrag/einsaetze/missionen |sernav=Einsätze |malper=www.bundeswehr.de |tarîx=2025-10-20 |roja-gihiştinê=2026-02-18 |ziman=de }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-06-01 |sernav=Germany extends unified armed forces mission in Mali |url=https://internationalinsider.org/germany-extends-unified-armed-forces-mission-in-mali/ |roja-gihiştinê=2026-02-18 |xebat=International Insider |ziman=en-GB |roja-arşîvê=2021-02-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210226221509/https://internationalinsider.org/germany-extends-unified-armed-forces-mission-in-mali/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
== Aborî ==
[[Wêne:Frankfurter Altstadt mit Skyline 2019 (100MP).jpg|thumb|Dîmenek ji Frankfurtê ku navendeke karsaziyê û darayî ya pêşeng ê li Ewropayê û navenda Banka Navendî ya Ewropayê ye]]
Almanya xwedî aboriyeke bazara civakî ye ku xwedî hêzeke kar a pir jêhatî ku asta gendeliyê kêm e û asta nûjeniyê bilind e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.transparency.org/en/cpi/2019 |sernav=2019 Corruption Perceptions Index - Explore the results |malper=Transparency.org |tarîx=2020-01-24 |roja-gihiştinê=2026-02-18 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Almanya ji aliyê GDPya nomînal ve aboriya herî mezin a Ewropayê ye û her wiha ji aliyê GDPya nomînal ve sêyem aboriya herî mezin ê cîhanê ye û ji aliyê GDPya parîteya hêza kirînê (PPP) ve şeşem aboriya herî mezin ê cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2024-02-15 |sernav=Deutschland ist wieder Nummer drei der größten Volkswirtschaften der Welt |url=https://www.spiegel.de/wirtschaft/deutschland-ist-wieder-nummer-drei-der-groessten-volkswirtschaften-der-welt-a-4983d80b-6eef-4226-b620-097934febf6c |roja-gihiştinê=2026-02-18 |xebat=Der Spiegel |ziman=de |issn=2195-1349 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-18 }}&lt;/ref&gt; GDPya welat ya serê kesî ya li gorî parîteya hêza kirînê (PPP) ya di sala 2024an de gihîştiye ji %115ê navînî ya Yekîtiya Ewropayê. Sektora xizmetguzariyê ya welat bi qasî ji %72ê GDPya giştî, sektora pîşesaziyê ji %27ê ku Almanya xwedî hilberîna pîşesaziyê ya herî mezin li Ewropayê ye û sektora çandiniyê jî %1ê ji sala 2023an pê ve, pêk aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/stories/story/spotlighting-the-world-factbook-as-we-bid-a-fond-farewell/ |sernav=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-18 }}&lt;/ref&gt; Rêjeya bêkariyê ya ku ji aliyê Eurostatê ve hatiye weşandin, di çileya sala 2020an de ji %3,2 ye ku çarem rêjeya herî nizm a Yekîtiya Ewropayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Unemployment_statistics |sernav=Unemployment statistics |malper=ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-02-18 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Almanya beşek ji bazara yekgirtî ya Ewropayê ye ku nûnertiya zêdetirî 450 milyon xerîdaran dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/growth/single-market_en |sernav=The European single market - Internal Market, Industry, Entrepreneurship and SMEs - European Commission |malper=Internal Market, Industry, Entrepreneurship and SMEs - European Commission |tarîx=2016-07-05 |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en |paşnav=Anonymous }}&lt;/ref&gt; Li gorî fona diravan a navneteweyî, di sala 2017an de, welat ji sedî 28ê aboriya herêma euroyê pêk aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2017/07/05/na070717-germany-spend-more-at-home |sernav=Germany: Spend More At Home |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Almanya di sala 2002an de dest bi bikaranîna dirav ê hevpar ê yekîtiya ewropî kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Andrews |pêşnav=Edmund L. |tarîx=2002-01-01 |sernav=Germans Say Goodbye to the Mark, a Symbol of Strength and Unity |url=https://www.nytimes.com/2002/01/01/world/germans-say-goodbye-to-the-mark-a-symbol-of-strength-and-unity.html |roja-gihiştinê=2026-02-19 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt; Siyaseta Almanyayê ya diravî ji aliyê Banka Navendî ya Ewropayê ve&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bundesbank.de/en/tasks/monetary-policy/monetary-policy-625914 |sernav=Monetary policy |malper=www.bundesbank.de |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; hatiye destnîşankirin ku navenda saziyê li Frankfurtê ye û ev navenda, navenda herî mezin ê darayî ya welat e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://speri.dept.shef.ac.uk/cgi-sys/suspendedpage.cgi |sernav=Account Suspended |malper=speri.dept.shef.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-19 }}&lt;/ref&gt; Almanya sêyem hinardekarê herî mezin ê cîhanê ye û sêyem derhanîna herî mezin ê cîhanê ye û piştî Çînê duyem mezintirîn zêdehiya bazirganiyê heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/stories/story/spotlighting-the-world-factbook-as-we-bid-a-fond-farewell/ |sernav=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-19 }}&lt;/ref&gt; Hevkarên Almanyayê ya bazirganî yên herî mezin di sala 2024an de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Çîn û Holenda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.destatis.de/EN/Themes/Economy/Foreign-Trade/trading-partners.html |sernav=The United States is Germany's main trading partner |malper=Federal Statistical Office |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en-EN }}&lt;/ref&gt; Berhemên sereke yên Almanya wesayît, makîne û kelûpelên kîmyewî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.destatis.de/EN/FactsFigures/NationalEconomyEnvironment/ForeignTrade/_Graphic/TradingGoods.png?__blob=poster |sernav=Wayback Machine |malper=www.destatis.de |roja-gihiştinê=2026-02-19 }}&lt;/ref&gt;

Pîşesaziya otomobîlan a Almanyayê wekê yek ji pîşesaziyên herî reqabetkar û nûjen ên cîhanê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.electrive.com/2019/12/10/cam-study-reveals-german-manufacturers-as-innovative/ |sernav=CAM study reveals: German carmakers are most innovative - electrive.com |tarîx=2019-12-10 |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Di sala 2023an de, pîşesazî ji aliyê hilberînê ve şeşem û ji aliyê nirxa hinardekirinê ve jî sektora herî mezin ê cîhanê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oec.world/en/profile/[...bespoke] |sernav=The Observatory of Economic Complexity |malper=The Observatory of Economic Complexity |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Almanya malavanê Koma Volkswagen e ku ji aliyê hilberîna wesayîtan ve duyem hilberînerê otomobîlan ê herî mezin ê cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Stevenson |pêşnav=Reed |paşnav2=Kim |pêşnav2=Heejin |paşnav3=Yamamoto |pêşnav3=Emily |tarîx=2022-12-20 |sernav=Hyundai, Now the No. 3 Carmaker, Takes Aim at Toyota and Volkswagen |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-12-20/now-the-world-s-third-biggest-carmaker-hyundai-takes-aim-at-toyota-volkswagen |roja-gihiştinê=2026-02-19 |xebat=Bloomberg.com |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Ji 500 pargîdaniyên herî mezin ên cîhanê ku li bazara borsayê hatine lîste kirin (Fortune Global 500) li gorî dahat a di sala 2024an de 29 pargîdanî li Almanyayê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Global 500 |url=https://fortune.com/global500/2019/search/?hqcountry=Germany |roja-gihiştinê=2026-02-19 |xebat=Fortune |ziman=en }}&lt;/ref&gt; DAX ku endeksa borsayê ya Almanyayê ku ji aliyê Borsaya Frankfurtê ve tê xebitandin, 30 pargîdanî yên herî mezin ên li Almanyayê vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bloomberg.com/quote/DAX:IND |sernav=DAX Quote - Deutsche Boerse AG German Stock Index DAX |malper=Bloomberg.com |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Pargîdaniyên navdar ên almanî Mercedes-Benz, BMW, Volkswagen, Audi, Porsche, Siemens, Adidas, SAP, Bosch û BASF in. Berlîn navendeke ji bo pargîdaniyên destpêkê ye û li [[Yekîtiya Ewropayê]] bûye cihê sereke yên ji bo pargîdaniyên ku ji aliyê sermayeya xeterank ve têne fînansekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=erikak |tarîx=2015-08-28 |sernav=Berlin outranks London in start-up investment |url=http://www.euractiv.com:80/sections/innovation-industry/berlin-outranks-london-start-investment-317140 |roja-gihiştinê=2026-02-19 |xebat=EurActiv {{!}} EU News &amp; policy debates, across languages |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Almanya bi beşa xwe ya mezin a pargîdaniyên piçûk û navîn ên pispor ên wekî Mittelstand hatiye naskirin ku ev pargîdanî nêzîkî ji %48 nûnertiya rêberên bazara cîhanî di beşên xwe dikin ku wekê şampiyonên veşartî hatine binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-08-16 |sernav=Germany's 'hidden champions' of the Mittelstand |url=https://www.bbc.com/news/business-40796571 |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

Hewldanên lêkolînam û pêşveçûnê beşek yekgirtî ya aboriya Almanyayê pêk tînin û ji sala 2005an vir ve welat di warê lêçûnên lêkolîn û pêşveçûnê de di rêza çarem de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bmbf.de/pub/Federal_Report_on_Research_and_Innovation_2014.pdf |sernav=Arquivo.pt |malper=arquivo.pt |roja-gihiştinê=2026-02-19 |roja-arşîvê=2016-05-14 |urlya-arşîvê=http://arquivo.pt/wayback/20160514110947/http://www.bmbf.de/pub/Federal_Report_on_Research_and_Innovation_2014.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/data/indicators/gross-domestic-spending-on-r-d.html |sernav=Gross domestic spending on R&amp;D |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di sala 2018an de, Almanya di warê hejmara gotarên lêkolînê yên zanistî û endezyariyê yên hatine weşandin de di rêza çarem a cîhanê de bû û di sala 2023an de jî di endeksa xwezayê ya li gorî kalîteyê hatiye sererastkirin de di rêza sêyem de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nature.com/nature-index/news/nature-index-research-leaders-india-follows-china-footsteps |sernav=Client Challenge |malper=www.nature.com |roja-gihiştinê=2026-02-19 }}&lt;/ref&gt; Saziyên lêkolînê en navdar ên li Almanyayê civaka Max Planck, Komeleya Helmholtz, civaka Fraunhofer û komeleya Leibniz in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Boytchev |pêşnav=Hristio |tarîx=2019-03-27 |sernav=An introduction to the complexities of the German research scene |url=https://www.nature.com/articles/d41586-019-00910-7 |kovar=Nature |ziman=en |cild=567 |hejmar=7749 |rr=S34–S35 |doi=10.1038/d41586-019-00910-7 }}&lt;/ref&gt; Almanya yek beşdarê herî mezin ê ajansa fezayê ya ewropî ye. Welat di sala 2025an de di endeksa nûjeniya cîhanê de di rêza 11em de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |sernav=Global Innovation Index 2025 |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |kovar=wipo.int |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Binesazî ===
[[Wêne:ICE 3 Oberhaider-Wald-Tunnel.jpg|thumb|Trenên bilez ên wekê vê ICE 3 tevahiya Almanya bi hev ve girêdidin]]
Almanya bi cihê xwe yê navendî ya li Ewropayê, bûye navendeke veguhastinê ya parzemîna Ewropayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.internationaltransportforum.org/statistics/investment/Country-responses/Germany.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.internationaltransportforum.org |roja-gihiştinê=2026-02-19 |roja-arşîvê=2015-01-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150101013052/http://www.internationaltransportforum.org/statistics/investment/Country-responses/Germany.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Tora rêyên Almanyayê di nav rêyên herî qelebalix ên Ewropayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Archive:Transport_infrastructure_at_regional_level |sernav=Archive:Transport infrastructure at regional level |malper=ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Otoban bi wê yekê hatiye pênasekirin ku ji bo hinek cureyên wesayîtan sinorekê lezê ya ku ji aliyê qanûnên federal ve hatiye destnîşankirin tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://au.news.yahoo.com/ |sernav=Australian News Headlines {{!}} Yahoo News Australia |malper=Australian News Headlines {{!}} Yahoo News Australia |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Tora trênê ya bi navê Intercity Express an bi kurtasî ICE bi leza heta 300 km/s (190 mph) xizmetê dide bajarên mezin ên Almanyayê û hinek bajarên li welatên cîran. Mezintirîn balafirgehên Almanyayê [[Balafirgeha Frankfurt Main|Balafirgeha Frankfurtê]], [[Balafirgeha Munîhê]] û [[Balafirgeha Berlîn a Brandenburgê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=ICE High-Speed Trains |url=https://www.eurail.com/en/get-inspired/trains-europe/high-speed-trains/ice |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en-US |roja-arşîvê=2019-10-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191011052444/http://eurail.com/en/get-inspired/trains-europe/high-speed-trains/ice |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; [[Bendergeha Hamburgê]] sêyem bendergeha herî qerebalix a [[Ewropa]]yê ye û yek ji bîst bendergehên konteyneran ên herî mezin ên cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hafen-hamburg.de/en/trash/247224.1.11_statistics_old/top-20-container-ports/ |sernav=Login • ProcessWire • hafen-hamburg.de |malper=www.hafen-hamburg.de |roja-gihiştinê=2026-02-19 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Berlin Brandenburg Airport Terminal 1.jpg|thumb|çep|Dîmenek termînala 1em a Balafirgeha Berlîn Brandenburgê]]
Di sala 2019an de, Almanya heftem mezintirîn xerîdarê enerjiyê ya cîhanê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.eia.gov/international/analysis/country/DEU |sernav=International - U.S. Energy Information Administration (EIA) |malper=www.eia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hemî santralên nukleerî yên Almanya di sala 2023an de hatine rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2023/04/15/europe/germany-nuclear-phase-out-climate-intl |sernav=‘A new era’: Germany quits nuclear power, closing its final three plants |malper=CNN |tarîx=2023-04-15 |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en |paşnav=Kappeler |pêşnav=Laura Paddison,Nadine Schmidt,Inke }}&lt;/ref&gt; Almanya pêdiviyên xwe yên enerjiyê bi bikaranîna ji %40 çavkaniyên nûjenkirî û di panelên rojê û enerjiya bayê ya deryayî wekê &quot;rêberê vê enerjiyê destpêkê&quot; hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cleanenergywire.org/news/renewables-supplied-40-percent-net-public-power-germany-2018 |sernav=Renewables supplied 40 percent of net public power in Germany in 2018 {{!}} Clean Energy Wire |malper=www.cleanenergywire.org |tarîx=2019-01-02 |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iea.org/countries/germany |sernav=Germany - Countries &amp; Regions |malper=IEA |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Veguhestina enerjiyê ya alman (Energiewende) bi rêya karîgeriya enerjiyê û enerjiya nûjenkirî,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dlr.de/dlr/Portaldata/1/Resources/bilder/portal/portal_2012_1/leitstudie2011_bf.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.dlr.de |roja-gihiştinê=2026-02-19 }}{{Mirin girêdan|tarîx=adar 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt; gaveke naskirî yê ber bi aboriyeke berdewam ve ye û welat wekê &quot;yekem aboriya enerjiya nûjenkirî ya sereke ya cîhanê&quot; hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=RenewableEnergyWorld.com |tarîx=2009-04-03 |sernav=Germany: The World's First Major Renewable Energy Economy |url=http://www.renewableenergyworld.com/rea/news/article/2009/04/germany-the-worlds-first-major-renewable-energy-economy |roja-gihiştinê=2026-02-19 |xebat=Renewable Energy World }}&lt;/ref&gt; Almanya di navbera salên 1990 û 2015an de xerckirina enerjiya xwe ya seretayî bi rêjeya ji %11 kêm kiriye û armancên xwe ragihandiye ku heta sala 2030an ji %30 û heta sala 2050an jî ji %50 kêm bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.energypartnership.cn/newsroom/energy-efficiency/ |sernav=Energy Efficiency |malper=www.energypartnership.cn |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-02-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240204135141/https://www.energypartnership.cn/newsroom/energy-efficiency/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Welat pabendê [[Peymana Parîsê]] û çend peymanên din e ku alikarê cihêrengiya biyolojîkî, standardên kêmemisyon û alîkarê rêveberiya avê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Eddy |pêşnav=Melissa |tarîx=2019-11-15 |sernav=Germany Passes Climate-Protection Law to Ensure 2030 Goals |url=https://www.nytimes.com/2019/11/15/world/europe/germany-climate-law.html |roja-gihiştinê=2026-02-19 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt; Rêjeya vezîvirandina avêtî ya malê ya Almanyayê ji sala 2017an vir ve, li dora ji %65 e ku di nav rêjeyên herî bilind ên cîhanê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.climateaction.org/news/germany-is-the-worlds-leading-nation-for-recycling |sernav=Germany is the world’s leading nation for recycling - Climate Action |malper=www.climateaction.org |roja-gihiştinê=2026-02-19 |roja-arşîvê=2026-02-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260202112451/https://www.climateaction.org/news/germany-is-the-worlds-leading-nation-for-recycling |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di sala 2023an de Almanya di rêza 14em de bû ku herî zêde gazên serayê vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Olefs |pêşnav=M. |paşnav2=Formayer |pêşnav2=H. |paşnav3=Gobiet |pêşnav3=A. |paşnav4=Marke |pêşnav4=T. |paşnav5=Schöner |pêşnav5=W. |paşnav6=Revesz |pêşnav6=M. |tarîx=2021-06-01 |sernav=Past and future changes of the Austrian climate – Importance for tourism |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2213078021000311 |kovar=Journal of Outdoor Recreation and Tourism |series=Editorial: Tourism and Climate Change – an integrated look at the Austrian case |cild=34 |rr=100395 |doi=10.1016/j.jort.2021.100395 |issn=2213-0780 }}&lt;/ref&gt;

== Demografî ==
[[Wêne:Hubschrauberflug Hamburg.jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê Hamburgê ku duyem bajarê herî qelebalix ê Almanya ye û bendera bajar ya deryayî ji aliyê qebareyê ve mezintirîn bendera welat e]]
Li gorî hêjmara nifûsê ya Almanya ya sala 2023an, bi nifûsa 84,7 milyonî,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://etias.com/articles/germany-population-growth-2023 |sernav=One moment, please... |malper=etias.com |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Almanya dewleta endam a herî qelebalix a Yekîtiya Ewropayê ye,{{efn|Ji bilî [[Tirkiye]]yê ku têne nêzikî %3 ax û %10 ji nifûsa xwe li Ewropayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://countrystudies.us/turkey/18.htm |edîtor=Metz, Helen |sernav=Turkey: A Country Study &amp;#124; Geography |sal=1995 |weşanger=GPO for the Library of Congress |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251115045721/https://countrystudies.us/turkey/18.htm |roja-arşîvê=15 çiriya paşîn 2025 }}&lt;/ref&gt;|name=&quot;tirkiye&quot;}}  piştê Rûsyayê duyemîn welatê herî qelebalix ê Ewropayê û nozdehem welatê herî qelebalix ê cîhanê ye.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.destatis.de/EN/Themes/Society-Environment/Population/Current-Population/_node.html |sernav=Current population |malper=Federal Statistical Office |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en-EN }}&lt;/ref&gt; Giraniya nifûsa li ser her kîlometreçargoşeyekî 236 kes e. Rêjeya zarokan ya li serê jineke 1,57 zarok e (li gorî texmînên sala 2022an) ku ji rêjeya guherînê ya 2,1 kêmtir e û yek ji rêjeyên herî nizm ên cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.destatis.de/EN/Themes/Society-Environment/Population/Births/_node.html |sernav=Births |malper=Federal Statistical Office |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en-EN }}&lt;/ref&gt; Ji salên 1970î vir ve, rêjeya mirinê ya Almanya ji rêjeya jidayîkbûnê zêdetir bûye. Lêbelê ji destpêka salên 2010an vir ve nifûsa welat bi rêjeyên jidayikbûn û koçberiyê zêde bûne. Almanya bi temenê navînî 47,8 salî, xwediyê çarem nifûsa herî bi temen a cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/stories/story/spotlighting-the-world-factbook-as-we-bid-a-fond-farewell/ |sernav=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210109075739/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/germany |roja-arşîvê=9 kanûna paşîn 2021 }}&lt;/ref&gt;

Çar komên mezin ji mirovan wekî kêmneteweyên neteweyî têne binavkirin ji ber ku bav û kalên wan bi sedsalan li herêmên wan jiyane ev in:&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bmi.bund.de/SharedDocs/Downloads/EN/Broschueren/2010/nat_minderheiten.pdf?__blob=publicationFile |sernav=Wayback Machine |malper=www.bmi.bund.de |roja-gihiştinê=2026-02-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130421151141/http://www.bmi.bund.de/SharedDocs/Downloads/EN/Broschueren/2010/nat_minderheiten.pdf?__blob=publicationFile |roja-arşîvê=21 nîsan 2013 }}&lt;/ref&gt; Li eyaleta herî bakur a Schleswig-Holsteinê &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;kêmneteweyeke danîmarkî heye; sorb ku nifûseke slavî ye, li herêma Lusatia ya Saksonya û Brandenburgê ne; roma û sintî li seranserê welat dijîn û frîzî li perava rojavayê Schleswig-Holsteinê û li beşa bakurê rojavayê Saksonyaya Jêrîn kom bûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Almanya ji bo koçberan cihekî sereke ye û di cîhana de piştî Amerîkayê di rêza duyem de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx= |sernav=Germany Top Migration Land After U.S. in New OECD Ranking |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-05-20/immigration-boom-propels-germany-past-u-k-in-new-oecd-ranking |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150317014944/http://www.bloomberg.com/news/articles/2014-05-20/immigration-boom-propels-germany-past-u-k-in-new-oecd-ranking |roja-arşîvê=17 adar 2015 |roja-gihiştinê=2026-02-19 |xebat=Bloomberg.com |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di sala 2015an de, piştî krîza penaberan a 2015an, mala nifûsê ya wezareta karûbarên aborî û civakî ya Neteweyên Yekbûyî Almanyayê wekê welatê duyem ê herî zêde yê koçberên navneteweyî li çaraliyê cîhanê navnîş kiriye ku ev hejmar nêzîkî ji %5 an 12 milyon ji tevahiya 244 milyon koçberan e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.un.org/en/development/desa/population/migration/publications/migrationreport/docs/MigrationReport2015_Highlights.pdf |sernav=International Migration Report 2015 – Highlights |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160513001608/http://www.un.org/en/development/desa/population/migration/publications/migrationreport/docs/MigrationReport2015_Highlights.pdf |roja-arşîvê=13 gulan 2016 }}&lt;/ref&gt; Krîzên penaberan bûne sedema zêdebûna berbiçav a nifûsê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/germany-asylum-applications-rose-sharply-in-2023/a-67928269 |sernav=Germany: Asylum applications rose sharply in 2023 |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Wek mînak, herikîna mezin a koçberên ûkraynî piştî dagirkirina Ûkraynayê ya ji aliyê Rûsyayê ve ku di sala 2022an de despêkiribû, di encamê de zêdetirî 1,06 milyon penaberên ji ûkraynî heta nîsana sala 2023an li Almanyayê hatine tomar kirin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Di sala 2019an de, Almanya di nav welatên Yekîtiya Ewropayê de ji aliyê rêjeya koçberan di nav nifûsa welat de, bi rêjeya ji %13,1, di rêza heftan de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/data/indicators/foreign-population.html |sernav=Foreign population |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200313152632/https://data.oecd.org/migration/foreign-population.htm#indicator-chart |roja-arşîvê=13 adar 2020 }}&lt;/ref&gt; Di sala 2022an de, 23,8 milyon kes ji sedî 28.7ê tevahiya nifûsê xwedî paşxaneya koçberiyê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.destatis.de/DE/Presse/Pressemitteilungen/2023/04/PD23_158_125.html |sernav=24,3 % der Bevölkerung hatten 2022 eine Einwanderungsgeschichte |malper=Statistisches Bundesamt |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=de-DE |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231107012216/https://www.destatis.de/DE/Presse/Pressemitteilungen/2023/04/PD23_158_125.html |roja-arşîvê=7 çiriya paşîn 2023 }}&lt;/ref&gt;

Li Almanyayê zêdetirî 2.000 bajar û bajarok û 11 herêmên metropolîtan ên bi fermî hatine naskirin hene. Bajarê herî qelebalix ê welat Berlîn e û mezintirîn herêma ya bajarî ya welat herêma bajarî ya Ruhrê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |sernav=World Urban Areas |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180503021711/http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |roja-arşîvê=3 gulan 2018 }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
[[Wêne:Kölner Dom, Köln-Altstadt-Nord - Luftaufnahme-0276 (cropped).jpg|thumb|çep|Katedralja Kolnê ku di nav lîsteya Mîrateya Cîhanê ya UNESCOyê de ye.]]
Li gorî hêjmara nifûsê ya 2022an, [[xiristiyanî]] li Almanyayê bi rêjeya %49,7ê nifûsê dînê herî berbelav e ku ji %23,1 xwe wekê [[Protestanî|protestan]] û ji %25,1 jî xwe wekê [[katolîk]] dane nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.zensus2022.de/DE/Ergebnisse-des-Zensus/Sonderauswertung_Religionszugehoerigkeit.html |sernav=Bevölkerung nach Religionszugehörigkeit im Zensus 2022 und im Zensus 2011 - je Bundesland |malper=Statistisches Bundesamt |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=de-DE }}&lt;/ref&gt;

Lêkolînek di sala 2023an de texmîn kiriye ku ji %46,2ê nifûsê endamên ti rêxistin an mezhebên dînî nîne û piraniya nifûsê êdî endamê mezhebê xiristiyanî nînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fowid.de/meldung/religionszugehoerigkeiten-2023 |sernav=Religionszugehörigkeiten 2023 |malper=fowid.de |tarîx=2024-08-28 |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=de }}&lt;/ref&gt; Bê bewariya dînê li Almanyayê li deverên mezin ên metropolîtan û li seranserê [[Komara Demokratîk a Almanyayê|Almanyaya Rojhilat]] a berê ku berî bi sepandina ateîzma dewletê di bin komunîzmê de bi piranî protestan bû, herî zêde ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Thompson |pêşnav=Peter |tarîx=2012-09-22 |sernav=Eastern Germany: the most godless place on Earth |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/belief/2012/sep/22/atheism-east-germany-godless-place |roja-gihiştinê=2026-02-19 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/germany |sernav=Germany |malper=berkleycenter.georgetown.edu |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en |roja-arşîvê=2015-03-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150324170951/http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/germany |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Îslam duyem dîn e ku li Almanyayê kesên endamên vê dînê hene.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ergebnisse.zensus2011.de/ |sernav=Zensusdatenbank - Ergebnisse des Zensus 2011 |malper=ergebnisse.zensus2011.de |roja-gihiştinê=2026-02-19 }}&lt;/ref&gt; Di nifûsjimêriya sala 2011an de ji %1,9ê beşdaran (1,52 milyon kes) dînê îslamê wekê dînê xwe dane nas kirin lê ev hejmar bê bawer hatiye hesibandin ji ber ku hejmareke nehevseng ji alîgirên vê baweriyê (û dînên din ên wekê cihûtî hene) îhtîmal heye ku mafê xwe yê bersivnedana pirsê bi kar nenîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressekonferenzen/2013/Zensus2011/Statement_Egeler_zensus_PDF.pdf?__blob=publicationFile |sernav=Wayback Machine |malper=www.destatis.de |roja-gihiştinê=2026-02-19 }}&lt;/ref&gt; Di sala 2019an de, ji xeynî hejmareke nediyar a misilmanên bê paşxaneya koçber, li gorî texmînan 5,3–5,6 milyon misilmanên bi paşxaneya koçber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bamf.de/SharedDocs/Anlagen/DE/Forschung/Forschungsberichte/fb38-muslimisches-leben.html |sernav=Muslimisches Leben in Deutschland 2020 |malper=BAMF - Bundesamt für Migration und Flüchtlinge |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=de-DE }}&lt;/ref&gt; Piraniya misilmanan sunî û elewiyên ji Tirkiyeyê ne lê hejmareke kêm şîe, Ehmedî û mezhebên din jî hene.  Di heman demê de dîn ên din jî ji sedî yek ji nifûsa Almanyayê pêk anîne.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;

Di sala 2011an de endamên fermî yên civaka cihûyan nêzîkê ji %0,2ê ji nifûsa giştî ya Almanyayê pêk anîne û ji %60ê ji vê nîfûsê li Berlînê jiyan dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2008-04-08 |sernav=Berlin Facing Challenge Of Assimilating Russian-Speaking Jews |url=https://www.rferl.org/a/1078688.html |roja-gihiştinê=2026-02-19 |xebat=Radio Free Europe/Radio Liberty |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li gorî texmînan, ji sedî 80 heta 90ê ji van cihûyên li Almanyayê koçberên rûsîaxêv ên ji [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya berê bûn ku ji salên 1980an vir ve hatine Almanyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://jewishjournal.com/news/worldwide/86509/ |sernav=German Jews more than victims, community head says |malper=Jewish Journal |tarîx=2011-01-05 |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en-US |paşnav=Journal |pêşnav=Jewish }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.humanityinaction.org/knowledgebase/109-jewish-berlin-myths-and-fragmentation |sernav=Jewish Berlin: Myths and Fragmentation by Kathleen Jäger, Elissa Vinnik {{!}} Humanity in Action |malper=Humanity In Action |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-03-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170313043802/http://www.humanityinaction.org/knowledgebase/109-jewish-berlin-myths-and-fragmentation |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Ziman ===
[[Wêne:Bilinguale Straßenbeschilderung Cottbus b.jpg|thumb|Nîşaneyeke kolanê ya duzimanî ku hem bi zimanê almanî û hem jî bi dorbiya jêrîn e ku li Cottbus (Chóśebuz), Brandenburgê ye.]]
Zimanê almanî zimanê fermî yê welat e û zimanê almanî bi piranî zimanê axavtinê ya li Almanyayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-02-19 }}&lt;/ref&gt; Zimanê almanî yek ji 24 zimanên fermî û zimanê xebatê ya [[Yekîtiya Ewropayê]] ye û yek ji sê zimanên prosedurî yên [[Komîsyona Ewropayê]] ye ku li kêleka zimanê îngilîzî û zimanê fransî cih digire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/https:////ec.europa.eu//commission//presscorner//detail//en//memo_13_825 |sernav=Frequently asked questions on languages in Europe |malper=European Commission - European Commission |roja-gihiştinê=2026-02-19 }}&lt;/ref&gt; Zimanê almanî zimanê dayikê ya herî berbelavê li Yekîtiya Ewropayê ye ku bi qasî 100 milyon axaftvanên [[zimanê almanî]] ya xwemalî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.deutschland.de/en/topic/culture/the-german-language-surprising-facts-and-figures |sernav=The German language: surprising facts and figures |malper=www.deutschland.de |tarîx=2018-02-20 |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanên hindikahiyên xwemaliyên li Almanyayê wekê zimanên danîmarkî, almaniya jêrîn, reniya jêrîn, sorbî, romanî, frîziya bakur û frîziya saterlandê têne naskirin ku ev hemî ziman bi fermî ji aliyê peymana ewropî ya zimanên jerêmî an kêmneteweyan ve têne parastin. Zimanên koçberan ên herî zêde ku li Almanyayê têne bikaranîn [[Zimanê kurdî|kurdî]], [[Zimanê polonî|polonî]], [[Zimanê îtalî|îtalî]], [[Zimanê yewnanî|yewnanî]], [[Zimanê spanî|spanyayî]] [[serbo kroatî]], [[Zimanê bulgarî|bulgarî]], tirkî, erebî, zimanên din ên balkanan û [[zimanê rûsî]] ye. Alman bi gelemperî pirzimanî ne ku ji %74ê welatiyên alman dane zanîn ku ew dikarin bi kêmanî bi zimanekî biyanî pêwendiyê pêk bînin û ji %35 jî bi kêmanî dikarin bi du zimanên biyanî pêwendiyan pêk bînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://europa.eu/eurobarometer/surveys/detail/2979 |sernav=Eurobarometer |malper=europa.eu |roja-gihiştinê=2026-02-19 }}&lt;/ref&gt;

=== Perwerdehî ===
[[Wêne:Heidelberg Universitätsbibliothek 2003 b.jpg|thumb|Zanîngeha Heidelbergê ku saziya herî kevn a xwendina bilind a Almanyayê ye û bi gelemperî di nav yek zanîngehên navdartirîn zanîngehên welat  hatiye dîtin]]
Berpirsiyariya çavdêriya perwerdehiyê li Almanyayê bi giranî di nav eyaletan de hatiye organîzekirin. Perwerdehiya baxçeyê zarokan a bijarte ji bo hemî zarokên di navbera sê û şeş salî de tê peyda kirin, piştî wê jî, li gorî dewletê, çûna dibistanê ji bo herî kêm neh salan mecbûrî ye. Perwerdehiya seretayî bi gelemperî ji çar heta şeş salan berdewam dike.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Germany.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=lcweb2.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-02-19 }}&lt;/ref&gt; Dibistana navîn li gorî ka xwendekar perwerdehiya akademîk an pîşeyî berdewam dikin, ji bo beşan hatiye dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wenr.wes.org/2021/01/education-in-germany-2 |sernav=Education in Germany |malper=WENR |tarîx=2021-01-28 |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en-US |paşnav=Mackie |pêşnav=Chris |archive-date=2026-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260223021440/https://wenr.wes.org/2021/01/education-in-germany-2 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Pergaleke şagirtiyê ya bi navê Duale Ausbildung rê li ber sertîfîkayek pispor vedike ku hema hema bi pîleyeke akademîk re wekhev e. Ev pergal dihêle ku xwendekarên di perwerdehiya pîşeyî de hem li dibistaneke taybet de û hem jî li dibistanek pîşeyî ya dewletê perwerdehiyê bibînin.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt; Ev modela perwerdehiyê li seranserê cîhanê baş wekê perwerdehiyeke bal hatiye qebûlkirin û li seranserê cîhanê hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=A German model goes global - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/0/4f43b5c4-a32b-11e1-8f34-00144feabdc0.html#axzz2RApE4hJA |roja-gihiştinê=2026-02-19 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Piraniya zanîngehên Almanyayê saziyên giştî ne û xwendekar bi kevneşopî belaş dixwînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/should-we-follow-the-german-way-of-free-higher-education-23970 |sernav=Should we follow the German way of free higher education? |malper=The Conversation |tarîx=2014-03-17 |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en-US |paşnav=Forsyth |pêşnav=Hannah |paşnav2=Pitman |pêşnav2=Tim }}&lt;/ref&gt; Mercê giştî ji bo beşdarbûna zanîngehê ''Abitur'' e. Li gorî raporeke OECD ya sala 2014an, ji bo xwendina navneteweyî Almanya di rêza sêyem welatê cîhanê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.topuniversities.com/where-to-study/europe/germany/growing-popularity-international-study-germany |sernav=The Growing Popularity of International Study in Germany |malper=Top Universities |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Zanîngehên damezrandî yên li Almanyayê hinek ji zanîngehên herî kevin ên cîhanê ne ku [[Zanîngeha Heidelbergê]] (di sala 1386an de hatiye damezrandin), [[Zanîngeha Leipzigê]] (di sala 1409an de hatiye damezrandin) û [[Zanîngeha Rostockê]] (di sala 1419an de hatiye damezrandin) zanîngehên herî kevin ên welat in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.uni-heidelberg.de/en/research/research-profile/heidelberg-university-in-international-comparison |sernav=Heidelberg University in International Comparison - Heidelberg University |malper=www.uni-heidelberg.de |roja-gihiştinê=2026-02-19 }}&lt;/ref&gt; [[Zanîngeha Humboldt a Berlînê]] ku di sala 1810an de ji aliyê reformîstê perwerdehiyê yê lîberal [[Wilhelm von Humboldt]] ve hatiye damezrandin, ji bo gelek zanîngehên rojavayî bûye modela akademîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/humboldt-university-berlin |sernav=Humboldt University of Berlin |malper=Times Higher Education (THE) |tarîx=2024-04-20 |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di serdema hemdem de, Almanya yanzdeh zanîngehên hêja pêşxistiye.

=== Tenduristî ===
[[Wêne:Heiligen-Geist-Hospital (Lübeck).jpg|thumb|çep|Nexweşxaneya Rihê Pîroz li Lübeckê ku di sala 1286an de hatiye damezrandin ku pêşengê nexweşxaneyên nûjen ê li welat e]]
Sîstema nexweşxaneyên Almanyayê ku wekê Krankenhäuser hatiye binavkirin, ji serdema navîn ve dest pê kiriye û welat xwedî kevintirîn sîstema lênêrîna tenduristiyê ya gerdûnî ya cîhanê ye ku dîroka wê ji qanûnên civakî yên Bismarck ên salên 1880an dest pê dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0010/80776/E68952.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.euro.who.int |roja-gihiştinê=2026-02-19 |roja-arşîvê=2022-11-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221123012637/https://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0010/80776/E68952.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Almanya ji salên 1880î vir ve, reform û dabînkirinan pergalek lênêrîna tenduristiyê ya hevseng misoger kiriye. Ev nifûs bi planeke sîgortaya tenduristiyê ya ku ji aliyê qanûnê ve hatiye peyda kirin ve hatiye nixumandin ku pîvanên planê rê didin hinek koman ku peymaneke sîgortaya tenduristiyê ya taybet hilbijêrin. Li gorî Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê (WHO), di sala 2013an de pergala tenduristiyê ya Almanyayê ji sedî 77 ji aliyê hikûmetê ve û ji sedî 23 jî ji aliyê taybet ve hatiye fînansekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.who.int/data/gho/legacy |sernav=legacy |malper=www.who.int |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Almanya di sala 2014an de ji %11.3ê GDPya xwe li ser tenduristiyê xerc kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-19 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî WHOyê di sala 2019an de Almanya ji aliyê temenê jiyanê ve bi 78,7 salan ji bo mêran û 84,8 salan ji bo jinan di rêza 21em ê cîhanê de bû û li welat rêjeya mirina dergûşan jî pir kêm e ku ji her 1000 zayînên zindî yên zarokan ev rêje 4 zarok in. Di sala 2019an de, sedema sereke ya mirinê nexweşiya dil û damaran bû ku ev rêjeya ji 37% ji mirinan bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0005/419459/Country-Health-Profile-2019-Germany.pdf?ua=1 |sernav=Wayback Machine |malper=www.euro.who.int |roja-gihiştinê=2026-02-19 |roja-arşîvê=2021-02-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210225065850/https://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0005/419459/Country-Health-Profile-2019-Germany.pdf?ua=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Qelewbûn li Almanya her ku diçe wekî pirsgirêkek tenduristiyê ya sereke hatiye destnîşan kirin ku lêkolînek di sala 2014an de nîşan daye ku ji sedî 52ê nifûsa mezin a Almanyayê zêde giran an jî qelew bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Overweight_and_obesity_-_BMI_statistics |sernav=Overweight and obesity - BMI statistics |malper=ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

== Çand ==
Çanda li eyaletên Almanyayê ji aliyê tevgerên rewşenbîrî û gelêrî yên sereke yên li Ewropayê, hem ji aliyê rewşebîrên dînî û hem jî sekuler ve hatiye avakirin û zanyar, nivîskar û fîlozofên alman di pêşveçûna ramana rojavayî de roleke giring lîstine.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-03-13 |sernav=Germany country profile |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17299607 |roja-gihiştinê=2026-02-19 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Rapirsiyên (anket) raya giştî yên cîhanî yên ji BBCyê eşkere kirine ku Almanya di salên 2013an û di sala 2014an de wekê welatê xwedî bandora herî erênî ya li cîhanê hatiye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2013-05-22 |sernav=BBC poll: Germany most popular country in the world |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22624104 |roja-gihiştinê=2026-02-19 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/bbc.com/mediacentre/latestnews/2014/world-service-country-poll/ |sernav=World Service Global Poll: Negative views of Russia on the rise |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Almanya bi festîvalên gelêrî yên wekê ''Oktoberfest'' û adetên Noelê hatiye naskirin ku tê de çelenkên Adventê, pêşbirkên Noelê, darên Noelê, kekên Stollen û adetên din hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-09-29 |sernav=The country with one people and 1,200 sausages |url=https://www.bbc.com/news/magazine-29380144 |roja-gihiştinê=2026-02-19 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Ji sala 2025an vir ve [[UNESCO]]yê 55 milkên li Almanya xistiye Lîsteya Mîrata Cîhanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/de |sernav=Germany - UNESCO World Heritage Convention |malper=UNESCO World Heritage Centre |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en |paşnav=Centre |pêşnav=UNESCO World Heritage }}&lt;/ref&gt; Li Almanya hejmarek cejnên fermî hene ku ji aliyê her eyaletekê ve hatine destnîşankirin ku di 3ê çiriya pêşînê ji sala 1990an vir ve rojeke neteweyî ya Almanya ye ku wekê ''Tag der Deutschen'' Einheit (roja yekîtiya alman) tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.buzer.de/s1.htm?g=Einigungsvertrag&amp;a=2 |sernav=Artikel 2 EV Hauptstadt, Tag der Deutschen Einheit Einigungsvertrag |malper=www.buzer.de |roja-gihiştinê=2026-02-19 }}&lt;/ref&gt;

== Binêre ==

* [[Împeratoriya Almanî]]
* [[Komara Weimarê]]
* [[Almanyaya Nazî]]
* [[Komara Demokratîk a Almanyayê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Germany}}

{{YE}}
{{Dewletên Ewropayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Almanya| ]]
[[Kategorî:Avabûnên 1990an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Cimhûriyetên federal]]
[[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]]
[[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1949an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1990an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1871ê de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Endamên G20ê]]
[[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]]
[[Kategorî:Endamên Yekîtiya ji bo Behra Spî]]</text>
      <sha1>jb99me84dfay1ylj2ftj3ztbk34m0ia</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Muhemmed</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6105</id>
    <revision>
      <id>2095234</id>
      <parentid>2036977</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T08:24:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2095234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15076" sha1="azc6y6gi27fz27ya4t1dmp23x8omhcu" xml:space="preserve">{{Ev gotar|li ser '''Muhemmed pêxember''' e. Ji bo wateyên din a &quot;Muhemmed&quot;, li [[Muhemmed (cudakirin)]] binihêre.}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| wêne               = Mohammad SAW.svg
| sernavê_wêne       = Navê Muhemmed bi zimanê erebî
| navê_rastî         = مُحَمَّد ٱبْن عَبْد ٱللَّٰه
| zimanê_navê_rastî  = ar
| sedema_mirinê      = [[Ta (biyolojî)|Ta]]
}}
{{Muhemmed}}
'''Muhemmed'''&lt;ref&gt;Ebdulhadî Botî, Pêxemberê Ummetê Hz. Muhemmed, Weşanxaneya Nûbihar, ISBN 978-605-5402-07-5&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mele Muhemmed Berkevanî, Wergera Qur'ana Piroz Bi Zimane Kurdî&lt;/ref&gt;, '''Mihemed''' &lt;ref&gt;https://zimannas.files.wordpress.com/2015/07/quran.pdf&lt;/ref&gt;, '''Muhemmed bin Ebdullah''' an ''' Muhemmed pêxember'''&lt;ref&gt;http://nubihar.com/book/137-pexembere-ummete-hz-muhemmed{{Mirin girêdan|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Murad Celali, Hz. Muhemmed Jiyana Pexembere Me, ISBN 9944360913&lt;/ref&gt; ({{bi-ar|محمد بن عبد الله بن عبد المطلب بن عبد مناف بن هاشم القريشي|Muhammed bin Abdullah bin Abd al-Muttalib bin Hashim bin Abd Manaf al-Qurayshi}}), rêveberek civakî, dînî û siyasiyê ereb e ku bi eslê ji [[Qureyş (eşîr)|eşîreta qureyşê]] ye. Rêgezên dînî, civakî û siyasî yên ku Muhammed bi [[Quran]]ê ava kiriye bûye bingeha avakirin a [[Îslam]]ê û bûye bingeha baweriya kesên ku di vê baweriyê de ne. Li gorî [[doktrîna îslamê]], ew pêxemberek e xwedî hestên xwedayî ye ku hînkirinên yekxwedayî yên [[Adem]], [[Îbrahîm]], [[Mûsa]], [[Îsa]] û pêxemberên din tesdîq bike û piştrast bike. Muhammed Erebîstanê di bin yek rêveberiyeke îslamî de yek kiriye û her wiha li gel Quranê hînkirin û tevgerên wî bingeha baweriya dînê îslamî pêk aniye.

Muhammed di sala 570ê {{pz}} li [[Meke]]yê ji dayîk bûye û kurê dêûbavê [[Ebdullah bin Ebdulmutelib|Abdullah ibn Abd al-Muttalib]] û [[Amîne]] e.&lt;ref name=&quot;Mayne1987&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-349-09206-2_1 |sernav=Joseph Conrad: Biographical Outline |paşnav=Mayne |pêşnav=Andrew |tarîx=1987 |weşanger=Macmillan Education UK |isbn=978-0-333-43275-4 |cih=London |rr=1–5 }}&lt;/ref&gt; Bavê wî Ebdullah kurê serokê eşîra Qureyşiyan [[Ebdulmutelib bin Haşîm]] bû ku çend meh di beriya ji dayikbûna Muhemmed koça dawî dike. Dayika wî Amîna dema ku ew di şeş saliya xwe de ye koça dawî dike û Muhemmed di şeş saliya xwe de sêwî dimîne û di bin çavdêriya bapîrê xwe [[Ebdulmutelib bin Haşîm|Ebdulmutalib]] û mamê bavê xwe [[Ebû Talib bin Ebdulmutelib|Ebû Talib]] de mezin dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-islam.org/life-muhammad-prophet-sayyid-saeed-akhtar-rizvi/early-years |sernav=Early Years |tarîx=2012-10-18 |malper=www.al-islam.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-02-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://worldcat.org/oclc/213789555 |sernav=James Watt. |paşnav=1910-1974. |pêşnav=Rolt, L. T. C., |tarîx=1964 |weşanger=Arco Pub. Co |oclc=213789555 }}&lt;/ref&gt; Di salên borî de ew bi periyodîk di şikeftek çiyayî ya bi navê Hîra de bi çend şevan nimêjan dikir. Muhemmed ragihandiye dema ku ew temenê 40 saliya xwe de bûye [[Cibrayîl]] di şikeftê de serdana wî kiriye û yekemcar peyama Xwedê wergirtiye.&lt;ref name=&quot;Mayne1987&quot; /&gt; Muhemmed di sala 570ê de li bajarê [[Meke]]yê hatiye dinê û di sala 632an de li [[Medîne]]yê çûye ser heqiya xwe. Li gorê bawermendên [[misilman]] Muhemmed pêxemberê [[Xwedê]] ye û [[pêxember]]ê dawîn e.&lt;ref&gt;http://www.britannica.com/EBchecked/topic/396226/Muhammad&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.muhammedmustafa.net/tr/altsayfavecdiakyuz.php?sayfa=yazilar/vecdiakyuz/ummi{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya paşîn 2024 }}&lt;/ref&gt;

== Jiyana Muhemmed Pêxember ==
=== Zarokatî ===

Muhemmed li bajarê [[Meke]]yê li [[Erebistana Siyûdî]] ê di sala [[Fîl]]î de li dû mirina bavê xwe hatiye dinê. Navê bavê wî [[Ebdullah bin Ebdulmutelib|Ebdullah]] û navê diya wî jî [[Amîne]] ye. Muhemmed ji malbata [[Haşimî]] û ji eşira [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] e. Di şeş saliya xwe de diya wî Emîne dimire û Muhemmed diçe ba bapîrê xwe [[Ebdulmutelib bin Haşîm|Ebdulmutelib]]. Du salan şûnde bapîrê wî jî dimire û Muhemmed diçe mala apê xwe [[Ebû Talib bin Ebdulmutelib|Ebû Talib]] û bi tev pismamên xwe mezin dibe. Di zarokatî û xortaniya xwe de Muhemmed ji bo eşîra xwe bi salan şivantiyê dike û dû re dibe bazirgan. Tevî zarokatiya xwe a bi zexmet û sêwîbûn, Muhemmed bi durustî û rastî ya xwe dihat naskirin. Bi vî avayî hîn di xortiya xwe de mirovan ji wî re &quot;Muhemmedê Emîn&quot; (bi erebî: ''Mûhemmed'ul Emîn'') digotin. Emîn bi kurdî tê maneya &quot;yê ku mirov dikare jê bawer bike, dilsoz&quot;.&lt;ref&gt;Îbn-î Îshaq, Siyerê Nebî&lt;/ref&gt;

=== Xortanî û destpêka pêxemberiyê ===

Di sala 595an da Muhemmed bi jinikeke bî û dewlemend bi nav [[Xetice bint Xuweylid|Xetice]] re ya ku 40 salî pê re zewicî. Xetice yek ji [[misilman]]ên yekemîn e û di sala 606an de keçek bi nav [[Fatime]] ji wan re dibe. Heta ku Xedîce dijiya pêxember Muhemmed bi qet jinekî din re nezewiciye.

Dema Muhemmed nêzikî 40 saliya xwe dibe, di jiyana xwe de hinek guherandinan hîs dike. Ji ber vê yekê ji gelê xwe vediqete û pirraniya dema xwe hundirê şikeftekê de li ser çiyayê Hirayê li nêzikî Mekeyê derbaz dike. Bi rojan di wî [[Şikefta Hirayê]] de dimine û li ser jiyana mirovan mijûl dibe. Ji ber ku li wî demê mirovên Mekeyîyan pûtperest bûn. Di 40 saliya xwe de, li çiyayê Hirayê, [[Peyxam|wehiya]] yekemîn jê re hat. Wehî ji ayetên pêşîn ên sûreya bi nav &quot;Îqre&quot; (Bixwîne) pêda dibû û ji hêla Xwedê da bi wesayîta firişte [[Cibrayîl]] hatibû şandin. Cibrayîll milê wî girt û got: “''Bixwîne''!”, ewî got: “''Ez çi bixwînim''?”. Cibraîl cardin pirsî, û Muhemmed cardin ji serfirişteyê bihiştê re got: “''Ez çi bixwînim''?”. Piştî sê caran Cibraîl got: “''Bi navê Xwedê yê ku merivî ji perçeke ‘’xwînê’’ çêdike, bixwîne''!” (bi erebî: ''Îqre’ bismi Rabbik-allazî xalaq, xalaqal insane min ‘alaq''). Li ser vê bûyerê Muhemmed bi heyecaneke mezin û bi tirs hat mala xwe û ji Xetîceyê xwest ku wî bi cilan por bike. Dû re jî ji Xetîceyê re bûyera ku hatibû serê wî got û ayetên ku ji wî re hatibûn şandin xwend. Êdî ji hevalên xwe [[Ebû Bekir]], [[Elî]] û [[Zeyd]] re jî pêxemberiya xwe eşkere kir û hemû bûn misilman.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.enfal.de/itarih06.htm |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2017-04-13 |roja-arşîvê=2017-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170327023411/http://www.enfal.de/itarih06.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Muhemmed ji mirovên ku baweriya xwe pê dianî, pêxemberiya xwe ji pûtperestan dizî neql dikir. Êdî heta sê salan qet wehî ji wî re nehatin. Piştî sê salan gava pêxemberê Xwedê dîsa li şikeftê de bû wehiya duyemîn hat. Îcar wî bi fermana Xwedê pêxemberiya xwe ji mirovan ra eşkere kir û ji gelê Mekeyê xwest ku pê bawer bikin. Di pêşiyê de serokên eşîra Qureyşê guhê xwe nedan gotinên Muhemmed û bi wî yariyê xwe kirin. Lê ola Îslamê bi taybetî di nava mirovên belengaz û kolan de roj bi roj belav û xurt dibû. Li ser vî serokên Qureyşê ji bo xwe ketin telaşê û dest bi îşkenceyên cûr be cûr kirin. Ji ber ku Îslamiyet dijî pût û rejima wan dihat, serok û mirovên dewlemend ditirsiyan ku hêzên polîtîkê û bazirganiyê ji dest wan here.
Li bin îşkenceyan jî, Muhemmed pêxember dest ji doza xwe nekişand û bi vî awayî Îslam hê çû hê mezin bû. Lê hinek misilman nikaribûn dijî van zordestiyan hê pirtir berxwedin û mecbûr man ku koç bikin herin Hebeşistanê.

Bûyereke mezin ku yê li ser Muhemmed tê gotin jî Şeva Pîroz a [[Îsra û Mîrac|Mîrac]] e. Di vê şevê de Muhemmed bi alîkariya Xwedê ji bajarê Mekeyê çûye bajarê [[Qudis]]ê mizgefta bi navê [[Mescîda Eqsa]] û li wê derê jî bi tev firişteyan bûye asîman çûye ba Xwedê. Li ser vî bûyera serokên eşîra Qureyş Muhemmed bi derewan tawanbar kirin û hê dijwartir dijî wî derketin. Êdî mayîna Pêxember li bajarê Mekeyê ne mimkûn bû û biryar da kû ji bajêr derkeve. Bi vî avayî Muhemmed çû [[Taîf]]ê û li wê derê pêxemberiya xwe eşkere kir. Lê ta’ifiyan bi bin bandora serokên Mekeyê heqeret li wî kirin û ji bajarê xwe derxistin.&lt;ref&gt;Îbn Hîşam, II, 60; Taberî, II, 425; Îbn Seyyidinnas (1992 n.), I,231.&lt;/ref&gt;

=== Koçkirin ===
{{Gotara bingehîn|Hîcret}}
Êdî Muhemmed biryar da ku bi hemû misilmanan koç bike here bajarê [[Medîne]]yê, wê demê navê bajêr Yesrib (bi erebî: ''Yathrib'') bû. Dema Muhemmed çû wir êdî ji bajar re gotin Bajarê Pêxember (bi erebî: ''Madinat an-Nabi''). Ew nav li Yesribê ma û navê wê bû Medîne (“Bajar”). Ji ber vî yekî bi çend serokên eşîrên Medîneyê, yên misilman, dizî hevdîtinek ava kir. Lê di demekî kurt de serokên eşîra Qureyş fêrê vî hevdîtinê bûn û ji bo ku ola [[Îslam]]ê li bajarên din belav û xurt nebe, biryar dan ku Muhemmed bikujin. Lêbelê Muhemmed ev plana wan bihîst û bi tev heval û apê xwe Ebû Bekir, ji bajarê Mekeyê derket. Herdu bi hev re sê rojan di şikefta bi nav [[Şikefta Sewrê]] de xwe veşartin û roja 20ê îlona sala [[622]]an gihîştin nêzikê Medîneyê gundê [[Quba]]yê. Li vê derê Muhemmed bi tev hevalên xwe yên ji bajarê Medîneyê yekemîn [[mizgeft]]a ola Îslamê ya bi navê Mescîda Teqwa (bi erebî: ''Masjid at-Taqwa'') çêkir.&lt;ref&gt;Doç. Dr. İbrahim Sarıçam, İlk Dönem İslam Tarihi r. 94-95&lt;/ref&gt;

=== Jêdera Muhemmed ===

[[Wêne:Muhammad familytree2.png|390x390px|thumb|Bav û kalên Mihemed]]

Muhemmed pêxemberê bi koka xwe xwe digîhîje [[Îbrahîm]] pêxember.&lt;ref&gt;[[Belazûrî]], Ensabu’l-Eşraf, c.1, r.12&lt;/ref&gt;

== Dema Medîneyê ==

Yesrib (Medîne) ewdem di civateke ji Mekeyê cûdatir bû. Eşirên &quot;Ews&quot; û &quot;Xezrec&quot; di şerr de bûn û li wir çend malbatên [[cihû]]yan hebûn, wek Benû n-Nadir, Benû Qureyze û Benû Qeynuqa yên bihêz. Xêncî van li bajêr kesên beriya Hicreyê bibûn misilman jî hebûn. Ji van re digotin “alîkar” (bi erebî: ''ansar''). Di dawiyê de jî misilmanên Mekeyê, yên beriya Hicreyê hatibûn Medîneyê, “muhacîr”.

Berî her tiştî Pêxember eşîrên di şerr de li hev anî. Di peymana Medîneyê de her kesên Medîne cîh girtin. Civate misilmanan “[[umet]]” û civata cihûyan hev û mafên hev naskirin. Li Medîne Xeyber, cihûyekî dewlemend ket destê misilmanan û hemû cihû ji Medîne hatin derxistin, ji ber ku ew neyartî bi misilmanan dikirin.

Muhemmed sê caran bi pûtperestên (muşrikên) Mekeyê re ceng kir. Nêzîkê calên avê, li [[Bedr]]ê cengek qewîn çêbû. Misilman serketin û hemû qenîmeta muşrikan ket destê wan. Di şerrê [[Uhud]]ê de misilman perîşan bûn, ji ber ku ew leşkerên bi tîrkeban ku Muhemmed li sere çiya cîhkiribû û ji wan re gotibû: “Çi dibe bila bibe, ji cihên xwe neleqin”, dîtin ku wa misilman serdikevin, cîhên xwe berdan û ber dan leşkerên muşrikan. Lê leşkerên sîwarî muşrikan yên xwe veşarti bûn ji cîhên xwe derketin û bi pişt ve li misilmanan xistin. Misilman di nav her duwan de man û pirr kes brîndar û şehîd ket, wek Hemze. Diranê Muhemmed jî di şerr de şikest. Cengeke din jî li Medîneyê çêbû.
Muşrik ji Mekeyê bi rê ketin û hatin Medîneyê. Muhemmed ferman da û got bile li dora bajêr çelên kûr û fireh werin kolîn ku hespên wan nikaribin ser re bazdin. Herwaha şerekî girîng çê ne bû û muşrik ji birçîbûn û betalbûne para zivirîn. Misilman pey wan ketin û ew heta dûr ji Medîneyê teqîb kirin.

Piştî van cengan, 6 salan piştî hicreyê Muhemmed umeta xwe komkir û ketin rê ku biçin Mekeyê Kabeyê [[tewaf]] kin, “[[ûmre]]”. Li Hudeybiyeyê, gundekî nêzîkê Mekeyê muşrikan rê li wan girtin. Pêxember Muhemmed nexwest şerr çêbe û bi serokên qureyşiyan peymanek damezirand. Herwiha qureyşiyan pêxemberiya wî nepejirand, lê ew wek serokê kesên Medîne û misilmanan qebûl kirin:

* Ji bo 10 salan çekberdan, qedandina cengê.
* Ewlehiya misilmanên ku wê werin Mekeyê an başûr ji bo bazirganî an tewaf û [[hec]].
* Ewlehiya qureyşiyên wê biçin bakûr.
* Kolên ku bê destûra xwediyên xwe ji Mekeyê werin Medîneyê wê para bişînin.
* Sala peymanê kes ji Medîneyê naçe Mekeyê, li di salên dû re misilmanê bikaribin biçin Mekeyê ji bo hec û umre.

Dema salên peymanê Muhemmed çû Mekeyê leşkerên bi hêz wek [[Xalid ibn Welîd]] û [[Emr bin Es]] û pirr kesên bi nav û deng û dewlemend hatin der riya rast. Di riya standina Mekeyê de êdî tiştek ne mabû. Du sal pişt peymanê Muhemmed bajarê Mekeyê bê şerr ji muşrikan stand. Muhemmed pûtên Kebeyê bi destê xwe hilşand.

Bi kesên derdorê Mekeyê re cengek çêbû. Di wê cengê de misilman bi dijwariyê serketin. Hin pûtên mezin li wan deran jî hatin hilweşandin.

Di sala 632an de Muhemmed ziyareta dawî li Mekeyê kir. Li wir di xutbeya (bang) xwe ya dawî de ji umeta Îslamê re nesîhet kir. Got:
{{Jêgirtin|&quot;Misilman birayê misilman e, Li hev re zulmê nekin, mafên birayên xwe ji wan negrin. Nijadperestiyê nakin, Muheqeq hûnê bigihîjin Xwedayê xwe. Ewê jî hemû kirinên we ji we bipirse.&quot;}}

Ewsal çû ber rehma Xwedê.

== Navên cudayî yên Muhemmed pêxember ==

Di nav [[misilman]]an de Pêxember Muhemmed zêdeyî du sed navên wî hene. Çend ji wan ev in: Evîndarê Xwedê (bi erebî: ''Habib Allah''), Pêxember (''an-Nabi''), Bavê Qasim (''Abu’l-Qasim''), Giyanê Heqê (''Rûh al-Haqq'') û gelekên din. Bi erebî, bi navê Mihemed ve mirov pir caran gotina “sellallahu ‘eleyhî we sellem” jî dike.

Misilman dema qala Muhemmed pêxember dikin ji bo ku giramiyê dibejin ''Hezretî Muhemmed'' (Hz. Muhemmed) û selewat li ser tînin.

Herwiha navên wî yên din ''Ehmed'', ''Mehmûd'' bi navê ''Muhemmed'' ra hevreh in û bi manaya &quot;yê ku pesnê wî hatiye dayîn&quot; in. Navekî din jî ''Mistefa'' ye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Bîblîografî ==
* Gibb, H.A.R. &amp; J.H. Kramers (1995). Shorter Encyclopaedia of Islam. E.J. Brill, Leiden. ISBN 9004 00681 8
* Murad Celali, Hz. Muhemmed Jiyana Pexembere Me, Nubihar Yayınları, ISBN 9944360913

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avakerên dînan]]
[[Kategorî:Dîplomat]]
[[Kategorî:Felsefeya siyasetê]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 570î]]
[[Kategorî:Karekterên di Divina Commedia de]]
[[Kategorî:Kesên ji Mekeyê]]
[[Kategorî:Medîne]]
[[Kategorî:Mirin 632]]
[[Kategorî:Muhemmed| ]]
[[Kategorî:Pêxember]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên ereb]]</text>
      <sha1>azc6y6gi27fz27ya4t1dmp23x8omhcu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Evdalê Zeynikê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9941</id>
    <revision>
      <id>2095248</id>
      <parentid>1910755</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T09:04:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2095248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4139" sha1="j3cqn0zu2z2fyvlryzd3ktljrghfnu1" xml:space="preserve">'''Evdalê Zeynikê''' dengbêjekî dîrokî ye ku wekî &quot;[[Homeros]]ê Kurdan&quot;{{Çavk}} tê nasîn. 

== Kurtejiyan ==
Di derbarê jiyana wî de agahiyên sedî sed rast nînin. Nivîskar [[Ahmet Aras]] li ser jiyana wî pirtûkek nivîsiye ku ev pirtûk hevpeyvîna bi neviyê Evdal re jî dihewîne. Di destpêka [[1800]]î de li gundê [[Cemalwêrdî]] ya girêdayi [[Dutax]] ku niha girêdayî Agiriyê ye ji dayîk bûye û di sala [[1913]] ´î de li gundê [[Qanciyan]] a [[Qereyazî]]yê jiyana xwe ji dest daye. Evdal temeneke pir dirêj jiyaye. Bi gotina neviyê wî; Emerê Zeynikê Evdal zêdetirî 110 salan jiyaye û li seranserê Kurdistanê geriyaye. Evdal çûye Xozana [[Edene|Edenê]], [[Dersim|Dêrsimê]], [[Amed|Dîyarbekrê]], Nexşîwanê, [[Xinûs]]ê, [[Milazgir]]ê, [[Zêtka]] ê û [[Îran]]ê. 

Evdal bi zêdenavên &quot;Dengbêjê Sirmelî Mamed Paşa&quot;, &quot;Bavê Temo&quot;, &quot;Pisporê Qulingan&quot;, &quot;Siyarê kovî&quot; jî hatiye naskirin.  Evdalê Zeynikê di stran û destanên xwe de gelek caran behsa qulingan, Temo, Gulê ( [[Dengbêj Gulê]] ), korbûn, xizanî, kalbûn, bêbextî hwd dike. Quling di çanda kurdan ya devkî, sembola xerîbî û bêkesiyê ye. Sembola havîbûneke giyanî ji dewr û dor û bêîtbariya dinyayê ye. Bavê wî di zaroktiyê de miriye. Evdal bi navê diya xwe Zeynê yan Zeynikê tê naskirin. Heger mirov ne dîroknas be û bi tenê ji destanên wî lê hûr be û rêçê bajo, mirov jiyana Evdal wiha ava dike: Evdal lawê Zeynikê ye. Diya wî, ev, di nava xizaniyê de mezin kiriye. Evdal zarokek taybet xwdî behr bûye. Bala xwe daye neheqî, welatparêzî û dewlemendiya civakê. Gihîştinên xwe kirine stran. Dilê wî ketiye dengbêj Gulê. Gulê di diwana &quot;Sirmelî Memed Paşa&quot;, de eslê xwe Fileh (Ermenî) yan jî misilman nebûye. Evdal di civatên axa û began de dengbêjiyê dike. Pişt re çavên wî kor dibin û hêdî hêdî ji civatên dewlemendan tê derkirin. Temoyê lawê wî jî, ne kurê wî û Gulê ye. Evdalî ev zar, li ber rêyekê de dîtiye û ev biriye mala xwe. Di straneke xwe de dibêje ku wî Temo di daristanekê de dîtiye û ji xwe re xwedî kiriye. Temo dibe kopal û sitara Evdalî. Temo pê destê bavê xwe digire û &quot;li pey koç û keriyan&quot; digerîne. Bijîşkekî Îranî çavên wî sax û derman dike. Lê mixabin Evdal êdî kal e, &quot;Bila mirin hebûya kalbûn tunebûya&quot;.

Evdal hezaran stranên dengbêjiyê diafirîne. Mixabin piraniya wan êdî nayên bihîstin. [[Celadet Elî Bedirxan]] dixwaze stranên Evdalî tomar bike. Ji dengbêjê navdar [[Ehmedê Fermanê Kîkî]] alîkarî dixwaze lê pir bisernakeve.

Evdal bi dengbêjên hemdemî wekî jina xwe Gulê, [[Sêwî Silo]] (Şêx Silo) hwd re dikeve pêşbirkan, berêkanê(lecê, şerekilamanê). Ev berêkanê bê rawestan sê roj û sê şevan didome. Di vê berêkanê de Evdal biserdikeve. Evdal kê dibe bila bibe, mamosteyê dengbêjiyê ye. [[Mehmet Ûzûn]] bi navê &quot;Rojek ji rojên Evdalê Zeynikê&quot; pirtûkek li ser Evdalî nivîsiye.

==Kilamên Evdalê Zeynikê==

Evdal kilama ''Xozanê'' u ''Dêrsimê'' zef hez kirîye. Wexta ku Evdal ber sekerata mirinê de bûye kurên xwe re dibêje ku ger wan her du kilamên min tu carî bîr nekin.

* Wey Xozanê
* Dîber
* Şêx Ronî
* Hayê li min
* Lo Mîro
* Lê Axçik Canê
* Sincarî Talo
* Ezê ji teyra teyrekî hur im
* Evdal u Şêx Silê
* Minê Li Hafa Nexşê Nexşîwanê
* Dêrsime xweş Dêrsime
* Heyla Wayê
* Evla Begê Mîrê Zirav
* Hekîmo
* Evdal Kor e
* Qulîng li serê me ha neke
* Wey kaliyê wey korîyê
* Evdal kore rê nabîne
* Eyşo rabe çirê vêxe
* Roj di Qolîbaba da welgerya ([[Kazoyê Garisya]])
* Haylê Metê
* Rabe Rabe
* Ezê bi diharê Qelenyê diketim (dema şerê 1885-1890)

==Di wêjeyê de==
* [[Ahmet Aras]]: ''[[Şairê Kurda yê Efsanevî EVDALÊ ZEYNIKÊ]]''
* [[Mehmed Uzun]]: ''[[Rojek ji rojên Evdalê Zeynikê]]''
* [[Ehmed Cengiz Çamlibel]]:''Evdalê Zeynikê''
* [[Bülent Gündüz]]:''Evdalê Zeynikê'' Belgefîlm.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Dengbêj}}
{{Kontrola otorîteyê}}
[[Kategorî:Dengbêj]]
[[Kategorî:Kesên ji Xinûsê]]</text>
      <sha1>j3cqn0zu2z2fyvlryzd3ktljrghfnu1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ristemê Zal</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10484</id>
    <revision>
      <id>2095265</id>
      <parentid>2082217</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T10:50:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2095265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6830" sha1="nqhtnuq6041uvkvmlt3jtpfckw4w2g8" xml:space="preserve">[[Wêne:Rostam toetet esfandyar.jpg|thumb|Kuştina Esfendiyar ji aliyê Ristem ve]]
[[Wêne:Tahminah.jpg|thumb|Tehmîna serdana Ristem dike]]
'''Ristemê Zal''' an '''Rostemê Zal''' lehengekî [[destan]], [[çîrok]] û çanda devkî ya [[Kurd]]an e. Ristem lawê [[Zal]] e. Nayê zanîn ku ew kesayetiyeke dîroki ye yan efsanewî ye. Mixabin herçendî dewlemendiya çanda Kurdan e, [[Tirk]] û [[Faris]]an xwedî lê derdikevin û bikartînin.

Ristemê Zal merd, şervan, wêrek, welatparêz û şoreşger e. Serokê doza bindestan e. Ti dijmineke zalim nikare li ber Ristemê Zal bisekine. Di çîroka Kurdî de cihekê xwe yê mezin heye. Hin caran bi bandora ola [[Îslam]]ê di şûna navê Ristemê Zal de [[Elî]] derbasdibe. Pûşî ya Ristem bi xwîna împaratorên xwînrêj û zalim e. Şûrê wî hebûna wî ya herî pîroz e û ji hesinên esmanî hatiye çêkirin. Destiya şûrê Ristem ji darên kesk, sor û zer e. Bejna wî dirêj, simbêla wî zirav, kirasê wî spî ye. Rû biken e. Şûtika wî sor e. Cihê ew lê derbas be, zalim dilerizin, gul û sosin şad dibin, gur û çeqel boçika xwe hildidin û bazdidin. Navê hespê wî [[Rexş]] bû

Yekem car destanê Ristemî Zal, ji aliyê [[Firdewsî]] ve, di [[Şahname|Şahnamê]] de bi nivîskî hate nivîsandin, Firdewsî, helbestvanê mezin yê Farsan e, di pirtûka xwe ya Şahnamê de dibêje Ristem bi eslê xwe [[kurd]] e.

'''Rostemê Zal''' jî navê pirtûkeke [[Xurşîd Mîrzengî]] ye.

== Ji dîrokê de Ristem ==
Rastiyên derheqê Ristemê Zal gelek kêm în yên heyî jî tikilhev in. Ji ber vê yekê jî nayê zanîn ku kesayitek wisa rastî jiyaye an nejiyaye. Dibe ku ew lehengekî mîtolojîk bû ji ber ku hem di [[wêjeya kurdî]] de hem jî [[wêjeya farisî]] de agahîyên derheqê jiyana wê da temamî tiştên mîtolojîk pêk tê , lê tê zanîn ku efsane jî di nav xwe de agahiyên rastî weşartîne.

Ristem hem di wêjeya kurdî de hem jî yên farisî de cihekî girîng digre. Versiyonên çîroka wê jî gelek in wêjeya Farisî de piranî çîrokên Ristemê hatiye nivîsandin lê wêjeya kurdî de bi awaya devkî cih girtiye. Her dû wêjeyê da jî hebûna wî dibe delîlek ku leheng beriyê Îslamîyetê di nav dewletekî Îranîde jiyaye û çîroka wî hatiye çêkirin. Agahiyekî derheqê wî de jî başdarî şerê qewmên [[Îranî|Îran]] û qewmên Turan buyîye. Şahê hemû gelê Îranê jî li [[şahname]]yê Key Hûsrev an go navê gelên rojavayî dabûn wî [[Kyros]] bû. Ev agahî îspat dike ku Ristem di salê b.z. nêzîkê sedsala 6em da jiyaye an go wan çaxan de çîrok derketiye holê.&lt;ref&gt;https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/58798&lt;/ref&gt;

Di çanda kurdî de ji çavkaniya wêjeya devkî pêştir du pirtukên hêja heye derheqê Ristem. Yek ji wan Beyta Rustemê Zal dîsa ji devkî de hatye berhevkirin. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Beyta Rustemê Zal |weşanger=Çapxaneya Wezareta Perwerdê |sal=2001 |cih=Hewlêr |rûpel=beyta : 117em û 118em }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=I0lVCiCaz_5WnB9AT5VmLA&amp;no=GqyCX7VJ4zEEkqn4aAXHgA |sernav=DESTANA RUSTEMÊ ZAL |paşnav=Çalişir |pêşnav=Rojbîr |ziman=ku }}{{Mirin girêdan|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;Ya din jî şehnameya kurdî ye.

== Wêjeya Kurdî de çîroka Ristem ==
Navê bavê Ristemê, Zal e heman demê de tê watêya 'Kal'ê. Ew kurê [[Nerîman]] e. Hin çavkaniyên din de zal naviyê Nerîman e bavê wê [[Sam]] e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.parsi.wiki/fa/wiki/searchresult?searchtype=0&amp;word=2LPYp9mF&amp;p100=2 |sernav=نتایج جستجو - صفحه 2 |paşnav=ویکی |pêşnav=پارسی |malper=پارسی ویکی |ziman=fa |tarîxa-gihiştinê=2023-01-27 |roja-arşîvê=2023-01-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230127095604/https://www.parsi.wiki/fa/wiki/searchresult?searchtype=0&amp;word=2LPYp9mF&amp;p100=2 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Demên lehengiya Ristemê ew kal bû lê hêj jî ser hemdê xwe bû carna beşdarî şeran dibû. Zal dema dayik bûyî de ruyê wê sor , porên wê spî bûn ji ber wê Nerîman wê biriye çiyayên Elbrûzê hiştiye li wir. [[Teyrê Sîmir]] Zalê mezinkiriye , Nerîman poşman bûye Zal jî dîsa wegeriye nav civaka xwe. Zal [[Rudab]]ê re diziwice. Ristem zarokê herduyan e.

Wejeya kurdî de agahiyên derheqê jidayikbûn û zaroktiya Ristem de pir kêm in. Jixwe destpêka '''''Beyta Ristemê Zal ,''''' Ristem xwedî kur e. Ristem kurê xwe Zorabê bêhemdî kuştiye û kezeba wê ji bo Zorabê dişewitiya. Kurê xwe tu car nedîti bû , şerekî de hatin hemberê hev şer bi rojan dewamkir , encamê de Ristem kurê xwe kuşt.
Gotî: ʾEy heware ḥelyam û birya
Ji ber Zorabî ʾagir dilê min girya&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==== Ristem û Dêw ====
Ristem her dem ji bo kuştina kurê xwe diqehire. Birayarek dide malbata xwe terk dike diçe [[Mazenderan]]ê. Li wir keça şahê Mazenderanê dibîne û dilê wî dikeve keçikê. Ji şah keça wî dixwaze, şah jî ewilî ji keça xwe dipirse. Keçik jî li bavê xwe bersiva erenî diyar dike, paşê dizewicin.
[[Wêne:Shahnameh - The Div Akvan throws Rustam into the sea.jpg|thumb|Dêw dixwazê Ristemê bavêje avê]]
Ristem dixwaze ku masiyan bigre diçe golê, li wir [[dêw]]ek derdikeve pêş wî. Dêw û Ristem destbi axaftinê kirin.
Hate pêş ve gotê: ʾEy pehlewan
Tu bo çî dihêy ser taʾîfe dêwan (b. 117)
Rustem gotê: ʾEy şumê bedkar
Nav û nîşanêt Xûdê keme ʾîzhar (b. 118)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
Ristem û dew şerekî giran digrin Ristem dikarte dêwê, dêwî ser jê dike, şer xilas dibe. Ristem dilêrekî jî ji destê dêwê xilas dike. Ew deh sal bû ew di destê dêwê bû , Ristem wê dibe teslîmê bavê wî dike. Rêvîtiyê xwe didomîne.

==== Ristem li welatê Bilxaran e ====
Aciziya Ristem ku ji ber kuştina kurê xwe dikêşînî xilas nabe. Diçe welatê Bilxarê. Ristem bibû mîrê wê welatê. Dixwasta ku vegeriya welatê xwe lê şah nehişt, bêhejmar leşker şandin li hemberê wî. Ristem dît ku hezaran leşker welatê wî dorpêç kirine. Pê serkeftinekî ji wan xilas bû. Zer'elî ji winda bûna Ristemê ya bisalan metirsî dibe. Derdikeve rê Rexşêyê dibîne û nas dike , diçe li Ristemê. Hêvî dike ku Ristem vegere. Lê Ristem dibêje ku heya [[Kyros|Kawîs]] şah e, ez venagerim.
Ḥeta Key Kawis şahê ʾÎran bît
Naçimewe Xudê biket ʾÎran wêran bît (b. 282)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Kesayetên Şahnameyê]]
[[Kategorî:Lehengên di mîtolojî û efsaneyan de]]
[[Kategorî:Mîtolojiya îranî]]
[[Kategorî:Mîtolojiya Kurdistanê]]</text>
      <sha1>nqhtnuq6041uvkvmlt3jtpfckw4w2g8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Awistralya (parzemîn)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16400</id>
    <revision>
      <id>2095216</id>
      <parentid>1751854</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:21:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2095216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1367" sha1="ltfih42zhmz36j82al0yfc14rcwn2q1" xml:space="preserve">{{ev gotar|li ser parzemîna Aûstralya ye. Ji bo wateyên dinên &quot;Aûstralya&quot;, li [[Aûstralya (cudakirin)]] binihêre.}}
{{Wergerîne|en}}
[[Wêne:LocationAustralia.png|thumb|Awistralya li cîhanê]]
[[Parzemîn]]a '''Awistralya''' ({{Bi-la|Australia}}) di welata Awistralya û girava [[Tazmanya]] û [[Gîneya Nû]] de pêk tê. Li bakur digehe [[Hevêrka Ekvatorê]], li başûr digehe başûra [[Tazmanya]] 43° hevrasta başûr, li rojhelat di qincoka 153'ê rojhelat de heta qincoka 113'ê rojhaletê ye. Bi 8.500.000 km² aqarê Awistralya nêzik qasa [[Ewropa]] mezin e.

Carinan Awistralya û [[Zelanda Nû]] [[Guina Nû]] û hin giravên [[Arşipela Malay]] va [[Okyanûsya]] jî tê nav kirin.

== Dewlet ==
* {{ala|Awistralya}}
* {{ala|Papua Gîneya Nû}}

== Erdnîgarî ==
=== Gel ===
Li parzemîna Awistralya 28,4 milon kes dijî ye. Gelî wê derê mirov dikana nola dimatî û koçer veqetîna. Dimatîye wan deran [[Aborjîn]] û hin dimatîye [[Tazmanya]] û [[Papûa Gîneya Nû]]. Ewna bi destî koçera bi piranî tune kirin. Aborjîn ancax %2an nifûsa [[Awistralya]] ne. Koçerên Awistralya bi piranî yen [[Dema Kolonî]]yan de welatên împeratoriya [[Brîtanya]] de koç kirin e.

{{Parzemîn}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Okyanûsa Başûr]]
[[Kategorî:Okyanûsa Hindî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>ltfih42zhmz36j82al0yfc14rcwn2q1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mecaristan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23386</id>
    <revision>
      <id>2095229</id>
      <parentid>2084040</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T07:40:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2095229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10648" sha1="o2us847ub7x4ih8eh3tdhu6c200j1uw" xml:space="preserve">{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
'''Mecaristan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=33:1}}&lt;/ref&gt; (bi [[Zimanê mecarî|mecarî]]: ''Magyarország'') an jî '''Komara Mecaristanê''' (bi mecarî: {{Audio|Hu-Magyar Köztársaság.ogg|''Magyar Köztársaság''}}) welatekî bejahiyê li [[Ewropaya Navendî]] ye ku 93.030 kîlomêtre çargoşe rûerd ji baskê [[Karpat]]ê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kormany.hu/download/e/02/00000/The%20New%20Fundamental%20Law%20of%20Hungary.pdf |sernav=Malpera çavkaniyê |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-07-27 |tarîxa-arşîvê=2014-06-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140629205136/http://www.kormany.hu/download/e/02/00000/The%20New%20Fundamental%20Law%20of%20Hungary.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Li aliyê bakur bi [[Slovakya]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Ûkrayna]], aliyê rojhilat û başûrê rojhilat bi Romanya, li başûr bi [[Serbistan]], li başûrê rojava jî bi [[Kroatya]] û [[Slovenya]] û bi [[Awistirya]] re sinorê xwe parvedike. Paytexta Mecaristanê bajarê [[Budapeşt]]ê ye û nifûsa Mecaristanê nêzî 10 milyon e ku piranî mecarên etnîkî û hindikahiyeke girîng jî ji romaniyan pêk tê. Mecarî zimanê fermî, zimanê Uralîk ê herî zêdeyê ku li cîhanê tê axaftin û di nav çend zimanên ne [[Zimanên hind û ewropî|hindûewropî]] de ye ku li [[Ewropa]]yê bi berfirehî tê axaftin. [[Budapeşt]] paytexta û bajarê herî mezin e û deverên din ên bajarî yên sereke [[Debrecen]], [[Szeged]], [[Miskolc]], [[Pécs]], û bajarê [[Győr]] e.

Xaka Mecaristana îro bi sedsalan bûye xaçerêya gelên cihê ku di nav wan de wekî gelên [[kelt]]î, [[Romaya Kevnare|romayî]], [[German|eşîrên german]], [[Hûn (gel)|hûnî]], [[Slavên Rojavayî|slavên rojavayî]] û [[Avar (gel)|avarî]] hene.&lt;ref&gt; {{Jêder-malper |url=https://mek.oszk.hu/09100/09132/09132.pdf |sernav=Peoples group of today‘s Hungarian territory }}&lt;/ref&gt; Bingeha dewleta Mecaristanê di dawiya sedsala 9an hatiye damezrandin.&lt;ref&gt; {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=kNkTAQAAMAAJ&amp;redir_esc=y |sernav=Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae |tarîx=1982 |weşanger=Akadémiai Kiadó |ziman=en }}&lt;/ref&gt; [[Keyaniya Mecaristanê]] ya [[Serdema Navîn]] hêzek herêmî bû ku di sedsala 15an de gihîştiye asta xwe ya herî bilindê çandî û siyasî.&lt;ref&gt; {{Jêder-malper |url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195399301/obo-9780195399301-0145.xml |sernav=The Kingdom of Hungary |malper=obo |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-28 }}&lt;/ref&gt; Piştî [[Şerê Mohács]]ê ya di sala 1526an de beşek ji Mecaristanê ji hêla [[Împeratoriya Osmanî]] ve di navbera salên 1541 û 1699an hatiye dagir kirin. Mecaristan di destpêka sedsala 18an de ket bin serweriya [[Xanedana Habsbûrgan]] û paşê bi [[Awistirya]]ya îro re hikûmeta federal a [[Awistirya-Mecaristan]] damezrandibû ku di destpêka sedsala 20an de bibû hêzek mezinê li [[Ewropaya Navendî]] û li [[Cîhan]]ê.&lt;ref&gt; {{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Austria-Hungary |sernav=Austria-Hungary {{!}} History, Definition, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-28 }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] û [[Peymana Trianonê]] sinorên heyî yên Mecaristanê hatiye diyarkirin ku ev yek dibe sedema windakirina ji sêdî 71 ji axa welêt, sêdî 58 ji nifûs û ji windabûna ji sêdî 32 ji [[mecar]]ên etnîkî ku li herêmên derve ji sinorên berê dijîn.&lt;ref&gt; {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=lVBB1a0rC70C&amp;redir_esc=y |sernav=Eastern Europe: An Introduction to the People, Lands, and Culture [3 Volumes] |paşnav=Frucht |pêşnav=Richard |tarîx=2005 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-57607-800-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; {{Jêder-malper |url=https://www.encyclopedia.com/reference/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/trianon-treaty |sernav=Trianon, Treaty of {{!}} Encyclopedia.com |malper=www.encyclopedia.com |tarîxa-gihiştinê=2023-09-28 }}&lt;/ref&gt; Piştî dema şerê navberê yê dijwar, Mecaristan di [[Şerê Cîhanî yê Duyem|şerê cîhanî yê duyem]] de beşdarî [[hêzên eksê]] bû û zirar û windahiyên girîng dît.&lt;ref&gt; {{Jêder-malper |url=https://leon.casino/collaborations-historicaltextarchive/?op=viewbook&amp;bookid=7&amp;pre=1 |sernav=Collaboration between Historical Text Archive and LEON |malper=leon.casino |tarîxa-gihiştinê=2023-09-28 }}&lt;/ref&gt; Mecaristan piştî şer bû [[dewleteke satelît]]ê ya [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]], ku bû sedema damezrandina Komara Gel a Mecaristanê. Piştî [[Şoreşa Mecaristanê ya 1956an|şoreşa têkçûyî ya 1956an]], Mecaristan bû endamek ji [[bloka rojhilatê]] ku ji ber vê yekê azadtir bû, her çend hîn jî tê çewisandin. Rakirina dorpêça sînorê Mecaristanê bi Awistiryayê hilweşîna bloka rojhilat û di pey re Yekîtiya Sovyetê lez kir.&lt;ref&gt; {{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8036685.stm |sernav=Hungary's role in the 1989 revolutions |tarîx=2009-05-09 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-09-28 }}&lt;/ref&gt; Di 23ê Cotmeha 1989an de Mecaristan dîsa bû komareke parlemenî ya demokratîk. Mecaristan di sala 2004an de tevlî [[Yekîtiya Ewropayê]] bû û ji sala 2007an ve beşek ji [[herêma Şengenê]] ye.

Mecaristan di karûbarên navneteweyî de [[hêzêkî navîn]] e, bi piranî ji ber bandora xwe ya [[çand]]î û [[aborî]].&lt;ref&gt; {{Jêder-kovar |paşnav=Higgott |pêşnav=Richard A. |paşnav2=Cooper |pêşnav2=Andrew Fenton |tarîx=1990 |sernav=Middle Power Leadership and Coalition Building: Australia, the Cairns Group, and the Uruguay Round of Trade Negotiations |url=https://www.jstor.org/stable/2706854 |kovar=International Organization |cild=44 |hejmar=4 |rr=589–632 |issn=0020-8183 }}&lt;/ref&gt; Welat bi lênihêrîna tenduristî ya gerdûnî û perwerdehiya navîn a bê xwendinê aborîyek dahatek bilind e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=OECD |tarîx=2016 |sernav=Social protection |url=https://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/data/oecd-health-statistics/oecd-health-data-social-protection_data-00544-en |ziman=en |cih=Paris |access-date=2023-09-28 |archive-date=2023-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202143355/https://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/data/oecd-health-statistics/oecd-health-data-social-protection_data-00544-en |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://eacea.ec.europa.eu/education/eurydice/documents/facts_and_figures/compulsory_education_EN.pdf |sernav=Arquivo.pt |malper=arquivo.pt |tarîxa-gihiştinê=2023-09-28 |tarîxa-arşîvê=2013-11-06 |urlya-arşîvê=http://arquivo.pt/wayback/20131106181321/http://eacea.ec.europa.eu/education/eurydice/documents/facts_and_figures/compulsory_education_EN.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Mecaristan di warê [[huner]]î, [[muzîk]], [[wêje]], [[werziş]], [[zanist]] û [[teknolojî]] de xwedî dîrokek dirêj e.&lt;ref&gt; {{Jêder-malper |url=https://mta.hu/english/hungarys-nobel-prize-winners-106018 |sernav=Hungary's Nobel Prize Winners |tarîx=2016-02-17 |malper=MTA.hu |ziman=hu |tarîxa-gihiştinê=2023-09-28 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://medalspercapita.com/#golds-per-capita:all-time |sernav=Olympic Medals per Capita |malper=medalspercapita.com |tarîxa-gihiştinê=2023-09-28 |tarîxa-arşîvê=2022-08-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220814003211/https://medalspercapita.com/#golds-per-capita:all-time |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; {{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/art/Hungarian-literature |sernav=Hungarian literature {{!}} History, Authors, Novels, &amp; Poetry {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-28 }}&lt;/ref&gt; Welat jî li [[Ewropa]]yê cîhek [[geştyarî]] ya mevşûr e, ku di sala 2019an de 24.5 mîlyon geştar navneteweyî dikişîne.&lt;ref&gt; {{Jêder-malper |url=https://www.ksh.hu/docs/eng/xstadat/xstadat_annual/i_ogt004c.html |sernav=STADAT – 4.5.3. The number of inbound trips to Hungary and the related expenditures by motivation (2009–) |malper=www.ksh.hu |tarîxa-gihiştinê=2023-09-28 }}&lt;/ref&gt; Ev endamê gelek rêxistinên navneteweyî ye, di nav de [[Konseya Ewropayê]], [[NATO]], [[Neteweyên Yekbûyî]], [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]], [[Rêxistina Bazirganiya Cîhanî]], [[Banka Cîhanî]], [[Banka Veberhênana Binesaziya Asyayê]], û [[Koma Visegrad]].&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.mfa.gov.hu/kum2005/Templates/alapsablon.aspx?NRMODE=Published&amp;NRORIGINALURL=/kum/en/bal/foreign_policy/un_sc/international_organisations.htm&amp;NRNODEGUID=%7B45550E06-66FE-4183-A899-EDF5BD040EB5%7D&amp;NRCACHEHINT=NoModifyGuest&amp;printable=true |sernav=International organisations in Hungary |tarîx=2016-03-13 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-28 |tarîxa-arşîvê=2016-03-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160313115736/http://www.mfa.gov.hu/kum2005/Templates/alapsablon.aspx?NRMODE=Published&amp;NRORIGINALURL=/kum/en/bal/foreign_policy/un_sc/international_organisations.htm&amp;NRNODEGUID=%7B45550E06-66FE-4183-A899-EDF5BD040EB5%7D&amp;NRCACHEHINT=NoModifyGuest&amp;printable=true |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Di van demên dawî de, Mecaristanê bi dewletên [[Rojhilata Navîn|rojhilata navîn]] re têkiliyên [[jeopolîtîk]] baştir kiriye.&lt;ref&gt; {{Jêder-malper |url=https://dailynewshungary.com/government-our-policy-of-opening-to-the-east-is-working/ |sernav=Government: Our policy of opening to the East is working |paşnav=Hungary |pêşnav=Daily News |tarîx=2023-07-01 |malper=Daily News Hungary |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-09-28 }}&lt;/ref&gt;

== Mijarên têkildar ==

* [[Mecar]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Hungary}}

{{YE}}
{{Dewletên Ewropayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avabûnên 895an]]
[[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]]
[[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]]
[[Kategorî:Dewletên xiristîyan]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 890î de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1000an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1920an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]]
[[Kategorî:Endamên Yekîtiya ji bo Behra Spî]]
[[Kategorî:Mecaristan| ]]
[[Kategorî:Welatên di nav bejayiyê de]]</text>
      <sha1>o2us847ub7x4ih8eh3tdhu6c200j1uw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Seîd Gabarî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25592</id>
    <revision>
      <id>2095262</id>
      <parentid>1621481</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T10:43:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2095262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2673" sha1="rbdsynydzsb21r4vf80y9wrpbnku8y4" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| roja_jidayikbûnê   = 13ê nisan 1956
| cihê_jidayikbûnê   = [[Hesîçe]], [[Sûrî]]
| roja_mirinê        = 4ê Gulan 2020
| cihê_mirinê        = [[Hewlêr]], [[Herêma Kurdistanê]]
| netewe             = [[Kurd]]
| hevwelatî          = [[Sûrî]]
| pîşe               = [[Hunermend]]
| salên_çalak        = 1970 - 2020
}}

'''Seîd Gabarî''' (jdb. 13 nîsan 1956 - [[m.]] 4 gulan 2020), [[tembûrvan]] û hunermendekî kurd e ku di 13ê nîsana 1956an de li gundê [[Xirbê Kejê]] yê bi ser bajarê [[Hesîçe]]yê yê Rojavayê Kurdistanênê ve hatiye dinyayê.&lt;ref&gt;http://www.rupelanu.com/seid-gabari-rasti-buyereke-trafike-hat-3705h.htm&lt;/ref&gt;

Seîd Gabarî di heşt saliya xwe de dest bi hunera kurdî kiriye û wek her kurdekî di wî wextî de jiyana xwe di bin zilm û zorê derbas kiriye.

Di 1966an de Seîd Gabarî helbestvanên kurd [[Cegerxwîn]] û [[Seydayê Tîrêj]] nas kirin. Herdû mamosteyan bandoreke mezin li Seîd Gabarî kir û alîkarên wî jî bûn. Di sala 1967an de xwe bi xwe hînî lêxistina [[tembûr]]ê ([[bizq]]ê) kir û piştî du salan, di 1969an de, konsera xwe ya pêşîn da.

Di sala 1970î de ji ber straneke şoreşgerî li konsereke mezin li Qamişlokê hate girtin, wî pir işkence û zehmetên bi êş dîtin û gotinên stran û awazên kurdî lê qedexe kirin. Lê Seîd Gabarî xwe ti carî ji stran û awaz û gotinên kurdî dûr nekir. Pişt re rewş berfereh bû û gelek hunermendên navdar mîna [[Mihemed Şexo]] û [[Mehmûd Ezîz Şakir]] nas kirin û wan jî pir alîkariya wî kir.

Ji ber zextên siyasî ew mecbûr ma ku derkeve [[Ewropa]]. Di van salên dawî de Seîd Gabarî gelek caran diçe [[Başûrê Kurdistan]] û bernameyên televîzyonê jî çêdike.

== Mirin ==
Seîd Gabarî di 4ê gulana 2020an de li [[Hewlêr]]ê çû ber dilovaniya Xwedê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://peyamakurd.org/kurmanci/Kurdistan/seid-gabari-li-hewlere-koca-dawiye-kir |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2020-05-04 |roja-arşîvê=2022-01-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220121205026/https://peyamakurd.org/kurmanci/Kurdistan/seid-gabari-li-hewlere-koca-dawiye-kir |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/0405202014&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Hozan Emîn]] (2020). &quot;Stûneke hunera kurdî.&quot;, Xwebûn, 21:2020, r. 11.&lt;/ref&gt;

== Mijarên têkildar ==
* [[Yûsiv Berazî]]
* [[Mihemed Şêxo]]
* [[Seîd Yûsiv]]

* {{YouTube|EP-Rg_KgC9M|Seîd Gabarî|time=23m32s}} (30.04.2020)

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Hunermend]]
[[Kategorî:Mêr]]
[[Kategorî:Mirin 2020]]</text>
      <sha1>rbdsynydzsb21r4vf80y9wrpbnku8y4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095263</id>
      <parentid>2095262</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T10:45:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2095263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2338" sha1="02abxuu5s0qinujzhrufjxujrsvtphc" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
}}

'''Seîd Gabarî''' (jdb. 13 nîsan 1956 - [[m.]] 4 gulan 2020), [[tembûrvan]] û hunermendekî kurd e ku di 13ê nîsana 1956an de li gundê [[Xirbê Kejê]] yê bi ser bajarê [[Hesîçe]]yê yê Rojavayê Kurdistanênê ve hatiye dinyayê.&lt;ref&gt;http://www.rupelanu.com/seid-gabari-rasti-buyereke-trafike-hat-3705h.htm&lt;/ref&gt;

Seîd Gabarî di heşt saliya xwe de dest bi hunera kurdî kiriye û wek her kurdekî di wî wextî de jiyana xwe di bin zilm û zorê derbas kiriye.

Di 1966an de Seîd Gabarî helbestvanên kurd [[Cegerxwîn]] û [[Seydayê Tîrêj]] nas kirin. Herdû mamosteyan bandoreke mezin li Seîd Gabarî kir û alîkarên wî jî bûn. Di sala 1967an de xwe bi xwe hînî lêxistina [[tembûr]]ê ([[bizq]]ê) kir û piştî du salan, di 1969an de, konsera xwe ya pêşîn da.

Di sala 1970î de ji ber straneke şoreşgerî li konsereke mezin li Qamişlokê hate girtin, wî pir işkence û zehmetên bi êş dîtin û gotinên stran û awazên kurdî lê qedexe kirin. Lê Seîd Gabarî xwe ti carî ji stran û awaz û gotinên kurdî dûr nekir. Pişt re rewş berfereh bû û gelek hunermendên navdar mîna [[Mihemed Şexo]] û [[Mehmûd Ezîz Şakir]] nas kirin û wan jî pir alîkariya wî kir.

Ji ber zextên siyasî ew mecbûr ma ku derkeve [[Ewropa]]. Di van salên dawî de Seîd Gabarî gelek caran diçe [[Başûrê Kurdistan]] û bernameyên televîzyonê jî çêdike.

== Mirin ==
Seîd Gabarî di 4ê gulana 2020an de li [[Hewlêr]]ê çû ber dilovaniya Xwedê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://peyamakurd.org/kurmanci/Kurdistan/seid-gabari-li-hewlere-koca-dawiye-kir |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2020-05-04 |roja-arşîvê=2022-01-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220121205026/https://peyamakurd.org/kurmanci/Kurdistan/seid-gabari-li-hewlere-koca-dawiye-kir |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/0405202014&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Hozan Emîn]] (2020). &quot;Stûneke hunera kurdî.&quot;, Xwebûn, 21:2020, r. 11.&lt;/ref&gt;

== Mijarên têkildar ==
* [[Yûsiv Berazî]]
* [[Mihemed Şêxo]]
* [[Seîd Yûsiv]]

* {{YouTube|EP-Rg_KgC9M|Seîd Gabarî|time=23m32s}} (30.04.2020)

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Hunermend]]
[[Kategorî:Mêr]]
[[Kategorî:Mirin 2020]]</text>
      <sha1>02abxuu5s0qinujzhrufjxujrsvtphc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095264</id>
      <parentid>2095263</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T10:46:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Mijarên têkildar */</comment>
      <origin>2095264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2272" sha1="9upa8ptlq3vydgwaly0x2emyan4sj1k" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
}}

'''Seîd Gabarî''' (jdb. 13 nîsan 1956 - [[m.]] 4 gulan 2020), [[tembûrvan]] û hunermendekî kurd e ku di 13ê nîsana 1956an de li gundê [[Xirbê Kejê]] yê bi ser bajarê [[Hesîçe]]yê yê Rojavayê Kurdistanênê ve hatiye dinyayê.&lt;ref&gt;http://www.rupelanu.com/seid-gabari-rasti-buyereke-trafike-hat-3705h.htm&lt;/ref&gt;

Seîd Gabarî di heşt saliya xwe de dest bi hunera kurdî kiriye û wek her kurdekî di wî wextî de jiyana xwe di bin zilm û zorê derbas kiriye.

Di 1966an de Seîd Gabarî helbestvanên kurd [[Cegerxwîn]] û [[Seydayê Tîrêj]] nas kirin. Herdû mamosteyan bandoreke mezin li Seîd Gabarî kir û alîkarên wî jî bûn. Di sala 1967an de xwe bi xwe hînî lêxistina [[tembûr]]ê ([[bizq]]ê) kir û piştî du salan, di 1969an de, konsera xwe ya pêşîn da.

Di sala 1970î de ji ber straneke şoreşgerî li konsereke mezin li Qamişlokê hate girtin, wî pir işkence û zehmetên bi êş dîtin û gotinên stran û awazên kurdî lê qedexe kirin. Lê Seîd Gabarî xwe ti carî ji stran û awaz û gotinên kurdî dûr nekir. Pişt re rewş berfereh bû û gelek hunermendên navdar mîna [[Mihemed Şexo]] û [[Mehmûd Ezîz Şakir]] nas kirin û wan jî pir alîkariya wî kir.

Ji ber zextên siyasî ew mecbûr ma ku derkeve [[Ewropa]]. Di van salên dawî de Seîd Gabarî gelek caran diçe [[Başûrê Kurdistan]] û bernameyên televîzyonê jî çêdike.

== Mirin ==
Seîd Gabarî di 4ê gulana 2020an de li [[Hewlêr]]ê çû ber dilovaniya Xwedê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://peyamakurd.org/kurmanci/Kurdistan/seid-gabari-li-hewlere-koca-dawiye-kir |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2020-05-04 |roja-arşîvê=2022-01-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220121205026/https://peyamakurd.org/kurmanci/Kurdistan/seid-gabari-li-hewlere-koca-dawiye-kir |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/0405202014&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Hozan Emîn]] (2020). &quot;Stûneke hunera kurdî.&quot;, Xwebûn, 21:2020, r. 11.&lt;/ref&gt;

== Mijarên têkildar ==
* [[Yûsiv Berazî]]
* [[Mihemed Şêxo]]
* [[Seîd Yûsiv]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Hunermend]]
[[Kategorî:Mêr]]
[[Kategorî:Mirin 2020]]</text>
      <sha1>9upa8ptlq3vydgwaly0x2emyan4sj1k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ewrasya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26170</id>
    <revision>
      <id>2095221</id>
      <parentid>2094697</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T03:28:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2095221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8623" sha1="brp2722sl2luorjk2uwel9vg6p04eza" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Ewrasya''' biwêjeke [[erdnîgarî]] ye ku parzemînên [[Asya]] û [[Ewropa]]yê wekê parzemîneke yekgirtî rave dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |tarîx=2011-09-20 |sernav=continent |url=https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/continent/ |roja-gihiştinê=2026-06-04 |xebat=National Geographic Society |ziman=en |roja-arşîvê=2019-07-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190716045120/https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/continent/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Parzemîn bi yekkirina parzemînên [[Asya]] û [[Ewropa]]yê qadeke berfireh werdigire ku bi qasê 55 milyon km² rûerd werdigire û bi qasê 5 milyar ji nifûsa cîhanê li ser vê parzemîna yekgirtî ya Ewrasyayê dijîn ku ev rêje ji nivê nifûsa cîhanê zêdetir e. Têgihiştina Ewropa û Asyayê wekê parzemînên ji hev cuda vedigere serdema kevnare û bi giranî xwedî taybetmendiyeke çandî ye lê sinorên wan di warê dîrokî de rastê guhertinê hatine. Wek mînak yewnaniyên kevnare di destpêkê de Afrîka di nava Asyayê de hesab kirine lê Ewropayê wekê axeke cuda didîtine. Ewrasya li qenala Suezê bi Afrîkayê ve girêdayî ye û carinan her du bi hev re hatine hesibandin ku behsa mezintirîn girseya bejahî ya yekbûyî ya li ser rûyê erdê, ango Afro-Ewrasya hatiye kirin.

Ev têgîna parzemînî ji demên antîk vir ve ye ku pir kes Ewropa û Asyayê wek parzemîneke tenê dibînin. Îro li dibistanên [[Japonya]]yê jî 5 parzemînên dinêyê ku yek ji wan Ewrasyayê hene. Li welatên [[Ewropaya Rojhilat]] jî Asya û Ewropa wek parzemînekê tenê tê ditîn.
== Dîrok ==
Ewrasya malavaniya gelek şaristaniyên kevnar kiriye ku di nav de şaristaniyên  li Mezopotamyayê, Misir, geliyê Indusê û Çînê derketine hene. Di serdema aksiyal de (nîvê hezarsala yekem a {{bz}}) kembereke berdewam a şaristaniyan li seranserê herêma bin-tropîkal a Ewrasyayê, ji [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîkê]] heta [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] dirêj bibû. Di heman demê de ev kember ji bo du hezar salan bûye xeta sereke ya dîroka cîhanê.

Ji serdema vedîtinan û vir ve pêwendiyên nû di navbera bin-herêmên Ewrasyayê de derketine holê ku ev yek bi vedîtina rêyên nû yên deryayî ji aliyê îberiyan ve di salên 1490î de&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://history.howstuffworks.com/historical-figures/vasco-da-gama.htm |sernav=Vasco da Gama, Portugal's Columbus, Is Just as Controversial |malper=history.howstuffworks.com |roja-gihiştinê=2026-09-17}}&lt;/ref&gt; û herwiha bi temambûna qenala Suweyş a sala 1869an ve pêk hatiye ku rê li ber derbasbûna rasterast a di navbera herêma Hindistan û Deryaya Navîn de û pêla &quot;emparyalîzma nû&quot; ya Ewropaya Rojava ya ku heta nîvê sedsala 20an serdestiya Afrîka û Asyayê kiribû, vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-09-17 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Hebûna komunîzmê li Ewrasyayê (ku bi giranî ji aliyê Yekîtiya Sovyetê ve dihat meşandin) piştre heta dawiya Şerê Sar ku di sala 1991ê bi dawî bûye, serdestiya beşeke mezin ê parzemînê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Beissinger |pêşnav=Mark R. |tarîx=2009 |sernav=Nationalism and the Collapse of Soviet Communism |url=https://www.cambridge.org/core/journals/contemporary-european-history/article/abs/nationalism-and-the-collapse-of-soviet-communism/511A7FC26ADB958BF98E6175EE32FD9C |kovar=Contemporary European History |ziman=en |cild=18 |hejmar=3 |rr=331–347 |doi=10.1017/S0960777309005074 |issn=1469-2171}}&lt;/ref&gt;
== Erdnîgarî ==
Parzemîna mezin a Ewrasyayê ku bi giranî dikeve nîvkada bakur û rojhilat, ji [[Îslenda|Îzlenda]] û [[Nîvgirava Îberî]] ya li rojava heta rojhilatê dûr ê Rûsyayê û ji bakurê dûr ê [[Rûsya|Rûsyayê]] heta Asyaya başûrê rojhilatê ya deryayî ya li başûr dirêj dibe; lê belê sinorên din ên erdnîgarî yên taybet ên Ewrasyayê diyar dikin ku sinorê başûr li ser &quot;xêza weberê&quot; ye. Sinorên Ewrasyayê ji başûrê rojava ve bi [[Afrîka|Afrîkayê]], ji rojava ve bi Okyanûsa Atlantîkê, ji bakur ve bi Okyanûsa Arktîkê, ji rojhilat ve bi [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] û ji başûr ve jî bi herêma hind-[[Deryaya Navîn]] hatiye diyarkirin. Dabeşkirina [[Ewropa]] û Asyayê wekê du parzemînan, biwêjeke civakî ya dîrokî ye, ji ber ku tu yek ji wan li gorî pênaseya asayî nîne; ji ber vê yekê li hinek deverên cîhanê, Ewrasya wekê parzemîna herî mezin di nav şeş, pênc an çar parzemînên Cîhanê de hatiye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |tarîx=2011-09-20 |sernav=continent |url=https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/continent/ |roja-gihiştinê=2026-09-18 |xebat=National Geographic Society |ziman=en |archive-date=2019-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190716045120/https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/continent/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Ewrasya nêzîkê 55 milyon kîlometreyên çargoşe an jî nêzîkê ji %36,2 yê tevahiya rûbera bejahî ya [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] vegirtiye. Li ser vê bejahiyê zêdetirî 5 milyar mirov dijîn ku ev yek nêzîkê ji %70ê nifûsa mirovahiyê pêk tîne. Mirov cara ewil beriya 125 hezar salan ji Afrîkayê derbasê Ewrasyayê bûne û li wir bi cih bûne.

Li peravên Ewrasyayê gelek nîvgirav hene ku di nav van nîvgiravan de Nîvgirava Erebistanê, Nîvgirava Koreyê, Nîvparzemîna Hindistanê, [[Anatolya|Nîvgirava Anatoliyayê]], Nîvgirava Kamçatkayê û Nîvgirava Îtalyayê hene.

Ji ber mezinahiya xwe ya berfireh û cûdahiyên di warê helîpanê de, Ewrasya hemî cureyên avhewayê yên li gorî dabeşkirina Köppenê vedigire ku di nav wan de cureyên herî dijwar ên germahiya bilind û nizm, asta barîna zêde û kêm û herwiha cureyên cihêreng ên ekosîsteman hene.

Ewrasya wekê superparzemînekê, beşek ji superparzemîna Afro-Ewrasya an jî bi tenê wekê parzemînek serbixwe hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://geology.com/articles/supercontinent.shtml |sernav=Pangea Supercontinent - Pangaea Supercontinent |malper=geology.com |roja-gihiştinê=2026-09-18}}&lt;/ref&gt; Di warê tektonîka lewheyan de, lewheya Ewrasyayê Ewropa û piraniya Asyayê vedihewîne lê ev lewheya tektonîk deverên wekê parzemîna biçûk a Hindistanê, [[Nîvgirava Erebistanê]] an jî herêma rojhilata dûr a Rûsyayê ya li rojhilatê çiyayên Çerkezyayê nagire nav xwe.

Di warê dîrok û çandê ve, Ewrasya dikare bi awayekê sivik wekê Ewrasyaya Rojava û Avrasyaya Rojhilat were dabeşkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sengupta, Anita (2009). Heartlands of Eurasia: The Geopolitics of Political Space. Lexington Books. p. 25. Anthropologically, historically and linguistically Eurasia is more appropriately, though vaguely subdivided into West Eurasia (often including North Africa) and East Eurasia}}&lt;/ref&gt;
=== Jeolojî ===
Di jeolojiyê de, Ewrasya pir caran wekê blokeke mezin û yekparçeyî hişk hatiye dîtin lê ev mijar cihê nîqaşê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pavlov |pêşnav=V. E. |tarîx=2012 |sernav=Siberian paleomagnetic data and the problem of rigidity of the Northern Eurasian continent in the post-Paleozoic |url=https://link.springer.com/10.1134/S1069351312080022 |kovar=Izvestiya, Physics of the Solid Earth |ziman=en |cild=48 |hejmar=9-10 |rr=721–737 |doi=10.1134/S1069351312080022 |issn=1069-3513}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Li |pêşnav=Yong-Xiang |paşnav2=Shu |pêşnav2=Liangshu |paşnav3=Wen |pêşnav3=Bin |paşnav4=Yang |pêşnav4=Zhenyu |paşnav5=Ali |pêşnav5=Jason R. |tarîx=2013-09-01 |sernav=Magnetic inclination shallowing problem and the issue of Eurasia's rigidity: insights following a palaeomagnetic study of upper Cretaceous basalts and redbeds from SE China |url=https://doi.org/10.1093/gji/ggt181 |kovar=Geophysical Journal International |cild=194 |hejmar=3 |rr=1374–1389 |doi=10.1093/gji/ggt181 |issn=0956-540X}}&lt;/ref&gt; Ewrasya di navbera 375 û 325 milyon sal berê de bi yekbûna Sîberya, Qezexistanya û Baltîkayê pêk hatiye; Baltîka jî bi Laurentiyayê (Amerîkaya Bakur) ve hatibû girêdan ku [[Lawrasya|Lawrasyayê]] pêk bînin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Parzemîn}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Ewrasya| ]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>brp2722sl2luorjk2uwel9vg6p04eza</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Adiyeman (parêzgeh)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28408</id>
    <revision>
      <id>2095250</id>
      <parentid>1936909</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T09:11:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Împeratiroya Komagene û ya Romayê */</comment>
      <origin>2095250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9235" sha1="k1xf7iftd7s3631qwukom7urufqzvxl" xml:space="preserve">{{Agahîdank parêzgeh
| Nav                = Parêzgeha Adiyemanê
| Navê_din           = 
| Navê_fermî         = Adıyaman
| Koda parêzgehê     = 02
| Nexşe              = Adiyaman in Turkey.svg
| Nexşe_sernav       = 
| Nexşe1             = Navçeyên Semsûrê.svg
| Nexşe1_sernav      = 
| Welat              = [[Bakurê Kurdistanê]]  &lt;!---KARGÊRIYÎ ---------------&gt;
| Dûgel              = [[Tirkiye]]
| Serbajar           = [[Semsûr]]
| Walî               = 
| Gelhe              = 582.762&lt;!--- GELHE û ERDNÎGAR -------&gt;
| Gelhe_sal          = [[2007]]
| Gelhê_bajaran      = 
| Gelhê_gundan       = 
| Rûerd              = 7.614
| Berbelavî          = 76,5
| Hejmara_navçeyan   = 9 &lt;!---BINEBEŞ -----------------&gt;
| Hejmara_bajarokan  = 28
| Hejmara_gundan     = 409
| Dem                = [[UTC+2]]  &lt;!---AGAHIYA DIN -----------------&gt;
| Koda_telefonê      = (+90) 416
| Malper             = [http://www.adiyaman.gov.tr www.adiyaman.gov.tr]
[http://www.adiyaman.bel.tr www.adiyaman.bel.tr]
}}
'''Adiyeman''' (bi [[tirkî]], ''Adıyaman'') [[parêzgeh]]eke [[bakurê Kurdistanê]] ye. Serbajarê parêzgehê [[Semsûr]] e û di nav sinorên komara [[Tirkiye|Tirkiyê]] de ye. Rûbera wê 7.337 km2, û nifûsa wê jî 635.169 e (2022). Piraniya gel kurd in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eieo |sernav=Encyclopaedia of Islam New Edition Online (EI-2 English) |malper=referenceworks |roja-gihiştinê=2024-06-07 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Parêzgeha Adiyamanê heta sala 1954an beşek ji parêzgeha Meletiyê bû û ji ber ku di hilbijartinên giştî yên sala 1954an de dengê xwe da Partiya Demokrat a serketî, bû parêzgeh.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.adiyaman.gov.tr/adiyaman-tarihi |sernav=Adıyaman Tarihi |malper=www.adiyaman.gov.tr |roja-gihiştinê=2024-06-07}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
Parêzgeh ji navçeyên Semsûr (navçeya navendî), [[Bêsnî]], [[Çêlêxanê|Çelîxan]], Gerger, [[Gölbaşı|Gölbaşi]], Kahta, [[Samsat]], [[Sincik]] û Tutê pêk tê. Rûbera parêzgehê 7644 km² ye.

Parêzgeha Adiyamanê ku navenda wê bajarê Semsûr e, li bakur bi parêzgehên [[Meletî]], li bakur-rojhilatê bi [[Diyarbekir (parêzgeh)|Diyarbekirê]], li rojhilat û başûr bi [[Riha (parêzgeh)|Rihayê]], li başûrrojavayê [[Entab (parêzgeh)|Entabê]] û li rojava jî bi parêzgehên [[Mereş (parêzgeh)|Mereşê]] re hevsînor e.

Çiyayên sereke yên parêzgehê ev in: Akdağ (2551 m), Dibek (2549 m), Tucak-Ulubaba (2530 m), Gördük (2206 m), [[Çiyayê Bêllî|Nemrut]] (2150 m), Bozdağ (1200 m) û Karadağ (1115 m). Li bakurê parêzgehê çiyayên Meletî hene ku dirêjahiya [[Toros|çiyayên Torosê]] ne. Ber bi başûr ve bilindahî kêm dibin û deverên deştê destpê dikin. Hema bêje hemû navçeyên Çelîxan, Tût û Gergerê çiyayî ne. Parçeyên bakurê navendê, navçeyên Bêsnî û Kahta çiyayî ne û beşên başûr jî deşt in. Navçeya Samsatê di parêzgehê de xwediyê erdên herî jêrîn e.

Deştên girîng ên parêzgehê, deştên Kahta, Çakırhöyük (Keysun), Îneklî û Pınarbaşi ne.

Çemê herî girîng ê parêzgehê [[Firat|çemê Firatê]] ye. Dirêjahiya çemê di nava parêzgeha ku sînorê Riha û Diyarbekirê pêk tîne 180 km ye. Çemên din ên sereke; kaniya Göksu, kaniya Besni Akdere, kaniya Sofraz, kaniya Kahta, kaniya Ziyaretê, kaniya Keysun, kaniya Çakal, kaniya Kalburcu, kaniya Değirmen, kaniya Birimşe, kaniya Eğriçay û kaniya Halya.

== Dîrok ==

=== Pêşdîroka herêmê ===
[[Wêne:Nemrut Dağı Batı Cephesi.jpg|thumb|300x300px|[[Çiyayê Nemrûdê]] yek ji bermahiyên herî binavûdeng ên dîroka Semsûrê ye.]]
Cîhûwarê ku parêzgeha Adiyemanê tê de ye, di dîrokê de yek ji kevintirîn niştecihên naskirî ye. Li gor lêkolînên ku li Şikefta Palanliyê hatin kirin, dîroka bajêr digihêje 40000 BZê.

Dîsa li gorî vedîtinên dîrokî yên li qota Samsat-Şehremuzê bermahiyên ji van serdeman hatine dîtin: ji serdema Paleolîtîk heta 7000 BZ, ji serdema neolîtîk heta 5000 BZ, ji serdema kalkolîtîk heta 3000 BZ û ji serdema bronz ya ji navbera salên 3000 û 1200 BZ. Di vê serdemê de herêm di navbera Hîtît û Mîtanniyan de guherî û bi hilweşîna dewleta Hîtît (1200 BZ) serdemeke tarî dest pê kir.

=== Serdema asûr û hîtîtan ===
Ti çavkaniyên nivîskî yên têkildarî serdema navbera 1200 BZ û damezrandina Dewleta Frîgyayê ya di sala 750 BZ de nehatine dîtin. Lebê; Ji ber ku di vê serdemê de herêm ket bin bandora Suryaniyan, li gundê Eskitaşê ya Kahtayê mohra Suryaniyan li Samsatê û nivîsên bi hîroglifên Hîtîtiyan hatine dîtin. Di vê serdemê de eyaleta Kummuh a ku yek ji bajar-dewletên Hîtîtiyan e, bi hilweşîna Dewleta Hîtît re derket holê û li Adiyeman û derdora wê desthilatdar bû.

=== Serdema Îskenderê Mezin û ya selcîqiyan ===
Herçiqas di navbera salên 900-700î BZê de herêm di bin bandora Asûriyan de mabe jî, Asûriyan bi temamî nekarîn serdest bin. Ji destpêka sedsala 6an BZ vir de, Faris li herêmê serdest bûn û herêm ji hêla satraps (Walî) ve hate rêvebirin. Dema ku Qralê Makedonî [[Îskenderê Mezin]] di sala 334an BZ de derbasî [[Anatolya]]yê bû, Farisan serdestiya xwe winda kir û [[Selcûqî|xanedaniya Selcûqî]] a Makedonî heta sedsala 1mîn a BZ li herêmê hukum kir. Di dema ku hêza vê xanedanê qels bû, qral [[Mithradetes l Kallinikos]] serxwebûna [[Împeratoriya Komagene]] ragihand (69 BZ).

=== Împeratiroya Komagene û ya Romayê ===
[[Împeratoriya Komagene]], ku paytexta wê [[Samosata|Samosota]] (Samsat) bû, heta sala 72an BZ serweriya xwe parast. Wê demê herêm ji aliyê [[Împeratoriya Romayê]] ve hat desteserkirin û herêm wekî Lejyona 6emîn bi Eyaleta Sûriyê ya Împeratoriya Romayê ve hat girêdan. Dema ku Împeratoriya Romayê di sala 395an de wek Împeratoriya Romaya Rojava û Rojhilat hat veqetandin, herêm girêdayî [[Împeratoriya Bîzansê]] bû.

=== Serdema desthilatdariyên bisilman ===
Jii sala 643an de li herêmê êrîşên îslamî dest pê kirin û desthilatdariya îslamî di sala 670an de bi [[Xanedana Emewiyan|Emewiyan]] re hate damezrandin. Herêm di sala 758an de kete bin desthilatdariya [[Mensûr Îbnî Cavene]] ku yek ji fermandarên [[Xanedana Ebasiyan|Ebasiyan]] bû. Bajar heta sala 926an di bin desthilatdariya ebasiyan de ma û dû re desthilatdariya Hemdaniyan dest pê kir. Di sala 958an de herêm careke din ket destê Bîzansiyan.

=== Serdema selçûqiyan û êrîşên moxolan ===
Di navbera salên 1114-1181an de civatên tirk ketin herêmê. Di navbera 1204 û 1298an de [[Selcûqî|Selçûqiyên Anatolyayyê]] Samsat û derdora wê girtin. Êrîşên [[mongol]]an di salên 1230 û 1250 de pêk hatin. Di sala 1298an de herêm ji aliyê [[Memlûk]]an ve hat girtin. Di sala 1393an de herêm ji aliyê [[Tîmûrleng|Temûr]] ve hat talankirin.

=== Serdema Împeratoriya Osmaniyan ===
Di Serdema Navîn de herêm di navbera Bîzans, Emewiyên, Ebasiyan, Selçûqiyên Anatoliyê, Dulkadiroğulları de dest guhert û di sala 1516an de bi çalakiyên Yavuz Sultan Selim a ber bi Îranê ve de Samsat tevlî axa [[Împeratoriya Osmanî|osmaniyan]] bû. Herêma ku bi axên Osmaniyan ve hat girêdan, destpêkê bi [[sancaq]]eke ku navenda wê Samsatê bû bi Beylerbeylika [[Mereş (parêzgeh)|Mereşê]] ve hatiye girêdan, lê piştî [[Tenzîmat]]ê weke navçe bi Meletiyê ve hatiye girêdan.

=== Serdema komara Tirkiyê ===
Adiyemana ku ji damezrandina [[komara Tirkiyê]] heta sala 1954an [[navçe]]yeke Meletiyê bû, avahiya îdarî ya kevn parast, di 1ê kanûna 1954an de bi Qanûna 6418an ji Meletiyê hat veqetandin û bû parêzgeheke serbixwe.

== Navçe ==
* '''[[Semsûr]]''' ({{bi-tr|Adıyaman}}): [[Semsûr]], [[Akpinar]], [[Çalgan]], [[Koc Alî]], [[Quyuçak]]
* [[Bêsnî]] ({{bi-tr|Besni}}): [[Bêsnî]], [[Keysun]], [[Qizlîn]] (navend: [[Sahandîl]]), [[Siwarî]], [[Şambayat]]
* [[Çêlikan]] ({{bi-tr|Çelikhan}}): [[Çêlikan]]
* [[Aldûş]] ({{bi-tr|Gerger}}): [[Aldûş]], [[Taraksu]] (navend: [[Tîllo]])
* [[Sergol]] ({{bi-tr|Gölbaşi}}): [[Sergol]], [[Belweren]], [[Perwerî]] (navend: [[Perwerî Mazîn]])
* [[Kolik, Adiyeman]] ({{bi-tr|Kahta}}): [[Kolîk, Semsûr|Kolîk]], [[Tûxarîs]], [[Alut]] (navend: [[Tawsî]]), [[Narince]]
* [[Semîsad]] ({{bi-tr|Samsat}}): [[Semîsad]]
* [[Sinciq]] ({{bi-tr|Sincik}}): [[Sinciq]] (navend: [[Bîrîmşe]])
* [[Tût]] ({{bi-tr|Tut}}): [[Tût]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Bîblîografî ==
* Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
* &quot;Köylerimizin adlari&quot; (1928).
* [[Vital Cuinet]] (1891/2001). &quot;La Turquie d'Asie&quot;.
* Xefur, Ebdulla ([[Ebdulla Xefur|Abdulla Ghafor]]) (2000/2001). Kurdistan - Dabeşî Kargêrî Terrîtorî 1927-1997.
* Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2001). Kurdistan - Rûpêw û jimarey danîştuwan.

== Girêdanên derve ==
* {{Ansîklopediya Kurdistanê|semsur-adiyeman-parezgeh|Semsûr/Adiyeman}}

{{Navçeyên Adiyemanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Tirkiyeyê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Adiyeman| ]]
[[Kategorî:Bakurê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Parêzgehên Tirkiyeyê]]</text>
      <sha1>k1xf7iftd7s3631qwukom7urufqzvxl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095251</id>
      <parentid>2095250</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T09:12:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Serdema selçûqiyan û êrîşên moxolan */</comment>
      <origin>2095251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9232" sha1="ewkfmv8tvfwter1j1d916vpw76jxbre" xml:space="preserve">{{Agahîdank parêzgeh
| Nav                = Parêzgeha Adiyemanê
| Navê_din           = 
| Navê_fermî         = Adıyaman
| Koda parêzgehê     = 02
| Nexşe              = Adiyaman in Turkey.svg
| Nexşe_sernav       = 
| Nexşe1             = Navçeyên Semsûrê.svg
| Nexşe1_sernav      = 
| Welat              = [[Bakurê Kurdistanê]]  &lt;!---KARGÊRIYÎ ---------------&gt;
| Dûgel              = [[Tirkiye]]
| Serbajar           = [[Semsûr]]
| Walî               = 
| Gelhe              = 582.762&lt;!--- GELHE û ERDNÎGAR -------&gt;
| Gelhe_sal          = [[2007]]
| Gelhê_bajaran      = 
| Gelhê_gundan       = 
| Rûerd              = 7.614
| Berbelavî          = 76,5
| Hejmara_navçeyan   = 9 &lt;!---BINEBEŞ -----------------&gt;
| Hejmara_bajarokan  = 28
| Hejmara_gundan     = 409
| Dem                = [[UTC+2]]  &lt;!---AGAHIYA DIN -----------------&gt;
| Koda_telefonê      = (+90) 416
| Malper             = [http://www.adiyaman.gov.tr www.adiyaman.gov.tr]
[http://www.adiyaman.bel.tr www.adiyaman.bel.tr]
}}
'''Adiyeman''' (bi [[tirkî]], ''Adıyaman'') [[parêzgeh]]eke [[bakurê Kurdistanê]] ye. Serbajarê parêzgehê [[Semsûr]] e û di nav sinorên komara [[Tirkiye|Tirkiyê]] de ye. Rûbera wê 7.337 km2, û nifûsa wê jî 635.169 e (2022). Piraniya gel kurd in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eieo |sernav=Encyclopaedia of Islam New Edition Online (EI-2 English) |malper=referenceworks |roja-gihiştinê=2024-06-07 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Parêzgeha Adiyamanê heta sala 1954an beşek ji parêzgeha Meletiyê bû û ji ber ku di hilbijartinên giştî yên sala 1954an de dengê xwe da Partiya Demokrat a serketî, bû parêzgeh.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.adiyaman.gov.tr/adiyaman-tarihi |sernav=Adıyaman Tarihi |malper=www.adiyaman.gov.tr |roja-gihiştinê=2024-06-07}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
Parêzgeh ji navçeyên Semsûr (navçeya navendî), [[Bêsnî]], [[Çêlêxanê|Çelîxan]], Gerger, [[Gölbaşı|Gölbaşi]], Kahta, [[Samsat]], [[Sincik]] û Tutê pêk tê. Rûbera parêzgehê 7644 km² ye.

Parêzgeha Adiyamanê ku navenda wê bajarê Semsûr e, li bakur bi parêzgehên [[Meletî]], li bakur-rojhilatê bi [[Diyarbekir (parêzgeh)|Diyarbekirê]], li rojhilat û başûr bi [[Riha (parêzgeh)|Rihayê]], li başûrrojavayê [[Entab (parêzgeh)|Entabê]] û li rojava jî bi parêzgehên [[Mereş (parêzgeh)|Mereşê]] re hevsînor e.

Çiyayên sereke yên parêzgehê ev in: Akdağ (2551 m), Dibek (2549 m), Tucak-Ulubaba (2530 m), Gördük (2206 m), [[Çiyayê Bêllî|Nemrut]] (2150 m), Bozdağ (1200 m) û Karadağ (1115 m). Li bakurê parêzgehê çiyayên Meletî hene ku dirêjahiya [[Toros|çiyayên Torosê]] ne. Ber bi başûr ve bilindahî kêm dibin û deverên deştê destpê dikin. Hema bêje hemû navçeyên Çelîxan, Tût û Gergerê çiyayî ne. Parçeyên bakurê navendê, navçeyên Bêsnî û Kahta çiyayî ne û beşên başûr jî deşt in. Navçeya Samsatê di parêzgehê de xwediyê erdên herî jêrîn e.

Deştên girîng ên parêzgehê, deştên Kahta, Çakırhöyük (Keysun), Îneklî û Pınarbaşi ne.

Çemê herî girîng ê parêzgehê [[Firat|çemê Firatê]] ye. Dirêjahiya çemê di nava parêzgeha ku sînorê Riha û Diyarbekirê pêk tîne 180 km ye. Çemên din ên sereke; kaniya Göksu, kaniya Besni Akdere, kaniya Sofraz, kaniya Kahta, kaniya Ziyaretê, kaniya Keysun, kaniya Çakal, kaniya Kalburcu, kaniya Değirmen, kaniya Birimşe, kaniya Eğriçay û kaniya Halya.

== Dîrok ==

=== Pêşdîroka herêmê ===
[[Wêne:Nemrut Dağı Batı Cephesi.jpg|thumb|300x300px|[[Çiyayê Nemrûdê]] yek ji bermahiyên herî binavûdeng ên dîroka Semsûrê ye.]]
Cîhûwarê ku parêzgeha Adiyemanê tê de ye, di dîrokê de yek ji kevintirîn niştecihên naskirî ye. Li gor lêkolînên ku li Şikefta Palanliyê hatin kirin, dîroka bajêr digihêje 40000 BZê.

Dîsa li gorî vedîtinên dîrokî yên li qota Samsat-Şehremuzê bermahiyên ji van serdeman hatine dîtin: ji serdema Paleolîtîk heta 7000 BZ, ji serdema neolîtîk heta 5000 BZ, ji serdema kalkolîtîk heta 3000 BZ û ji serdema bronz ya ji navbera salên 3000 û 1200 BZ. Di vê serdemê de herêm di navbera Hîtît û Mîtanniyan de guherî û bi hilweşîna dewleta Hîtît (1200 BZ) serdemeke tarî dest pê kir.

=== Serdema asûr û hîtîtan ===
Ti çavkaniyên nivîskî yên têkildarî serdema navbera 1200 BZ û damezrandina Dewleta Frîgyayê ya di sala 750 BZ de nehatine dîtin. Lebê; Ji ber ku di vê serdemê de herêm ket bin bandora Suryaniyan, li gundê Eskitaşê ya Kahtayê mohra Suryaniyan li Samsatê û nivîsên bi hîroglifên Hîtîtiyan hatine dîtin. Di vê serdemê de eyaleta Kummuh a ku yek ji bajar-dewletên Hîtîtiyan e, bi hilweşîna Dewleta Hîtît re derket holê û li Adiyeman û derdora wê desthilatdar bû.

=== Serdema Îskenderê Mezin û ya selcîqiyan ===
Herçiqas di navbera salên 900-700î BZê de herêm di bin bandora Asûriyan de mabe jî, Asûriyan bi temamî nekarîn serdest bin. Ji destpêka sedsala 6an BZ vir de, Faris li herêmê serdest bûn û herêm ji hêla satraps (Walî) ve hate rêvebirin. Dema ku Qralê Makedonî [[Îskenderê Mezin]] di sala 334an BZ de derbasî [[Anatolya]]yê bû, Farisan serdestiya xwe winda kir û [[Selcûqî|xanedaniya Selcûqî]] a Makedonî heta sedsala 1mîn a BZ li herêmê hukum kir. Di dema ku hêza vê xanedanê qels bû, qral [[Mithradetes l Kallinikos]] serxwebûna [[Împeratoriya Komagene]] ragihand (69 BZ).

=== Împeratiroya Komagene û ya Romayê ===
[[Împeratoriya Komagene]], ku paytexta wê [[Samosata|Samosota]] (Samsat) bû, heta sala 72an BZ serweriya xwe parast. Wê demê herêm ji aliyê [[Împeratoriya Romayê]] ve hat desteserkirin û herêm wekî Lejyona 6emîn bi Eyaleta Sûriyê ya Împeratoriya Romayê ve hat girêdan. Dema ku Împeratoriya Romayê di sala 395an de wek Împeratoriya Romaya Rojava û Rojhilat hat veqetandin, herêm girêdayî [[Împeratoriya Bîzansê]] bû.

=== Serdema desthilatdariyên bisilman ===
Jii sala 643an de li herêmê êrîşên îslamî dest pê kirin û desthilatdariya îslamî di sala 670an de bi [[Xanedana Emewiyan|Emewiyan]] re hate damezrandin. Herêm di sala 758an de kete bin desthilatdariya [[Mensûr Îbnî Cavene]] ku yek ji fermandarên [[Xanedana Ebasiyan|Ebasiyan]] bû. Bajar heta sala 926an di bin desthilatdariya ebasiyan de ma û dû re desthilatdariya Hemdaniyan dest pê kir. Di sala 958an de herêm careke din ket destê Bîzansiyan.

=== Serdema selcûqiyan û êrîşên moxolan ===
Di navbera salên 1114-1181an de civatên tirk ketin herêmê. Di navbera 1204 û 1298an de [[Selcûqî|Selcûqiyên Anatolyayê]] Samsat û derdora wê girtin. Êrîşên [[mongol]]an di salên 1230 û 1250 de pêk hatin. Di sala 1298an de herêm ji aliyê [[Memlûk]]an ve hat girtin. Di sala 1393an de herêm ji aliyê [[Tîmûrleng|Temûr]] ve hat talankirin.

=== Serdema Împeratoriya Osmaniyan ===
Di Serdema Navîn de herêm di navbera Bîzans, Emewiyên, Ebasiyan, Selçûqiyên Anatoliyê, Dulkadiroğulları de dest guhert û di sala 1516an de bi çalakiyên Yavuz Sultan Selim a ber bi Îranê ve de Samsat tevlî axa [[Împeratoriya Osmanî|osmaniyan]] bû. Herêma ku bi axên Osmaniyan ve hat girêdan, destpêkê bi [[sancaq]]eke ku navenda wê Samsatê bû bi Beylerbeylika [[Mereş (parêzgeh)|Mereşê]] ve hatiye girêdan, lê piştî [[Tenzîmat]]ê weke navçe bi Meletiyê ve hatiye girêdan.

=== Serdema komara Tirkiyê ===
Adiyemana ku ji damezrandina [[komara Tirkiyê]] heta sala 1954an [[navçe]]yeke Meletiyê bû, avahiya îdarî ya kevn parast, di 1ê kanûna 1954an de bi Qanûna 6418an ji Meletiyê hat veqetandin û bû parêzgeheke serbixwe.

== Navçe ==
* '''[[Semsûr]]''' ({{bi-tr|Adıyaman}}): [[Semsûr]], [[Akpinar]], [[Çalgan]], [[Koc Alî]], [[Quyuçak]]
* [[Bêsnî]] ({{bi-tr|Besni}}): [[Bêsnî]], [[Keysun]], [[Qizlîn]] (navend: [[Sahandîl]]), [[Siwarî]], [[Şambayat]]
* [[Çêlikan]] ({{bi-tr|Çelikhan}}): [[Çêlikan]]
* [[Aldûş]] ({{bi-tr|Gerger}}): [[Aldûş]], [[Taraksu]] (navend: [[Tîllo]])
* [[Sergol]] ({{bi-tr|Gölbaşi}}): [[Sergol]], [[Belweren]], [[Perwerî]] (navend: [[Perwerî Mazîn]])
* [[Kolik, Adiyeman]] ({{bi-tr|Kahta}}): [[Kolîk, Semsûr|Kolîk]], [[Tûxarîs]], [[Alut]] (navend: [[Tawsî]]), [[Narince]]
* [[Semîsad]] ({{bi-tr|Samsat}}): [[Semîsad]]
* [[Sinciq]] ({{bi-tr|Sincik}}): [[Sinciq]] (navend: [[Bîrîmşe]])
* [[Tût]] ({{bi-tr|Tut}}): [[Tût]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Bîblîografî ==
* Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
* &quot;Köylerimizin adlari&quot; (1928).
* [[Vital Cuinet]] (1891/2001). &quot;La Turquie d'Asie&quot;.
* Xefur, Ebdulla ([[Ebdulla Xefur|Abdulla Ghafor]]) (2000/2001). Kurdistan - Dabeşî Kargêrî Terrîtorî 1927-1997.
* Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2001). Kurdistan - Rûpêw û jimarey danîştuwan.

== Girêdanên derve ==
* {{Ansîklopediya Kurdistanê|semsur-adiyeman-parezgeh|Semsûr/Adiyeman}}

{{Navçeyên Adiyemanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Tirkiyeyê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Adiyeman| ]]
[[Kategorî:Bakurê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Parêzgehên Tirkiyeyê]]</text>
      <sha1>ewkfmv8tvfwter1j1d916vpw76jxbre</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095252</id>
      <parentid>2095251</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T09:14:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Serdema Împeratoriya Osmaniyan */</comment>
      <origin>2095252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9226" sha1="e218tffvtm5uwuq0rcrot7ldguzt70q" xml:space="preserve">{{Agahîdank parêzgeh
| Nav                = Parêzgeha Adiyemanê
| Navê_din           = 
| Navê_fermî         = Adıyaman
| Koda parêzgehê     = 02
| Nexşe              = Adiyaman in Turkey.svg
| Nexşe_sernav       = 
| Nexşe1             = Navçeyên Semsûrê.svg
| Nexşe1_sernav      = 
| Welat              = [[Bakurê Kurdistanê]]  &lt;!---KARGÊRIYÎ ---------------&gt;
| Dûgel              = [[Tirkiye]]
| Serbajar           = [[Semsûr]]
| Walî               = 
| Gelhe              = 582.762&lt;!--- GELHE û ERDNÎGAR -------&gt;
| Gelhe_sal          = [[2007]]
| Gelhê_bajaran      = 
| Gelhê_gundan       = 
| Rûerd              = 7.614
| Berbelavî          = 76,5
| Hejmara_navçeyan   = 9 &lt;!---BINEBEŞ -----------------&gt;
| Hejmara_bajarokan  = 28
| Hejmara_gundan     = 409
| Dem                = [[UTC+2]]  &lt;!---AGAHIYA DIN -----------------&gt;
| Koda_telefonê      = (+90) 416
| Malper             = [http://www.adiyaman.gov.tr www.adiyaman.gov.tr]
[http://www.adiyaman.bel.tr www.adiyaman.bel.tr]
}}
'''Adiyeman''' (bi [[tirkî]], ''Adıyaman'') [[parêzgeh]]eke [[bakurê Kurdistanê]] ye. Serbajarê parêzgehê [[Semsûr]] e û di nav sinorên komara [[Tirkiye|Tirkiyê]] de ye. Rûbera wê 7.337 km2, û nifûsa wê jî 635.169 e (2022). Piraniya gel kurd in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eieo |sernav=Encyclopaedia of Islam New Edition Online (EI-2 English) |malper=referenceworks |roja-gihiştinê=2024-06-07 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Parêzgeha Adiyamanê heta sala 1954an beşek ji parêzgeha Meletiyê bû û ji ber ku di hilbijartinên giştî yên sala 1954an de dengê xwe da Partiya Demokrat a serketî, bû parêzgeh.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.adiyaman.gov.tr/adiyaman-tarihi |sernav=Adıyaman Tarihi |malper=www.adiyaman.gov.tr |roja-gihiştinê=2024-06-07}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
Parêzgeh ji navçeyên Semsûr (navçeya navendî), [[Bêsnî]], [[Çêlêxanê|Çelîxan]], Gerger, [[Gölbaşı|Gölbaşi]], Kahta, [[Samsat]], [[Sincik]] û Tutê pêk tê. Rûbera parêzgehê 7644 km² ye.

Parêzgeha Adiyamanê ku navenda wê bajarê Semsûr e, li bakur bi parêzgehên [[Meletî]], li bakur-rojhilatê bi [[Diyarbekir (parêzgeh)|Diyarbekirê]], li rojhilat û başûr bi [[Riha (parêzgeh)|Rihayê]], li başûrrojavayê [[Entab (parêzgeh)|Entabê]] û li rojava jî bi parêzgehên [[Mereş (parêzgeh)|Mereşê]] re hevsînor e.

Çiyayên sereke yên parêzgehê ev in: Akdağ (2551 m), Dibek (2549 m), Tucak-Ulubaba (2530 m), Gördük (2206 m), [[Çiyayê Bêllî|Nemrut]] (2150 m), Bozdağ (1200 m) û Karadağ (1115 m). Li bakurê parêzgehê çiyayên Meletî hene ku dirêjahiya [[Toros|çiyayên Torosê]] ne. Ber bi başûr ve bilindahî kêm dibin û deverên deştê destpê dikin. Hema bêje hemû navçeyên Çelîxan, Tût û Gergerê çiyayî ne. Parçeyên bakurê navendê, navçeyên Bêsnî û Kahta çiyayî ne û beşên başûr jî deşt in. Navçeya Samsatê di parêzgehê de xwediyê erdên herî jêrîn e.

Deştên girîng ên parêzgehê, deştên Kahta, Çakırhöyük (Keysun), Îneklî û Pınarbaşi ne.

Çemê herî girîng ê parêzgehê [[Firat|çemê Firatê]] ye. Dirêjahiya çemê di nava parêzgeha ku sînorê Riha û Diyarbekirê pêk tîne 180 km ye. Çemên din ên sereke; kaniya Göksu, kaniya Besni Akdere, kaniya Sofraz, kaniya Kahta, kaniya Ziyaretê, kaniya Keysun, kaniya Çakal, kaniya Kalburcu, kaniya Değirmen, kaniya Birimşe, kaniya Eğriçay û kaniya Halya.

== Dîrok ==

=== Pêşdîroka herêmê ===
[[Wêne:Nemrut Dağı Batı Cephesi.jpg|thumb|300x300px|[[Çiyayê Nemrûdê]] yek ji bermahiyên herî binavûdeng ên dîroka Semsûrê ye.]]
Cîhûwarê ku parêzgeha Adiyemanê tê de ye, di dîrokê de yek ji kevintirîn niştecihên naskirî ye. Li gor lêkolînên ku li Şikefta Palanliyê hatin kirin, dîroka bajêr digihêje 40000 BZê.

Dîsa li gorî vedîtinên dîrokî yên li qota Samsat-Şehremuzê bermahiyên ji van serdeman hatine dîtin: ji serdema Paleolîtîk heta 7000 BZ, ji serdema neolîtîk heta 5000 BZ, ji serdema kalkolîtîk heta 3000 BZ û ji serdema bronz ya ji navbera salên 3000 û 1200 BZ. Di vê serdemê de herêm di navbera Hîtît û Mîtanniyan de guherî û bi hilweşîna dewleta Hîtît (1200 BZ) serdemeke tarî dest pê kir.

=== Serdema asûr û hîtîtan ===
Ti çavkaniyên nivîskî yên têkildarî serdema navbera 1200 BZ û damezrandina Dewleta Frîgyayê ya di sala 750 BZ de nehatine dîtin. Lebê; Ji ber ku di vê serdemê de herêm ket bin bandora Suryaniyan, li gundê Eskitaşê ya Kahtayê mohra Suryaniyan li Samsatê û nivîsên bi hîroglifên Hîtîtiyan hatine dîtin. Di vê serdemê de eyaleta Kummuh a ku yek ji bajar-dewletên Hîtîtiyan e, bi hilweşîna Dewleta Hîtît re derket holê û li Adiyeman û derdora wê desthilatdar bû.

=== Serdema Îskenderê Mezin û ya selcîqiyan ===
Herçiqas di navbera salên 900-700î BZê de herêm di bin bandora Asûriyan de mabe jî, Asûriyan bi temamî nekarîn serdest bin. Ji destpêka sedsala 6an BZ vir de, Faris li herêmê serdest bûn û herêm ji hêla satraps (Walî) ve hate rêvebirin. Dema ku Qralê Makedonî [[Îskenderê Mezin]] di sala 334an BZ de derbasî [[Anatolya]]yê bû, Farisan serdestiya xwe winda kir û [[Selcûqî|xanedaniya Selcûqî]] a Makedonî heta sedsala 1mîn a BZ li herêmê hukum kir. Di dema ku hêza vê xanedanê qels bû, qral [[Mithradetes l Kallinikos]] serxwebûna [[Împeratoriya Komagene]] ragihand (69 BZ).

=== Împeratiroya Komagene û ya Romayê ===
[[Împeratoriya Komagene]], ku paytexta wê [[Samosata|Samosota]] (Samsat) bû, heta sala 72an BZ serweriya xwe parast. Wê demê herêm ji aliyê [[Împeratoriya Romayê]] ve hat desteserkirin û herêm wekî Lejyona 6emîn bi Eyaleta Sûriyê ya Împeratoriya Romayê ve hat girêdan. Dema ku Împeratoriya Romayê di sala 395an de wek Împeratoriya Romaya Rojava û Rojhilat hat veqetandin, herêm girêdayî [[Împeratoriya Bîzansê]] bû.

=== Serdema desthilatdariyên bisilman ===
Jii sala 643an de li herêmê êrîşên îslamî dest pê kirin û desthilatdariya îslamî di sala 670an de bi [[Xanedana Emewiyan|Emewiyan]] re hate damezrandin. Herêm di sala 758an de kete bin desthilatdariya [[Mensûr Îbnî Cavene]] ku yek ji fermandarên [[Xanedana Ebasiyan|Ebasiyan]] bû. Bajar heta sala 926an di bin desthilatdariya ebasiyan de ma û dû re desthilatdariya Hemdaniyan dest pê kir. Di sala 958an de herêm careke din ket destê Bîzansiyan.

=== Serdema selcûqiyan û êrîşên moxolan ===
Di navbera salên 1114-1181an de civatên tirk ketin herêmê. Di navbera 1204 û 1298an de [[Selcûqî|Selcûqiyên Anatolyayê]] Samsat û derdora wê girtin. Êrîşên [[mongol]]an di salên 1230 û 1250 de pêk hatin. Di sala 1298an de herêm ji aliyê [[Memlûk]]an ve hat girtin. Di sala 1393an de herêm ji aliyê [[Tîmûrleng|Temûr]] ve hat talankirin.

=== Serdema Împeratoriya osmaniyan ===
Di serdema navîn de herêm di navbera Bîzans, emewî, ebasî, selcûqiyên Anatoliyê, Dulkadiroğulları de dest guhert û di sala 1516an de bi çalakiyên Yavuz Sultan Selim a ber bi Îranê ve de Samsat tevlî axa [[Împeratoriya Osmanî|osmaniyan]] bû. Herêma ku bi axên osmaniyan ve hat girêdan, destpêkê bi [[sancaq]]eke ku navenda wê Samsatê bû bi Beylerbeylika [[Mereş (parêzgeh)|Mereşê]] ve hatiye girêdan, lê piştî [[Tenzîmat]]ê weke navçe bi Meletiyê ve hatiye girêdan.

=== Serdema komara Tirkiyê ===
Adiyemana ku ji damezrandina [[komara Tirkiyê]] heta sala 1954an [[navçe]]yeke Meletiyê bû, avahiya îdarî ya kevn parast, di 1ê kanûna 1954an de bi Qanûna 6418an ji Meletiyê hat veqetandin û bû parêzgeheke serbixwe.

== Navçe ==
* '''[[Semsûr]]''' ({{bi-tr|Adıyaman}}): [[Semsûr]], [[Akpinar]], [[Çalgan]], [[Koc Alî]], [[Quyuçak]]
* [[Bêsnî]] ({{bi-tr|Besni}}): [[Bêsnî]], [[Keysun]], [[Qizlîn]] (navend: [[Sahandîl]]), [[Siwarî]], [[Şambayat]]
* [[Çêlikan]] ({{bi-tr|Çelikhan}}): [[Çêlikan]]
* [[Aldûş]] ({{bi-tr|Gerger}}): [[Aldûş]], [[Taraksu]] (navend: [[Tîllo]])
* [[Sergol]] ({{bi-tr|Gölbaşi}}): [[Sergol]], [[Belweren]], [[Perwerî]] (navend: [[Perwerî Mazîn]])
* [[Kolik, Adiyeman]] ({{bi-tr|Kahta}}): [[Kolîk, Semsûr|Kolîk]], [[Tûxarîs]], [[Alut]] (navend: [[Tawsî]]), [[Narince]]
* [[Semîsad]] ({{bi-tr|Samsat}}): [[Semîsad]]
* [[Sinciq]] ({{bi-tr|Sincik}}): [[Sinciq]] (navend: [[Bîrîmşe]])
* [[Tût]] ({{bi-tr|Tut}}): [[Tût]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Bîblîografî ==
* Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
* &quot;Köylerimizin adlari&quot; (1928).
* [[Vital Cuinet]] (1891/2001). &quot;La Turquie d'Asie&quot;.
* Xefur, Ebdulla ([[Ebdulla Xefur|Abdulla Ghafor]]) (2000/2001). Kurdistan - Dabeşî Kargêrî Terrîtorî 1927-1997.
* Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2001). Kurdistan - Rûpêw û jimarey danîştuwan.

== Girêdanên derve ==
* {{Ansîklopediya Kurdistanê|semsur-adiyeman-parezgeh|Semsûr/Adiyeman}}

{{Navçeyên Adiyemanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Tirkiyeyê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Adiyeman| ]]
[[Kategorî:Bakurê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Parêzgehên Tirkiyeyê]]</text>
      <sha1>e218tffvtm5uwuq0rcrot7ldguzt70q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095253</id>
      <parentid>2095252</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T09:19:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Împeratiroya Komagene û ya Romayê */</comment>
      <origin>2095253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9209" sha1="lu8coztzixd89cxj94hypkkgfejd2iy" xml:space="preserve">{{Agahîdank parêzgeh
| Nav                = Parêzgeha Adiyemanê
| Navê_din           = 
| Navê_fermî         = Adıyaman
| Koda parêzgehê     = 02
| Nexşe              = Adiyaman in Turkey.svg
| Nexşe_sernav       = 
| Nexşe1             = Navçeyên Semsûrê.svg
| Nexşe1_sernav      = 
| Welat              = [[Bakurê Kurdistanê]]  &lt;!---KARGÊRIYÎ ---------------&gt;
| Dûgel              = [[Tirkiye]]
| Serbajar           = [[Semsûr]]
| Walî               = 
| Gelhe              = 582.762&lt;!--- GELHE û ERDNÎGAR -------&gt;
| Gelhe_sal          = [[2007]]
| Gelhê_bajaran      = 
| Gelhê_gundan       = 
| Rûerd              = 7.614
| Berbelavî          = 76,5
| Hejmara_navçeyan   = 9 &lt;!---BINEBEŞ -----------------&gt;
| Hejmara_bajarokan  = 28
| Hejmara_gundan     = 409
| Dem                = [[UTC+2]]  &lt;!---AGAHIYA DIN -----------------&gt;
| Koda_telefonê      = (+90) 416
| Malper             = [http://www.adiyaman.gov.tr www.adiyaman.gov.tr]
[http://www.adiyaman.bel.tr www.adiyaman.bel.tr]
}}
'''Adiyeman''' (bi [[tirkî]], ''Adıyaman'') [[parêzgeh]]eke [[bakurê Kurdistanê]] ye. Serbajarê parêzgehê [[Semsûr]] e û di nav sinorên komara [[Tirkiye|Tirkiyê]] de ye. Rûbera wê 7.337 km2, û nifûsa wê jî 635.169 e (2022). Piraniya gel kurd in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eieo |sernav=Encyclopaedia of Islam New Edition Online (EI-2 English) |malper=referenceworks |roja-gihiştinê=2024-06-07 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Parêzgeha Adiyamanê heta sala 1954an beşek ji parêzgeha Meletiyê bû û ji ber ku di hilbijartinên giştî yên sala 1954an de dengê xwe da Partiya Demokrat a serketî, bû parêzgeh.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.adiyaman.gov.tr/adiyaman-tarihi |sernav=Adıyaman Tarihi |malper=www.adiyaman.gov.tr |roja-gihiştinê=2024-06-07}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
Parêzgeh ji navçeyên Semsûr (navçeya navendî), [[Bêsnî]], [[Çêlêxanê|Çelîxan]], Gerger, [[Gölbaşı|Gölbaşi]], Kahta, [[Samsat]], [[Sincik]] û Tutê pêk tê. Rûbera parêzgehê 7644 km² ye.

Parêzgeha Adiyamanê ku navenda wê bajarê Semsûr e, li bakur bi parêzgehên [[Meletî]], li bakur-rojhilatê bi [[Diyarbekir (parêzgeh)|Diyarbekirê]], li rojhilat û başûr bi [[Riha (parêzgeh)|Rihayê]], li başûrrojavayê [[Entab (parêzgeh)|Entabê]] û li rojava jî bi parêzgehên [[Mereş (parêzgeh)|Mereşê]] re hevsînor e.

Çiyayên sereke yên parêzgehê ev in: Akdağ (2551 m), Dibek (2549 m), Tucak-Ulubaba (2530 m), Gördük (2206 m), [[Çiyayê Bêllî|Nemrut]] (2150 m), Bozdağ (1200 m) û Karadağ (1115 m). Li bakurê parêzgehê çiyayên Meletî hene ku dirêjahiya [[Toros|çiyayên Torosê]] ne. Ber bi başûr ve bilindahî kêm dibin û deverên deştê destpê dikin. Hema bêje hemû navçeyên Çelîxan, Tût û Gergerê çiyayî ne. Parçeyên bakurê navendê, navçeyên Bêsnî û Kahta çiyayî ne û beşên başûr jî deşt in. Navçeya Samsatê di parêzgehê de xwediyê erdên herî jêrîn e.

Deştên girîng ên parêzgehê, deştên Kahta, Çakırhöyük (Keysun), Îneklî û Pınarbaşi ne.

Çemê herî girîng ê parêzgehê [[Firat|çemê Firatê]] ye. Dirêjahiya çemê di nava parêzgeha ku sînorê Riha û Diyarbekirê pêk tîne 180 km ye. Çemên din ên sereke; kaniya Göksu, kaniya Besni Akdere, kaniya Sofraz, kaniya Kahta, kaniya Ziyaretê, kaniya Keysun, kaniya Çakal, kaniya Kalburcu, kaniya Değirmen, kaniya Birimşe, kaniya Eğriçay û kaniya Halya.

== Dîrok ==

=== Pêşdîroka herêmê ===
[[Wêne:Nemrut Dağı Batı Cephesi.jpg|thumb|300x300px|[[Çiyayê Nemrûdê]] yek ji bermahiyên herî binavûdeng ên dîroka Semsûrê ye.]]
Cîhûwarê ku parêzgeha Adiyemanê tê de ye, di dîrokê de yek ji kevintirîn niştecihên naskirî ye. Li gor lêkolînên ku li Şikefta Palanliyê hatin kirin, dîroka bajêr digihêje 40000 BZê.

Dîsa li gorî vedîtinên dîrokî yên li qota Samsat-Şehremuzê bermahiyên ji van serdeman hatine dîtin: ji serdema Paleolîtîk heta 7000 BZ, ji serdema neolîtîk heta 5000 BZ, ji serdema kalkolîtîk heta 3000 BZ û ji serdema bronz ya ji navbera salên 3000 û 1200 BZ. Di vê serdemê de herêm di navbera Hîtît û Mîtanniyan de guherî û bi hilweşîna dewleta Hîtît (1200 BZ) serdemeke tarî dest pê kir.

=== Serdema asûr û hîtîtan ===
Ti çavkaniyên nivîskî yên têkildarî serdema navbera 1200 BZ û damezrandina Dewleta Frîgyayê ya di sala 750 BZ de nehatine dîtin. Lebê; Ji ber ku di vê serdemê de herêm ket bin bandora Suryaniyan, li gundê Eskitaşê ya Kahtayê mohra Suryaniyan li Samsatê û nivîsên bi hîroglifên Hîtîtiyan hatine dîtin. Di vê serdemê de eyaleta Kummuh a ku yek ji bajar-dewletên Hîtîtiyan e, bi hilweşîna Dewleta Hîtît re derket holê û li Adiyeman û derdora wê desthilatdar bû.

=== Serdema Îskenderê Mezin û ya selcîqiyan ===
Herçiqas di navbera salên 900-700î BZê de herêm di bin bandora Asûriyan de mabe jî, Asûriyan bi temamî nekarîn serdest bin. Ji destpêka sedsala 6an BZ vir de, Faris li herêmê serdest bûn û herêm ji hêla satraps (Walî) ve hate rêvebirin. Dema ku Qralê Makedonî [[Îskenderê Mezin]] di sala 334an BZ de derbasî [[Anatolya]]yê bû, Farisan serdestiya xwe winda kir û [[Selcûqî|xanedaniya Selcûqî]] a Makedonî heta sedsala 1mîn a BZ li herêmê hukum kir. Di dema ku hêza vê xanedanê qels bû, qral [[Mithradetes l Kallinikos]] serxwebûna [[Împeratoriya Komagene]] ragihand (69 BZ).

=== Împeratiroya Komagênê û ya Romayê ===
[[Împeratoriya Komagênê]], ku paytexta wê [[Semîsad]] bû, heta sala 72an BZ serweriya xwe parast. Wê demê herêm ji aliyê [[Împeratoriya Romayê]] ve hat desteserkirin û herêm wekî Lejyona 6em bi Eyaleta Sûriyê ya Împeratoriya Romayê ve hat girêdan. Dema ku Împeratoriya Romayê di sala 395an de wek Împeratoriya Romaya Rojava û Rojhilat hat veqetandin, herêm girêdayî [[Împeratoriya Bîzansê]] bû.

=== Serdema desthilatdariyên bisilman ===
Jii sala 643an de li herêmê êrîşên îslamî dest pê kirin û desthilatdariya îslamî di sala 670an de bi [[Xanedana Emewiyan|Emewiyan]] re hate damezrandin. Herêm di sala 758an de kete bin desthilatdariya [[Mensûr Îbnî Cavene]] ku yek ji fermandarên [[Xanedana Ebasiyan|Ebasiyan]] bû. Bajar heta sala 926an di bin desthilatdariya ebasiyan de ma û dû re desthilatdariya Hemdaniyan dest pê kir. Di sala 958an de herêm careke din ket destê Bîzansiyan.

=== Serdema selcûqiyan û êrîşên moxolan ===
Di navbera salên 1114-1181an de civatên tirk ketin herêmê. Di navbera 1204 û 1298an de [[Selcûqî|Selcûqiyên Anatolyayê]] Samsat û derdora wê girtin. Êrîşên [[mongol]]an di salên 1230 û 1250 de pêk hatin. Di sala 1298an de herêm ji aliyê [[Memlûk]]an ve hat girtin. Di sala 1393an de herêm ji aliyê [[Tîmûrleng|Temûr]] ve hat talankirin.

=== Serdema Împeratoriya osmaniyan ===
Di serdema navîn de herêm di navbera Bîzans, emewî, ebasî, selcûqiyên Anatoliyê, Dulkadiroğulları de dest guhert û di sala 1516an de bi çalakiyên Yavuz Sultan Selim a ber bi Îranê ve de Samsat tevlî axa [[Împeratoriya Osmanî|osmaniyan]] bû. Herêma ku bi axên osmaniyan ve hat girêdan, destpêkê bi [[sancaq]]eke ku navenda wê Samsatê bû bi Beylerbeylika [[Mereş (parêzgeh)|Mereşê]] ve hatiye girêdan, lê piştî [[Tenzîmat]]ê weke navçe bi Meletiyê ve hatiye girêdan.

=== Serdema komara Tirkiyê ===
Adiyemana ku ji damezrandina [[komara Tirkiyê]] heta sala 1954an [[navçe]]yeke Meletiyê bû, avahiya îdarî ya kevn parast, di 1ê kanûna 1954an de bi Qanûna 6418an ji Meletiyê hat veqetandin û bû parêzgeheke serbixwe.

== Navçe ==
* '''[[Semsûr]]''' ({{bi-tr|Adıyaman}}): [[Semsûr]], [[Akpinar]], [[Çalgan]], [[Koc Alî]], [[Quyuçak]]
* [[Bêsnî]] ({{bi-tr|Besni}}): [[Bêsnî]], [[Keysun]], [[Qizlîn]] (navend: [[Sahandîl]]), [[Siwarî]], [[Şambayat]]
* [[Çêlikan]] ({{bi-tr|Çelikhan}}): [[Çêlikan]]
* [[Aldûş]] ({{bi-tr|Gerger}}): [[Aldûş]], [[Taraksu]] (navend: [[Tîllo]])
* [[Sergol]] ({{bi-tr|Gölbaşi}}): [[Sergol]], [[Belweren]], [[Perwerî]] (navend: [[Perwerî Mazîn]])
* [[Kolik, Adiyeman]] ({{bi-tr|Kahta}}): [[Kolîk, Semsûr|Kolîk]], [[Tûxarîs]], [[Alut]] (navend: [[Tawsî]]), [[Narince]]
* [[Semîsad]] ({{bi-tr|Samsat}}): [[Semîsad]]
* [[Sinciq]] ({{bi-tr|Sincik}}): [[Sinciq]] (navend: [[Bîrîmşe]])
* [[Tût]] ({{bi-tr|Tut}}): [[Tût]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Bîblîografî ==
* Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
* &quot;Köylerimizin adlari&quot; (1928).
* [[Vital Cuinet]] (1891/2001). &quot;La Turquie d'Asie&quot;.
* Xefur, Ebdulla ([[Ebdulla Xefur|Abdulla Ghafor]]) (2000/2001). Kurdistan - Dabeşî Kargêrî Terrîtorî 1927-1997.
* Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2001). Kurdistan - Rûpêw û jimarey danîştuwan.

== Girêdanên derve ==
* {{Ansîklopediya Kurdistanê|semsur-adiyeman-parezgeh|Semsûr/Adiyeman}}

{{Navçeyên Adiyemanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Tirkiyeyê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Adiyeman| ]]
[[Kategorî:Bakurê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Parêzgehên Tirkiyeyê]]</text>
      <sha1>lu8coztzixd89cxj94hypkkgfejd2iy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Emînê Hemdûnî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32878</id>
    <revision>
      <id>2095177</id>
      <parentid>2095176</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T12:11:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2095177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1175" sha1="c0iubp7wanbilnwb6w0i6n8ibk5g94v" xml:space="preserve">'''Emînê Hemdûnî''' ([[1948]], li [[Hemdûna]], [[Misirc]], [[Sêrt]]) dengbêjeke navdar yê kurd e.

Di sala 1948an de li gundê Hemdûnayê ku gundekî [[Êzdîtî|êzîdiyan]] ser Misirca Sêrtê ye, jidayik dibe. Navê wê bi yê nasnamê ''Emin Yavşan'' e. Di sala 1968îan de wê ji Misircê terk dike û li bajarên [[Xetay]], [[Îzmîr]], [[Edene]] heta sala 1980ê hemaltî dike. Paşê heta sala 1985an li [[Stembol|Stembolê]] cih bû, berî ku diçe [[Almanya|Almanyayê]].

Emînê Hemdûnî [[dengbêj]]ekî giring e. Wê dengbêjî ji bavê xwe hu kiriye. Pirî di bin tesîra dengbêjin [[Xerzan]]ê, [[Teyîbo]] û [[Salihê Qubînê]] de ye. Wê kilamên wekê ''[[Ehmedê îskan]]'', ''[[Fatê]]'' û ''[[Koçero]]'' dengbêj kiriye.

Emînê Hemdûnî hîn jî li Almanyayê dijî.

{{Çk}}
* {{tr}} http://www.zeryam.net/dengbejlerin-hayatlari-t53877.html Jiyana dengbêjan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080930013831/http://www.zeryam.net/dengbejlerin-hayatlari-t53877.html |date=2008-09-30 }}

{{Dengbêj}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Dengbêj]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1948]]
[[Kategorî:Kesên ji Sêrtê]]</text>
      <sha1>c0iubp7wanbilnwb6w0i6n8ibk5g94v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095179</id>
      <parentid>2095177</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T12:11:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2095179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1171" sha1="7m0pzq79ja1k8za7iivmbq50rehkkqs" xml:space="preserve">'''Emînê Hemdûnî''' (1948, li [[Hemdûna]], [[Misirc]], [[Sêrt]]) dengbêjeke navdar yê kurd e.

Di sala 1948an de li gundê Hemdûnayê ku gundekî [[Êzdîtî|êzîdiyan]] ser Misirca Sêrtê ye, jidayik dibe. Navê wê bi yê nasnamê ''Emin Yavşan'' e. Di sala 1968îan de wê ji Misircê terk dike û li bajarên [[Xetay]], [[Îzmîr]], [[Edene]] heta sala 1980ê hemaltî dike. Paşê heta sala 1985an li [[Stembol|Stembolê]] cih bû, berî ku diçe [[Almanya|Almanyayê]].

Emînê Hemdûnî [[dengbêj]]ekî giring e. Wê dengbêjî ji bavê xwe hu kiriye. Pirî di bin tesîra dengbêjin [[Xerzan]]ê, [[Teyîbo]] û [[Salihê Qubînê]] de ye. Wê kilamên wekê ''[[Ehmedê îskan]]'', ''[[Fatê]]'' û ''[[Koçero]]'' dengbêj kiriye.

Emînê Hemdûnî hîn jî li Almanyayê dijî.

{{Çk}}
* {{tr}} http://www.zeryam.net/dengbejlerin-hayatlari-t53877.html Jiyana dengbêjan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080930013831/http://www.zeryam.net/dengbejlerin-hayatlari-t53877.html |date=2008-09-30 }}

{{Dengbêj}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Dengbêj]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1948]]
[[Kategorî:Kesên ji Sêrtê]]</text>
      <sha1>7m0pzq79ja1k8za7iivmbq50rehkkqs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095181</id>
      <parentid>2095179</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T12:11:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2095181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1176" sha1="34j05tgurgdrfgspks33g3ak86raj5k" xml:space="preserve">'''Emînê Hemdûnî''' (jdb. 1948, li [[Hemdûna]], [[Misirc]], [[Sêrt]]) dengbêjeke navdar yê kurd e.

Di sala 1948an de li gundê Hemdûnayê ku gundekî [[Êzdîtî|êzîdiyan]] ser Misirca Sêrtê ye, jidayik dibe. Navê wê bi yê nasnamê ''Emin Yavşan'' e. Di sala 1968îan de wê ji Misircê terk dike û li bajarên [[Xetay]], [[Îzmîr]], [[Edene]] heta sala 1980ê hemaltî dike. Paşê heta sala 1985an li [[Stembol|Stembolê]] cih bû, berî ku diçe [[Almanya|Almanyayê]].

Emînê Hemdûnî [[dengbêj]]ekî giring e. Wê dengbêjî ji bavê xwe hu kiriye. Pirî di bin tesîra dengbêjin [[Xerzan]]ê, [[Teyîbo]] û [[Salihê Qubînê]] de ye. Wê kilamên wekê ''[[Ehmedê îskan]]'', ''[[Fatê]]'' û ''[[Koçero]]'' dengbêj kiriye.

Emînê Hemdûnî hîn jî li Almanyayê dijî.

{{Çk}}
* {{tr}} http://www.zeryam.net/dengbejlerin-hayatlari-t53877.html Jiyana dengbêjan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080930013831/http://www.zeryam.net/dengbejlerin-hayatlari-t53877.html |date=2008-09-30 }}

{{Dengbêj}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Dengbêj]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1948]]
[[Kategorî:Kesên ji Sêrtê]]</text>
      <sha1>34j05tgurgdrfgspks33g3ak86raj5k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095182</id>
      <parentid>2095181</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T12:12:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2095182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1195" sha1="0qytzrdqio88v0upf75hbx2r5xtd391" xml:space="preserve">'''Emînê Hemdûnî''' (jdb. 1948, li [[Hemdûna]], [[Misirc]], [[Sêrt]]) dengbêjeke navdar yê kurd e.

Di sala 1948an de li gundê Hemdûnayê ku gundekî [[Êzdîtî|êzîdiyan]] ser Misirca Sêrtê ye, jidayik dibe. Navê wê bi yê nasnamê ''Emin Yavşan'' e. Di sala 1968îan de wê ji Misircê terk dike û li bajarên [[Xetay]], [[Îzmîr]] û [[Edene (bajar)|Edeneyê]] heta sala 1980ê hemaltî dike. Paşê heta sala 1985an li [[Stembol|Stembolê]] cih bû, berî ku diçe [[Almanya|Almanyayê]].

Emînê Hemdûnî [[dengbêj]]ekî giring e. Wê dengbêjî ji bavê xwe hu kiriye. Pirî di bin tesîra dengbêjin [[Xerzan]]ê, [[Teyîbo]] û [[Salihê Qubînê]] de ye. Wê kilamên wekê ''[[Ehmedê îskan]]'', ''[[Fatê]]'' û ''[[Koçero]]'' dengbêj kiriye.

Emînê Hemdûnî hîn jî li Almanyayê dijî.

{{Çk}}
* {{tr}} http://www.zeryam.net/dengbejlerin-hayatlari-t53877.html Jiyana dengbêjan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080930013831/http://www.zeryam.net/dengbejlerin-hayatlari-t53877.html |date=2008-09-30 }}

{{Dengbêj}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Dengbêj]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1948]]
[[Kategorî:Kesên ji Sêrtê]]</text>
      <sha1>0qytzrdqio88v0upf75hbx2r5xtd391</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095184</id>
      <parentid>2095182</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T12:14:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>zilam e</comment>
      <origin>2095184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1196" sha1="oripgklhjawxysqk908npvds4iy4579" xml:space="preserve">'''Emînê Hemdûnî''' (jdb. 1948, li [[Hemdûna]], [[Misirc]], [[Sêrt]]) dengbêjekî navdar yê kurd e.

Di sala 1948an de li gundê Hemdûnayê ku gundekî [[Êzdîtî|êzîdiyan]] ser Misirca Sêrtê ye, jidayik dibe. Navê wê bi yê nasnamê ''Emin Yavşan'' e. Di sala 1968îan de wê ji Misircê terk dike û li bajarên [[Xetay]], [[Îzmîr]] û [[Edene (bajar)|Edeneyê]] heta sala 1980ê hemaltî dike. Paşê heta sala 1985an li [[Stembol|Stembolê]] cih bû, berî ku diçe [[Almanya|Almanyayê]].

Emînê Hemdûnî [[dengbêj]]ekî giring e. Wê dengbêjî ji bavê xwe hu kiriye. Pirî di bin tesîra dengbêjin [[Xerzan]]ê, [[Teyîbo]] û [[Salihê Qubînê]] de ye. Wê kilamên wekê ''[[Ehmedê îskan]]'', ''[[Fatê]]'' û ''[[Koçero]]'' dengbêj kiriye.

Emînê Hemdûnî hîn jî li Almanyayê dijî.

{{Çk}}
* {{tr}} http://www.zeryam.net/dengbejlerin-hayatlari-t53877.html Jiyana dengbêjan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080930013831/http://www.zeryam.net/dengbejlerin-hayatlari-t53877.html |date=2008-09-30 }}

{{Dengbêj}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Dengbêj]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1948]]
[[Kategorî:Kesên ji Sêrtê]]</text>
      <sha1>oripgklhjawxysqk908npvds4iy4579</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095185</id>
      <parentid>2095184</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T12:16:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2095185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1166" sha1="9t3kuuzwt49rzmr6xho7dsuw09vyjpi" xml:space="preserve">'''Emînê Hemdûnî''' (jdb. 1948, li [[Hemdûna]], [[Misirc]], [[Sêrt]]) dengbêjekî navdar yê kurd e.

Di sala 1948an de li gundê Hemdûnayê ku gundekî [[Êzdîtî|êzîdiyan]] ser Misirca Sêrtê ye, ji dayik dibe. Navê wê bi yê nasnamê ''Emin Yavşan'' e. Di sala 1968îan de wê ji Misircê terk dike û li bajarên [[Xetay]], [[Îzmîr]] û [[Edene (bajar)|Edeneyê]] heta sala 1980ê hemaltî dike. Paşê heta sala 1985an li [[Stembol|Stembolê]] cih bû, berî ku diçe [[Almanya|Almanyayê]].

Emînê Hemdûnî dengbêjî ji bavê xwe hu kiriye. Pirî di bin tesîra dengbêjin [[Xerzan]]ê, [[Teyîbo]] û [[Salihê Qubînê]] de ye. Wê kilamên wekê ''[[Ehmedê îskan]]'', ''[[Fatê]]'' û ''[[Koçero]]'' dengbêj kiriye.

Emînê Hemdûnî hîn jî li Almanyayê dijî.

{{Çk}}
* {{tr}} http://www.zeryam.net/dengbejlerin-hayatlari-t53877.html Jiyana dengbêjan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080930013831/http://www.zeryam.net/dengbejlerin-hayatlari-t53877.html |date=2008-09-30 }}

{{Dengbêj}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Dengbêj]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1948]]
[[Kategorî:Kesên ji Sêrtê]]</text>
      <sha1>9t3kuuzwt49rzmr6xho7dsuw09vyjpi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095187</id>
      <parentid>2095185</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T12:40:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2095187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1166" sha1="fbbcocak4rl4hckthton3o339x09z2h" xml:space="preserve">'''Emînê Hemdûnî''' (jdb. 1948, li [[Hemdûna]], [[Misirc]], [[Sêrt]]) dengbêjekî navdar yê kurd e.

Di sala 1948an de li gundê Hemdûnayê ku gundekî [[Êzdîtî|êzîdiyan]] ser Misirca Sêrtê ye, ji dayik dibe. Navê wî bi yê nasnamê ''Emin Yavşan'' e. Di sala 1968îan de wî ji Misircê terk dike û li bajarên [[Xetay]], [[Îzmîr]] û [[Edene (bajar)|Edeneyê]] heta sala 1980ê hemaltî dike. Paşê heta sala 1985an li [[Stembol|Stembolê]] cih bû, berî ku diçe [[Almanya|Almanyayê]].

Emînê Hemdûnî dengbêjî ji bavê wî hu kiriye. Pirî di bin tesîra dengbêjin [[Xerzan]]ê, [[Teyîbo]] û [[Salihê Qubînê]] de ye. Wî kilamên wekê ''[[Ehmedê îskan]]'', ''[[Fatê]]'' û ''[[Koçero]]'' dengbêj kiriye.

Emînê Hemdûnî hîn jî li Almanyayê dijî.

{{Çk}}
* {{tr}} http://www.zeryam.net/dengbejlerin-hayatlari-t53877.html Jiyana dengbêjan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080930013831/http://www.zeryam.net/dengbejlerin-hayatlari-t53877.html |date=2008-09-30 }}

{{Dengbêj}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Dengbêj]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1948]]
[[Kategorî:Kesên ji Sêrtê]]</text>
      <sha1>fbbcocak4rl4hckthton3o339x09z2h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095203</id>
      <parentid>2095187</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T18:18:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2095203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1155" sha1="d1uw8t5h5gps0q3ecobtcimadycbprv" xml:space="preserve">'''Emînê Hemdûnî''' (jdb. 1948, li [[Hemdûna]], [[Misirc]], [[Sêrt]]) dengbêjekî kurd e.

Di sala 1948an de li gundê Hemdûnanê ku gundekî [[Êzdîtî|êzidiyan]] ser Misirca Sêrtê ye, ji dayik dibe. Navê wî bi yê nasnamê ''Emin Yavşan'' e. Di sala 1968îan de wî ji Misircê terk dike û li bajarên [[Xetay]], [[Îzmîr]] û [[Edene (bajar)|Edeneyê]] heta sala 1980ê hemaltî dike. Paşê heta sala 1985an li [[Stembol|Stembolê]] cih bû, berî ku diçe [[Almanya|Almanyayê]].

Emînê Hemdûnî dengbêjî ji bavê wî hîn bûye. Pirî di bin tesîra dengbêjin [[Xerzan]]ê, [[Teyîbo]] û [[Salihê Qubînê]] de ye. Wî kilamên wekê ''[[Ehmedê îskan]]'', ''[[Fatê]]'' û ''[[Koçero]]'' dengbêj kiriye.

Emînê Hemdûnî hîn jî li Almanyayê dijî.

{{Çk}}
* {{tr}} http://www.zeryam.net/dengbejlerin-hayatlari-t53877.html Jiyana dengbêjan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080930013831/http://www.zeryam.net/dengbejlerin-hayatlari-t53877.html |date=2008-09-30 }}

{{Dengbêj}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Dengbêj]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1948]]
[[Kategorî:Kesên ji Sêrtê]]</text>
      <sha1>d1uw8t5h5gps0q3ecobtcimadycbprv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095206</id>
      <parentid>2095203</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T18:22:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2095206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1156" sha1="tsxcr9f9gto04afmn4pf8rubkiyxz40" xml:space="preserve">'''Emînê Hemdûnî''' (jdb. 1948, li [[Hemdûna]], [[Misirc]], [[Sêrt]]) dengbêjekî kurd e.

Di sala 1948an de li gundê Hemdûnanê ku gundekî [[Êzdîtî|êzidiyan]] ser Misirca Sêrtê ye, ji dayik dibe. Navê wî bi yê nasnamê ''Emin Yavşan'' e. Di sala 1968îan de wî ji Misircê terk dike û li bajarên [[Xetay]], [[Îzmîr]] û [[Edene (bajar)|Edeneyê]] heta sala 1980ê hemaltî dike. Paşê heta sala 1985an li [[Stembol|Stembolê]] cih bû, berî ku diçe [[Almanya|Almanyayê]].

Emînê Hemdûnî dengbêjî ji bavê wî hîn bûye. Pirî di bin tesîra dengbêjine [[Xerzan]]ê, [[Teyîbo]] û [[Salihê Qubînê]] de ye. Wî kilamên wekê ''[[Ehmedê îskan]]'', ''[[Fatê]]'' û ''[[Koçero]]'' dengbêj kiriye.

Emînê Hemdûnî hîn jî li Almanyayê dijî.

{{Çk}}
* {{tr}} http://www.zeryam.net/dengbejlerin-hayatlari-t53877.html Jiyana dengbêjan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080930013831/http://www.zeryam.net/dengbejlerin-hayatlari-t53877.html |date=2008-09-30 }}

{{Dengbêj}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Dengbêj]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1948]]
[[Kategorî:Kesên ji Sêrtê]]</text>
      <sha1>tsxcr9f9gto04afmn4pf8rubkiyxz40</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Libreville</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42575</id>
    <revision>
      <id>2095224</id>
      <parentid>1975731</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T06:39:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2095224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1698" sha1="lk2ilg3c1lz329mkpe2xatymjsuyw1r" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Libreville''' ({{IPA|fr|libʁəvil|lang}}) paytext û bajarê herî mezin yê [[Gabon]]ê ye ku li ser [[çemê Gabonê]] bi cih e. Libreville 65 kîlometre çargoşê ji parêzgeha bakur-rojavayî yê [[Estuaire]]yê dike. Libreville herwiha [[bender]]ekî li ser çemê Gabonê ye, nêzikî [[kendava Gînêyê]]. Wekî di serjimariyên herî dawîn yê 2025an de, nifûsa bajêr bi qasî 899.000 e.

Herêm ji aliyê gelê [[mpongwe]]yan hatiye niştecîhkirin heta ku fransiyan di sala 1839an de vê herêmê dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://lionkingmagazine.ubagroup.com/2017c/files/assets/basic-html/page26.html |sernav=Libreville, Gabon |malper=lionkingmagazine.ubagroup.com |roja-gihiştinê=2026-01-15 |archive-date=2022-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221012164255/https://lionkingmagazine.ubagroup.com/2017c/files/assets/basic-html/page26.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Paşê herêm bûye mîsyonekî amerîkî yê xiristiyanî û cihekî nû ji bo bicihkirina [[Xulamtî|xulaman]], berî ku dibe bendera taybet yê kolonyalê [[Afrîkaya Ekvatorî yê Fransî]]. Di dema serxwebûna Gabonê di sala 1960an de, bajar bû posta bazirganiyê û [[Navenda îdarî|navendek îdarî]], bi nifûsekî bi qasî 32.000 kesan. Ji sala 1960an vir ve, Libreville bi lez mezin bûye û niha %30 ji niştecîhên Gabonê li vir dijîn.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons}}{{Şablon:Paytextên Afrîkayê}}
{{Parêzgehên Gabonê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|00|23|24|N|09|27|15|E|type:city(578156)|display=title}}

[[Kategorî:Avabûnên 1848an li Afrîkayê]]
[[Kategorî:Paytextên Afrîkayê]]</text>
      <sha1>lk2ilg3c1lz329mkpe2xatymjsuyw1r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Okyanûsya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44097</id>
    <revision>
      <id>2095204</id>
      <parentid>2095129</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T18:19:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2095204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16657" sha1="n14osd6j3o7ev8j5zke4jms3gk7r26z" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}&lt;/ref&gt; Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;

Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}&lt;/ref&gt; Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran.

Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Oceanic art&quot;, The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}&lt;/ref&gt;
== Etîmolojî ==
Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin &amp; Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kolonîzekirina Okyanûsyayê ===
==== Awistralya ====
[[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]]
Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê. Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne. Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne. Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.

Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine Tasmanyayê. Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahulê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava Gîneya Nû ve girêdayî bû. Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin. Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê &quot;Mirovê Mungo&quot; (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.

Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.

==== Melanezya ====
Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.

Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.

==== Mîkronezya ====
Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.

Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpei bûn. Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.

Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê &quot;Chamorros&quot; hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên &quot;Latte&quot; jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.

== Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! '''Cih'''
! '''Welat'''
! '''Serbajar-Paytext'''
! width=&quot;80&quot; | '''Rûerd &lt;br /&gt; (km²)'''
! width=&quot;80&quot; | '''Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)'''
! '''Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²'''
|-
| [[Wêne:LocationAU.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{AUS}} &lt;!-- Awistraliya --&gt;
| [[Canberra]]
| align=&quot;right&quot;| 7.686.850
| align=&quot;right&quot;| 19.546.792
| align=&quot;right&quot;| 2,5
|-
| [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{COK}} &lt;!-- Giravên Cook --&gt;
| [[Avarua]]
| align=&quot;right&quot;| 240
| align=&quot;right&quot;| 20.811
| align=&quot;right&quot;| 87
|-
| [[Wêne:LocationFiji.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FJI}} &lt;!-- Fîjî --&gt;
| [[Suva]]
| align=&quot;right&quot;| 18.270
| align=&quot;right&quot;| 856.346
| align=&quot;right&quot;| 47
|-
| [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{KIR}} &lt;!-- Kirîbatî --&gt;
| [[Tarawa ya başûr]]
| align=&quot;right&quot;| 811
| align=&quot;right&quot;| 96.335
| align=&quot;right&quot;| 119
|-
| [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{MHL}} &lt;!-- Giravên Marşal --&gt;
| [[Majuro]]
| align=&quot;right&quot;| 181
| align=&quot;right&quot;| 73.630
| align=&quot;right&quot;| 407
|-
| [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FSM}} &lt;!-- Mîkronezya --&gt;
| [[Palikir]]
| align=&quot;right&quot;| 702
| align=&quot;right&quot;| 135.869
| align=&quot;right&quot;| 194
|-
| [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NRU}} &lt;!-- Naûrû --&gt;
| [[Yaren (Distrikt)|Yaren]]
| align=&quot;right&quot;| 21
| align=&quot;right&quot;| 12.329
| align=&quot;right&quot;| 587
|-
| [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NZL}} &lt;!-- Zêlanda Nû --&gt;
| [[Wellington]]
| align=&quot;right&quot;| 268.680
| align=&quot;right&quot;| 3.908.037
| align=&quot;right&quot;| 16,4
|-
| [[Wêne:LocationPalau.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PLW}} &lt;!-- Palau --&gt;
| [[Melekeok (bajar)|Melekeok]]
| align=&quot;right&quot;| 458
| align=&quot;right&quot;| 19.409
| align=&quot;right&quot;| 42
|-
| [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PNG}} &lt;!-- Papua Gîneya Nû --&gt;
| [[Port Moresby]]
| align=&quot;right&quot;| 462.840
| align=&quot;right&quot;| 5.172.033
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{SLB}} &lt;!-- Giravên Salomon --&gt;
| [[Honiara]]
| align=&quot;right&quot;| 28.450
| align=&quot;right&quot;| 494.786
| align=&quot;right&quot;| 17
|-
| [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{WSM}} &lt;!-- Samoa --&gt;
| [[Apia]]
| align=&quot;right&quot;| 2.944
| align=&quot;right&quot;| 178.631
| align=&quot;right&quot;| 61
|-
| [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TON}} &lt;!-- Tonga --&gt;
| [[Nuku'alofa]]
| align=&quot;right&quot;| 748
| align=&quot;right&quot;| 106.137
| align=&quot;right&quot;| 142
|-
| [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TUV}} &lt;!-- Tûvalû --&gt;
| [[Funafuti]]
| align=&quot;right&quot;| 26
| align=&quot;right&quot;| 11.146
| align=&quot;right&quot;| 429
|-
| [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{VUT}} &lt;!-- Vanûatû --&gt;
| [[Port Vila]]
| align=&quot;right&quot;| 12.200
| align=&quot;right&quot;| 196.178
| align=&quot;right&quot;| 16
|}

== Herêmên ne serbixwe ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Welat
! Serbajar
! Rûerd &lt;br /&gt; (km²)
! width=&quot;80&quot; | Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)
! width=&quot;80&quot; | Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²
&lt;!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | {{US-HI}} (DYA)
| [[Honolulu]]
| align=&quot;right&quot;| 28.311
| align=&quot;right&quot;| 1.285.498
| align=&quot;right&quot;| 45
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{ASM}} &lt;!-- Samoaya Amerîkanî --&gt; (DYA)
| [[Pago Pago]]
| align=&quot;right&quot;| 199
| align=&quot;right&quot;| 68.688
| align=&quot;right&quot;| 345
|-
| align=&quot;left&quot; | {{GUM}} &lt;!-- Guam --&gt; (DYA)
| [[Hagåtña]]
| align=&quot;right&quot;| 549
| align=&quot;right&quot;| 160.796
| align=&quot;right&quot;| 293
|-
| align=&quot;left&quot; | {{MNP}} &lt;!-- Bakurê Marianan --&gt; (DYA)
| [[Saipan]]
| align=&quot;right&quot;| 477
| align=&quot;right&quot;| 77.311
| align=&quot;right&quot;| 162
|-
| align=&quot;left&quot; | {{TKL}} &lt;!-- Tokelau --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Fakaofo]] (Fale) 
| align=&quot;right&quot;| 10
| align=&quot;right&quot;| 1.431
| align=&quot;right&quot;| 143
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PYF}} &lt;!-- Polînezyaya Fransî --&gt; (Fr.)
| [[Papeete]]
| align=&quot;right&quot;| 4.167
| align=&quot;right&quot;| 257.847
| align=&quot;right&quot;| 62
|-
| align=&quot;left&quot; | {{WLF}} &lt;!-- Wallis û Futuna --&gt; (Fr.)
| [[Mata-Utu]]
| align=&quot;right&quot;| 274
| align=&quot;right&quot;| 15.585
| align=&quot;right&quot;| 57
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NFK}} &lt;!-- Giravên Norfolk --&gt; (Aws.)
| [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]]
| align=&quot;right&quot;| 35
| align=&quot;right&quot;| 1.866
| align=&quot;right&quot;| 53
&lt;!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi)
| [[Hanga Roa]]
| align=&quot;right&quot;| 164
| align=&quot;right&quot;| 3.791
| align=&quot;right&quot;| 23
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NCL}} &lt;!-- Kaledonyaya Nû --&gt; (Fr.)
| [[Nouméa]]
| align=&quot;right&quot;| 19.060
| align=&quot;right&quot;| 207.858
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NIU}} &lt;!-- Niue --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Alofi (Niue)|Alofi]]
| align=&quot;right&quot;| 260
| align=&quot;right&quot;| 2.134
| align=&quot;right&quot;| 8,2
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PCN}} &lt;!-- Giravên Pitcairn --&gt; (Brîtanya)
| [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]]
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 1,0
|}
&lt;!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---&gt;

== Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) ==

* {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan
* {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]]

== Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne ==
* {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê)
* {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye)
* {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê)
* {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya)
* {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA)
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Okyanûsa Başûr]]
[[Kategorî:Okyanûsa Hindî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin]]
[[Kategorî:Okyanûsya| ]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>n14osd6j3o7ev8j5zke4jms3gk7r26z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095205</id>
      <parentid>2095204</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T18:20:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2095205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16678" sha1="gvj1dct9okgr5zzmmg5plz8nkl6l4tt" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}&lt;/ref&gt; Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;

Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}&lt;/ref&gt; Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran.

Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Oceanic art&quot;, The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}&lt;/ref&gt;
== Etîmolojî ==
Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin &amp; Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kolonîzekirina Okyanûsyayê ===
==== Awistralya ====
[[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]]
Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê. Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne. Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne. Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.

Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine Tasmanyayê. Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahulê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava Gîneya Nû ve girêdayî bû. Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin. Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê &quot;Mirovê Mungo&quot; (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.

Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.

==== Melanezya ====
Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.

Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.

==== Mîkronezya ====
Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.

Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpei bûn. Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.

Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê &quot;Chamorros&quot; hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên &quot;Latte&quot; jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.
==== Polînezya ====

== Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! '''Cih'''
! '''Welat'''
! '''Serbajar-Paytext'''
! width=&quot;80&quot; | '''Rûerd &lt;br /&gt; (km²)'''
! width=&quot;80&quot; | '''Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)'''
! '''Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²'''
|-
| [[Wêne:LocationAU.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{AUS}} &lt;!-- Awistraliya --&gt;
| [[Canberra]]
| align=&quot;right&quot;| 7.686.850
| align=&quot;right&quot;| 19.546.792
| align=&quot;right&quot;| 2,5
|-
| [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{COK}} &lt;!-- Giravên Cook --&gt;
| [[Avarua]]
| align=&quot;right&quot;| 240
| align=&quot;right&quot;| 20.811
| align=&quot;right&quot;| 87
|-
| [[Wêne:LocationFiji.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FJI}} &lt;!-- Fîjî --&gt;
| [[Suva]]
| align=&quot;right&quot;| 18.270
| align=&quot;right&quot;| 856.346
| align=&quot;right&quot;| 47
|-
| [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{KIR}} &lt;!-- Kirîbatî --&gt;
| [[Tarawa ya başûr]]
| align=&quot;right&quot;| 811
| align=&quot;right&quot;| 96.335
| align=&quot;right&quot;| 119
|-
| [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{MHL}} &lt;!-- Giravên Marşal --&gt;
| [[Majuro]]
| align=&quot;right&quot;| 181
| align=&quot;right&quot;| 73.630
| align=&quot;right&quot;| 407
|-
| [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FSM}} &lt;!-- Mîkronezya --&gt;
| [[Palikir]]
| align=&quot;right&quot;| 702
| align=&quot;right&quot;| 135.869
| align=&quot;right&quot;| 194
|-
| [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NRU}} &lt;!-- Naûrû --&gt;
| [[Yaren (Distrikt)|Yaren]]
| align=&quot;right&quot;| 21
| align=&quot;right&quot;| 12.329
| align=&quot;right&quot;| 587
|-
| [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NZL}} &lt;!-- Zêlanda Nû --&gt;
| [[Wellington]]
| align=&quot;right&quot;| 268.680
| align=&quot;right&quot;| 3.908.037
| align=&quot;right&quot;| 16,4
|-
| [[Wêne:LocationPalau.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PLW}} &lt;!-- Palau --&gt;
| [[Melekeok (bajar)|Melekeok]]
| align=&quot;right&quot;| 458
| align=&quot;right&quot;| 19.409
| align=&quot;right&quot;| 42
|-
| [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PNG}} &lt;!-- Papua Gîneya Nû --&gt;
| [[Port Moresby]]
| align=&quot;right&quot;| 462.840
| align=&quot;right&quot;| 5.172.033
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{SLB}} &lt;!-- Giravên Salomon --&gt;
| [[Honiara]]
| align=&quot;right&quot;| 28.450
| align=&quot;right&quot;| 494.786
| align=&quot;right&quot;| 17
|-
| [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{WSM}} &lt;!-- Samoa --&gt;
| [[Apia]]
| align=&quot;right&quot;| 2.944
| align=&quot;right&quot;| 178.631
| align=&quot;right&quot;| 61
|-
| [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TON}} &lt;!-- Tonga --&gt;
| [[Nuku'alofa]]
| align=&quot;right&quot;| 748
| align=&quot;right&quot;| 106.137
| align=&quot;right&quot;| 142
|-
| [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TUV}} &lt;!-- Tûvalû --&gt;
| [[Funafuti]]
| align=&quot;right&quot;| 26
| align=&quot;right&quot;| 11.146
| align=&quot;right&quot;| 429
|-
| [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{VUT}} &lt;!-- Vanûatû --&gt;
| [[Port Vila]]
| align=&quot;right&quot;| 12.200
| align=&quot;right&quot;| 196.178
| align=&quot;right&quot;| 16
|}

== Herêmên ne serbixwe ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Welat
! Serbajar
! Rûerd &lt;br /&gt; (km²)
! width=&quot;80&quot; | Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)
! width=&quot;80&quot; | Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²
&lt;!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | {{US-HI}} (DYA)
| [[Honolulu]]
| align=&quot;right&quot;| 28.311
| align=&quot;right&quot;| 1.285.498
| align=&quot;right&quot;| 45
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{ASM}} &lt;!-- Samoaya Amerîkanî --&gt; (DYA)
| [[Pago Pago]]
| align=&quot;right&quot;| 199
| align=&quot;right&quot;| 68.688
| align=&quot;right&quot;| 345
|-
| align=&quot;left&quot; | {{GUM}} &lt;!-- Guam --&gt; (DYA)
| [[Hagåtña]]
| align=&quot;right&quot;| 549
| align=&quot;right&quot;| 160.796
| align=&quot;right&quot;| 293
|-
| align=&quot;left&quot; | {{MNP}} &lt;!-- Bakurê Marianan --&gt; (DYA)
| [[Saipan]]
| align=&quot;right&quot;| 477
| align=&quot;right&quot;| 77.311
| align=&quot;right&quot;| 162
|-
| align=&quot;left&quot; | {{TKL}} &lt;!-- Tokelau --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Fakaofo]] (Fale) 
| align=&quot;right&quot;| 10
| align=&quot;right&quot;| 1.431
| align=&quot;right&quot;| 143
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PYF}} &lt;!-- Polînezyaya Fransî --&gt; (Fr.)
| [[Papeete]]
| align=&quot;right&quot;| 4.167
| align=&quot;right&quot;| 257.847
| align=&quot;right&quot;| 62
|-
| align=&quot;left&quot; | {{WLF}} &lt;!-- Wallis û Futuna --&gt; (Fr.)
| [[Mata-Utu]]
| align=&quot;right&quot;| 274
| align=&quot;right&quot;| 15.585
| align=&quot;right&quot;| 57
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NFK}} &lt;!-- Giravên Norfolk --&gt; (Aws.)
| [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]]
| align=&quot;right&quot;| 35
| align=&quot;right&quot;| 1.866
| align=&quot;right&quot;| 53
&lt;!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi)
| [[Hanga Roa]]
| align=&quot;right&quot;| 164
| align=&quot;right&quot;| 3.791
| align=&quot;right&quot;| 23
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NCL}} &lt;!-- Kaledonyaya Nû --&gt; (Fr.)
| [[Nouméa]]
| align=&quot;right&quot;| 19.060
| align=&quot;right&quot;| 207.858
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NIU}} &lt;!-- Niue --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Alofi (Niue)|Alofi]]
| align=&quot;right&quot;| 260
| align=&quot;right&quot;| 2.134
| align=&quot;right&quot;| 8,2
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PCN}} &lt;!-- Giravên Pitcairn --&gt; (Brîtanya)
| [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]]
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 1,0
|}
&lt;!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---&gt;

== Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) ==

* {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan
* {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]]

== Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne ==
* {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê)
* {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye)
* {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê)
* {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya)
* {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA)
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Okyanûsa Başûr]]
[[Kategorî:Okyanûsa Hindî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin]]
[[Kategorî:Okyanûsya| ]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>gvj1dct9okgr5zzmmg5plz8nkl6l4tt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095207</id>
      <parentid>2095205</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T18:23:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2095207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17388" sha1="4p2r715go0rtpvcrk5s684916g5l5ns" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}&lt;/ref&gt; Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;

Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}&lt;/ref&gt; Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran.

Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Oceanic art&quot;, The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}&lt;/ref&gt;
== Etîmolojî ==
Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin &amp; Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kolonîzekirina Okyanûsyayê ===
==== Awistralya ====
[[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]]
Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê. Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne. Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne. Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.

Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine Tasmanyayê. Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahulê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava Gîneya Nû ve girêdayî bû. Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin. Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê &quot;Mirovê Mungo&quot; (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.

Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.

==== Melanezya ====
Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.

Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.

==== Mîkronezya ====
Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.

Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpei bûn. Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.

Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê &quot;Chamorros&quot; hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên &quot;Latte&quot; jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.
==== Polînezya ====
Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekî êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.

== Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! '''Cih'''
! '''Welat'''
! '''Serbajar-Paytext'''
! width=&quot;80&quot; | '''Rûerd &lt;br /&gt; (km²)'''
! width=&quot;80&quot; | '''Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)'''
! '''Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²'''
|-
| [[Wêne:LocationAU.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{AUS}} &lt;!-- Awistraliya --&gt;
| [[Canberra]]
| align=&quot;right&quot;| 7.686.850
| align=&quot;right&quot;| 19.546.792
| align=&quot;right&quot;| 2,5
|-
| [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{COK}} &lt;!-- Giravên Cook --&gt;
| [[Avarua]]
| align=&quot;right&quot;| 240
| align=&quot;right&quot;| 20.811
| align=&quot;right&quot;| 87
|-
| [[Wêne:LocationFiji.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FJI}} &lt;!-- Fîjî --&gt;
| [[Suva]]
| align=&quot;right&quot;| 18.270
| align=&quot;right&quot;| 856.346
| align=&quot;right&quot;| 47
|-
| [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{KIR}} &lt;!-- Kirîbatî --&gt;
| [[Tarawa ya başûr]]
| align=&quot;right&quot;| 811
| align=&quot;right&quot;| 96.335
| align=&quot;right&quot;| 119
|-
| [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{MHL}} &lt;!-- Giravên Marşal --&gt;
| [[Majuro]]
| align=&quot;right&quot;| 181
| align=&quot;right&quot;| 73.630
| align=&quot;right&quot;| 407
|-
| [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FSM}} &lt;!-- Mîkronezya --&gt;
| [[Palikir]]
| align=&quot;right&quot;| 702
| align=&quot;right&quot;| 135.869
| align=&quot;right&quot;| 194
|-
| [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NRU}} &lt;!-- Naûrû --&gt;
| [[Yaren (Distrikt)|Yaren]]
| align=&quot;right&quot;| 21
| align=&quot;right&quot;| 12.329
| align=&quot;right&quot;| 587
|-
| [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NZL}} &lt;!-- Zêlanda Nû --&gt;
| [[Wellington]]
| align=&quot;right&quot;| 268.680
| align=&quot;right&quot;| 3.908.037
| align=&quot;right&quot;| 16,4
|-
| [[Wêne:LocationPalau.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PLW}} &lt;!-- Palau --&gt;
| [[Melekeok (bajar)|Melekeok]]
| align=&quot;right&quot;| 458
| align=&quot;right&quot;| 19.409
| align=&quot;right&quot;| 42
|-
| [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PNG}} &lt;!-- Papua Gîneya Nû --&gt;
| [[Port Moresby]]
| align=&quot;right&quot;| 462.840
| align=&quot;right&quot;| 5.172.033
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{SLB}} &lt;!-- Giravên Salomon --&gt;
| [[Honiara]]
| align=&quot;right&quot;| 28.450
| align=&quot;right&quot;| 494.786
| align=&quot;right&quot;| 17
|-
| [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{WSM}} &lt;!-- Samoa --&gt;
| [[Apia]]
| align=&quot;right&quot;| 2.944
| align=&quot;right&quot;| 178.631
| align=&quot;right&quot;| 61
|-
| [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TON}} &lt;!-- Tonga --&gt;
| [[Nuku'alofa]]
| align=&quot;right&quot;| 748
| align=&quot;right&quot;| 106.137
| align=&quot;right&quot;| 142
|-
| [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TUV}} &lt;!-- Tûvalû --&gt;
| [[Funafuti]]
| align=&quot;right&quot;| 26
| align=&quot;right&quot;| 11.146
| align=&quot;right&quot;| 429
|-
| [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{VUT}} &lt;!-- Vanûatû --&gt;
| [[Port Vila]]
| align=&quot;right&quot;| 12.200
| align=&quot;right&quot;| 196.178
| align=&quot;right&quot;| 16
|}

== Herêmên ne serbixwe ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Welat
! Serbajar
! Rûerd &lt;br /&gt; (km²)
! width=&quot;80&quot; | Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)
! width=&quot;80&quot; | Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²
&lt;!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | {{US-HI}} (DYA)
| [[Honolulu]]
| align=&quot;right&quot;| 28.311
| align=&quot;right&quot;| 1.285.498
| align=&quot;right&quot;| 45
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{ASM}} &lt;!-- Samoaya Amerîkanî --&gt; (DYA)
| [[Pago Pago]]
| align=&quot;right&quot;| 199
| align=&quot;right&quot;| 68.688
| align=&quot;right&quot;| 345
|-
| align=&quot;left&quot; | {{GUM}} &lt;!-- Guam --&gt; (DYA)
| [[Hagåtña]]
| align=&quot;right&quot;| 549
| align=&quot;right&quot;| 160.796
| align=&quot;right&quot;| 293
|-
| align=&quot;left&quot; | {{MNP}} &lt;!-- Bakurê Marianan --&gt; (DYA)
| [[Saipan]]
| align=&quot;right&quot;| 477
| align=&quot;right&quot;| 77.311
| align=&quot;right&quot;| 162
|-
| align=&quot;left&quot; | {{TKL}} &lt;!-- Tokelau --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Fakaofo]] (Fale) 
| align=&quot;right&quot;| 10
| align=&quot;right&quot;| 1.431
| align=&quot;right&quot;| 143
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PYF}} &lt;!-- Polînezyaya Fransî --&gt; (Fr.)
| [[Papeete]]
| align=&quot;right&quot;| 4.167
| align=&quot;right&quot;| 257.847
| align=&quot;right&quot;| 62
|-
| align=&quot;left&quot; | {{WLF}} &lt;!-- Wallis û Futuna --&gt; (Fr.)
| [[Mata-Utu]]
| align=&quot;right&quot;| 274
| align=&quot;right&quot;| 15.585
| align=&quot;right&quot;| 57
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NFK}} &lt;!-- Giravên Norfolk --&gt; (Aws.)
| [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]]
| align=&quot;right&quot;| 35
| align=&quot;right&quot;| 1.866
| align=&quot;right&quot;| 53
&lt;!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi)
| [[Hanga Roa]]
| align=&quot;right&quot;| 164
| align=&quot;right&quot;| 3.791
| align=&quot;right&quot;| 23
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NCL}} &lt;!-- Kaledonyaya Nû --&gt; (Fr.)
| [[Nouméa]]
| align=&quot;right&quot;| 19.060
| align=&quot;right&quot;| 207.858
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NIU}} &lt;!-- Niue --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Alofi (Niue)|Alofi]]
| align=&quot;right&quot;| 260
| align=&quot;right&quot;| 2.134
| align=&quot;right&quot;| 8,2
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PCN}} &lt;!-- Giravên Pitcairn --&gt; (Brîtanya)
| [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]]
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 1,0
|}
&lt;!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---&gt;

== Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) ==

* {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan
* {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]]

== Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne ==
* {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê)
* {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye)
* {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê)
* {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya)
* {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA)
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Okyanûsa Başûr]]
[[Kategorî:Okyanûsa Hindî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin]]
[[Kategorî:Okyanûsya| ]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>4p2r715go0rtpvcrk5s684916g5l5ns</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095208</id>
      <parentid>2095207</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T18:31:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Polînezya */</comment>
      <origin>2095208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18616" sha1="iest51dvefoyux0yasc5mtupwoxygt9" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}&lt;/ref&gt; Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;

Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}&lt;/ref&gt; Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran.

Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Oceanic art&quot;, The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}&lt;/ref&gt;
== Etîmolojî ==
Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin &amp; Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kolonîzekirina Okyanûsyayê ===
==== Awistralya ====
[[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]]
Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê. Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne. Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne. Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.

Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine Tasmanyayê. Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahulê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava Gîneya Nû ve girêdayî bû. Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin. Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê &quot;Mirovê Mungo&quot; (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.

Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.

==== Melanezya ====
Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.

Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.

==== Mîkronezya ====
Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.

Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpei bûn. Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.

Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê &quot;Chamorros&quot; hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên &quot;Latte&quot; jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.
==== Polînezya ====
Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekî êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.

Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de &quot;gelên lapîta&quot; ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.

Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye. Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye. Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200î de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.
=== Lêkolînên ewropî ===

== Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! '''Cih'''
! '''Welat'''
! '''Serbajar-Paytext'''
! width=&quot;80&quot; | '''Rûerd &lt;br /&gt; (km²)'''
! width=&quot;80&quot; | '''Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)'''
! '''Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²'''
|-
| [[Wêne:LocationAU.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{AUS}} &lt;!-- Awistraliya --&gt;
| [[Canberra]]
| align=&quot;right&quot;| 7.686.850
| align=&quot;right&quot;| 19.546.792
| align=&quot;right&quot;| 2,5
|-
| [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{COK}} &lt;!-- Giravên Cook --&gt;
| [[Avarua]]
| align=&quot;right&quot;| 240
| align=&quot;right&quot;| 20.811
| align=&quot;right&quot;| 87
|-
| [[Wêne:LocationFiji.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FJI}} &lt;!-- Fîjî --&gt;
| [[Suva]]
| align=&quot;right&quot;| 18.270
| align=&quot;right&quot;| 856.346
| align=&quot;right&quot;| 47
|-
| [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{KIR}} &lt;!-- Kirîbatî --&gt;
| [[Tarawa ya başûr]]
| align=&quot;right&quot;| 811
| align=&quot;right&quot;| 96.335
| align=&quot;right&quot;| 119
|-
| [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{MHL}} &lt;!-- Giravên Marşal --&gt;
| [[Majuro]]
| align=&quot;right&quot;| 181
| align=&quot;right&quot;| 73.630
| align=&quot;right&quot;| 407
|-
| [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FSM}} &lt;!-- Mîkronezya --&gt;
| [[Palikir]]
| align=&quot;right&quot;| 702
| align=&quot;right&quot;| 135.869
| align=&quot;right&quot;| 194
|-
| [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NRU}} &lt;!-- Naûrû --&gt;
| [[Yaren (Distrikt)|Yaren]]
| align=&quot;right&quot;| 21
| align=&quot;right&quot;| 12.329
| align=&quot;right&quot;| 587
|-
| [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NZL}} &lt;!-- Zêlanda Nû --&gt;
| [[Wellington]]
| align=&quot;right&quot;| 268.680
| align=&quot;right&quot;| 3.908.037
| align=&quot;right&quot;| 16,4
|-
| [[Wêne:LocationPalau.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PLW}} &lt;!-- Palau --&gt;
| [[Melekeok (bajar)|Melekeok]]
| align=&quot;right&quot;| 458
| align=&quot;right&quot;| 19.409
| align=&quot;right&quot;| 42
|-
| [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PNG}} &lt;!-- Papua Gîneya Nû --&gt;
| [[Port Moresby]]
| align=&quot;right&quot;| 462.840
| align=&quot;right&quot;| 5.172.033
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{SLB}} &lt;!-- Giravên Salomon --&gt;
| [[Honiara]]
| align=&quot;right&quot;| 28.450
| align=&quot;right&quot;| 494.786
| align=&quot;right&quot;| 17
|-
| [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{WSM}} &lt;!-- Samoa --&gt;
| [[Apia]]
| align=&quot;right&quot;| 2.944
| align=&quot;right&quot;| 178.631
| align=&quot;right&quot;| 61
|-
| [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TON}} &lt;!-- Tonga --&gt;
| [[Nuku'alofa]]
| align=&quot;right&quot;| 748
| align=&quot;right&quot;| 106.137
| align=&quot;right&quot;| 142
|-
| [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TUV}} &lt;!-- Tûvalû --&gt;
| [[Funafuti]]
| align=&quot;right&quot;| 26
| align=&quot;right&quot;| 11.146
| align=&quot;right&quot;| 429
|-
| [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{VUT}} &lt;!-- Vanûatû --&gt;
| [[Port Vila]]
| align=&quot;right&quot;| 12.200
| align=&quot;right&quot;| 196.178
| align=&quot;right&quot;| 16
|}

== Herêmên ne serbixwe ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Welat
! Serbajar
! Rûerd &lt;br /&gt; (km²)
! width=&quot;80&quot; | Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)
! width=&quot;80&quot; | Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²
&lt;!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | {{US-HI}} (DYA)
| [[Honolulu]]
| align=&quot;right&quot;| 28.311
| align=&quot;right&quot;| 1.285.498
| align=&quot;right&quot;| 45
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{ASM}} &lt;!-- Samoaya Amerîkanî --&gt; (DYA)
| [[Pago Pago]]
| align=&quot;right&quot;| 199
| align=&quot;right&quot;| 68.688
| align=&quot;right&quot;| 345
|-
| align=&quot;left&quot; | {{GUM}} &lt;!-- Guam --&gt; (DYA)
| [[Hagåtña]]
| align=&quot;right&quot;| 549
| align=&quot;right&quot;| 160.796
| align=&quot;right&quot;| 293
|-
| align=&quot;left&quot; | {{MNP}} &lt;!-- Bakurê Marianan --&gt; (DYA)
| [[Saipan]]
| align=&quot;right&quot;| 477
| align=&quot;right&quot;| 77.311
| align=&quot;right&quot;| 162
|-
| align=&quot;left&quot; | {{TKL}} &lt;!-- Tokelau --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Fakaofo]] (Fale) 
| align=&quot;right&quot;| 10
| align=&quot;right&quot;| 1.431
| align=&quot;right&quot;| 143
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PYF}} &lt;!-- Polînezyaya Fransî --&gt; (Fr.)
| [[Papeete]]
| align=&quot;right&quot;| 4.167
| align=&quot;right&quot;| 257.847
| align=&quot;right&quot;| 62
|-
| align=&quot;left&quot; | {{WLF}} &lt;!-- Wallis û Futuna --&gt; (Fr.)
| [[Mata-Utu]]
| align=&quot;right&quot;| 274
| align=&quot;right&quot;| 15.585
| align=&quot;right&quot;| 57
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NFK}} &lt;!-- Giravên Norfolk --&gt; (Aws.)
| [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]]
| align=&quot;right&quot;| 35
| align=&quot;right&quot;| 1.866
| align=&quot;right&quot;| 53
&lt;!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi)
| [[Hanga Roa]]
| align=&quot;right&quot;| 164
| align=&quot;right&quot;| 3.791
| align=&quot;right&quot;| 23
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NCL}} &lt;!-- Kaledonyaya Nû --&gt; (Fr.)
| [[Nouméa]]
| align=&quot;right&quot;| 19.060
| align=&quot;right&quot;| 207.858
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NIU}} &lt;!-- Niue --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Alofi (Niue)|Alofi]]
| align=&quot;right&quot;| 260
| align=&quot;right&quot;| 2.134
| align=&quot;right&quot;| 8,2
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PCN}} &lt;!-- Giravên Pitcairn --&gt; (Brîtanya)
| [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]]
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 1,0
|}
&lt;!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---&gt;

== Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) ==

* {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan
* {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]]

== Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne ==
* {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê)
* {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye)
* {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê)
* {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya)
* {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA)
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Okyanûsa Başûr]]
[[Kategorî:Okyanûsa Hindî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin]]
[[Kategorî:Okyanûsya| ]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>iest51dvefoyux0yasc5mtupwoxygt9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095210</id>
      <parentid>2095208</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:09:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2095210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18627" sha1="5joteayyi3v6me45s5x4ew71l70able" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}&lt;/ref&gt; Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;

Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}&lt;/ref&gt; Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran.

Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Oceanic art&quot;, The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin &amp; Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kolonîzekirina Okyanûsyayê ===
==== Awistralya ====
[[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]]
Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê. Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne. Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne. Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.

Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine Tasmanyayê. Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahulê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava Gîneya Nû ve girêdayî bû. Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin. Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê &quot;Mirovê Mungo&quot; (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.

Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.

==== Melanezya ====
Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.

Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.

==== Mîkronezya ====
Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.

Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpei bûn. Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.

Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê &quot;Chamorros&quot; hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên &quot;Latte&quot; jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.
==== Polînezya ====
Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekî êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.

Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de &quot;gelên lapîta&quot; ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.

Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye. Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye. Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200î de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.
=== Lêkolînên ewropî ===

== Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! '''Cih'''
! '''Welat'''
! '''Serbajar-Paytext'''
! width=&quot;80&quot; | '''Rûerd &lt;br /&gt; (km²)'''
! width=&quot;80&quot; | '''Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)'''
! '''Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²'''
|-
| [[Wêne:LocationAU.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{AUS}} &lt;!-- Awistraliya --&gt;
| [[Canberra]]
| align=&quot;right&quot;| 7.686.850
| align=&quot;right&quot;| 19.546.792
| align=&quot;right&quot;| 2,5
|-
| [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{COK}} &lt;!-- Giravên Cook --&gt;
| [[Avarua]]
| align=&quot;right&quot;| 240
| align=&quot;right&quot;| 20.811
| align=&quot;right&quot;| 87
|-
| [[Wêne:LocationFiji.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FJI}} &lt;!-- Fîjî --&gt;
| [[Suva]]
| align=&quot;right&quot;| 18.270
| align=&quot;right&quot;| 856.346
| align=&quot;right&quot;| 47
|-
| [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{KIR}} &lt;!-- Kirîbatî --&gt;
| [[Tarawa ya başûr]]
| align=&quot;right&quot;| 811
| align=&quot;right&quot;| 96.335
| align=&quot;right&quot;| 119
|-
| [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{MHL}} &lt;!-- Giravên Marşal --&gt;
| [[Majuro]]
| align=&quot;right&quot;| 181
| align=&quot;right&quot;| 73.630
| align=&quot;right&quot;| 407
|-
| [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FSM}} &lt;!-- Mîkronezya --&gt;
| [[Palikir]]
| align=&quot;right&quot;| 702
| align=&quot;right&quot;| 135.869
| align=&quot;right&quot;| 194
|-
| [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NRU}} &lt;!-- Naûrû --&gt;
| [[Yaren (Distrikt)|Yaren]]
| align=&quot;right&quot;| 21
| align=&quot;right&quot;| 12.329
| align=&quot;right&quot;| 587
|-
| [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NZL}} &lt;!-- Zêlanda Nû --&gt;
| [[Wellington]]
| align=&quot;right&quot;| 268.680
| align=&quot;right&quot;| 3.908.037
| align=&quot;right&quot;| 16,4
|-
| [[Wêne:LocationPalau.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PLW}} &lt;!-- Palau --&gt;
| [[Melekeok (bajar)|Melekeok]]
| align=&quot;right&quot;| 458
| align=&quot;right&quot;| 19.409
| align=&quot;right&quot;| 42
|-
| [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PNG}} &lt;!-- Papua Gîneya Nû --&gt;
| [[Port Moresby]]
| align=&quot;right&quot;| 462.840
| align=&quot;right&quot;| 5.172.033
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{SLB}} &lt;!-- Giravên Salomon --&gt;
| [[Honiara]]
| align=&quot;right&quot;| 28.450
| align=&quot;right&quot;| 494.786
| align=&quot;right&quot;| 17
|-
| [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{WSM}} &lt;!-- Samoa --&gt;
| [[Apia]]
| align=&quot;right&quot;| 2.944
| align=&quot;right&quot;| 178.631
| align=&quot;right&quot;| 61
|-
| [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TON}} &lt;!-- Tonga --&gt;
| [[Nuku'alofa]]
| align=&quot;right&quot;| 748
| align=&quot;right&quot;| 106.137
| align=&quot;right&quot;| 142
|-
| [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TUV}} &lt;!-- Tûvalû --&gt;
| [[Funafuti]]
| align=&quot;right&quot;| 26
| align=&quot;right&quot;| 11.146
| align=&quot;right&quot;| 429
|-
| [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{VUT}} &lt;!-- Vanûatû --&gt;
| [[Port Vila]]
| align=&quot;right&quot;| 12.200
| align=&quot;right&quot;| 196.178
| align=&quot;right&quot;| 16
|}

== Herêmên ne serbixwe ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Welat
! Serbajar
! Rûerd &lt;br /&gt; (km²)
! width=&quot;80&quot; | Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)
! width=&quot;80&quot; | Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²
&lt;!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | {{US-HI}} (DYA)
| [[Honolulu]]
| align=&quot;right&quot;| 28.311
| align=&quot;right&quot;| 1.285.498
| align=&quot;right&quot;| 45
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{ASM}} &lt;!-- Samoaya Amerîkanî --&gt; (DYA)
| [[Pago Pago]]
| align=&quot;right&quot;| 199
| align=&quot;right&quot;| 68.688
| align=&quot;right&quot;| 345
|-
| align=&quot;left&quot; | {{GUM}} &lt;!-- Guam --&gt; (DYA)
| [[Hagåtña]]
| align=&quot;right&quot;| 549
| align=&quot;right&quot;| 160.796
| align=&quot;right&quot;| 293
|-
| align=&quot;left&quot; | {{MNP}} &lt;!-- Bakurê Marianan --&gt; (DYA)
| [[Saipan]]
| align=&quot;right&quot;| 477
| align=&quot;right&quot;| 77.311
| align=&quot;right&quot;| 162
|-
| align=&quot;left&quot; | {{TKL}} &lt;!-- Tokelau --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Fakaofo]] (Fale) 
| align=&quot;right&quot;| 10
| align=&quot;right&quot;| 1.431
| align=&quot;right&quot;| 143
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PYF}} &lt;!-- Polînezyaya Fransî --&gt; (Fr.)
| [[Papeete]]
| align=&quot;right&quot;| 4.167
| align=&quot;right&quot;| 257.847
| align=&quot;right&quot;| 62
|-
| align=&quot;left&quot; | {{WLF}} &lt;!-- Wallis û Futuna --&gt; (Fr.)
| [[Mata-Utu]]
| align=&quot;right&quot;| 274
| align=&quot;right&quot;| 15.585
| align=&quot;right&quot;| 57
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NFK}} &lt;!-- Giravên Norfolk --&gt; (Aws.)
| [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]]
| align=&quot;right&quot;| 35
| align=&quot;right&quot;| 1.866
| align=&quot;right&quot;| 53
&lt;!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi)
| [[Hanga Roa]]
| align=&quot;right&quot;| 164
| align=&quot;right&quot;| 3.791
| align=&quot;right&quot;| 23
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NCL}} &lt;!-- Kaledonyaya Nû --&gt; (Fr.)
| [[Nouméa]]
| align=&quot;right&quot;| 19.060
| align=&quot;right&quot;| 207.858
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NIU}} &lt;!-- Niue --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Alofi (Niue)|Alofi]]
| align=&quot;right&quot;| 260
| align=&quot;right&quot;| 2.134
| align=&quot;right&quot;| 8,2
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PCN}} &lt;!-- Giravên Pitcairn --&gt; (Brîtanya)
| [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]]
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 1,0
|}
&lt;!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---&gt;

== Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) ==

* {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan
* {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]]

== Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne ==
* {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê)
* {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye)
* {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê)
* {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya)
* {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA)
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Okyanûsa Başûr]]
[[Kategorî:Okyanûsa Hindî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin]]
[[Kategorî:Okyanûsya| ]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>5joteayyi3v6me45s5x4ew71l70able</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kolera</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46347</id>
    <revision>
      <id>2095240</id>
      <parentid>1836768</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T08:51:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2095240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4660" sha1="282x2h775r1imijgs66pvol9hau9enh" xml:space="preserve">{{Hişyariya bijîşkî}}
{{Etîketa ref tine|tarîx=nîsan 2024}}
[[Wêne:Cholera.png|thumb|'''Kolera li cîhanê''':
{{legend|#e0c000|Kolera heye (hindik)}}
{{legend|#fd0000|Kolera heye (zêde)}}]]

[[Wêne:Cholera bacteria SEM.jpg|thumb|Bakteriyên kolerayê]]

'''Kolera''', '''kulemar''', '''qolerek''', '''hêtereş''' an jî '''çavqulke'''&lt;ref&gt;[[Sedat Ulugana]] (2020). &quot;Evdalê Zeynikê, yuzbaşiyê îngilîz û kolera.&quot;, Xwebûn, 19:2020, r. 8.&lt;/ref&gt;, zikêşa ji navê ya giran, navêşa reş nexweşiyeke mîkrobîk e. Pirranî ji mîkrobên di nava avê de ne û xwarinan derbas dibe. Bakterî dibin sedema [[vartoyî|vartoyiyeke]] ([[vîrik]], [[îshel]], [[emelî]]) giran û vereşanê. Heger di dema xwe de terapiya wê bê kirin pirranî derbas dibe. Lê heger bêî [[terapî]] bimîne, dikare bibe sedemê ji 20% heya 70% mirina kesên pê nexweş ketine.

Mixabin li [[Kurdistan]]ê ev nexweşî ji ber xizanî û nebûna derfetên tarapiyê dibe sedemê mirina bi hezaran mirovan, bi taybetî mirina zarok û temendirêjan. Mirov dikare bêje ev nexweşî li xizanan dide.

Li [[Ewropa]]yê îxbara saloxdana vê nexweşiyê mecbûrî ye. Ango heger mirov pê hesiya yek bi vê nexweşiyê ketiye, divê saziyên tenduristiyê yan polîs agahdar bike. Heger neke, dikare bê cezakirin.

== Pêkhênerî (patojenî) ==
[[Wêne:Cholera bacteria SEM.jpg|thumb|hochkant|çep|Bakteriyên kolerayê, wergirtin ji [[elektronmîkroskop]]ê]]
[[Wêne:Vibrio cholerae.jpg|thumb|hochkant|Bakteriya kolareyê, ''Cholerabakterium O395'' tîpa êrîşkar, bixetere]]

Kolera ji bakteriya bi navê ''Vibrio cholerae'' pêk tê. Dibe sedemê vartoyiyeke (îshel, emelî) biavî. [[Patojenî|Patojeniya]] wê cara pêşîn ji aliyê [[Filippo Pacini]] ve di sala 1854ê de hatiye vedîtin, peytandin.

[[Robert Koch]] sala 1883yê bi tevî [[Johann Friedrich Bernhard Fischer|Bernhard Fischer]] û [[Georg Gaffky]] li [[Misir]]ê li ser nexweşên ji nexweşiyên [[rodî|rodiyan]] ([[rovî]], [[rûvî]]) mirine lêkolînên berfireh dikin û patojeniyên kolerayê bi berfirehî rave dikin.

Pirranî li welatên aboriya wan ne baş e rû dide. Bi avê û xwarinan (bo mînak xwarina masiyan) di nava gel de belav dibe. [[Klor]]kirina avê bi giştî nebe jî, pirranî pêşî li kolerayê digire.

Mixabin ev vîrus kirine çek jî û di şeran de gelek caran hatiye bikaranîn jî. Li dijî kurdan çendîn hatiye bikaranîn, nayê zanîn.

== Sîmptom û nîşanên wê ==
Bi pêvedana bakteriyan ve, di nava 2-3 rojan de, bi sê gihanekan xwe dide der:
# Vartoyiyeke (emelî, îshel, vîrik) eksokî (birik, bieynat) ya biav û carcaran [[kilmûçî]] (bilîk, biçilm) û kêmcaran zikêş.
# [[Gihanek]]a, [[merhakeya eksîkkozê]]. Ango gihaneka di laşê mirov de av kêm dibe. Îshel ava laş kêm dike. Tîna laş dikeve, reng-rû spî dibe.
# Gihaneka herî giran. Laş êdî ketiye têkoşîna dawî, di komayê de ye. Di vê gihanekê de dikare hin bakteriyên din jî bi laş vedin. Bo mînak dikare di vê gihanekê de îltîheba piş û cergan rû bide.

Dibêjin mirovên ku koma xwîna wan &quot;0&quot; in, bêhtir bi vê bakteriyê tên vedan.

== [[Diyagnoz]] û terapî ==
Ji rûniştina (pîsiya rodîkan, kot, gû) nexweşan nimûne tên girtin û bi wê peytandina bakteriyan dibe. Heger nexweş di demê de hatibe klînîkê cihê tirsê nîne. [[pH]]´a organîzmayê tê normalîzekirin.

Bi antîbakteriyan, normalîzekirina asta ava laşê, zêdekirina asta [[glukoz]]ê, [[natriyûmklorîd]], [[kaliyûmklorîd]] û îzolekirinê têkoşîn tê dayîn.

== Çavkanî ==
* [[Richard J. Evans]]: ''Tod in Hamburg. Stadt, Gesellschaft und Politik in den Cholera-Jahren 1830-1910.'' Reinbek 1990, ISBN 3-498-01648-2
* Gerold Schmidt: ''Cholera-Zeitungen'' (1831–1832) als biographisch-genealogische Quelle in: ''Genealogie. Deutsche Zeitschrift für Familienkunde''. Neustadt (Aisch). 46. Jahrgang 1997, S. 708–736 (mit Abb.)
* H. Lodisch (Zellbiologie) 4. Aufl.
* [[Steven Johnson (Autor)|Steven Johnson]]: ''The Ghost Map.'' Riverhead Books, U.S., ISBN 978-1-59448-925-9
* ''A single dose of azithromycin was more effective than ciprofloxacin for severe cholera in men in Bangladesh.'' Evid Based Med. 2006 Dec;11(6):181
* Myron Echenberg: ''Africa in the Time of Cholera. A Histsory of Pandemics from 1817 to the Present'', Cambridge University Press, New York 2011 (Paperback) ISBN 978-0-521-18820-3

== Girêdanên derve ==

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Çekên biyolojîk]]
[[Kategorî:Nexweşiyên mîkrobîk]]
[[Kategorî:Nexweşiyên saloxdana wan mecbûrî ne]]
[[Kategorî:Nexweşî]]
[[Kategorî:Tendurustî]]</text>
      <sha1>282x2h775r1imijgs66pvol9hau9enh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095242</id>
      <parentid>2095240</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T08:57:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2095242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4445" sha1="q13hrjgiadp6chswo0apmdr0ag7llr3" xml:space="preserve">{{Hişyariya bijîşkî}}
{{Etîketa ref tine|tarîx=nîsan 2024}}
{{Agahîdanka giştî
| sernavê_ wêne     = Bakteriyên kolerayê
}}
[[Wêne:Cholera.png|thumb|'''Kolera li cîhanê''':
{{legend|#e0c000|Kolera heye (hindik)}}
{{legend|#fd0000|Kolera heye (zêde)}}]]

'''Kolera''', '''kulemar''', '''qolerek''', '''hêtereş''' an jî '''çavqulke'''&lt;ref&gt;[[Sedat Ulugana]] (2020). &quot;Evdalê Zeynikê, yuzbaşiyê îngilîz û kolera.&quot;, Xwebûn, 19:2020, r. 8.&lt;/ref&gt;, zikêşa ji navê ya giran, navêşa reş nexweşiyeke mîkrobîk e. Pirranî ji mîkrobên di nava avê de ne û xwarinan derbas dibe. Bakterî dibin sedema [[vartoyî|vartoyiyeke]] ([[vîrik]], [[îshel]], [[emelî]]) giran û vereşanê. Heger di dema xwe de terapiya wê bê kirin pirranî derbas dibe. Lê heger bêî [[terapî]] bimîne, dikare bibe sedemê ji 20% heya 70% mirina kesên pê nexweş ketine.

Mixabin li [[Kurdistan]]ê ev nexweşî ji ber xizanî û nebûna derfetên tarapiyê dibe sedemê mirina bi hezaran mirovan, bi taybetî mirina zarok û temendirêjan. Mirov dikare bêje ev nexweşî li xizanan dide.

Li [[Ewropa]]yê îxbara saloxdana vê nexweşiyê mecbûrî ye. Ango heger mirov pê hesiya yek bi vê nexweşiyê ketiye, divê saziyên tenduristiyê yan polîs agahdar bike. Heger neke, dikare bê cezakirin.

== Pêkhênerî (patojenî) ==
Kolera ji bakteriya bi navê ''Vibrio cholerae'' pêk tê. Dibe sedemê vartoyiyeke (îshel, emelî) biavî. [[Patojenî|Patojeniya]] wê cara pêşîn ji aliyê [[Filippo Pacini]] ve di sala 1854ê de hatiye vedîtin, peytandin.

[[Robert Koch]] sala 1883yê bi tevî [[Johann Friedrich Bernhard Fischer|Bernhard Fischer]] û [[Georg Gaffky]] li [[Misir]]ê li ser nexweşên ji nexweşiyên [[rodî|rodiyan]] ([[rovî]], [[rûvî]]) mirine lêkolînên berfireh dikin û patojeniyên kolerayê bi berfirehî rave dikin.

Pirranî li welatên aboriya wan ne baş e rû dide. Bi avê û xwarinan (bo mînak xwarina masiyan) di nava gel de belav dibe. [[Klor]]kirina avê bi giştî nebe jî, pirranî pêşî li kolerayê digire.

Mixabin ev vîrus kirine çek jî û di şeran de gelek caran hatiye bikaranîn jî. Li dijî kurdan çendîn hatiye bikaranîn, nayê zanîn.

== Sîmptom û nîşanên wê ==
Bi pêvedana bakteriyan ve, di nava 2-3 rojan de, bi sê gihanekan xwe dide der:
# Vartoyiyeke (emelî, îshel, vîrik) eksokî (birik, bieynat) ya biav û carcaran [[kilmûçî]] (bilîk, biçilm) û kêmcaran zikêş.
# [[Gihanek]]a, [[merhakeya eksîkkozê]]. Ango gihaneka di laşê mirov de av kêm dibe. Îshel ava laş kêm dike. Tîna laş dikeve, reng-rû spî dibe.
# Gihaneka herî giran. Laş êdî ketiye têkoşîna dawî, di komayê de ye. Di vê gihanekê de dikare hin bakteriyên din jî bi laş vedin. Bo mînak dikare di vê gihanekê de îltîheba piş û cergan rû bide.

Dibêjin mirovên ku koma xwîna wan &quot;0&quot; in, bêhtir bi vê bakteriyê tên vedan.

== [[Diyagnoz]] û terapî ==
Ji rûniştina (pîsiya rodîkan, kot, gû) nexweşan nimûne tên girtin û bi wê peytandina bakteriyan dibe. Heger nexweş di demê de hatibe klînîkê cihê tirsê nîne. [[pH]]´a organîzmayê tê normalîzekirin.

Bi antîbakteriyan, normalîzekirina asta ava laşê, zêdekirina asta [[glukoz]]ê, [[natriyûmklorîd]], [[kaliyûmklorîd]] û îzolekirinê têkoşîn tê dayîn.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* [[Richard J. Evans]]: ''Tod in Hamburg. Stadt, Gesellschaft und Politik in den Cholera-Jahren 1830-1910.'' Reinbek 1990, ISBN 3-498-01648-2
* Gerold Schmidt: ''Cholera-Zeitungen'' (1831–1832) als biographisch-genealogische Quelle in: ''Genealogie. Deutsche Zeitschrift für Familienkunde''. Neustadt (Aisch). 46. Jahrgang 1997, S. 708–736 (mit Abb.)
* H. Lodisch (Zellbiologie) 4. Aufl.
* [[Steven Johnson (Autor)|Steven Johnson]]: ''The Ghost Map.'' Riverhead Books, U.S., ISBN 978-1-59448-925-9
* ''A single dose of azithromycin was more effective than ciprofloxacin for severe cholera in men in Bangladesh.'' Evid Based Med. 2006 Dec;11(6):181
* Myron Echenberg: ''Africa in the Time of Cholera. A Histsory of Pandemics from 1817 to the Present'', Cambridge University Press, New York 2011 (Paperback) ISBN 978-0-521-18820-3

== Girêdanên derve ==

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Çekên biyolojîk]]
[[Kategorî:Nexweşiyên mîkrobîk]]
[[Kategorî:Nexweşiyên saloxdana wan mecbûrî ne]]
[[Kategorî:Nexweşî]]
[[Kategorî:Tendurustî]]</text>
      <sha1>q13hrjgiadp6chswo0apmdr0ag7llr3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Huseynê Mukriyanî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46372</id>
    <revision>
      <id>2095183</id>
      <parentid>1762906</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T12:12:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2095183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5055" sha1="fe0v8m9r18beis6oo7ozpwb6ncrf2tb" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| nav                = Husênê Mukriyanî
| navê_rastî         = 
| bernav             = Husên Hûznî Mukriyanî,
Damawî Mukriyanî
| wêne               = [[Wêne:Damaw Hûsênê Mukriyanî.jpg|200px|Husênê Mukriyanî]]
| sernavê_wêne       = 
| şanenav            = 
| roja_jidayikbûnê   = 12’ê [[îlon]]a 1893'an
| cihê_jidayikbûnê   = gônde boxdekendî, [[Seqiz]]
| roja_mirinê        = 20’ê [[îlon]]a [[1947]]
| cihê_mirinê        = [[Bexda]], [[Iraq]]
| dîn                = 
| netewe             = Kurd
| serdem             = Sedsala 19'an û 20'an
| hevwelatî          = Kurdistan
| destûrname         = 
| bandor             = 
| pîşe               = [[Dîroknas]]
| xelat              = 
| malper             = 
}}
'''Damaw Huseynê Mukriyanî''' yan '''Husên Hûznî Mukriyanî''' yan jî '''Damawî Mukriyanî''' (jdb. 12’ê [[îlon]]a 1883'an, li [[seqiz]]ê - m. 20’ê [[îlon]]a [[1948]]'an, li [[Bexda]]yê) [[dîroknas]] û [[rojnamevan]]ekî [[kurd]] e.

Navê temam yê Damaw Husênê Mukrîyanî, ''Seyîd Husênê kurê Seyîd Ebdulletîf kurê Şêx Îsmaîl'' e. Di 12 [[sal]]iya xwe da çû [[Merax]], [[Tewrêz]] û [[Yerewan]]ê. Pişt ra, 12 sala bi [[kinc]]ên [[Efxanistan|efxanî]], ji bo komkirin û tomarkirina [[dîrok]]a kurd, li hemû [[Kurdistan]] û welatên derva ([[Misir]], [[Libnan]], [[Hîcaz]], [[Fransa]], hwd) geriya.

Jiyana wî ya rewşenbîrî û rojnamevanî di sala 1917’an da di gel [[Mihemed Mihrî]], bi belavkirina [[Kurdistan (rojname)|Rojnameya Kurdistanê]] dest pê kir. Wî nêzîkî salekî ev rojname li [[Stenbol]]ê belav kir.

Wî berhemên [[wêje|edebî]] û dîrokî nivîsî û bi xwe çap kir. Wî di navbera salên 1925 heta 1947'an da, 18 [[pirtûk]]ên çap kirin ku piraniya wan li ser dîroka kurd û Kurdistanê bûn û xwedanê zanyariyên bi nirx in.

Ew di nav kurdan de yekemîn kes e ku, [[çapxane]] ji bo [[ziman]], [[dîrok]] û [[Wêjeya kurdî]] damêzrand. Wî di sala 1915'an da li [[bajar]]ê [[Heleb]]ê çapxanek damezrand. Li wê derê piştevanî da [[Serhildana Şêx Seîdê Pîranê]]. Di encamê da desthelatdarên wê çaxê, li Helebê ew aciz kirin. Damaw Husênê Mukriyanî ser van bûyeran, di sala 1925'an da çapxana xwe bir [[Kurdistana Başûr]] û li bajêrê [[Rewandiz]]ê damêzrand.

Di 25’ê [[Gulan]]a 1926'an da li Rewandizê yekemîn hejmara kovara &quot;[[Zarî Kurmancî]]&quot; derxist. Di navbera salên 1926 û 1932’an da kovara Zarî Kurmancî çap kir. Ji vê [[kovar]]ê 24 hejmar belav kir.

Di sala 1934’an da li [[Silêmanî|Silêmaniyê]] di gel [[Pîremêrd]], [[Rojnameya Jiyan]] belav kir.

Di sala 1935-1936’an da li [[Hewlêr]]ê di gel [[parêzer]] [[Şît Mistefa]], [[Kovara Ronakî]] belav kir.

Di navbera salên 1942-1946’an da rolê serekî di nivîskariya [[kovara Dengî Gêtî Taze]]da girt.

Di roja 20’ê îlona 1948’an da li bajarê [[Bexda]]yê jiyana xwe ji dest da. Termê wî li bajarê Hewlêrê di [[Goristana Îmam Mihemed]] da hat veşartin.

== Berhem ==
* Gevherê Yekane Heleb 1914
* Mêrgeya Dilan Heleb 1920
* Xunçeyî Biharistan Heleb 1925
* Pêşkevtin Revandiz 1927
* Avirekî Paşev Revandiz
* Mêjûyî hukimdaranî Baban Revandiz 1931
* Navdaranî kurd Revandiz 1931
* Mîranî Soran Revandiz 1935
* Şahenşahanî kurdî Zend 1936
* Kurd û Nadirşahî Hevşar 1936
* Kurdistanî Mokriyan Revandiz 1938
* Be kurtî hekayetî dîrokî rojnamekan da 1947

Dîsa jî kitêbên Mamoste Seyid Hosên Hoznî wekû:
* Eilamî Kurd
* Tarîxî Baramî Çûbîn
* Tarîxî Kurdistan III
* Mêjûyî Koyê
* Sablax (Mehabad) û Şêx Obeydollahê Nehriyê
* Selaheddînê Eyûbî li mêjû da
* Neteveyê kurd
* Elmiretolakise li tarîx Şarezor û Meşahîroha
* Mêjûyî Aşoriyekan
* Caf û Dizlî li mêjû da
* Simko û Seyid Tahayê Şemzînan
* Mêjûyî Hewlêr
* Mêjûyî Şarî Kerkûk
* Mîranî kurd le Îraq da
* Îmadiyê. Behdînan,Êzidî û Baban
* Kurd û serfirazî
* Kurdistan le şerekanî cengî cihanî yekom da

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* [http://www.rojevakurd.com/iro/7619-Gulan.html www.rojevakurd.com/Damaw Hûsênê Mukriyanî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110902002553/http://www.rojevakurd.com/iro/7619-Gulan.html |date=2011-09-02 }}
* [http://www.eduhok.net/nubun/69/pdf/tor/mukriyani.pdf www.eduhok.net/mukriyani.pdf (Musedeq Tûvî-Husên Huznî Mukriyanî)]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2021 }}
* [http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/c9/Musedeq_T%C3%BBv%C3%AE-Hus%C3%AAn_Huzn%C3%AE_Mukriyan%C3%AE.pdf upload.wikimedia.org (Musedeq Tûvî-Husên Huznî Mukriyanî)]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}

{{Wêjevanên kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîroknasên kurd]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1893]]
[[Kategorî:Kesên ji Seqizê]]
[[Kategorî:Kesên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Mirin 1948]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Rojnamevanên kurd]]</text>
      <sha1>fe0v8m9r18beis6oo7ozpwb6ncrf2tb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Muzîka pop</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54700</id>
    <revision>
      <id>2095217</id>
      <parentid>1895878</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:27:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2095217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9658" sha1="4hyv5xpbtbb6eujnjkxgzy0lasss9q8" xml:space="preserve">{{Paqij bike|tarîx=tîrmeh 2024}}
{{Agahîdank cureyên stranê
| nav                = Pop music
| reng               = reş
| bgcolor            = #87CEEB
| jêderkên muzîkî    = *[[Traditional pop music|Traditional pop]]&lt;ref&gt;[http://www.allmusic.com/subgenre/traditional-pop-ma0000002961/artists  Traditional Pop, ''Allmusic.com'']. Retrieved 25 August 2016&lt;/ref&gt;{{not in citation|date=August 2016}}
*[[rock and roll]]&lt;ref name=&quot;Grove&quot;/&gt;
*[[Folk music|folk]]&lt;ref name=&quot;pc1&quot;/&gt;
| jêderkên çandî     = Mid-1950s, [[United States]] and [[United Kingdom]]
| navgîn             = 
| wêne               = 
| sernûçe            = 
| jêder              = 
| lîsteya bincure    = List of pop music genres
| bincure            = * [[Art pop]]
* [[Brill Building (genre)|Brill Building]]
* [[bubblegum pop]]
* [[Cantopop]]
* [[Christian pop]]
* [[dance-pop]]
* [[electropop]]
* [[Europop]]
* [[J-pop]]
* [[K-pop]]
* [[Latin pop]]
* [[operatic pop]]
* [[progressive pop]]
* [[sophisti-pop]]
* [[synth-pop]]
* [[space age pop]]
* [[sunshine pop]]
* [[teen pop]]
| cureyên tevhevbûn  = * [[Baroque pop]]
* [[crossover (music)|crossover pop]]
* [[country pop]]
* [[disco]]
* [[experimental pop]]
* [[indie pop]]
* [[jangle pop]]
* [[New wave music|new wave]]
* [[pop punk]]
* [[pop-rap]]
* [[pop rock]]
* [[power pop]]
* [[psychedelic pop]]
* [[smooth jazz]]
* [[Contemporary R&amp;B|R&amp;B]]
* [[wonky pop]]
| dîmenên herêmî     = * [[C-pop|China]]
* [[Indian pop|India]]
* [[Indo pop|Indonesia]]
* [[Italian popular music#Contemporary Music|Italy]]
* [[J-pop|Japan]]
* [[K-pop|Korea]]
* [[Malaysian pop|Malaysia]]
* [[Mexican pop music|Mexican]]
* [[Moroccan pop|Morocco]]
* [[Pakistani pop music|Pakistan]]
* [[P-pop|Philippines]]
* [[Russian pop|Russia]]
* [[Nordic popular music|Scandinavia]]
* [[Swedish pop music|Sweden]]
* [[Taiwanese pop|Taiwan]]
* [[Thai pop music|Thailand]]
* [[Turkish pop music|Turkey]]
* [[British pop music|United Kingdom]]
* [[American pop|United States]]
* [[V-pop|Vietnam]]
| dîmenên cihî       = 
| mijarên din        = *[[Pop music automation]]
*[[poptimism]]
*[[rock music]]
| sala niha          = yes
}}
[[Wêne:Michael Jackson in 1988.jpg|thumb|[[Michael Jackson]] (1988) di salên 1980an de wek &quot;Şahê Muzîka Pop&quot; hat binavkirin.]]

'''Muzîka pop''' cureyekî muzîka populer a modern e ku di nîvê salên 50an de nemaze li [[Amerîka]] û [[Brîtanya]]yê dest pê kir.

== Tarîx ==
{{Beşa vala|tarîx=tîrmeh 2024}}

== Muzîka pop a kurdî ==

=== Destpêkên populerbûna muzîka kurdî ===
Ji ber ku zimanê kurdî xwediyê çend zaravayên cuda ye û welatê kurdan hatiye çar perçe kirin, pêşketina muzîka kurdî (û bi vê yekê populerbûna muzîka kurdî) li gorî herêm û zaravayên Kurdistanê cuda pêk hatiye û lewra li gorî herêm yan jî zaravayên mezin ên kurdî kare bê veqetandin.

==== Populerbûna muzîka kurmancî ====
Meriv kare bibêje ku li Kurdistana bakur, muzîka populer a bi kurmancî di salên [[1990]]'iyan de digel serxwebûnên civakî yên gelê kurd derket holê. Ji ber giranbûna şer a li Kurdistana bakur (valakirin û şewitandina gundên kurd, [[kuştinên ne diyar]] û hwd.) piştgiriya gelê kurd a ji [[PKK]]'ê re her ku çû meztir bû. Ev piştgirî bi taybetî di guhertina muzîka kurdî de xwe da nasîn, ji ber ku giranbûna şer bû sedema siyasîkirina muzîka kurdî jî. Bi vî rengî, gelek stranên nûjên ên siyasî hatin belawkirin û rastî eleqeyeke mezin a gelê kurd hatin. Di heman demê de stranbêjên navdar ên muzîka kurmancî (wek [[Şiwan Perwer]], [[Nizamettin Ariç]] û [[Ciwan Haco]]) dest bi ji nû ve şîrovekirina [[kilam]]ên kevin kirin û ew kilamên ku bi awayeke nûjên/cûda xwendin xistin nava albumên xwe.

Wek hate gotin, PKK'ê ji bo guhertin, nûjênbûn û belawbûna muzîka kurd roleke mezin lîst û muzîka kurdî (kurmancî) gihande asteke populer. Bi xortbûna hereketa PKK'ê, gotinên stran û kilamên kurdî yên populer jî guherîn: peyvên nû yên wek ''[[Apo]]'', ''[[azadî]]'', ''[[gerîlla]]'' û hwd. ketin nava muzîka kurdî û bûn perçeyeke girîng a muzîka kurdî ya nûjên. Herwiha, ev guhertin bû sedema xortbûna muzîka kurdî ya protestokirinê jî: Bi rêya ciwanên kurd ên ku di çarçoveya navend û komeleyên kurdan de dest bi xebatên hunerî kirin, ev beşa nûjên a muzîka kurdî gihîşte [[bajar]] û [[metropol]]ên mezin ên [[Tirkiyê]]. Gelek [[kom]]ên navdar di salên 1990'iyan de hatin avakirin û bi repertuwarên xwe bandorên elemantên muzîka rojavayî ji muzîka kurd re qezenc kirin.

Çend komên ku bi stranên xwe yên pirzimanî muzîka kurdî ji guhdarvanên tirk re jî pêşkêş kirin, komên bi navê 'Grup Yorum' û 'Kardeş Türküler' in.

Dîsa salên 90'iyan e ku stîleke nû dikeve nava muzîka kurdî, ku navê vê stîlê jî Pop e. Bi xebatên hunermend Rotînda cara ewil stranbêjekî kurd bi tevahî xwe da Pop'ê û çend albumên ku meriv kare wek Popza kurdî bi nav bike derxist piyasê. Wek di stîlên din ên muzîka kurmancî ya nûjên de, ev stîl jî pir caran bi gotinên xwe bangên siyasî kir sermijar.

Heta îro, gelek gerîllayên ciwan jî bi nasnameyên xwe yên hunerî xebatên muzîkî kirine û derbasî dîroka muzîka kurdî bûne. Şehîdbûna wan a li serê çiyan bûne wendayiyeke trajîk ji bo hunera kurdî. Ew hunermendên ciwan bi stranên xwe ketin bêriya/hafizeya hunera kurd. Sehîd Mizgîn, Hozan Serhed û Sehîd Sefkan tenê çend mînakên ew hunermendên ciwan in.

==== Populerbûna muzîka soranî ====
'''(lê vêrê tevlheviyê mezin hene û zaniyarêzên şaş hatina nivêsîn, zaxo kurmancin li başûr û di vê nivêsîne li xwarê soranî û bahdînî tevlî hev kirine û bahdîniyê kurmanc Axêv wek soran qelam dan, dixazim ev per bê ser rastkirin)'''

Hewldanên nûjên kirina muzîka soranî digihêjin heta salên 70'iyan: bi rêya çend stranên hunermendên ciwan ên wek Erdal Zaxoyî stranên soranî - belkî cara ewil - bi rîtm û enstrumanên rojavayî hatin zelalkirin. Mînakeke vê pêsketinê strana Erdal Zaxoyî ya bi navê 'Birîndar im' e (di vê stranê de gîtar beseke girîng a melodiyê digire).
Bi rizgarbûna Kurdistana basûr û avakirina Hikûmeta herêma Kurdistana Iraq astengiyên li ser nasnameya kurd gav bi gav ji holê rabûn û evya rêyeke berfireh ji bo rêxistinên civakî, çandî û hunerî hate vekir. Digel vê yekê, muzîka kurdî jî bi awayeke hêsantir êdî gihîste guhdarvanan û her ku çû populertir bû.
Çend hunermendên Kurdistana basûr ên ku ji ber zext û zordariya rejîma Seddem Huseyîn mecbûr mabûn jiyan û hunera xwe li diasporayê bimesînin, digel rizgariya basûr vegeriyan welatê xwe û, bi tecrube û xebatên xwe yên bi hunermendên biyanî re bandoreke nûjên û cûda dan muzîka kurdî. Stranbêjên mîna Naser Rezazî, ên ku li derveyî welat diman, bi vî havî êdî giranî dan welêt û hewl dan valahiya hunerî ya li welêt tijî bikin.
Herwiha, bransa muzîkê ya ciwan her ku çû bi stranbêjên cur bi cur zengîn bû. Weke li bakurê Kurdistanê, arabeska bi kurdî bû besa herî populer a muzîka kurdî. Bi taybetî stranbêjên arabeskê yên nêr di vê besê de xwe ispat kirin, wek Zakaria û çend 'arabeskbêjên' din.
Meriv kare du ferqên di nava populerbûna muzîka soranî û ya kurmancî bîne ber çavan:

# Ji ber du partiyên sereke yên Kurdistana basûr PUK û PDK muzîka nûjên a soranî qasî muzîka nûjên a kurmancî ji bo siyasetê nehate bikaranîn: li Kurdistana bakûr giraniya partiyeke mezin heye û lewra ew partî (PKK) muzîkê bi awayeke xort kire aleta siyasetê.
# Ligel vê yekê, ji salên 90'iyan pê ve muzîk li Kurdistana basûr bi giranî ji bo tîcaretê hat çêkirin û lewra tîcaretkirina muzîkê her ku çû xorttir bû. Muzîka nûjên a soranî, ji dayîna peyamên siyasî bêhtir coşandina guhdarvanan kiriye armanc û giraniyê da mijarên şexsî (evîn û êş, kêfxwesî û dîlan, ...).

==== Populerbûna muzîka zazakî ====
Besa muzîka zazakî yek ji besên herî bicûk û balkês ên muzîka kurdî ye. Him li ser zimanê zazakî gengesiyên giran hene - ku li gorî çend zimannasan zazakî zimaneke serbixwe ye -, him jî muzîka zazakî xwediyê taybetiyên rîtmîk û melodîk e û bi ew taybetiyên xwe ji muzîka kurmancî û ya soranî cûda xuya dike.
Lê ji ber kêmbûn û, mixabin, kêmtirbûna jimara zazakîaxêvan muzîka zazakî heta salên 90'iyan nikarî pir bal bikisanda ser xwe. Bi damezirandina komên zazakî ên wek Metin &amp; Kemal Kahraman, Koma Mûnzûr û hwd. ev rews guherî: êdî muzîka zazakî dengveda û bi saxiya van koman jimara guhdarvanên xwe her ku çû zêdetir kir.
Di salên 2000'iyan de bi derketina albumên Mikail Aslan û Ahmet Aslan muzîka zazakî ronesanseke bêhempa derbas kir û bi awayeke nedîtî kete pêsî guhdarvanan. Muzîka zazakî bi carekê ve populer bû û bi taybetî rastî ecibandina kurdên ne-zaza hat.

== Cureyên din ên muzîka populer ==
* [[Blues]]
* [[Country]]
* [[Rock]]
* [[Poprock]]
* [[Punk]]
* [[Hip-hop]]
* [[Rap]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
[http://www.levi.provincia.venezia.it/ma/index/number11/aksoy/ak_0.htm The Politicization of Kurdish Folk Songs in Turkey in the 1990s] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110820001739/http://levi.provincia.venezia.it/ma/index/number11/aksoy/ak_0.htm |date=2011-08-20 }}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Çanda rojavayî]]
[[Kategorî:Muzîka pop| ]]
[[Kategorî:Pop]]
[[Kategorî:1950î di muzîkê de]]
[[Kategorî:1960î di muzîkê de]]</text>
      <sha1>4hyv5xpbtbb6eujnjkxgzy0lasss9q8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095218</id>
      <parentid>2095217</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:27:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2095218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9660" sha1="inf3k9zz5nnso6e3x3qq3ysah38xbwy" xml:space="preserve">{{Paqij bike|tarîx=tîrmeh 2024}}
{{Agahîdank cureyên stranê
| nav                = Pop music
| reng               = reş
| bgcolor            = #87CEEB
| jêderkên muzîkî    = *[[Traditional pop music|Traditional pop]]&lt;ref&gt;[http://www.allmusic.com/subgenre/traditional-pop-ma0000002961/artists  Traditional Pop, ''Allmusic.com'']. Retrieved 25 August 2016&lt;/ref&gt;{{not in citation|date=August 2016}}
*[[rock and roll]]&lt;ref name=&quot;Grove&quot;/&gt;
*[[Folk music|folk]]&lt;ref name=&quot;pc1&quot;/&gt;
| jêderkên çandî     = Mid-1950s, [[United States]] and [[United Kingdom]]
| navgîn             = 
| wêne               = 
| sernûçe            = 
| jêder              = 
| lîsteya bincure    = List of pop music genres
| bincure            = * [[Art pop]]
* [[Brill Building (genre)|Brill Building]]
* [[bubblegum pop]]
* [[Cantopop]]
* [[Christian pop]]
* [[dance-pop]]
* [[electropop]]
* [[Europop]]
* [[J-pop]]
* [[K-pop]]
* [[Latin pop]]
* [[operatic pop]]
* [[progressive pop]]
* [[sophisti-pop]]
* [[synth-pop]]
* [[space age pop]]
* [[sunshine pop]]
* [[teen pop]]
| cureyên tevhevbûn  = * [[Baroque pop]]
* [[crossover (music)|crossover pop]]
* [[country pop]]
* [[disco]]
* [[experimental pop]]
* [[indie pop]]
* [[jangle pop]]
* [[New wave music|new wave]]
* [[pop punk]]
* [[pop-rap]]
* [[pop rock]]
* [[power pop]]
* [[psychedelic pop]]
* [[smooth jazz]]
* [[Contemporary R&amp;B|R&amp;B]]
* [[wonky pop]]
| dîmenên herêmî     = * [[C-pop|China]]
* [[Indian pop|India]]
* [[Indo pop|Indonesia]]
* [[Italian popular music#Contemporary Music|Italy]]
* [[J-pop|Japan]]
* [[K-pop|Korea]]
* [[Malaysian pop|Malaysia]]
* [[Mexican pop music|Mexican]]
* [[Moroccan pop|Morocco]]
* [[Pakistani pop music|Pakistan]]
* [[P-pop|Philippines]]
* [[Russian pop|Russia]]
* [[Nordic popular music|Scandinavia]]
* [[Swedish pop music|Sweden]]
* [[Taiwanese pop|Taiwan]]
* [[Thai pop music|Thailand]]
* [[Turkish pop music|Turkey]]
* [[British pop music|United Kingdom]]
* [[American pop|United States]]
* [[V-pop|Vietnam]]
| dîmenên cihî       = 
| mijarên din        = *[[Pop music automation]]
*[[poptimism]]
*[[rock music]]
| sala niha          = yes
}}
[[Wêne:Michael Jackson in 1988.jpg|thumb|[[Michael Jackson]] (1988) di salên 1980an de wek &quot;Şahê Muzîka Pop&quot; hat binavkirin.]]

'''Muzîka pop''' cureyekî muzîka populer a modern e ku di nîvê salên 50an de nemaze li [[Amerîka]] û [[Brîtanya]]yê dest pê kir.

== Tarîx ==
{{Beşa vala|tarîx=tîrmeh 2024}}

== Muzîka pop a kurdî ==

=== Destpêkên populerbûna muzîka kurdî ===
Ji ber ku zimanê kurdî xwediyê çend zaravayên cuda ye û welatê kurdan hatiye çar perçe kirin, pêşketina muzîka kurdî (û bi vê yekê populerbûna muzîka kurdî) li gorî herêm û zaravayên Kurdistanê cuda pêk hatiye û lewra li gorî herêm yan jî zaravayên mezin ên kurdî kare bê veqetandin.

==== Populerbûna muzîka kurmancî ====
Meriv kare bibêje ku li Kurdistana bakur, muzîka populer a bi kurmancî di salên [[1990]]'iyan de digel serxwebûnên civakî yên gelê kurd derket holê. Ji ber giranbûna şer a li Kurdistana bakur (valakirin û şewitandina gundên kurd, [[kuştinên ne diyar]] û hwd.) piştgiriya gelê kurd a ji [[PKK]]'ê re her ku çû meztir bû. Ev piştgirî bi taybetî di guhertina muzîka kurdî de xwe da nasîn, ji ber ku giranbûna şer bû sedema siyasîkirina muzîka kurdî jî. Bi vî rengî, gelek stranên nûjên ên siyasî hatin belawkirin û rastî eleqeyeke mezin a gelê kurd hatin. Di heman demê de stranbêjên navdar ên muzîka kurmancî (wek [[Şiwan Perwer]], [[Nizamettin Ariç]] û [[Ciwan Haco]]) dest bi ji nû ve şîrovekirina [[kilam]]ên kevin kirin û ew kilamên ku bi awayeke nûjên/cûda xwendin xistin nava albumên xwe.

Wek hate gotin, PKK'ê ji bo guhertin, nûjênbûn û belawbûna muzîka kurd roleke mezin lîst û muzîka kurdî (kurmancî) gihande asteke populer. Bi xortbûna hereketa PKK'ê, gotinên stran û kilamên kurdî yên populer jî guherîn: peyvên nû yên wek ''[[Apo]]'', ''[[azadî]]'', ''[[gerîlla]]'' û hwd. ketin nava muzîka kurdî û bûn perçeyeke girîng a muzîka kurdî ya nûjên. Herwiha, ev guhertin bû sedema xortbûna muzîka kurdî ya protestokirinê jî: Bi rêya ciwanên kurd ên ku di çarçoveya navend û komeleyên kurdan de dest bi xebatên hunerî kirin, ev beşa nûjên a muzîka kurdî gihîşte [[bajar]] û [[metropol]]ên mezin ên [[Tirkiyê]]. Gelek [[kom]]ên navdar di salên 1990'iyan de hatin avakirin û bi repertuwarên xwe bandorên elemantên muzîka rojavayî ji muzîka kurd re qezenc kirin.

Çend komên ku bi stranên xwe yên pirzimanî muzîka kurdî ji guhdarvanên tirk re jî pêşkêş kirin, komên bi navê 'Grup Yorum' û 'Kardeş Türküler' in.

Dîsa salên 90'iyan e ku stîleke nû dikeve nava muzîka kurdî, ku navê vê stîlê jî Pop e. Bi xebatên hunermend Rotînda cara ewil stranbêjekî kurd bi tevahî xwe da Pop'ê û çend albumên ku meriv kare wek Popza kurdî bi nav bike derxist piyasê. Wek di stîlên din ên muzîka kurmancî ya nûjên de, ev stîl jî pir caran bi gotinên xwe bangên siyasî kir sermijar.

Heta îro, gelek gerîllayên ciwan jî bi nasnameyên xwe yên hunerî xebatên muzîkî kirine û derbasî dîroka muzîka kurdî bûne. Şehîdbûna wan a li serê çiyan bûne wendayiyeke trajîk ji bo hunera kurdî. Ew hunermendên ciwan bi stranên xwe ketin bêriya/hafizeya hunera kurd. Sehîd Mizgîn, Hozan Serhed û Sehîd Sefkan tenê çend mînakên ew hunermendên ciwan in.

==== Populerbûna muzîka soranî ====
'''(lê vêrê tevlheviyê mezin hene û zaniyarêzên şaş hatina nivêsîn, zaxo kurmancin li başûr û di vê nivêsîne li xwarê soranî û bahdînî tevlî hev kirine û bahdîniyê kurmanc Axêv wek soran qelam dan, dixazim ev per bê ser rastkirin)'''

Hewldanên nûjên kirina muzîka soranî digihêjin heta salên 70'iyan: bi rêya çend stranên hunermendên ciwan ên wek Erdal Zaxoyî stranên soranî - belkî cara ewil - bi rîtm û enstrumanên rojavayî hatin zelalkirin. Mînakeke vê pêsketinê strana Erdal Zaxoyî ya bi navê 'Birîndar im' e (di vê stranê de gîtar beseke girîng a melodiyê digire).
Bi rizgarbûna Kurdistana basûr û avakirina Hikûmeta herêma Kurdistana Iraq astengiyên li ser nasnameya kurd gav bi gav ji holê rabûn û evya rêyeke berfireh ji bo rêxistinên civakî, çandî û hunerî hate vekir. Digel vê yekê, muzîka kurdî jî bi awayeke hêsantir êdî gihîste guhdarvanan û her ku çû populertir bû.
Çend hunermendên Kurdistana basûr ên ku ji ber zext û zordariya rejîma Seddem Huseyîn mecbûr mabûn jiyan û hunera xwe li diasporayê bimesînin, digel rizgariya basûr vegeriyan welatê xwe û, bi tecrube û xebatên xwe yên bi hunermendên biyanî re bandoreke nûjên û cûda dan muzîka kurdî. Stranbêjên mîna Naser Rezazî, ên ku li derveyî welat diman, bi vî havî êdî giranî dan welêt û hewl dan valahiya hunerî ya li welêt tijî bikin.
Herwiha, bransa muzîkê ya ciwan her ku çû bi stranbêjên cur bi cur zengîn bû. Weke li bakurê Kurdistanê, arabeska bi kurdî bû besa herî populer a muzîka kurdî. Bi taybetî stranbêjên arabeskê yên nêr di vê besê de xwe ispat kirin, wek Zakaria û çend 'arabeskbêjên' din.
Meriv kare du ferqên di nava populerbûna muzîka soranî û ya kurmancî bîne ber çavan:

# Ji ber du partiyên sereke yên Kurdistana basûr PUK û PDK muzîka nûjên a soranî qasî muzîka nûjên a kurmancî ji bo siyasetê nehate bikaranîn: li Kurdistana bakûr giraniya partiyeke mezin heye û lewra ew partî (PKK) muzîkê bi awayeke xort kire aleta siyasetê.
# Ligel vê yekê, ji salên 90'iyan pê ve muzîk li Kurdistana basûr bi giranî ji bo tîcaretê hat çêkirin û lewra tîcaretkirina muzîkê her ku çû xorttir bû. Muzîka nûjên a soranî, ji dayîna peyamên siyasî bêhtir coşandina guhdarvanan kiriye armanc û giraniyê da mijarên şexsî (evîn û êş, kêfxwesî û dîlan, ...).

==== Populerbûna muzîka zazakî ====
Besa muzîka zazakî yek ji besên herî bicûk û balkês ên muzîka kurdî ye. Him li ser zimanê zazakî gengesiyên giran hene - ku li gorî çend zimannasan zazakî zimaneke serbixwe ye -, him jî muzîka zazakî xwediyê taybetiyên rîtmîk û melodîk e û bi ew taybetiyên xwe ji muzîka kurmancî û ya soranî cûda xuya dike.
Lê ji ber kêmbûn û, mixabin, kêmtirbûna jimara zazakîaxêvan muzîka zazakî heta salên 90'iyan nikarî pir bal bikisanda ser xwe. Bi damezirandina komên zazakî ên wek Metin &amp; Kemal Kahraman, Koma Mûnzûr û hwd. ev rews guherî: êdî muzîka zazakî dengveda û bi saxiya van koman jimara guhdarvanên xwe her ku çû zêdetir kir.
Di salên 2000'iyan de bi derketina albumên Mikail Aslan û Ahmet Aslan muzîka zazakî ronesanseke bêhempa derbas kir û bi awayeke nedîtî kete pêsî guhdarvanan. Muzîka zazakî bi carekê ve populer bû û bi taybetî rastî ecibandina kurdên ne-zaza hat.

== Cureyên din ên muzîka populer ==
* [[Blues]]
* [[Country]]
* [[Rock]]
* [[Poprock]]
* [[Punk]]
* [[Hip-hop]]
* [[Rap]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* [http://www.levi.provincia.venezia.it/ma/index/number11/aksoy/ak_0.htm The Politicization of Kurdish Folk Songs in Turkey in the 1990s] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110820001739/http://levi.provincia.venezia.it/ma/index/number11/aksoy/ak_0.htm |date=2011-08-20 }}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Çanda rojavayî]]
[[Kategorî:Muzîka pop| ]]
[[Kategorî:Pop]]
[[Kategorî:1950î di muzîkê de]]
[[Kategorî:1960î di muzîkê de]]</text>
      <sha1>inf3k9zz5nnso6e3x3qq3ysah38xbwy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Merdan Newayî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62895</id>
    <revision>
      <id>2095230</id>
      <parentid>1945164</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T07:50:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2095230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3004" sha1="briix4amh59bgfank6vuytwlgg28x7g" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}}
'''Merdan Newayî''' (an jî bi tirkî '''Aydın Üneşi'''), mamosteyê [[zimanê kurdî]] û [[teolojî|teologê]] îslamê ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}} Xwegirtiyê [[Seîdê Kurdî]], bengiyê kurdewarî û kurdayetiyê û wergêrê Rîsaleyên Nûr e. Merdan Newayî di sala 1961ê de li gundê [[Cimzerqê]] ya li ser [[Kurtalan]]a [[Sêrt]]ê hatiye dinyayê.

== Xwendin û karên wî ==
Wî dibistana seretayî li gundê xwe xwendiye (1969-1973). Piştî dibistana seretayî sê sal li medreseyan [[erebî]] xwend. Piştî wî, ji derve ve dibistana navendî kuta kir (1976-1976). Piştî qedandina lîseya Îmam Xetîb a Sêrtê (1979-1983), heman sal Fakulteya Îlahiyatê ya 9 Eylülê kar kir (1983-1988). Salek şûn de (1989) li Enqereyê dest bi mamostayîyê kir (1989-1996). Piştî wî çû [[Batman]]ê, tenê çar sal li Batmanê karî mamostehiyiyê bike, di sala 2000î de ew sirgûnê [[Yozgat]]ê kirin, neçû Yozgatê, dev ji mamostetiyê berda çû bi aweyekî aktîv dest bi karê siyasetê kir; wekî rêvebir di nava [[HADEP]]ê de xebitî (2000-2004). 

Di sala 2004an de li Batmanê bi awayekî fermî [[Kursa Zimanê Kurdî]] vekir (2004-2006), Merdan Newayî kesê ewil e ku bi awayekî fermî li [[Tirkiye]]yê kursa zimanê kurdî vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdilit.net/?p=2700&amp;lang=tr |sernav=Merdan Newayî {{!}} KurdîLit |tarîx=2016-08-08 |roja-gihiştinê=2025-04-16 |ziman=tr-TR}}&lt;/ref&gt;

Merdan Newayî niha li şaredariya Batmanê wekî karker dixebite. Ev çar sal in ji devre ve li Meslek Yüksek Okuluya [[Midyad]]ê dersên kurdî dide.

Di 2016an de li [[Zanîngeha Mêrdînê|Zanîngeha Artuklu]] ([[Enstîtuya Zimanên Zindî]]) li ser [[Sserfa Kurmancî|Serfa Kurmancî]] ya [[Eliyê Teremaxî]] tezeke masterê bi navê ''Tesrîfa Teremaxî'' nivîsiye&lt;ref&gt;{{Jêder-tez |paşnav=Üneşi |pêşnav=Aydin |sernav=Teza Lîsansa Bilind Tesrîfa Teremaxî |tarîx=2018-08-06 |degree=Master |weşanger=Yaşayan Diller Enstitüsü |url=https://acikbilim.yok.gov.tr/handle/20.500.12812/101633 |ziman=ku |access-date=2025-04-16 |archive-date=2023-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015030612/https://acikbilim.yok.gov.tr/handle/20.500.12812/101633 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ku ev tez ji aliyê Weşanên [[Nûbihar (weşanxane)|Nûbihar]] ve bi navê ''Tesrîfa Teremaxî Yekemîn Gramera Kurdiya Kurmancî'' di 2018an de hatiye neşirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nubihar.com/detail/2243-tesrifa-teremaxi |sernav=Tesrîfa Teremaxî |malper=www.nubihar.com |roja-gihiştinê=2025-04-16 |paşnav= |pêşnav= |archive-date=2024-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917195602/https://www.nubihar.com/detail/2243-tesrifa-teremaxi |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Merdan Newayî zewiciye, bavê sê kur û keçekê ye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1961]]
[[Kategorî:Kesên ji Sêrtê]]</text>
      <sha1>briix4amh59bgfank6vuytwlgg28x7g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Macîdê Kurdî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64361</id>
    <revision>
      <id>2095227</id>
      <parentid>1683607</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T07:17:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2095227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2006" sha1="0qnwed6fwqkje3emvafc90r5vd9oulk" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| nav                = Macîdê Kurdî
| bernav             = Ebû Muhemmed
| cihê_jidayikbûnê   = [[Hewlêr]]
| roja_mirinê        = 1166
| cihê_mirinê        = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dîn                = [[Îslam]]
| netewe             = [[Kurd]]
| bandorker          = [[Lîsteya zanyarên kurd|Alimên Misilman]]
| pîşe               = [[Hedîs]], [[Fiqih]], [[Kelam]],  [[Tefsîr]]
}}
'''Macîdê Kurdî''' an '''Macîdulkurdî''' (jdb. ? - m. 1166 [[Başûrê Kurdistanê]]), [[alim]]ekî dînê [[îslam]]ê ye, navdanka wî ''Ebû Muhemmed'' e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.fuadyusufoglu.com/macid-ul-kurdi-radiyallah-u-anhu/ |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2015-01-07 |archive-date=2018-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180619071812/http://www.fuadyusufoglu.com/macid-ul-kurdi-radiyallah-u-anhu/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mehmet Çaglayan, Şark Ulemasi r. 184&lt;/ref&gt;

Cîhê wî yê jidayîkbûnê baş nayê zanîn. Lê tê zanîn ku li herêma ''Cebelê Hamsîn'' hevotina xwe ya olê girtiye. Macîdê Kurdî bi piranî li ser [[fiqih]], [[hedîs]] û [[tefsîr]]ê xwedanê îlim bûye. Di sala 1166an de çûye ber dilavaniya Xwedê&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.islamalimleri.de/macid-el-kurdi |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2014-10-04 |tarîxa-arşîvê=2017-08-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170815044903/http://www.islamalimleri.de/macid-el-kurdi |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;.

== Pirsên wî ==
''Kerrbûn îbadeteke bê west û bê zehmet e.''

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

# Camiu Keramatu'l-Evliya; c.2, r.239
# Tabakatu'l-Kubra; c.1, r.148
# Kalaidu'l-Cevahir; s.107
# İslâm Âlimleri Ansiklopedisi; c.7, r.69
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Zanyar-şitil}}

[[Kategorî:Alimên kurd]]
[[Kategorî:Fîlozofên kurd]]
[[Kategorî:Hedîsvanên kurd]]
[[Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Mirin 1166]]
[[Kategorî:Tefsîrvanên kurd]]</text>
      <sha1>0qnwed6fwqkje3emvafc90r5vd9oulk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aletta Ocean</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71505</id>
    <revision>
      <id>2095198</id>
      <parentid>1926469</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T14:05:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2095198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4153" sha1="csylwaivrv2l10l45t6h3u5jmnabqly" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}}
{{Agahîdank model
| nav                = Aletta Ocean
| wêne               = Wêne:Aletta Ocean, star du porn 1.jpg
| sernavê_wêne       = Aletta Ocean (2010, [[Berlîn]])
| navê_jidayikbûnê   = Dora Varga
| navê_din           = Artemis Gold, Aletta Florencia, Aletta Alien, Aletta, Doris
| roja_jidayikbûnê   = {{Jidayikbûn|14|12|1987|temen=erê}}
| cîwar              = [[Budapeşt]], [[Mecaristan]] &lt;ref name=&quot;iafd&quot;&gt;[http://www.iafd.com/person.rme/perfid=Doris_Hun/gender=f/Aletta-Ocean.htm]&lt;/ref&gt;
| netewe             = [[Mecar]]
| bejn               = 1.73 m
| rengê_por          = [[Çakar]]
| rengê_çavan        = [[Hêşin]]
| malper             = {{URL|http://alettaoceanempire.com}}
}}
'''Aletta Ocean''' (z. 14 Aralık 1987, [[Budapeşt]]), [[pornostêrk]]eke [[mecar]] e . Di sala [[2006]]an de dest bi modelitiyê kir. [[2007]]an de kete pornografiye û hevalî xweyê law jî kirê. 6 meh şin ve [[pornografî]] ji xwe re kire pîşe. Ew dev ji perwerdehiya xwe berda ji ber ku çalakiya wî dest pê kir ku bi hawara wî ve were zanîn. Taliya sala [[2009]]an de pêsîrê xwe bi emeliyatekê re heta 99&amp;nbsp;cm mezin kir. Ev emeliyata 4.000 Ewro bu. 2009ê de 5 mehan li [[DYA]]'yê fîlm kişand. Ocean heta niha 271fîlmên porno kişandiye.

[[Wêne:Aletta Ocean, star du porn 1.jpg|thumb|190px|Aletta Ocean, li [[Berlîn]]ê civînekê de ye.]]

== Fîlmnigarî ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! style=&quot;background-color:#B2DFDA&quot; | Sal
!! style=&quot;background-color:#B2DFDA&quot; | Sernavê fîlmê
!! style=&quot;background-color:#B2DFDA&quot; | Rol
|-
|  2011
|  Passport
|  Aletta Alien
|-
|  2010
|  Anal Prostitutes
|  Aletta Alien
|-
|  2010
|  Innocent Until Proven Filthy
|  Aletta Alien
|-
|  2010
|  Secreteries 3
|  Aletta Alien
|-
|  2010
|  Octopussy 3-D:XXX Prody
|  {{Nay}}
|-
|  2010 
|  Geisha
|   Aletta Alien
|-
|  2010
|  Backdoor Entry
|  Aletta Alien
|-
|  2010 
|  Big Tits at Work
|  Aletta Alien
|-
|  2010
|  My Evil Sluts
| Alien
|-
|  2010
|  Swallow This
|  Aletta Alien
|-
|  2009
|  Story Of Laly
|  Aletta Alien
|-
|  2009 
|  Pound the Round P.O.V
|  Aletta Alien
|-
|  2009 
|  Aletta: Pornochic
| {{Nay}}
|-
|  2009   
|  Blow Me Sandwich
|  Aletta Alien
|-
|  2009  
|  I Kissed a Girl and I Licked It
| {{Nay}}
|-
|  2009  
|  My Fantasy Girls P.O.V.
|  Aletta Alien
|-
|  2009 
|  My Wife's Hot Friend 
|  Aletta Alien
|-
|  2009 
|  Pornochic 17: Tarra White
|  Doris
|-
|  2009  
|  Real Wife Stories
|  Aletta Alien
|-
|  2009  
|  Rocco: Animal Trainer
|  Aletta Alien
|-
|  2009  
|  Rocco: Puppet Master
|  Aletta Alien
|-
|  2009  
|  Russian Institute Lesson 11: Pony Club
|  Aletta Oceane
|-
|  2009  
|  Sperm Swap
|  {{Nay}}
|-
|  2009  
|  Splashes on Glasses
|  Aletta Alien
|-
|  2008  
|  My Evil Sluts 2
|  Alien
|-
|  2008 
|  Russian Institute: Lesson10, Holidays
|  {{Nay}}
|-
|  2007 
|  Private Auditions 1: Sex Auditions
|  Aletta
|}

== Xelatnîgarî ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Sal
! Xelat
! Kategorî
! Fîlm
! Performansvanên din
|-
|rowspan=2|2010||rowspan=2|[[Xelatên AVNê]]|| Performansvanê Jinê Xerîb a Salê&lt;ref name=&quot;avn10&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://avnawards.avn.com/past/winners/2010 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2016-07-23 |tarîxa-arşîvê=2013-12-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131207095914/http://avnawards.avn.com/past/winners/2010 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;|| {{N/a}} || {{N/a}}
|-
|Sahneya Seksê a Herî Rind &lt;ref name=&quot;avn10&quot;/&gt;||''Dollz House'' || [[George Uhl]] &amp; [[Olivier Sanchez]]
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Aletta Ocean}}
* [http://www.alettaoceanempire.com Malpera Fermî]
* {{Twitter|alettaoceanxxx|Aletta Ocean}}
* {{Facebook|pages/PornstarAlettaOcean}}
* {{IMDb name|3088445|Aletta Ocean}}
* {{Iafd name|Doris_Hun|f|Aletta Ocean}}
* {{Afdb name|id=46968|gender=female|name=Aletta Ocean}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

{{DEFAULTSORT:Ocean, Aletta}}
[[Kategorî:Jidayikbûn 1987]]
[[Kategorî:Kesên ji Budapeştê]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Pornostêrkên mecar ên jin]]</text>
      <sha1>csylwaivrv2l10l45t6h3u5jmnabqly</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095199</id>
      <parentid>2095198</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T14:05:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2095199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4048" sha1="e9tp2u22f1puhceckljgyrm9h649smu" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}}
{{Agahîdank model
| nav                = Aletta Ocean
| wêne               = Wêne:Aletta Ocean, star du porn 1.jpg
| sernavê_wêne       = Aletta Ocean (2010, [[Berlîn]])
| navê_jidayikbûnê   = Dora Varga
| navê_din           = Artemis Gold, Aletta Florencia, Aletta Alien, Aletta, Doris
| roja_jidayikbûnê   = {{Jidayikbûn|14|12|1987|temen=erê}}
| cîwar              = [[Budapeşt]], [[Mecaristan]] &lt;ref name=&quot;iafd&quot;&gt;[http://www.iafd.com/person.rme/perfid=Doris_Hun/gender=f/Aletta-Ocean.htm]&lt;/ref&gt;
| netewe             = [[Mecar]]
| bejn               = 1.73 m
| rengê_por          = [[Çakar]]
| rengê_çavan        = [[Hêşin]]
| malper             = {{URL|http://alettaoceanempire.com}}
}}
'''Aletta Ocean''' (z. 14 Aralık 1987, [[Budapeşt]]), [[pornostêrk]]eke [[mecar]] e . Di sala [[2006]]an de dest bi modelitiyê kir. [[2007]]an de kete pornografiye û hevalî xweyê law jî kirê. 6 meh şin ve [[pornografî]] ji xwe re kire pîşe. Ew dev ji perwerdehiya xwe berda ji ber ku çalakiya wî dest pê kir ku bi hawara wî ve were zanîn. Taliya sala [[2009]]an de pêsîrê xwe bi emeliyatekê re heta 99&amp;nbsp;cm mezin kir. Ev emeliyata 4.000 Ewro bu. 2009ê de 5 mehan li [[DYA]]'yê fîlm kişand. Ocean heta niha 271fîlmên porno kişandiye.

== Fîlmnigarî ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! style=&quot;background-color:#B2DFDA&quot; | Sal
!! style=&quot;background-color:#B2DFDA&quot; | Sernavê fîlmê
!! style=&quot;background-color:#B2DFDA&quot; | Rol
|-
|  2011
|  Passport
|  Aletta Alien
|-
|  2010
|  Anal Prostitutes
|  Aletta Alien
|-
|  2010
|  Innocent Until Proven Filthy
|  Aletta Alien
|-
|  2010
|  Secreteries 3
|  Aletta Alien
|-
|  2010
|  Octopussy 3-D:XXX Prody
|  {{Nay}}
|-
|  2010 
|  Geisha
|   Aletta Alien
|-
|  2010
|  Backdoor Entry
|  Aletta Alien
|-
|  2010 
|  Big Tits at Work
|  Aletta Alien
|-
|  2010
|  My Evil Sluts
| Alien
|-
|  2010
|  Swallow This
|  Aletta Alien
|-
|  2009
|  Story Of Laly
|  Aletta Alien
|-
|  2009 
|  Pound the Round P.O.V
|  Aletta Alien
|-
|  2009 
|  Aletta: Pornochic
| {{Nay}}
|-
|  2009   
|  Blow Me Sandwich
|  Aletta Alien
|-
|  2009  
|  I Kissed a Girl and I Licked It
| {{Nay}}
|-
|  2009  
|  My Fantasy Girls P.O.V.
|  Aletta Alien
|-
|  2009 
|  My Wife's Hot Friend 
|  Aletta Alien
|-
|  2009 
|  Pornochic 17: Tarra White
|  Doris
|-
|  2009  
|  Real Wife Stories
|  Aletta Alien
|-
|  2009  
|  Rocco: Animal Trainer
|  Aletta Alien
|-
|  2009  
|  Rocco: Puppet Master
|  Aletta Alien
|-
|  2009  
|  Russian Institute Lesson 11: Pony Club
|  Aletta Oceane
|-
|  2009  
|  Sperm Swap
|  {{Nay}}
|-
|  2009  
|  Splashes on Glasses
|  Aletta Alien
|-
|  2008  
|  My Evil Sluts 2
|  Alien
|-
|  2008 
|  Russian Institute: Lesson10, Holidays
|  {{Nay}}
|-
|  2007 
|  Private Auditions 1: Sex Auditions
|  Aletta
|}

== Xelatnîgarî ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Sal
! Xelat
! Kategorî
! Fîlm
! Performansvanên din
|-
|rowspan=2|2010||rowspan=2|[[Xelatên AVNê]]|| Performansvanê Jinê Xerîb a Salê&lt;ref name=&quot;avn10&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://avnawards.avn.com/past/winners/2010 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2016-07-23 |tarîxa-arşîvê=2013-12-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131207095914/http://avnawards.avn.com/past/winners/2010 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;|| {{N/a}} || {{N/a}}
|-
|Sahneya Seksê a Herî Rind &lt;ref name=&quot;avn10&quot;/&gt;||''Dollz House'' || [[George Uhl]] &amp; [[Olivier Sanchez]]
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Aletta Ocean}}
* [http://www.alettaoceanempire.com Malpera Fermî]
* {{Twitter|alettaoceanxxx|Aletta Ocean}}
* {{Facebook|pages/PornstarAlettaOcean}}
* {{IMDb name|3088445|Aletta Ocean}}
* {{Iafd name|Doris_Hun|f|Aletta Ocean}}
* {{Afdb name|id=46968|gender=female|name=Aletta Ocean}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

{{DEFAULTSORT:Ocean, Aletta}}
[[Kategorî:Jidayikbûn 1987]]
[[Kategorî:Kesên ji Budapeştê]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Pornostêrkên mecar ên jin]]</text>
      <sha1>e9tp2u22f1puhceckljgyrm9h649smu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095200</id>
      <parentid>2095199</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T14:07:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */  Aralik tirkî ye</comment>
      <origin>2095200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4066" sha1="8txy84ekcbpw31ay7622s6hyde0ebby" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}}
{{Agahîdank model
| nav                = Aletta Ocean
| wêne               = Wêne:Aletta Ocean, star du porn 1.jpg
| sernavê_wêne       = Aletta Ocean (2010, [[Berlîn]])
| navê_jidayikbûnê   = Dora Varga
| navê_din           = Artemis Gold, Aletta Florencia, Aletta Alien, Aletta, Doris
| roja_jidayikbûnê   = {{Jidayikbûn|14|12|1987|temen=erê}}
| cîwar              = [[Budapeşt]], [[Mecaristan]] &lt;ref name=&quot;iafd&quot;&gt;[http://www.iafd.com/person.rme/perfid=Doris_Hun/gender=f/Aletta-Ocean.htm]&lt;/ref&gt;
| netewe             = [[Mecar]]
| bejn               = 1.73 m
| rengê_por          = [[Çakar]]
| rengê_çavan        = [[Hêşin]]
| malper             = {{URL|http://alettaoceanempire.com}}
}}
'''Aletta Ocean''' (z. 14ê kanûna pêşîn a 1987an li  [[Budapeşt]]), [[pornostêrk]]eke [[mecar]] e . Di sala [[2006]]an de dest bi modelitiyê kir. [[2007]]an de kete pornografiye û hevalî xweyê law jî kirê. 6 meh şin ve [[pornografî]] ji xwe re kire pîşe. Ew dev ji perwerdehiya xwe berda ji ber ku çalakiya wî dest pê kir ku bi hawara wî ve were zanîn. Taliya sala [[2009]]an de pêsîrê xwe bi emeliyatekê re heta 99&amp;nbsp;cm mezin kir. Ev emeliyata 4.000 Ewro bu. 2009ê de 5 mehan li [[DYA]]'yê fîlm kişand. Ocean heta niha 271fîlmên porno kişandiye.

== Fîlmnigarî ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! style=&quot;background-color:#B2DFDA&quot; | Sal
!! style=&quot;background-color:#B2DFDA&quot; | Sernavê fîlmê
!! style=&quot;background-color:#B2DFDA&quot; | Rol
|-
|  2011
|  Passport
|  Aletta Alien
|-
|  2010
|  Anal Prostitutes
|  Aletta Alien
|-
|  2010
|  Innocent Until Proven Filthy
|  Aletta Alien
|-
|  2010
|  Secreteries 3
|  Aletta Alien
|-
|  2010
|  Octopussy 3-D:XXX Prody
|  {{Nay}}
|-
|  2010 
|  Geisha
|   Aletta Alien
|-
|  2010
|  Backdoor Entry
|  Aletta Alien
|-
|  2010 
|  Big Tits at Work
|  Aletta Alien
|-
|  2010
|  My Evil Sluts
| Alien
|-
|  2010
|  Swallow This
|  Aletta Alien
|-
|  2009
|  Story Of Laly
|  Aletta Alien
|-
|  2009 
|  Pound the Round P.O.V
|  Aletta Alien
|-
|  2009 
|  Aletta: Pornochic
| {{Nay}}
|-
|  2009   
|  Blow Me Sandwich
|  Aletta Alien
|-
|  2009  
|  I Kissed a Girl and I Licked It
| {{Nay}}
|-
|  2009  
|  My Fantasy Girls P.O.V.
|  Aletta Alien
|-
|  2009 
|  My Wife's Hot Friend 
|  Aletta Alien
|-
|  2009 
|  Pornochic 17: Tarra White
|  Doris
|-
|  2009  
|  Real Wife Stories
|  Aletta Alien
|-
|  2009  
|  Rocco: Animal Trainer
|  Aletta Alien
|-
|  2009  
|  Rocco: Puppet Master
|  Aletta Alien
|-
|  2009  
|  Russian Institute Lesson 11: Pony Club
|  Aletta Oceane
|-
|  2009  
|  Sperm Swap
|  {{Nay}}
|-
|  2009  
|  Splashes on Glasses
|  Aletta Alien
|-
|  2008  
|  My Evil Sluts 2
|  Alien
|-
|  2008 
|  Russian Institute: Lesson10, Holidays
|  {{Nay}}
|-
|  2007 
|  Private Auditions 1: Sex Auditions
|  Aletta
|}

== Xelatnîgarî ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Sal
! Xelat
! Kategorî
! Fîlm
! Performansvanên din
|-
|rowspan=2|2010||rowspan=2|[[Xelatên AVNê]]|| Performansvanê Jinê Xerîb a Salê&lt;ref name=&quot;avn10&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://avnawards.avn.com/past/winners/2010 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2016-07-23 |tarîxa-arşîvê=2013-12-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131207095914/http://avnawards.avn.com/past/winners/2010 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;|| {{N/a}} || {{N/a}}
|-
|Sahneya Seksê a Herî Rind &lt;ref name=&quot;avn10&quot;/&gt;||''Dollz House'' || [[George Uhl]] &amp; [[Olivier Sanchez]]
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Aletta Ocean}}
* [http://www.alettaoceanempire.com Malpera Fermî]
* {{Twitter|alettaoceanxxx|Aletta Ocean}}
* {{Facebook|pages/PornstarAlettaOcean}}
* {{IMDb name|3088445|Aletta Ocean}}
* {{Iafd name|Doris_Hun|f|Aletta Ocean}}
* {{Afdb name|id=46968|gender=female|name=Aletta Ocean}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

{{DEFAULTSORT:Ocean, Aletta}}
[[Kategorî:Jidayikbûn 1987]]
[[Kategorî:Kesên ji Budapeştê]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Pornostêrkên mecar ên jin]]</text>
      <sha1>8txy84ekcbpw31ay7622s6hyde0ebby</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095201</id>
      <parentid>2095200</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T14:08:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Girêdanên derve */</comment>
      <origin>2095201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3968" sha1="sh22u7v4ss86i1sjgoo8wyct8wj9015" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}}
{{Agahîdank model
| nav                = Aletta Ocean
| wêne               = Wêne:Aletta Ocean, star du porn 1.jpg
| sernavê_wêne       = Aletta Ocean (2010, [[Berlîn]])
| navê_jidayikbûnê   = Dora Varga
| navê_din           = Artemis Gold, Aletta Florencia, Aletta Alien, Aletta, Doris
| roja_jidayikbûnê   = {{Jidayikbûn|14|12|1987|temen=erê}}
| cîwar              = [[Budapeşt]], [[Mecaristan]] &lt;ref name=&quot;iafd&quot;&gt;[http://www.iafd.com/person.rme/perfid=Doris_Hun/gender=f/Aletta-Ocean.htm]&lt;/ref&gt;
| netewe             = [[Mecar]]
| bejn               = 1.73 m
| rengê_por          = [[Çakar]]
| rengê_çavan        = [[Hêşin]]
| malper             = {{URL|http://alettaoceanempire.com}}
}}
'''Aletta Ocean''' (z. 14ê kanûna pêşîn a 1987an li  [[Budapeşt]]), [[pornostêrk]]eke [[mecar]] e . Di sala [[2006]]an de dest bi modelitiyê kir. [[2007]]an de kete pornografiye û hevalî xweyê law jî kirê. 6 meh şin ve [[pornografî]] ji xwe re kire pîşe. Ew dev ji perwerdehiya xwe berda ji ber ku çalakiya wî dest pê kir ku bi hawara wî ve were zanîn. Taliya sala [[2009]]an de pêsîrê xwe bi emeliyatekê re heta 99&amp;nbsp;cm mezin kir. Ev emeliyata 4.000 Ewro bu. 2009ê de 5 mehan li [[DYA]]'yê fîlm kişand. Ocean heta niha 271fîlmên porno kişandiye.

== Fîlmnigarî ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! style=&quot;background-color:#B2DFDA&quot; | Sal
!! style=&quot;background-color:#B2DFDA&quot; | Sernavê fîlmê
!! style=&quot;background-color:#B2DFDA&quot; | Rol
|-
|  2011
|  Passport
|  Aletta Alien
|-
|  2010
|  Anal Prostitutes
|  Aletta Alien
|-
|  2010
|  Innocent Until Proven Filthy
|  Aletta Alien
|-
|  2010
|  Secreteries 3
|  Aletta Alien
|-
|  2010
|  Octopussy 3-D:XXX Prody
|  {{Nay}}
|-
|  2010 
|  Geisha
|   Aletta Alien
|-
|  2010
|  Backdoor Entry
|  Aletta Alien
|-
|  2010 
|  Big Tits at Work
|  Aletta Alien
|-
|  2010
|  My Evil Sluts
| Alien
|-
|  2010
|  Swallow This
|  Aletta Alien
|-
|  2009
|  Story Of Laly
|  Aletta Alien
|-
|  2009 
|  Pound the Round P.O.V
|  Aletta Alien
|-
|  2009 
|  Aletta: Pornochic
| {{Nay}}
|-
|  2009   
|  Blow Me Sandwich
|  Aletta Alien
|-
|  2009  
|  I Kissed a Girl and I Licked It
| {{Nay}}
|-
|  2009  
|  My Fantasy Girls P.O.V.
|  Aletta Alien
|-
|  2009 
|  My Wife's Hot Friend 
|  Aletta Alien
|-
|  2009 
|  Pornochic 17: Tarra White
|  Doris
|-
|  2009  
|  Real Wife Stories
|  Aletta Alien
|-
|  2009  
|  Rocco: Animal Trainer
|  Aletta Alien
|-
|  2009  
|  Rocco: Puppet Master
|  Aletta Alien
|-
|  2009  
|  Russian Institute Lesson 11: Pony Club
|  Aletta Oceane
|-
|  2009  
|  Sperm Swap
|  {{Nay}}
|-
|  2009  
|  Splashes on Glasses
|  Aletta Alien
|-
|  2008  
|  My Evil Sluts 2
|  Alien
|-
|  2008 
|  Russian Institute: Lesson10, Holidays
|  {{Nay}}
|-
|  2007 
|  Private Auditions 1: Sex Auditions
|  Aletta
|}

== Xelatnîgarî ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Sal
! Xelat
! Kategorî
! Fîlm
! Performansvanên din
|-
|rowspan=2|2010||rowspan=2|[[Xelatên AVNê]]|| Performansvanê Jinê Xerîb a Salê&lt;ref name=&quot;avn10&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://avnawards.avn.com/past/winners/2010 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2016-07-23 |tarîxa-arşîvê=2013-12-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131207095914/http://avnawards.avn.com/past/winners/2010 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;|| {{N/a}} || {{N/a}}
|-
|Sahneya Seksê a Herî Rind &lt;ref name=&quot;avn10&quot;/&gt;||''Dollz House'' || [[George Uhl]] &amp; [[Olivier Sanchez]]
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Aletta Ocean}}
* [http://www.alettaoceanempire.com Malpera Fermî]
* {{Twitter|alettaoceanxxx|Aletta Ocean}}
* {{Facebook|pages/PornstarAlettaOcean}}
* {{IMDb name|3088445|Aletta Ocean}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

{{DEFAULTSORT:Ocean, Aletta}}
[[Kategorî:Jidayikbûn 1987]]
[[Kategorî:Kesên ji Budapeştê]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Pornostêrkên mecar ên jin]]</text>
      <sha1>sh22u7v4ss86i1sjgoo8wyct8wj9015</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mealên Quranê ên kurdî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71690</id>
    <revision>
      <id>2095228</id>
      <parentid>2062362</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T07:38:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2095228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3360" sha1="qspgnhmbrrlds2ivz1ruqv1g2ovhven" xml:space="preserve">{{Quran}}
'''Mealên Qur'anê ên kurdî''' an '''wergerên Quranê yên kurdî''', wergerên [[Quran]]ê bi [[zimanê kurdî|zimanên kurdî]] ne. Piştî [[belavbûna Îslamê]], Quranê tercime kirine zimanên din jî, îro Quranê tercime kirine axlebê zimanan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kaniyasor.wordpress.com/2014/11/23/qurana-piroz-bi-meala-kurdi/ |sernav=Qur‘ana Pîroz bi Meala Kurdî |malper=kaniyasor |tarîx=2014-11-22 |roja-gihiştinê=2026-05-16 |ziman=tr-TR}}&lt;/ref&gt;

Herçiqas eser hê nehatibe tesbîtkirin jî, tê gotin ku [[Xanayê Qubadî]] herî pêşî Quranê tercime kiriye zimanê kurdî.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}}

== Kurmancî ==
[[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de meqaleke bi navê &quot;[[Tefsîra Quranê (kitêb)|Tefsîra Quranê]]&quot; neşir dikir. Di sala 1971ê de hinek jê û di sala 2020ê de timamê eserê hate neşirkirin lê hemû sûre û ayetên Quranê tê de nînin û qalîta wê ne bilind e.

Di sala 1980ê de [[Mele Muhemmed Şîrînê Nîvîlî]] bi navê &quot;Tefsîra Şîrîn&quot; Quranê tefsîr kir.

[[Abdullah Varlı]] jî di sala 1994an de bi navê “Qurana Pîroz û Arşa Wê ya Bilind&quot; Quranê tercime kiriye.

[[Mele Muhemmed Garsî Farqînî]] meala wê di 2003iyan de bi navê &quot;Meala Fîrûz Şerha Qur’ana Pîroz&quot; nivîsiye.

[[Mele Mihemedê Hekarî]] di sala 2007an de bi navê &quot;[[Ronahiya Qur'ana Pîroz (pirtûk)|Ronahîya Qur’ana Pîroz]]&quot; meala wê nivîsiye.

Mele Huseyîn Êsî, Mele Seîd Girdarî û Mele Muhemmed Bêrkevanî jî bi hev re meala Quranê bi navê “Wergera Qur’ana Pîroz Bi Zimanê Kurdî” nivîsandin.

[[Muhemmed Şoşikî]] 2010an de bi navê “Nura Qelban” Quranê tefsîr kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nubihar.com/home/nubihar?aspxerrorpath=/book/215-tefsra-qurane-nura-qelban |sernav=NÛBIHAR {{!}} Weşanxane &amp; Kovar |paşnav=Kurdî |pêşnav=Navenda wêne û Klasîkên |malper=www.nubihar.com |tarîxa-gihiştinê=2023-12-17 |archive-date=2023-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231217175334/https://www.nubihar.com/home/nubihar?aspxerrorpath=/book/215-tefsra-qurane-nura-qelban |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

[[Fikrî Amedî]] 2014an de bi navê &quot;Qur’ana Kerîm û meala wêya Kurdî&quot; nivîsand. Tehsîn Doskî Quranê bo [[Badînî (devok)|kurmanciya badînanî]] tercime kir.

== Kirmanckî/Kirdkî ==
Di sala 2022 de mealeke bi kirdkî/zazakî bi navê &quot;Mealê Kirdî&quot; ko ji aliyê [[Roşan Lezgîn]] ve hatiye nivîsandin, ji Roşnayê hat neşirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.zazaki.net/wesanxane-rosna |sernav=Weşanxaneyê Roşna - Zazaki.net |malper=www.zazaki.net |roja-gihiştinê=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;

== Hewramî ==
Mamostaye hewramî, Quranê tercime kir bo kurdiya hewramî ji bo rizgariya û parastina wê diyalektê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2020/01/kurdish-dialect-for-hawrami-struggles-for-survival.html |sernav=Teacher translates Quran to save endangered Kurdish dialect - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent news source since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2023-12-07 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Soranî ==
{{Beşa vala|tarîx=hezîran 2026}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
[[Kategorî:Quran]]</text>
      <sha1>qspgnhmbrrlds2ivz1ruqv1g2ovhven</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nestûlus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73703</id>
    <revision>
      <id>2095241</id>
      <parentid>1789311</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T08:57:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2095241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="898" sha1="gyuecdfcm5doc177pfszoy26s8s6yzn" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| serdem             = [[Serdema zêrîn a îslamê]]
}}
'''Nestûlus''' an '''Muhemmed bin Ebdullah Nestûlus''' yek ji [[stêrnas]] û hostayên [[astrolab]]ê yê sedsala 10an e. Bi xwe [[Xwarezmî]] bandor lê dike. Stêrnasa jin [[Meryem Îcliye]] jî di bin bandora wî de maye.&lt;ref&gt;http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Nastulus_BEA.htm{{Mirin girêdan|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
Li ser jiyana wî zêde agahî tuneye, li gorî [[Sîczî]] ew bi xwe [[misilman]] bû, li gorî hin dîroknasan jî navberka wî dişibe [[yewnan]]iyan dibe ku bi koka xwe yewnanî bibû.&lt;ref&gt;The Biographical Encyclopedia of Astronomers. New York: Springer. pp. 822–3.&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Astronomên misilman}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Kesên sedsala 10an]]
[[Kategorî:Stêrnasên ereb]]</text>
      <sha1>gyuecdfcm5doc177pfszoy26s8s6yzn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Death Note</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76510</id>
    <revision>
      <id>2095197</id>
      <parentid>2086679</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T13:46:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2095197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1783" sha1="n0cgkfoa6xg62bs25vuq2xwn4dht2cj" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
| sernavê_îtalîk     = erê
}}
'''''Death Note''''' (デスノート, ''Desu Nōto'', anku &quot;Lênûska Mirinê&quot; bi [[kurdî]]) sernavê [[manga|rêzemanga]] ye ku bi destê xêzkarê japonî [[Takeşî Obata]] ve hatiye xêzkirin. Naveroka ''Death Note'' ji aliye [[nivîskar]]ê [[manga]]yê [[Tsugumi Oba]] ve hatiye afirandin.

== Naverok ==
Naverok derbarê lîsevanê pir jîr xwecihê [[Tokyo]]yê Light Yagami de ye ku lênûskek ku ji esmanê de ketiye û ya yezdanekî mirinê (''[[Şînîgamî]]'') ye dibîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://tr.wikipedia.org/wiki/Death_Note |sernav=Death Note - Vikipedi |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2018-05-19 }}&lt;/ref&gt;

Light lênûskê ji xwe re hil dide û rênîşanek ji bo bikaranîna ku bi wekî &quot;Lênûska Mirinê&quot; (bi resen ''Death Note'') tê navandin dibîne. An ku meriv rû û navê kesekî nas dikê û wê di lênûskê de dinivîse ew kes dimire. Ew her tişt di bin çavên hişyar yê yezdanê mirinê Ryuk dibe. Light jê û pê de xwe Kîra (japonîkirina peyva [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ''killer'' ji bo kujer) an jî wek xwedayê cîhana nû bi nav dike, lênûska mirinê bi kar dine ji bo tawankaran bikuje û îbretek bike. Bi riya wê ew polisan li dijê xwe dîne. Demek şûnde [[detektîvê]] navneteweyî yê ku bi navê L ve diçe xwe destê dike.[https://de.m.wikipedia.org/wiki/Tsugumi_Ōba]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Anîme û mangayên li ser tawanê]]
[[Kategorî:Death Note| ]][[Kategorî:Fîlmên 2007an]]
[[Kategorî:Fîlmên 2008an]]
[[Kategorî:Manga]]
[[Kategorî:Mangayên 2003an]]
[[Kategorî:Mangayên 2020an]]
[[Kategorî:Romanên japonî yên 2007an]]
[[Kategorî:Şînîgamî di anîme û mangayan de]]</text>
      <sha1>n0cgkfoa6xg62bs25vuq2xwn4dht2cj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zare (fîlm)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77055</id>
    <revision>
      <id>2095188</id>
      <parentid>1863850</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T13:11:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2095188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2707" sha1="mbdot5abfoahphxh2ps8gx77vyqz546" xml:space="preserve">{{Agahîdank fîlm
| nav                = Zare
| navê fîlmê         = 
| wêne               = 
| sernûçe            = 
| wêne mezinî        = 
| derhêner           = [[Hamo Beknazarian]]
| çêker              = 
| nivîskar           = 
| senaryo            = [[Hamo Beknazarian]]
| lîstikvan          = 
| muzîk              = 
| derhênêrê dîmenê   = [[Garosh Bek-Nazaryan]]&lt;br&gt;[[Arkadi Yalovoy]]
| pevxistin/sazk     = 
| çêkirin            = 
| berwara pêşanî     = 
| çapkirin           = 
| dom/mawe           = 69 hûrdem
| welat              = [[ Komara Sovyet a Sosyalîst a Ermenistanê]]
| ziman              = Fîlma bêdeng
| terazûn            = 
| derameta nesafî    = 
| fîlma dawîn        = 
| fîlma piştre       = 
| malper             = 
| amg_id             = 
| imdb_id            = 
}}
'''Zare''', anku '''Zarê''' (bi [[Zimanê ermenî|ermenî]]: Զարե), [[fîlm]]ekî dramayê yê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|sovyetî]]-[[ermenî]] ye ku di 1926an de hatite kişandin. Derhênerê fîlm [[Hamo Beknazarian]] e.&lt;ref&gt;[[Veysî Altay]] (2020). &quot;Hunera heftemîn: sînema.&quot;, Xwebûn, 17:2020, r. 11.&lt;/ref&gt;

== Naverok ==
Fîlm li ser kurdekî ciwan û hevala wê ye ku ji bo mafê evîna xwe şer dikin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arm-cinema.am/en/m/122.html |sernav=Zare |paşnav=www.websystems.am |malper=www.arm-cinema.am |tarîxa-gihiştinê=2018-09-25 |tarîxa-arşîvê=2019-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191102061440/http://www.arm-cinema.am/en/m/122.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;.

== Lîstikvanên fîlm ==
* [[Maria Tenazi]] di rola Zare de
* [[Hrachia Nersisyan]] di rola Saydo de
* [[Avet Avetisyan]] di rola Slo de
* [[Olga Gulazyan]] di rola Lyatif Xanim de
* [[Manvel Manvelyan]] di rola Msto de
* [[Nina Manucharyan]] di rola Nano de
* [[Hambartsum Khachanyan]] di rola Khdo de
* [[M. Garagash]] di rola Temur-Bek de
* [[Aram Amirbekyan]] di rola Clerk de
* [[Sh. Guramashvili]] di rola karmendê polis de
* [[Amasi Martirosyan]] di rola Zurba
* [[M. Aghamalov]] di rola Şêx de
* [[N. Barres]] di rola pêşengê Uezd de
* [[N. Aghambekyan]] di rola hevala Zare de
* [[S. Gevorgyan]] di rola hevjîna Zurba&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://www.arm-cinema.am/en/m/122.html |sernav=Zare - Armenian Cinema |tarîxa-gihiştinê=2018-09-25 |tarîxa-arşîvê=2019-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191102061440/http://www.arm-cinema.am/en/m/122.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Fîlm-şitil}}

[[Kategorî:Çanda kurdî]]
[[Kategorî:Fîlmên bêdeng]]
[[Kategorî:Fîlmên dramayê]]
[[Kategorî:Fîlmên 1926an]]</text>
      <sha1>mbdot5abfoahphxh2ps8gx77vyqz546</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Necmedîn Misrî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83817</id>
    <revision>
      <id>2095239</id>
      <parentid>1955916</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T08:50:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2095239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="656" sha1="5dc88900a2tyjml1g6ktm40mi93b1vq" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
'''Necmedîn el-Misrî''' ([[erebî]]: نجم الدين المصري, ''Najm al‐Dīn al‐Miṣrī''), yek ji [[stêrnas]]ên Misirê ye ku di sedsala 13an de jiyaye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Najm_al-Din_al-Misri_BEA.htm |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2020-02-29 |archive-date=2020-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200303102805/https://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Najm_al-Din_al-Misri_BEA.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Astronomên misilman}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Zanyarên ji Qahîreyê]]</text>
      <sha1>5dc88900a2tyjml1g6ktm40mi93b1vq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nûbihar (weşanxane)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>85380</id>
    <revision>
      <id>2095249</id>
      <parentid>1792302</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T09:10:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2095249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1184" sha1="sryz541ck1taagpor3ooxfnada1k54p" xml:space="preserve">{{Maneyên din|Nûbihar}}
[[Wêne:Weşanên Nûbihar di Fuara Pirtûkan a Stenbolê de.jpg|thumb|Weşanên Nûbihar di Fuara Pirtûkan a Stenbolê de]]
Kitêbên xwe hem bi navê ''Nûbihar''ê, hem jî ji sala 2003yan vir de bi navê ''Kent Işıkları'' diweşînin. Di cûrbecûr kategoriyan de, di bin navê van herdu weşanxaneyan de, heta niha ji 360î zêdetir kitêb weşandine.

Di warên weşanên wan de Dîrok û Lêkolîn, Klasîk, Ferheng û xebatên zimanî, Dînî, Kurdolojî, Jînenîgarî û Portre, Edebiyat/Roman-Hîkaye-Çîrok-Helbest, Înşa/Ceribîn, Xebatên Edebî, Çand û Folklor, Zarok û Edebiyata Zarokan heye.

Ew bi herfên erebî jî kitêbên kurdî diweşînin. &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nubihar.com/home/derbar |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2020-04-25 |archive-date=2020-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200510200431/https://www.nubihar.com/home/derbar |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Mijarên têkildar ==
* [[Nûbihar (kovar)]]
* [[Nûbihar Akademî (kovar)]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Avabûnên 1992an li Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Weşanxane]]</text>
      <sha1>sryz541ck1taagpor3ooxfnada1k54p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Solu Dudhkunda</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91159</id>
    <revision>
      <id>2095186</id>
      <parentid>1845095</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T12:25:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>59628</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Local hotel at Namche.JPG]] → [[File:Hotel in Salleri.jpg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · Is there a Namche here? Otherwise the current name seems to refer to Namche Bazaar, some 50 km north.</comment>
      <origin>2095186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2305" sha1="amzksustc61ek0hfaetsfgi9ayjttnb" xml:space="preserve">{{Agahîdank bajar
| nav                = 
| navê_din           = 
| navê_fermî         = 
| mertal             = 
| al                 = 
| nexşeya_cihan      = Nepal
| nc_relief          = erê &lt;!-- &quot;Nexşeya topografî&quot; derdikeve --&gt;
| nc_firehî          = 250px
| koordînat          = 
| damezrandin        = &lt;!------- Kargêrî -------&gt;
| welat              = [[Nepal]]
| dûgel              = 
| kargêrî_sernav     = 
| kargêrî            = 
| herêm              = 
| parêzgeh           = 
| şaristan           = 
| bexş               = 
| navçe              = 
| nahiye             = 
| gundistan          = 
| serbajar           = 
| parêzgar           = 
| şaredar            = &lt;!------- Demografî -----&gt;
| navê_nîştecihan    = 
| gelhe              = 24.323
| gelhe_sal          = 2011
| berbelavî          = &lt;!------- Erdnîgarî -----&gt;
| rûerd              = 
| rûerd1_sernav      = 
| bilindayî          = 2460 m
| dem                = UTC+5:45 (NST)
&lt;!------- Agahiyên din --&gt;
| koda_postayê       = 
| koda_telefonê      = 
| malper             = [http://solududhkundamun.gov.np/ Rûpela bajarê]
&lt;!------- Nexşe ---------&gt;
| nexşeSer           = 
| nexşeSer_firehî    = 
| nexşeSer_sernav    = 
| nexşe              = 
| nexşe_firehî       = 
| nexşe_sernav       = 
| nexşe2             = 
| nexşe2_firehî      = 
| nexşe2_sernav      = &lt;!------- Wêne ----------&gt;
| wêneSer            = Hotel in Salleri.jpg
| wêneSer_firehî     = 250px
| wêneSer_sernav     = 
| wêne               = 
| wêne_firehî        = 
| wêne_sernav        = 
}}
'''Solududhkunda''', bajarekî welatê [[Nepal]]ê ye û li [[Herêma Jimare 1]] (Province No 1) de cih digire.
== Gelhenasî ==
Li gorî daneyên sala 2011an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 24.323 kesî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/VDC_Municipality.pdf |sernav=Wayback Machine |tarîx=2013-01-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2020-08-28 |tarîxa-arşîvê=2015-02-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150213064822/http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/VDC_Municipality.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Bajar-şitil}}

[[Kategorî:Bajarên Nepalê]]</text>
      <sha1>amzksustc61ek0hfaetsfgi9ayjttnb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lîsteya golên Norwêcê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101453</id>
    <revision>
      <id>2095225</id>
      <parentid>1867344</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T07:05:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2095225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13713" sha1="es6cim9obmqvn6nzlf2abzx7po7n5ca" xml:space="preserve">[[Wêne:Lake_Bondhus_Norway_2862.jpg|thumb|Gola Bondhus li [[Hordaland]]]]
[[Wêne:Ulvsvann.jpg|thumb|Gola Ulvsvann li [[Skien]], [[Telemark]]]]
[[Wêne:Ovre_Sjodalsvatnet.JPG|thumb|Gola [[Øvre Sjodalsvatnet]] li [[Oppland]]]]
[[Wêne:Lake_Votna_Hordaland_Norway_3015_6_7_fused.jpg|thumb|Gola [[Votna]] li [[Hordaland]]]]

Li jêr lîsteya golên [[Norwêc]]ê tên nivîsandin. Li Norwêcê herî kêm 450 000 golên ava lîmnetîk (şirîn) heye û rûava 400 golan ji 5 km² yê zêdetir e.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://estatelite.ru/en/ozera-norvegii-reki-i-oz-ra-norvegii-norvezhskoe-ozero-5-bukv/ |sernav=Lakes Norway. Norwegian rivers and lakes Norwegian lake 5 letters t |malper=estatelite.ru |tarîxa-gihiştinê= |archive-date=2025-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250220145355/https://estatelite.ru/en/ozera-norvegii-reki-i-oz-ra-norvegii-norvezhskoe-ozero-5-bukv/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Rûava golan bi giştî 17 100 km² ye û benda golan 1 200 km³ e.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Çar golên herî kûr ên [[Ewropa|Parzemîna Ewropayê]] ku li Norwêcê ne evin: [[Hornindalsvatnet]] (514 m), [[Salvatnet]] (464 m), [[Tinnsjå]] (460 m) û [[Mjøsa]] (449 m).

== Akershus ==
{{Div col|colwidth=22em}}
* [[Bjørkelangen (gol)]]
* [[Bogstadvannet]]
* [[Dælivannet]]
* [[Engervannet]]
* [[Hallangen]]
* [[Hurdalsjøen]]
* [[Lyseren]]
* [[Mangen]]
* [[Mjøsa]]
* [[Øgderen]]
* [[Østernvann]]
* [[Øyangen (Gran)]]
* [[Øyeren]]
* [[Rødenessjøen]]
* [[Setten]]
{{Div col end}}

== Aust-Agder ==
{{Div col|colwidth=22em}}
* [[Åraksfjorden]]
* [[Blåsjø]]
* [[Botnsvatnet]]
* [[Botsvatn]]
* [[Breidvatn]]
* [[Byglandsfjorden]]
* [[Fisstøylvatnet]]
* [[Grøssæ]]
* [[Gyvatn]]
* [[Hartevatnet]]
* [[Herefossfjorden]]
* [[Holmavatnet (Vinje)]]
* [[Holmevatnet]]
* [[Homstølvatnet]]
* [[Hovatn]]
* [[Høvringsvatnet]]
* [[Kilefjorden]]
* [[Kolsvatnet]]
* [[Kvifjorden]]
* [[Longerakvatnet]]
* [[Måvatn]]
* [[Myklevatnet]]
* [[Nasvatn]]
* [[Nelaug (gol)]]
* [[Nesvatn]]
* [[Nystølfjorden]]
* [[Ogge]]
* [[Ormsavatnet]]
* [[Østre Grimevann]]
* [[Øyarvatnet]]
* [[Ramvatn]]
* [[Reinevatn]]
* [[Rore]]
* [[Rosskreppfjorden]]
* [[Sæsvatn]]
* [[Skyvatn]]
* [[Store Bjørnevatn]]
* [[Store Urevatn]]
* [[Straumsfjorden, Aust-Agder]]
* [[Svartevatnet]]
* [[Syndle]]
* [[Topsæ]]
* [[Uldalsåna]]
* [[Vatndalsvatnet]]
* [[Vegår]]
{{Div col end}}

== Buskerud ==
{{Div col|colwidth=22em}}
* [[Bjornesfjorden]]
* [[Brommafjorden]]
* [[Damtjern (Ringerike)]]
* [[Eikeren]]
* [[Flakavatnet]]
* [[Geitsjøen]]
* [[Halnefjorden]]
* [[Hettefjorden]]
* [[Juklevatnet]]
* [[Kravikfjorden]]
* [[Krøderen (gol)]]
* [[Langesjøen]]
* [[Lauvnesvatnet]]
* [[Mykle]]
* [[Norefjorden]]
* [[Nygardsvatnet]]
* [[Nyhellervatnet]]
* [[Øljusjøen]]
* [[Ørteren]]
* [[Øvre Hein]]
* [[Øyangen (Ringerike)]]
* [[Pålsbufjorden]]
* [[Rødungen]]
* [[Samsjøen (Ringerike)]]
* [[Skaupsjøen]]
* [[Sperillen]]
* [[Stolsvatnet]]
* [[Strandavatnet]]
* [[Tingvollfjorden (Buskerud)]]
* [[Tinnhølen]]
* [[Tisleifjorden]]
* [[Tunhovdfjorden]]
* [[Tyrifjorden]]
* [[Ullerentjernet]]
* [[Ustevatn]]
* [[Vavatn]]
* [[Vestre Bjonevatnet]]
{{Div col end}}

== Finnmark ==
{{Div col|colwidth=22em}}
* [[Bajášjávri]]
* [[Bajit Spielgajávri]]
* [[Biggejávri]]
* [[Bjørnstadvatnet]]
* [[Čárajávri]]
* [[Čorotjávri]]
* [[Dátkojávri]]
* [[Doggejávri]]
* [[Gahččanjávri]]
* [[Gákkajávri]]
* [[Gardsjøen (Sør-Varanger)]]
* [[Garsjøen]]
* [[Gásadatjávri]]
* [[Gavdnjajávri]]
* [[Geađgejávri]]
* [[Geašjávri]]
* [[Geassájávri]]
* [[Geatnjajávri]]
* [[Guolehis Suolojávri]]
* [[Hæmmujávri]]
* [[Havvatnet]]
* [[Idjajávri]]
* [[Iešjávri]]
* [[Juovvajávri]]
* [[Kjæsvannet]]
* [[Klistervatnet]]
* [[Kovvatnet (Finnmark)]]
* [[Láhpojávri]]
* [[Latnetjávri]]
* [[Nissojávri]]
* [[Nuorbejávri]]
* [[Rágesjávri]]
* [[Sálganjávri]]
* [[Soagŋojávri]]
* [[Store Måsvannet]]
* [[Stuora Galbajávri]]
* [[Stuorajávri (Alta)]]
* [[Stuorajávri (Kautokeino)]]
* [[Sundvannet]]
* [[Šuoikkatjávri]]
* [[Suolojávri (Kautokeino)]]
* [[Suolojávri (Lebesby)]]
* [[Svanevatn]]
* [[Virdnejávri]]
* [[Vuolit Spielgajávri]]
{{Div col end}}

== Hedmark ==
{{Div col|colwidth=22em}}
* [[Atnsjøen]]
* [[Digeren]]
* [[Engeren]]
* [[Falningsjøen]]
* [[Femund]]
* [[Flensjøen]]
* [[Fundin (gol)]]
* [[Galtsjøen]]
* [[Gardsjøen (Grue)]]
* [[Gjesåssjøen]]
* [[Gutulisjøen]]
* [[Harrsjøen]]
* [[Hukusjøen]]
* [[Innerdalsvatnet]]
* [[Isteren]]
* [[Langsjøen]]
* [[Lomnessjøen]]
* [[Marsjøen]]
* [[Møkeren]]
* [[Nedre Roasten]]
* [[Nugguren]]
* [[Osensjøen]]
* [[Råsen]]
* [[Rogen (gol)]]
* [[Rokosjøen]]
* [[Savalen]]
* [[Siksjøen]]
* [[Skasen]]
* [[Skjervangen]]
* [[Storsjø (Nord-Odal)]]
* [[Storsjøen (Rendalen)]]
* [[Vermunden]]
* [[Vurrusjøen]]
{{Div col end}}

== Hordaland ==
{{Div col|colwidth=22em}}
* [[Askevatnet]]
* [[Askjelldalsvatnet]]
* [[Bjølsegrøvvatnet]]
* [[Blådalsvatnet]]
* [[Bondhusvatnet]]
* [[Eidfjordvatnet]]
* [[Evangervatnet]]
* [[Finsevatnet]]
* [[Gjønavatnet]]
* [[Granvinsvatnet]]
* [[Hamlagrøvatnet]]
* [[Henangervatnet]]
* [[Holmavatnet (Kvam)]]
* [[Jordalsvatnet]]
* [[Juklavatnet]]
* [[Kalandsvatnet]]
* [[Kvennsjøen]]
* [[Langavatnet (Odda)]]
* [[Lille Lungegårdsvannet]]
* [[Løkjelsvatnet]]
* [[Lønavatnet]]
* [[Nordmannslågen]]
* [[Onarheimsvatnet]]
* [[Oppheimsvatnet]]
* [[Ringedalsvatnet]]
* [[Røldalsvatnet]]
* [[Sandvinvatnet]]
* [[Skjerjavatnet]]
* [[Skogseidvatnet]]
* [[Stakkastadvatnet]]
* [[Steinslandsvatnet]]
* [[Storavatnet, Stord]]
* [[Storavatnet, Osterøy]]
* [[Svartediket]]
* [[Sysenvatnet]]
* [[Taugevatn]]
* [[Torfinnsvatnet]]
* [[Valldalsvatnet]]
* [[Vangsvatnet]]
* [[Veivatnet]]
* [[Vigdarvatnet]]
* [[Votna]]
{{Div col end}}

== Møre og Romsdal ==
{{Div col|colwidth=22em}}
* [[Aursjøen]]
* [[Brusdalsvatnet]]
* [[Djupvatnet]]
* [[Eikesdalsvatnet]]
* [[Foldsjøen]]
* [[Gråsjøen]]
* [[Moldevatnet]]
{{Div col end}}

== Nord-Trøndelag ==
{{Div col|colwidth=22em}}
* [[Almåsgrønningen]]
* [[Andorsjøen]]
* [[Bangsjøan]]
* [[Byavatnet]]
* [[Eidsvatnet]]
* [[Feren]]
* [[Finnvollvatnet]]
* [[Fjergen]]
* [[Fossemvatnet]]
* [[Funnsjøen]]
* [[Gilten (gol)]]
* [[Grøningen]]
* [[Grungstadvatnet]]
* [[Gusvatnet]]
* [[Hammervatnet]]
* [[Havdalsvatnet]]
* [[Hoklingen]]
* [[Holden (Lierne)]]
* [[Holden (Verran)]]
* [[Holderen]]
* [[Ingjelsvatnet]]
* [[Innsvatnet]]
* [[Jengelvatnet]]
* [[Kalvvatnet]]
* [[Kingen]]
* [[Kvesjøen]]
* [[Laksjøen]]
* [[Leksdalsvatnet]]
* [[Limingen]]
* [[Lysvatnet (Verran)]]
* [[Mellingsvatnet]]
* [[Meltingvatnet]]
* [[Mjosundvatnet]]
* [[Mokkavatnet]]
* [[Movatnet]]
* [[Murusjøen]]
* [[Namsvatnet]]
* [[Ormsetvatnet]]
* [[Ovrejaevrie]]
* [[Øyvatnet]]
* [[Rengen]]
* [[Saglivatnet]]
* [[Salvatnet]]
* [[Sandsjøen]]
* [[Snåsavatnet]]
* [[Sønningen]]
* [[Store Øyingen]]
* [[Storfrøyningen]]
* [[Storgåsvatnet]]
* [[Storgollomsvatnet]]
* [[Storgrønningen]]
* [[Stortissvatnet]]
* [[Storvatnet (Indre Fosen)]]
* [[Storvatnet (Nærøy)]]
* [[Straumsetervatnet]]
* [[Tunnsjøen]]
* [[Tunnsjøflyan]]
* [[Ulen (gol)]]
* [[Veresvatnet]]
{{Div col end}}

== Nordland ==
{{Div col|colwidth=22em}}
* [[Åbjørvatnet]]
* [[Alsvågvatnet]]
* [[Andfiskvatnet]]
* [[Andkjelvatnet]]
* [[Arstaddalsdammen]]
* [[Balvatnet]]
* [[Baugevatnet]]
* [[Båvrojávrre]]
* [[Bjørnefossvatnet]]
* [[Blåmannsisvatnet]]
* [[Bleiksvatnet]]
* [[Bleikvatnet]]
* [[Blerekvatnet]]
* [[Bogvatnet]]
* [[Børsvatnet]]
* [[Daningen]]
* [[Drevvatnet]]
* [[Eidevatnet]]
* [[Elsvatnet]]
* [[Famnvatnet]]
* [[Faulvatnet]]
* [[Fellvatnet]]
* [[Finnknevatnet]]
* [[Fiskelausvatnet (Grane)]]
* [[Fiskeløysvatnet (Saltdal)]]
* [[Fjærvatnet]]
* [[Fjellvatnet]]
* [[Fjerdvatnet]]
* [[Forsanvatnet]]
* [[Forsvatnet]]
* [[Fustvatnet]]
* [[Gåsvatnet]]
* [[Gautelisvatnet]]
* [[Geitvatnet]]
* [[Gjømmervatnet]]
* [[Grasvatnet]]
* [[Grovatnet]]
* [[Hartvikvatnet]]
* [[Heggmovatnet]]
* [[Helgåvatnet]]
* [[Hjertvatnet]]
* [[Hopvatnet]]
* [[Horndalsvatnet]]
* [[Hundålvatnet]]
* [[Indre Sildvikvatnet]]
* [[Iptojávri]]
* [[Kaldvågvatnet]]
* [[Kallvatnet]]
* [[Kilvatnet]]
* [[Kjårdavatnet]]
* [[Kjelvatnet, Ballangen]]
* [[Kjelvatnet, Fauske]]
* [[Kjemåvatnet]]
* [[Kjerringvatnet, Hattfjelldal]]
* [[Kobbvatnet]]
* [[Krutvatnet]]
* [[Kvitvatnet]]
* [[Låmivatnet]]
* [[Langvatnet, Ballangen]]
* [[Langvatnet, Fauske]]
* [[Langvatnet, Gildeskål]]
* [[Langvatnet, Rana]]
* [[Langvatnet, Sørfold]]
* [[Langvatnet, Tysfjord]]
* [[Leirvatnet, Sørfold]]
* [[Litle Sokumvatnet]]
* [[Litlumvatnet]]
* [[Litlverivatnet]]
* [[Livsejávrre]]
* [[Lossivatnet]]
* [[Luktvatnet]]
* [[Lysvatnet, Meløy]]
* [[Majavatnet]]
* [[Makkvatnet]]
* [[Markavatnet, Meløy]]
* [[Melkevatnet]]
* [[Mjåvatnet]]
* [[Mørsvikvatnet]]
* [[Muorkkejávrre]]
* [[Nedre Fagervollvatnet]]
* [[Nedre Fiplingvatnet]]
* [[Nedre Veikvatnet]]
* [[Nedrevatnet]]
* [[Niingsvatnet]]
* [[Nordre Bjøllåvatnet]]
* [[Ømmervatnet]]
* [[Överuman]]
* [[Øvrevatnet]]
* [[Ramsgjelvatnet]]
* [[Ranseren]]
* [[Raudvatnet]]
* [[Reingardslivatnet]]
* [[Reinoksvatnet]]
* [[Rekvatnet]]
* [[Røvatnet]]
* [[Røssvatnet]]
* [[Rotvatnet]]
* [[Røyrvatnet]]
* [[Rundvatnet]]
* [[Sandnesvatnet]]
* [[Sausvatnet]]
* [[Sealggajávri]]
* [[Sefrivatnet]]
* [[Siiddašjávri]]
* [[Sildhopvatnet]]
* [[Simskardvatnet]]
* [[Sisovatnet]]
* [[Skilvatnet]]
* [[Skogvollvatnet]]
* [[Šluŋkkajávri]]
* [[Sokumvatnet]]
* [[Solbjørnvatnet]]
* [[Soløyvatnet]]
* [[Søre Bukkevatnet]]
* [[Søre Vistvatnet]]
* [[Storakersvatnet]]
* [[Store Svenningsvatnet]]
* [[Storglomvatnet]]
* [[Stormålvatnet]]
* [[Stormyrbassenget]]
* [[Storskogvatnet]]
* [[Storvatnet, Ballangen]]
* [[Straumfjordvatnet]]
* [[Straumvatnet]]
* [[Strindvatnet]]
* [[Trollvatnet]]
* [[Unkervatnet]]
* [[Unna Guovdelisjávri]]
* [[Valnesvatnet]]
* [[Vatnvatnet]]
* [[Virvatnet]]
* [[Vuolep Sårjåsjávrre]]
{{Div col end}}

== Oppland ==
{{Div col|colwidth=22em}}
* [[Akksjøen]]
* [[Aursjoen]]
* [[Avalsjøen]]
* [[Bessvatnet]]
* [[Breiddalsvatnet]]
* [[Bukkehammartjørna]]
* [[Bygdin]]
* [[Dokkfløyvatn]]
* [[Einavatnet]]
* [[Feforvatnet]]
* [[Flatningen]]
* [[Fleinsendin]]
* [[Gjende]]
* [[Grønvatnet]]
* [[Helin]]
* [[Lalmsvatnet]]
* [[Lemonsjøen]]
* [[Lesjaskogsvatnet]]
* [[Losna (gol)]]
* [[Nedre Heimdalsvatn]]
* [[Olefjorden]]
* [[Olstappen]]
* [[Otrøvatnet]]
* [[Øvre Leirungen]]
* [[Øvre Sjodalsvatnet]]
* [[Øyangen, Nord-Fron]]
* [[Øyangen, Valdres]]
* [[Prestesteinsvatnet]]
* [[Randsfjorden]]
* [[Rauddalsvatn]]
* [[Rondvatnet]]
* [[Russvatnet]]
* [[Sandvatnet/Kaldfjorden/Øyvatnet]]
* [[Slettningen]]
* [[Slidrefjord]]
* [[Steinbusjøen]]
* [[Strondafjorden]]
* [[Tesse]]
* [[Tordsvatnet]]
* [[Tyin]]
* [[Vågåvatn]]
* [[Vangsmjøse]]
* [[Vinstre]]
{{Div col end}}

== Oslo ==
{{Div col|colwidth=22em}}
* [[Lutvann]]
* [[Maridalsvannet]]
* [[Nordre Puttjern]]
* [[Nøklevann]]
* [[Østensjøvannet]]
* [[Øvresetertjern]]
* [[Sognsvann]]
* [[Sværsvann]]
* [[Tryvann]]
{{Div col end}}

== Østfold ==
{{Div col|colwidth=22em}}
* [[Ara (gol)]]
* [[Aspern (gol)]]
* [[Femsjøen]]
* [[Isesjøen]]
* [[Mingevannet]]
* [[Ørsjøen]]
* [[Øymarksjøen]]
* [[Rømsjøen]]
* [[Store Erte]]
* [[Store Le]]
* [[Vansjø]]
* [[Vestvannet]]
* [[Visterflo]]
{{Div col end}}

== Rogaland ==
{{Div col|colwidth=22em}}
* [[Aksdalsvatnet]]
* [[Austrumdalsvatnet]]
* [[Byrkjelandsvatnet]]
* [[Edlandsvatnet]]
* [[Eiavatnet]]
* [[Flassavatnet]]
* [[Frøylandsvatnet]]
* [[Frøylandsvatnet, Sandnes]]
* [[Grøsfjellvatnet]]
* [[Hofreistæ]]
* [[Hovsvatnet]]
* [[Limavatnet]]
* [[Lundevatn]]
* [[Nilsebuvatnet]]
* [[Nodlandsvatnet]]
* [[Oltedalsvatnet]]
* [[Orrevatnet]]
* [[Ørsdalsvatnet]]
* [[Øvre Tysdalsvatnet]]
* [[Stokkavatnet, Forus]]
* [[Suldalsvatnet]]
* [[Teksevatnet]]
* [[Tysdalsvatnet]]
* [[Vatsvatnet]]
* [[Vostervatnet]]
{{Div col end}}

== Sogn og Fjordane ==
{{Div col|colwidth=22em}}
* [[Austdalsvatnet]]
* [[Breimsvatn]]
* [[Degnepollvatnet]]
* [[Dingevatn]]
* [[Eldrevatnet]]
* [[Emhjellevatnet]]
* [[Endestadvatnet]]
* [[Viddalsdammen]]
* [[Holsavatnet]]
* [[Holskardvatnet]]
* [[Hornindalsvatnet]]
* [[Jølstravatn]]
* [[Lovatnet]]
* [[Oppstrynsvatn]]
* [[Styggevatnet]]
{{Div col end}}

== Sør-Trøndelag ==
{{Div col|colwidth=22em}}
* [[Aursund]]
* [[Benna (gol)]]
* [[Bolagen]]
* [[Botn, Sør-Trøndelag]]
* [[Nesjøen]]
* [[Feragen]]
* [[Gagnåsvatnet]]
* [[Gjevilvatnet]]
* [[Håsjøen]]
* [[Hostovatnet]]
* [[Jonsvatnet]]
* [[Korssjøen]]
* [[Malmsjøen]]
* [[Øyangsvatnet]]
* [[Øyungen]]
* [[Rambergsjøen]]
* [[Riasten]]
* [[Rien, Norwêc]]
* [[Samsjøen, Trøndelag]]
* [[Selbusjø]]
* [[Sørungen]]
* [[Stordalsvatnet]]
* [[Storvatnet, Indre Fosen]]
* [[Svorksjøen]]
* [[Vasslivatnet]]
* [[Våvatnet]]
{{Div col end}}

== Telemark ==
{{Div col|colwidth=22em}}
* [[Bandak]]
* [[Bolkesjø]]
* [[Farris]]
* [[Flåvatn]]
* [[Fyresvatn]]
* [[Kalhovdfjorden]]
* [[Kviteseidvatn]]
* [[Tinnsjå]]
* [[Møsvatn]]
* [[Nisser]]
* [[Norsjø]]
* [[Seljordsvatnet]]
* [[Songevatnet]]
* [[Toke (gol)]]
* [[Totak]]
{{Div col end}}

== Troms ==
{{Div col|colwidth=22em}}
* [[Altevatnet]]
* [[Geavdnjajávri]]
* [[Leinavatn]]
* [[Lille Rostavatn]]
* [[Lysvatnet, Lenvik]]
* [[Prestvannet]]
* [[Rihpojávri]]
* [[Rostojávri]]
{{Div col end}}

== Vest-Agder ==
{{Div col|colwidth=22em}}
* [[Baneheia]]
* [[Gillsvannet]]
* [[Gravatnet]]
* [[Juvatn]]
* [[Kulivatnet]]
* [[Kumlevollvatnet]]
* [[Lygne]]
* [[Nåvatnet]]
* [[Øre (gol)]]
* [[Selura]]
* [[Sirdalsvatnet]]
* [[Valevatn]]
* [[Venneslafjorden]]
* [[Vollevannet]]
* [[Ytre Øydnavatnet]]
{{Div col end}}

== Vestfold ==
{{Div col|colwidth=22em}}
* [[Goksjø]]
* [[Hallevannet]]
{{Div col end}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Golên Norwêcê| ]]
[[Kategorî:Lîste|gol]]</text>
      <sha1>es6cim9obmqvn6nzlf2abzx7po7n5ca</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Milet Mihemed</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142890</id>
    <revision>
      <id>2095247</id>
      <parentid>2081005</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T09:01:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dropboxdropbox43</username>
        <id>182915</id>
      </contributor>
      <comment>Nûjenkirina naverokê û zimanê bêalî</comment>
      <origin>2095247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9611" sha1="cs5b3gr150gsukyszubr0lbc1jwcocn" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| wêne               = Writer Mllat Mohammed.jpg
| sernavê_wêne       = Milet Mihemed
| roja_jidayikbûnê   = 1990
| cihê_jidayikbûnê   = [[Dihok]]
| netewe             = [[Kurd]]
| hevwelatî          = [[Herêma Kurdistanê]], [[Iraq]]
| pîşe               = [[Nivîskar]] û [[helbestvan]]
| şanenav            = Mllat Mohammed signature.png
| çînaser            = [[nivîskar]]
}}
'''Milet Mihemed''' (jdb. 1990, [[Dihok]], [[Başûrê Kurdistanê]]), [[nivîskar]] û [[helbestvan]]ekî kurd e. Yekemîn pirtûka xwe ya helbestan bi navê &quot;Di malbiçûkê he da zaroyek tabota xwe durist dikit&quot; di sala [[2016]] li bajêrê [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] çap kiriye، Romana xwe ya pêşîn a bi navê &quot;Axbirînus&quot;&lt;ref&gt;[https://www.calameo.com/read/00082123578959a885607 Axbirînus rojnameya (sebah kurdistan) bi zimanê erebî ، hijmara 18]&lt;/ref&gt; di sala 2018ê de li bajêrê Dihokê belave kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bernamegeh.org/jiyana-milet-mihemed/ |sernav=Jiyana Milet Mihemed |malper=Bernamegeh |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2024-03-09 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt;

== Jiyan ==
=== Salên destpêkê ===
Milet Mihemed di sala [[1990]]&lt;nowiki/&gt;î de li bajarê [[Dihok|Dihokê]] ji dayik bûye. Xwendina xwe ya seretayî, navendî û amadeyî li qeza [[Sêmêl (navçe)|Sêmêlê]] temam kiriye. Paşê li Peymangeha Teknîkî ya [[Şêxan (navçe)|Şêxan]] a ser bi [[Zanîngeh|Zanîngeha]] Polîteknîkî ya Dihokê beşê hesabgeriyê qedandiye.

Lêgerîna wî ya di qada nivîsandinê de di salên peymangehê de bi [[Helbest|helbesta]] klasîk dest pê kiriye, lê paşê meyla wî bêtir çûye ser helbesta azad û pênûsa xwe di vê çarçoveyê de domandiye. Her weha di warê dîzayna grafîkî de çalak e û li Çapxaneya Hawar a li Dihokê di qada dîzayna pirtûk û bergên berhemên wêjeyî de dixebite.

=== Jiyana wêjeyî ===

Milet Mihemed li sala [[2011|2011ê]] dest bi nivîsandina [[Helbest|helbestê]] kiriye. Yekem helbesta wî ya belavbûyî bi navê &quot;Pişta [[Mona Lisa|tabloyê Monalîzayê]]&quot; di rojnameya War&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.calameo.com/read/000883715dbd0803be5d6 |sernav=war 847 |malper=calameo.com |roja-gihiştinê=2026-09-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; de hate weşandin. Piştre berhemên wî di çendîn [[rojname]] û [[Kovar|kovaran]] de hatine belavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.amazon.com/stores/%D9%85%D9%84%D9%84%DB%95%D8%AA%20%D9%85%D8%AD%DB%95%D9%85%DB%95%D8%AF/author/B0CQCVBDLV/about |sernav=مللەت محەمەد: books, biography, latest update |malper=Amazon.com |roja-gihiştinê=2026-09-22 |ziman=en-us}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://id.loc.gov/authorities/names/n2022201796.html |sernav=Miḧemed, Millet, 1990- - LC Linked Data Service: Authorities and Vocabularies {{!}} Library of Congress, from LC Linked Data Service: Authorities and Vocabularies (Library of Congress) |malper=id.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-09-22 |kesên-din=The Library of Congress}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.librarything.com/a/27399672/Mllat-Mohammed |sernav=Mllat Mohammed {{!}} Author {{!}} LibraryThing |malper=LibraryThing.com |roja-gihiştinê=2026-09-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.goodreads.com/author/show/47762261.Mllat_Mohammed |sernav=Mllat Mohammed |malper=www.goodreads.com |roja-gihiştinê=2026-09-22}}&lt;/ref&gt;

Di sala [[2016]]&lt;nowiki/&gt;an de yekem [[Pirtûk|pirtûka]] xwe ya helbestan li [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] çap kir. Paşê di sala 2018an de yekem [[Roman (wêje)|romana]] xwe ya bi navê Axbirînus li Dihokê weşand. Di sala 2019an de jî romana xwe ya di derbarê bûyerên [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|DAIŞê]] de belav kir, ku yek ji yekem romanên bi zaravayê [[kurmancî]] ye li ser vê mijarê hatiye nivîsandin.

== Berhemên wî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isbniraq.org/?pa_%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A4%D9%84%D9%81-1=%D9%85%D9%84%D9%84%DB%95%D8%AA-%D9%85%D8%AD%DB%95%D9%85%DB%95%D8%AF |sernav=مللەت محەمەد Archives |malper=ISBNiraq.org |ziman=ar |roja-gihiştinê=2023-12-11 }}&lt;/ref&gt; ==
=== Dîwanên helbestan ===
* Di malbiçûkê he da zaroyek tabota xwe dirust dikit (2016), çapxaneya Rênma, Silêmanî&lt;ref&gt;https://ebdulrehmanbamerni.blogspot.com/2016/06/blog-post.html?m=1&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.calameo.com/read/0003445761147084b161d&lt;/ref&gt;
* Evîna gulberojan (helbest, [[kurteçîrok]], helbestên pexşanî) (2023), çapxaneya Hawar, Dihok&lt;ref&gt;Helbesta &quot;Kanê dengê min&quot; ji pertûka &quot;Evîna gulberojan&quot; rojnameya ([https://www.calameo.com/read/0008212351814dfe62427 sebah kurdistan] ) bi zmanê erebî، hijmara 88.&lt;/ref&gt;
* Name bo bitnêbûnê (2021) &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.library.berkeley.edu/discovery/fulldisplay?docid=alma991086032141706532&amp;context=L&amp;vid=01UCS_BER:UCB&amp;lang=en&amp;search_scope=DN_and_CI&amp;adaptor=Local%20Search%20Engine&amp;tab=Default_UCLibrarySearch&amp;query=creator,exact,%D9%85%D8%AD%DB%95%D9%85%DB%95%D8%AF%D8%8C%20%D9%85%D9%84%D9%84%DB%95%D8%AA%D8%8C,AND&amp;mode=advanced&amp;offset=0 |sernav=Doe Library |malper=search.library.berkeley.edu |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-12-04 }}&lt;/ref&gt;bi zaravê [[behdînî]] û bi [[zimanê tirkî]], [[Tehran]], [[Îran]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://www.librarything.com/work/31436568 |sernav=Name bo batanêbûnê by Mllat Mohammed |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Roman ===
* Axbirînus (2018), çapxaneya Hawar, Dihok&lt;ref&gt;https://www.calameo.com/read/00082123578959a885607&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isbniraq.org/?product=%D8%A6%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D9%86%D9%88%D8%B3 |sernav=ئاخبرینوس |malper=ISBNiraq.org |ziman=ar |roja-gihiştinê=2023-12-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://openlibrary.org/works/OL37069788W/%D8%A6%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D9%86%D9%88%D8%B3?edition=key:/books/OL50025283M |sernav=ئاخبرینوس by Mllat Mohammed {{!}} Open Library |paşnav=OpenLibrary.org |malper=Open Library |ziman=ku |roja-gihiştinê=2023-12-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://www.librarything.com/work/31430836 |sernav=‫ئاخبرینوس‬ by Mllat Mohammed |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.goodreads.com/book/show/203781215 |sernav=‫ئاخبرینوس‬ |malper=Goodreads |ziman=en |roja-gihiştinê=2024-01-08 }}&lt;/ref&gt;
* Geşta da'şên foratê (2019), çapxaneye Hawar, Dihok&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ezidi24.com/ar/?p=13345 |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2023-10-30 |roja-arşîvê=2022-09-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220902133445/https://ezidi24.com/ar/?p=13345 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;(Geşta da'şên foratê&quot;, rojnameya ([https://www.calameo.com/read/000821235854a72e40a61 sebah kurdistan]) bi zimanê erebî ، hijmara 61.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Geşta da'ş]n foratê) rojnameya ([https://www.calameo.com/read/002518317f04905d83a2d Dengê Laliş]) hijmara 512.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://sidqihirori.blogspot.com/2020/07/navekitebe-gesta-daisen-furate-niviskar.html?m=1&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://id.loc.gov/resources/instances/22667430.html |sernav=- LC Linked Data Service: Authorities and Vocabularies {{!}} Library of Congress, from LC Linked Data Service: Authorities and Vocabularies (Library of Congress) |paşnav=Congress |pêşnav=The Library of |malper=id.loc.gov |roja-gihiştinê=2023-12-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isbniraq.org/?product=%DA%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA%D8%A7-%D8%AF%D8%A7%D8%B9%D8%B4%DB%8E%D9%86-%D9%81%DB%86%D8%B1%D8%A7%D8%AA%DB%8E |sernav=گەشتا داعشێن فۆراتێ |malper=ISBNiraq.org |ziman=ar |roja-gihiştinê=2023-12-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://franklin.library.upenn.edu/catalog/FRANKLIN_9979027114303681 |sernav=Geşta Daʻişên Foratê : r̄oman / |paşnav=Miḧemed |pêşnav=Millet |çap=Çapa êkê. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1345242505 |sernav=Geşta Daʻişên Foratê : r̄oman {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-12-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.goodreads.com/book/show/204979826 |sernav=گەشتا داعشێن فۆراتێ |malper=Goodreads |ziman=en |roja-gihiştinê=2024-01-08 }}&lt;/ref&gt;
* Olîvya (2020), Tehran, Îran &lt;ref&gt;https://sidqihirori.blogspot.com/2022/06/uliviya.html?m=1&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://lccn.loc.gov/2022357777 |sernav=Ulîvya : r̄oman |malper=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA |roja-gihiştinê=2023-12-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://openlibrary.org/works/OL37000126W/%D8%A6%D9%88%D9%84%DB%8C%DA%A4%DB%8C%D8%A7?edition=key:/books/OL49953015M |sernav=ئولیڤیا by Mllat Mohammed {{!}} Open Library |paşnav=OpenLibrary.org |malper=Open Library |ziman=ku |roja-gihiştinê=2023-12-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://catalog.library.nashville.org/Record/CARL0001013599 |sernav=Ulîvya : r̄oman |paşnav=Miḧemed |pêşnav=Millet |tarîx=2020 |weşanger=Millet Miḧemed |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://franklin.library.upenn.edu/catalog/FRANKLIN_9979016623103681 |sernav=Ulîvya : r̄oman / |paşnav=Miḧemed |pêşnav=Millet |çap=Çapa dûyê. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1345278768 |sernav=Ulîvya : r̄oman {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-12-24 }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kategoriya Commonsê|Mllat Mohammed}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1990]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]</text>
      <sha1>cs5b3gr150gsukyszubr0lbc1jwcocn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lîsteya hostayên mezin yên sedrencê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155854</id>
    <revision>
      <id>2095226</id>
      <parentid>1933907</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T07:08:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2095226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="510197" sha1="dt6kdip6h6elzr8z96oe7v16s53qjjv" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=nîsan 2024}}
Li jêr lîsteyeke kesên ku sernavê hostayê mezin ({{bi-en|''grandmaster'' (GM)}}) ê [[sedrenc]]ê bi dest xistine hene. Sernav ji aliyê Federasyona Sedrencê ya Cîhanî ({{Girêdan|FIDE|en|FIDE}}) ve tê dîyarîkirin. Ji xeynî şampiyona dinyayê, hostayê mezin sernavê herî bilind e ku sendrencbazek dikare bi dest bixe. Sernav heta mirinê tê dîyarîkirin lê belê qaydeyên FIDEyê destûr dide ku ev sernav were rakirin eger hîle yan jî xapandin hebe. FIDEyê {{Table row counter|id=grandmasters|ignore=1}} sernavên hostayê mezin ê sedrencê diyarî kirine, sê sernavên ku hatine rakirin ne tê de ye.

{{TOC|pre1=Hostayên mezin|custom1=Sernavên rakirî|custom2=Not|custom3=Îlanên mirinê|refs=yes|extlinks=yes}}

== Hostayên mezin ==
Navên sedrencbazan bi giştî bi awayê ku di qeydên FIDEyê de xuya dibin hatine lîstekirin. Herçiqas qeydên FIDEyê navan li gorî alfabeya îngilîzî sade bike, li jêr herfên bi herekeyan li kû derê hewce be hatine bikaranîn. Wextê ku nav an jî nivîsînên navên sedrencbazan hatine guherîn, eger ji navê ku di wextê dîyarkirina sernavî de cuda be jî, yê ku herî nû ye hatiye bikaranîn lê belê navê kevn di sûtuna Notê de hatiye lîstekirin. Guhartoyên translîterasyonê wekî &quot;Alexei&quot; an &quot;Alexey&quot; nehatine behskirin.

FIDE ji 1998an ve kodên IDyê derdixe; ji hin hostayên mezin yên sedrencê yên kevn re ID nehatine derxistin. Ji bo hostayên mezin yên sedrencê yên ku dijîn ev cih lînkek e ji bo rûpela Profîla Sedrencê ya FIDEyê. Li vê rûpelê sala ku sernavê GMyê hatiye dîyarîkirin û roja jidayikbûnê ya sedrencbazê tê nîşandan.

Sala Sernavî sala ku FIDEyê bi resmî ev sernav dîyarî kiriye ye. Carinan ev dikare ev sal be ku sedrencbaz şertên ji bo sernavî temam kirine.

Federasyona sedrencbazan di wextê ku sernavê GMyê hatiye dîyarîkirin de hatiye nivîsin. Eger sedrencbaz dûre federasyona xwe guhartibe, di qismê Notê de ev hatiye nivîsin.

Sûtuna Notê çavkaniya agahiyên di rêza xwe de dide. Yên ku ji 1950an heta 2016an in di eynî wextî de di ''Chess International Titleholders, 1950–2016'' de ji aliyê Di Felice ve hatiye qeydkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder |paşnav=Di Felice |pêşnav=Gino |sernav=Chess International Titleholders, 1950–2016 |sal=2017 |weşanger=McFarland |isbn=978-1-4766-7132-1 }}&lt;/ref&gt;
&lt;!--Notên ji bo Edîtoran: Wextê ku sedrencbazek li lîsteyê zêde dikin, formata navî wekî &quot;Paşnav, Pêşnav&quot; binivîsin. Lîste li gorî navan hatiye rêzkirin loma navê nû li cihê rast zêde bikin. --&gt;
&lt;!-- Eger çavkaniyeke din tinebe, Lînka IDyê ya FIDEyê ji bo rûpela Profîla Sedrencê ya FIDEyê bi giştî bes e ji bo çavkaniya sala jidayikbûnê, sernavî û federasyonê. --&gt;
&lt;!-- Serlêdanên sernavê GMyê di sûtuna Notan de hatine nivîsin. Ev serlêdan carinan ji bo cihê jidayikbûnê û roja temam a jidayikbûnê jî dikarin werin bikaranîn. --&gt;
{{Static row numbers}}
{{Row hover highlight}}
{| class=&quot;sortable wikitable mw-datatable static-row-numbers&quot; id=&quot;grandmasters&quot;
! Nav !! IDya FIDEyê !! Jidayikbûn !! Cihê&lt;br/&gt;jidayikbûnê !! Mirin !! Sala&lt;br/&gt;Sernavî!! Federasyon !! Cinsiyet !! Not
|- {{Lenger|A}}
| [[Jacob Aagaard|Aagaard, Jacob]] || [https://ratings.fide.com/profile/1401815 1401815] || 1973-07-31 || [[Hørsholm]] || || 2007 || [[Danîmarka]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main799.jpg serîlêdana sernavî]; dûre [[Skotlenda]], niha [[Danîmarka]]
|-
| [[Nijat Abasov|Abasov, Nijat]] || [https://ratings.fide.com/profile/13402960 13402960]  || 1995-05-14 || [[Bakû]] ||  || 2011 || [[Azerbaycan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219852.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Hasan Abbasifar|Abbasifar, Hasan]] || [https://ratings.fide.com/profile/12501000 12501000]  || 1972-09-12 || [[Şîraz (Îran)]] ||  || 2013 || [[Îran]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221448.pdf serîlêdana sernavî]; niha [[Spanya]]
|-
| [[Farid Abbasov|Abbasov, Farid]] || [https://ratings.fide.com/profile/13400665 13400665]  || 1979-01-31 || [[Bakû]] ||  || 2007 || [[Azerbaycan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2901.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Abdimalik Abdisalimov|Abdisalimov, Abdimalik]] || [https://ratings.fide.com/profile/14206323 14206323] || 2002 || || || 2023 || [[Ûzbêkistan]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main229439.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Zhansaya Abdumalik|Abdumalik, Zhansaya]] || [https://ratings.fide.com/profile/13703544 13703544]  || 2000-01-12 || [[Almatî]] ||  || 2021 || [[Qazaxistan]] || style=text-align:center |Jin ||[https://ratings.fide.com/crt/main225844.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Nodirbek Abdusattorov|Abdusattorov, Nodirbek]] || [https://ratings.fide.com/profile/14204118 14204118]  || 2004-09-18 || [[Taşkend]] ||  || 2018 || [[Ûzbêkistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main225237.PDF serîlêdana sernavî]&lt;wbr/&gt;{{Refn|group=note|1=Roja jidayikbûnê ya Abdusattorov ji ChessBase News: {{Jêder |url=https://en.chessbase.com/post/suspense-will-nodirbek-make-it |sernav=Abdusattorov second youngest GM ever |paşnav=Friedel |pêşnav=Frederic |tarîx=29 çiriya pêşîn 2017 |weşanger=ChessBase }}. Roja jidayikbûnê ya wî ji {{Jêder |paşnav=Barden |pêşnav=Leonard |lînka-nivîskar=Leonard Barden |sernav=Ramesh Praggnanandhaa and Nodirbek Abdusattorov race to break world record |url=https://www.theguardian.com/sport/2017/jan/06/ramesh-praggnanandhaa-nodirbek-abdusattorov-world-record |rojname=[[The Guardian]] |tarîx=6 kanûna paşîn 2017 |roja-gihiştinê=26 kanûna paşîn 2021 }}.}}
|-
| [[Thal Abergel|Abergel, Thal]] || [https://ratings.fide.com/profile/614890 614890]  || 1982-10-13 || [[Haifa]] ||  || 2008 || [[Fransa]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3904.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Boško Abramović|Abramović, Boško]] || 900206  || 1951-02-14 || [[Zrenjanin]] || 2021-12-19 || 1984 || [[Yugoslavya]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Serbistan]]{{Refn|group=obit|1={{Jêder |url=https://serbiachess.org/in-memoriam-velemajstor-bosko-abramovic-1951-2021/ |sernav=In Memoriam – Velemajstor Boško Abramović (1951–2021) |tercimeya-sernav=In Memoriam - Grand Master Boško Abramović (1951–2021) |tarîx=19 kanûna pêşîn 2019 |weşanger=Serbia Chess Federation |ziman=sr }}}}
|-
| [[Aryam Abreu Delgado|Abreu Delgado, Aryam]] || [https://ratings.fide.com/profile/3502589 3502589]  || 1978-07-09 || [[Güines]] ||  || 2008 || [[Kûba]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2573.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Péter Ács|Ács, Péter]] || [https://ratings.fide.com/profile/708020 708020]  || 1981-05-10 || [[Eger]] ||  || 1998 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Gergely Aczel|Aczél, Gergely]] || [https://ratings.fide.com/profile/727709 727709]  || 1991-02-27 || [[Budapeşt]] ||  || 2018 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main225315.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Michael Adams (sedrencbaz)|Adams, Michael]] || [https://ratings.fide.com/profile/400041 400041]  || 1971-11-17 || [[Truro]] ||  || 1989 || [[Înglistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Adhiban Baskaran|Adhiban B.]] || [https://ratings.fide.com/profile/5018471 5018471]  || 1992-08-15 || [[Chennai]] ||  || 2010 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219592.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Aditya Mittal (sedrencbaz)|Aditya Mittal]] || [https://ratings.fide.com/profile/35042025 35042025]  || 2006-09-19 || [[Mehrauli]] ||  || 2023 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main229173.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Ahmad Al Khatib (sedrencbaz)|Ahmad, Al Khatib]] || [https://ratings.fide.com/profile/8103178 8103178]  || 1995-04-28 || [[Madaba]] ||  || 2023 || [[Urdun]] || style=text-align:center |Mêr ||xelatgirê 2023 Şampiyoniya Sedrencê ya Ereb{{Refn|group=note|{{Jêder |url=https://www.fide.com/news/2266 |sernav=Al Khatib Ahmad and Lina Nassr win Arab Chess Championship |tarîx=6 adar 2023 |weşanger=[[FIDE]] |roja-gihiştinê=20 gulan 2023 }}}}{{Çavkanî hewce ye|sedem=birth date and place|tarîx=tebax 2023}}
|-
| [[Ahmed Adly|Adly, Ahmed]] || [https://ratings.fide.com/profile/10601619 10601619]  || 1987-02-19 || [[Qahîre]] ||  || 2005 || [[Misir]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1418.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[András Adorján|Adorján, András]] || [https://ratings.fide.com/profile/700096 700096]  || 1950-03-31 || [[Budapeşt]] || 2023-05-11 || 1973 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||{{Refn|group=obit|{{Jêder |paşnav=Schulz |pêşnav=André |sernav=András Adorján (1950-2023) |url=https://en.chessbase.com/post/andras-adorjan-1950-2023 |weşanger=[[ChessBase]] |tarîx=12 gulan 2023 |roja-gihiştinê=20 gulan 2023 }}}}
|-
| [[Nikita Afanasiev|Afanasiev, Nikita]] || [https://ratings.fide.com/card.phtml?event=24183555 24183555] || 2000-08-29 || || || 2020 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main226582.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Djakhangir Agaragimov|Agaragimov, Djakhangir]] || [https://ratings.fide.com/profile/13401718 13401718] || 1986-12-05 || || || 2014 || [[Azerbaycan]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main222871.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Simen Agdestein|Agdestein, Simen]] || [https://ratings.fide.com/profile/1500015 1500015]  || 1967-05-15 || [[Asker]] ||  || 1985 || [[Norwêc]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Cemil Aghamaliyev|Aghamaliyev, Cemil]] || [https://ratings.fide.com/profile/13400215 13400215] || 1974-08-31 || || || 2002 || [[Azerbaycan]] || style=text-align:center|Mêr || berê Gamil Agamaliev; niha [[Tirkiye]]
|-
| [[Robert Aghasaryan|Aghasaryan, Robert]] || [https://ratings.fide.com/profile/13302841 13302841]  || 1994-03-01 || [[Sankt Petersburg, Rûsya]] ||  || 2014 || [[Ermenistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221599.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Evgeny Agrest|Agrest, Evgenij]] || [https://ratings.fide.com/profile/1705024 1705024]  || 1966-08-15 || [[Vitebsk]] ||  || 1997 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Swêd]]
|-
| [[Luis Lázaro Agüero Jiménez|Agüero Jiménez, Luis Lázaro]] || [https://ratings.fide.com/profile/3508455 3508455]  || 1991-01-05 || [[Havana]] ||  || 2019 || [[Kûba]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main227747.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Georgy Agzamov|Agzamov, Georgy]] || || 1954-09-06 || [[Almalîk]] || 1986-08-27 || 1984 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]]|| style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Yuriy Ajrapetjan|Ajrapetjan, Yuriy]] || [https://ratings.fide.com/profile/14109069 14109069]  || 1988-04-18 || [[Êrîvan]] ||  || 2007 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3385.jpg serîlêdana sernavî]; niha [[Rûsya]]
|-
| [[G. Akash|Akash, G.]] || [https://ratings.fide.com/profile/5040299 5040299]  || 1996-10-01 || [[Chennai]] ||  || 2020 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main228148.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Kazbek Akbaev|Akbaev, Kazbek]] || [https://ratings.fide.com/profile/4131045 4131045]  || 1981-06-08 || [[Cherkessk]] ||  || 2015 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220929.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Ralf Åkesson|Åkesson, Ralf]] || [https://ratings.fide.com/profile/1700120 1700120]  || 1961-02-08 || [[Oxelösund]] ||  || 1995 || [[Swêd]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Varuzhan Akobian|Akobian, Varuzhan]] || [https://ratings.fide.com/profile/13300580 13300580]  || 1983-11-19 || [[Êrîvan]] ||  || 2004 || [[Ermenistan]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]
|-
| [[Vladimir Akopian|Akopian, Vladimir]] || [https://ratings.fide.com/profile/13300032 13300032]  || 1971-12-07 || [[Bakû]] ||  || 1991 || [[Ermenistan]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]
|-
| [[Mohamad Naser Al Sayed|Al-Sayed, Mohamad]] || [https://ratings.fide.com/profile/12100196 12100196] || 1981-11-02 || || || 2009 || [[Qeter]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main1489.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Mohamad Al-Modiahki|Al-Mudahka, Mohd]] || [https://ratings.fide.com/profile/12100030 12100030] || 1974-06-01 || || || 1998 || [[Qeter]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Vladimir Alatortsev|Alatortsev, Vladimir]] ||   || 1909-05-14 || {{girêdan|lt=Turki|Turki (urban-type settlement)|en}} || 1987-01-13 || 1983 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||fexrî
|-
| [[Arseny Alavkin|Alavkin, Arseny]] || [https://ratings.fide.com/profile/4120612 4120612]  || 1969-01-17 || [[Kazan]] ||  || 2010 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219273.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Carlos Daniel Albornoz Cabrera|Albornoz Cabrera, Carlos Daniel]] || [https://ratings.fide.com/profile/3518736 3518736]  || 2000-12-26 || [[Camagüey]] ||  || 2019 || [[Kûba]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main227576.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Lev Alburt|Alburt, Lev]] || [https://ratings.fide.com/profile/2000156 2000156]  || 1945-08-21 || [[Orenburg]] ||  || 1977 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]
|-
| [[Aleksej Aleksandrov|Aleksandrov, Aleksej]] || [https://ratings.fide.com/profile/13500139 13500139]  || 1973-05-11 || [[Kobryn]] ||  || 1997 || [[Belarûs]] || style=text-align:center |Mêr ||{{Refn|group=note|1={{Jêder |url=https://chess-boom.online/aleksej-aleksandrov/ |sernav=Алексей Александров |tarîx=November 2020 |tercimeya-sernav=Alexey Alexandrov |ziman=ru |weşanger=chess-boom.online |roja-gihiştinê=9 îlon 2022 }}}}
|-
| [[Kirill Alekseenko|Alekseenko, Kirill]] || [https://ratings.fide.com/profile/4135539 4135539]  || 1997-06-22 || [[Sankt Petersburg, Rûsya]] ||  || 2015 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220494.pdf serîlêdana sernavî]; niha [[Awistirya]]
|-
| [[Evgeny Alekseev (sedrencbaz)|Alekseev, Evgeny]] || [https://ratings.fide.com/profile/4138147 4138147]  || 1985-11-28 || [[Pushkin, Saint Petersburg]] ||  || 2002 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Cemil Can Ali Marandi|Ali Marandi, Cemil Can]] || [https://ratings.fide.com/profile/6300529 6300529]  || 1998-01-17 || [[Îzmîr]] ||  || 2017 || [[Tirkiye]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main224944.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Zoltán Almási|Almási, Zoltán]] || [https://ratings.fide.com/profile/702293 702293]  || 1976-08-29 || [[Járdánháza]] ||  || 1993 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Omar Almeida Quintana|Almeida Quintana, Omar]] || [https://ratings.fide.com/profile/3503313 3503313]  || 1981-10-28 || [[Havana]] ||  || 2006 || [[Kûba]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Alvar Alonso Rosell|Alonso Rosell, Alvar]] || [https://ratings.fide.com/profile/2270544 2270544]  || 1992-09-13 || [[Figueres]] ||  || 2013 || [[Spanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221286.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Salvador Alonso|Alonso, Salvador]] || [https://ratings.fide.com/profile/105198 105198]  || 1974-09-07 || [[Buenos Aires]] ||  || 2009 || [[Arjentîn]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219055.JPG serîlêdana sernavî]
|-
| [[Daniel Alsina Leal|Alsina Leal, Daniel]] || [https://ratings.fide.com/profile/2252627 2252627]  || 1988-05-10 || [[Barselona]] ||  || 2010 || [[Spanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main4134.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Boris Alterman|Alterman, Boris]] || [https://ratings.fide.com/profile/2801906 2801906]  || 1970-05-04 || [[Xarkîv]] ||  || 1992 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Îsraêl]]
|-
| [[Aramis Alvarez Pedraza|Alvarez Pedraza, Aramis]] || [https://ratings.fide.com/profile/3507408 3507408]  || 1988-07-27 || [[Santa Clara, Kûba|Santa Clara]] ||  || 2010 || [[Kûba]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219606.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Mesgen Amanov|Amanov, Mesgen]] || [https://ratings.fide.com/profile/14000652 14000652]  || 1986-09-06 || [[Daşoguz]] ||  || 2009 || [[Tirkmenistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main4164.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Bassem Amin|Amin, Bassem]] || [https://ratings.fide.com/profile/10601457 10601457]  || 1988-09-09 || [[Tanta]] ||  || 2006 || [[Misir]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Farrukh Amonatov|Amonatov, Farrukh]] || [https://ratings.fide.com/profile/14700077 14700077]  || 1978-04-13 || [[Duşenbe]] ||  || 2002 || [[Tacîkistan]] || style=text-align:center |Mêr ||{{Refn|group=note|1={{Jêder |url=https://chessinterviews.wordpress.com/farrukh-amonatov/ |sernav=Farrukh Amonatov |weşanger=Chess Interviews |tarîx=26 îlon 2010 |roja-gihiştinê=8 kanûna paşîn 2022 }}}}
|-
| [[Dimitris Anagnostopoulos|Anagnostopoulos, Dimitris]] || [https://ratings.fide.com/profile/4204077 4204077] || 1970-06-11 || || || 1996 || [[Yewnanistan]] || style=text-align:center|Mêr || carinan Dmitri an Demetrios Agnos
|-
| [[Viswanathan Anand|Anand, Viswanathan]] || [https://ratings.fide.com/profile/5000017 5000017]  || 1969-12-11 || [[Chennai]] ||  || 1988 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Ashot Anastasian|Anastasian, Ashot]] || 13300059  || 1964-07-16 || [[Êrîvan]] || 2016-12-26 || 1993 || [[Ermenistan]] || style=text-align:center |Mêr ||{{Refn|group=obit|1={{Jêder |url=https://armenpress.am/eng/news/873216 |sernav=Chess grandmaster Ashot Anastasyan dies |tarîx=26 kanûna pêşîn 2016 |weşanger=[[Armenpress]] |roja-gihiştinê=20 hezîran 2020 }}}}
|-
| [[Mads Andersen (sedrencbaz)|Andersen, Mads]] || [https://ratings.fide.com/profile/1413864 1413864]  || 1995-03-01 || [[Nuuk]] ||  || 2016 || [[Danîmarka]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219525.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Ulf Andersson|Andersson, Ulf]] || [https://ratings.fide.com/profile/1700014 1700014]  || 1951-06-27 || [[Västerås]] ||  || 1972 || [[Swêd]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Eduard Andreev|Andreev, Eduard]] || [https://ratings.fide.com/profile/14103400 14103400]  || 1980-03-12 || [[Slaviansk]] ||  || 2005 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1441.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Dmitry Andreikin|Andreikin, Dmitry]] || [https://ratings.fide.com/profile/4158814 4158814]  || 1990-02-05 || [[Ryazan]] ||  || 2007 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2567.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Zaven Andriasian|Andriasian, Zaven]] || [https://ratings.fide.com/profile/13302000 13302000]  || 1989-03-11 || [[Êrîvan]] ||  || 2006 || [[Ermenistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1449.jpg IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Darko Anić (sedrencbaz)|Anić, Darko]] || [https://ratings.fide.com/profile/602612 602612]  || 1957-04-30 || [[Zadar]] ||  || 1999 || [[Fransa]] || style=text-align:center |Mêr ||FIDE Golden Book; Di Felice
|-
| [[Pavel Anisimov|Anisimov, Pavel]] || [https://ratings.fide.com/profile/4135229 4135229]  || 1986-04-19 || [[Leningrad]] ||  || 2019 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main227562.pdf serîlêdana sernavî]; niha [[Montenegro]]
|-
| [[Emil Anka|Anka, Emil]] || [https://ratings.fide.com/profile/700754 700754]  || 1969-01-20 || [[Békéscsaba]] ||  || 2001 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Meylis Annaberdiyev|Annaberdiyev, Meylis]] || [https://ratings.fide.com/profile/14000563 14000563]  || 1985-12-24 || [[Büzmeýin, Tirkmenistan|Büzmeýin]] ||  || 2022 || [[Tirkmenistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main228106.pdf serîlêdana sernavî]; Di Felice
|-
| [[Orazly Annageldyev|Annageldyev, Orazly]] || [https://ratings.fide.com/profile/14000016 14000016]  || 1960-03-20 || [[Bezmein]] ||  || 2005 || [[Tirkmenistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1566.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Babakuli Annakov|Annakov, Babakuli]] || [https://ratings.fide.com/profile/14000032 14000032] || 1972-05-29 || || || 1998 || [[Tirkmenistan]] || style=text-align:center|Mêr || niha [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]
|-
| [[Gergely Antal|Antal, Gergely]] || [https://ratings.fide.com/profile/717312 717312]  || 1985-03-20 || [[Budapeşt]] ||  || 2011 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219687.pdf serîlêdana sernavî]{{Çavkanî hewce ye|sedem=birthplace from Hungarian wikipedia but needs a WP:RS|tarîx=îlon 2022}}
|-
| [[Dejan Antić|Antić, Dejan]] || [https://ratings.fide.com/profile/901008 901008]  || 1968-12-09 || [[Belgrad]] ||  || 1999 || [[Serbistan û Montenegro]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Serbistan]]
|-
| [[Mikhail Antipov|Antipov, Mikhail]] || [https://ratings.fide.com/profile/4107012 4107012]  || 1997-06-10 || [[Mosko]] ||  || 2013 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220657.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[David Antón Guijarro|Antón Guijarro, David]] || [https://ratings.fide.com/profile/2285525 2285525]  || 1995-06-23 || [[Murcia]] ||  || 2013 || [[Spanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221684.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Rafał Antoniewski|Antoniewski, Rafał]] || [https://ratings.fide.com/profile/1111078 1111078]  || 1980-12-03 || [[Bielsko-Biała]] ||  || 2010 || [[Polonya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219339.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Rogelio Antonio, Jr.|Antonio, Rogelio Jr.]] || [https://ratings.fide.com/profile/5200032 5200032] || 1962-02-19 || || || 1993 || [[Filîpîn]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Vladimir Antoshin|Antoshin, Vladimir]] ||   || 1929-05-14 || [[Mosko]] || 1994-05-13 || 1964 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[António Antunes|Antunes, António]] || [https://ratings.fide.com/profile/1900013 1900013]  || 1962-02-06 || [[Lîzbon]] ||  || 1994 || [[Portûgal]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Manuel Apicella|Apicella, Manuel]] || [https://ratings.fide.com/profile/600164 600164]  || 1970-04-19 || [[Longjumeau]] ||  || 1995 || [[Fransa]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Ralf Appel|Appel, Ralf]] || [https://ratings.fide.com/profile/4600924 4600924]  || 1971-07-18 || [[Pirmasens]] ||  || 2008 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3663.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Ketevan Arakhamia-Grant|Arakhamia-Grant, Ketevan]] || [https://ratings.fide.com/profile/13600168 13600168]  || 1968-07-19 || [[Ochamchire]] ||  || 2009 || [[Skotlenda]] || style=text-align:center |Jin ||[https://ratings.fide.com/crt/main4019.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Aravindh Chithambaram]] || [https://ratings.fide.com/profile/5072786 5072786]  || 1999-09-11 || [[Thirunagar]] ||  || 2015 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Valentin Arbakov|Arbakov, Valentin]] || 4100620 || 1952-01-28 || || 2003-11-30 || 1994 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Ardiansyah]] || 7100027  || 1951-12-05 || [[Banjarmasin]] || 2017-10-28 || 1986 || [[Îndonezya]] || style=text-align:center |Mêr ||li gorî hin çavkaniyan &quot;Ardiansyah, H&quot; an &quot;Adiansyah, Hasan&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder |url=http://indonesiabase.com/ardiansyah-1951-2017/ |sernav=Ardiansyah (1951–2017) |malper=IndonesiaBase |tarîx=24 kanûna paşîn 2010 |roja-gihiştinê=30 kanûna paşîn 2021 }}. {{Jêder |url=https://sport.tempo.co/read/1029047/granmaster-catur-indonesia-ardiansyah-meninggal-dunia |sernav=Granmaster Catur Indonesia, Ardiansyah, Meninggal Dunia |tercimeya-sernav=Indonesian Chess Grandmaster, Ardiansyah, Passes Away |malper=Tempo.co |tarîx=30 çiriya pêşîn 2017 |roja-gihiştinê=30 kanûna paşîn 2021 |ziman=id }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[David Arenas|Arenas, David]] || [https://ratings.fide.com/profile/4403177 4403177]  || 1991-12-24 || [[Envigado]] ||  || 2017 || [[Kolombiya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main222668.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Walter Arencibia Rodríguez|Arencibia Rodríguez, Walter]] || [https://ratings.fide.com/profile/3500012 3500012]  || 1967-07-21 || [[Holguín]] ||  || 1990 || [[Kûba]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Alexander Areshchenko|Areshchenko, Alexander]] || [https://ratings.fide.com/profile/14109530 14109530]  || 1986-06-15 || [[Luhansk]] ||  || 2002 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Julen Luis Arizmendi Martínez|Arizmendi Martínez, Julen Luís]] || [https://ratings.fide.com/profile/2205092 2205092]  || 1976-07-05 || [[Weehawken, New Jersey|Weekawken]] ||  || 2004 || [[Spanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1232.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Keith Arkell|Arkell, Keith C.]] || [https://ratings.fide.com/profile/400270 400270]  || 1961-01-08 || [[Birmingham]] ||  || 1995 || [[Înglistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Sergey Arkhipov (sedrencbaz)|Arkhipov, Sergey]] || [https://ratings.fide.com/profile/4101146 4101146]  || 1954-06-23 || [[Mosko]] ||  || 1991 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Jón Loftur Árnason|Árnason, Jón L.]] || [https://ratings.fide.com/profile/2300036 2300036]  || 1960-11-13 || [[Reykjavîk]] ||  || 1986 || [[Îslenda]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[G. Petar Arnaudov|Arnaudov, G. Petar]] || [https://ratings.fide.com/profile/2907127 2907127]  || 1986-08-08 || [[Plovdîv]] ||  || 2013 || [[Bulgaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219705.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Marc Tyler Arnold|Arnold, Marc]] || [https://ratings.fide.com/profile/2022320 2022320]  || 1992-11-20 || [[New York City]] ||  || 2012 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221021.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Levon Aronian|Aronian, Levon]] || [https://ratings.fide.com/profile/13300474 13300474]  || 1982-10-06 || [[Êrîvan]] ||  || 2000 || [[Ermenistan]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Almanya]]; niha [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]
|-
| [[Levan Aroshidze|Aroshidze, Levan]] || [https://ratings.fide.com/profile/13601865 13601865]  || 1985-07-09 || [[Tbîlîsî]] ||  || 2006 || [[Gurcistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2208.jpg serîlêdana sernavî]; niha [[Spanya]]
|-
| [[Angel Arribas Lopez|Arribas Lopez, Angel]] || [https://ratings.fide.com/profile/2283352 2283352]  || 1993-11-27 || [[Madrîd]] ||  || 2014 || [[Spanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221776.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Vladislav Artemiev|Artemiev, Vladislav]] || [https://ratings.fide.com/profile/24101605 24101605]  || 1998-03-05 || [[Omsk]] ||  || 2014 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220655.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Subramanian Arun Prasad|Arun Prasad, S.]] || [https://ratings.fide.com/profile/5011167 5011167]  || 1988-04-21 || [[Salem, Tamil Nadu|Salem]] ||  || 2008 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3885.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[David Arutinian|Arutinian, David]] || [https://ratings.fide.com/profile/13601741 13601741]  || 1984-05-31 || [[Tbîlîsî]] ||  || 2006 || [[Gurcistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1711.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Aryan Chopra]] || [https://ratings.fide.com/profile/5084423 5084423]  || 2001-12-10 || [[Delhî]] ||  || 2017 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main224824.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Georgy Arzumanian|Arzumanian, Georgy]] || [https://ratings.fide.com/profile/13300660 13300660]  || 1980-08-16 || [[Tbîlîsî]] ||  || 2009 || [[Ermenistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3283.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Vugar Asadli|Asadli, Vugar]] || [https://ratings.fide.com/profile/13405764 13405764]  || 2001-10-09 || [[Bakû]] ||  || 2019 || [[Azerbaycan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main225779.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Bolat Asanov|Asanov, Bolat]] || [https://ratings.fide.com/profile/13700049 13700049]  || 1961-05-07 || [[Almatî]] ||  || 1994 || [[Qazaxistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Konstantin Aseev|Aseev, Konstantin]] || 4100247  || 1960-10-20 || [[Novokuznetsk]] || 2004-08-22 || 1992 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Maurice Ashley|Ashley, Maurice]] || [https://ratings.fide.com/profile/2001012 2001012]  || 1966-03-06 || [[Saint Andrew, Jamaica|Saint Andrew]] ||  || 2000 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Hipolito Asis Gargatagli|Asis Gargatagli, Hipolito]] || [https://ratings.fide.com/profile/2260735 2260735]  || 1986-08-17 || [[Barselona]] ||  || 2019 || [[Spanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221766.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Marat Askarov|Askarov, Marat]] || [https://ratings.fide.com/profile/4141229 4141229]  || 1987-06-29 || [[Kazan]] ||  || 2008 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3429.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Karen Asrian|Asrian, Karen]] || 13300490  || 1980-04-24 || [[Êrîvan]] || 2008-06-09 || 1998 || [[Ermenistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Maksat Atabayev|Atabayev, Maksat]] || [https://ratings.fide.com/profile/14001101 14001101]  || 1994-12-28 || [[Gypjak]] ||  || 2015 || [[Tirkmenistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221204.PDF serîlêdana sernavî]
|-
| [[Yusup Atabayev|Atabayev, Yusup]] || [https://ratings.fide.com/profile/14001128 14001128]  || 1994-05-11 || [[Aşgabad]] ||  || 2023 || [[Tirkmenistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221859.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Suat Atalık|Atalık, Suat]] || [https://ratings.fide.com/profile/14401487 14401487]  || 1964-10-10 || [[Stembol]] ||  || 1994 || [[Tirkiye]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Bosniya û Herzegovîna]]; niha [[Serbistan]]
|-
| [[Yuri Averbakh|Averbakh, Yuri L.]] || [https://ratings.fide.com/profile/4101529 4101529]  || 1922-02-08 || [[Kaluga]] || 2022-05-07 || 1952 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||{{Refn|group=obit|1={{Jêder |url=https://www.chess.com/news/view/yuri-averbakh-obituary |sernav=Yuri Averbakh, 1922–2022 |weşanger=[[Chess.com]] |tarîx=7 gulan 2022 |roja-gihiştinê=8 gulan 2022 }}}}; dûre [[Rûsya]]
|-
| [[Valeriy Aveskulov|Aveskulov, Valeriy]] || [https://ratings.fide.com/profile/14109743 14109743]  || 1986-01-31 || [[Antratsyt]] ||  || 2006 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2280.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Santiago Avila Pavas|Avila Pavas, Santiago]] || [https://ratings.fide.com/profile/4437128 4437128] || 2004 || || || 2023 || [[Kolombiya]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main230564.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Boris Avrukh|Avrukh, Boris]] || [https://ratings.fide.com/profile/2803895 2803895]  || 1978-02-10 || [[Karaganda]] ||  || 1997 || [[Îsraêl]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Sergei Azarov|Azarov, Sergei]] || [https://ratings.fide.com/profile/13501470 13501470]  || 1983-05-19 || [[Mînsk]] ||  || 2003 || [[Belarûs]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main27.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Zurab Azmaiparashvili|Azmaiparashvili, Zurab]] || [https://ratings.fide.com/profile/13601326 13601326] || 1960-03-16 || [[Tbilisi]] || || 1988 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]]|| style=text-align:center|Mêr || niha [[Gurcistan]]
|- {{Lenger|B}}
| [[Rashad Babaev|Babaev, Rashad]] || [https://ratings.fide.com/profile/13400681 13400681] || 1981-09-03 || [[Baku]] || || 2007 || [[Azerbaycan]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Levon Babujian|Babujian, Levon]] || [https://ratings.fide.com/profile/13301993 13301993]  || 1986-05-08 || [[Êrîvan]] ||  || 2010 || [[Ermenistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219242.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Vlastimil Babula|Babula, Vlastimil]] || [https://ratings.fide.com/profile/301264 301264]  || 1973-10-02 || [[Uherský Brod]] ||  || 1997 || [[Çekya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Alexander Baburin|Baburin, Alexander]] || [https://ratings.fide.com/profile/2500914 2500914]  || 1967-02-19 || [[Nîjnî Novgorod]] ||  || 1996 || [[Îsraêl]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Yusnel Bacallao Alonso|Bacallao Alonso, Yusnel]] || [https://ratings.fide.com/profile/3507416 3507416]  || 1988-06-21 || [[Matanzas]] ||  || 2012 || [[Kûba]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220901.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Axel Bachmann|Bachmann, Axel]] || [https://ratings.fide.com/profile/3700488 3700488]  || 1989-11-04 || [[Ciudad del Este]] ||  || 2007 || [[Paraguay]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3496.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Étienne Bacrot|Bacrot, Étienne]] || [https://ratings.fide.com/profile/605506 605506]  || 1983-01-22 || [[Lille]] ||  || 1997 || [[Fransa]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Bela Badea|Badea, Bela]] || [https://ratings.fide.com/profile/1200038 1200038]  || 1969-02-21 || [[Aiud]] ||  || 1999 || [[Romanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Giorgi Bagaturov|Bagaturov, Giorgi]] || [https://ratings.fide.com/profile/13600133 13600133] || 1964-11-28 || || || 1999 || [[Gurcistan]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Vahe Baghdasaryan|Baghdasaryan, Vahe]] || [https://ratings.fide.com/profile/13303139 13303139]  || 1993-03-20 || [[Êrîvan]] ||  || 2017 || [[Ermenistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main223939.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Amir Bagheri|Bagheri, Amir]] || [https://ratings.fide.com/profile/12500283 12500283] || 1978-09-20 || || || 2003 || [[Îran]] || style=text-align:center|Mêr || dûre [[Fransa]] û [[Îran]]; niha Monako
|-
| [[Rufat Bagirov|Bagirov, Rufat]] || [https://ratings.fide.com/profile/13400401 13400401] || 1979-10-10 || || || 2002 || [[Azerbaycan]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Vladimir Bagirov|Bagirov, Vladimir]] || 11600063  || 1936-08-16 || [[Batumi]] || 2000-07-21 || 1978 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Letonya]]
|-
| [[Alexander Bagrationi (sedrencbaz)|Bagrationi, Alexander]] || [https://ratings.fide.com/profile/14104954 14104954] || 1990-07-13 || || || 2014 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main219365.pdf serîlêdana sernavî]; niha [[Îsraêl]]
|-
| [[Bai Jinshi]] || [https://ratings.fide.com/profile/8602280 8602280]  || 1999-05-18 || [[Jilin]] ||  || 2015 || [[Çîn]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main223678.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Pierre Bailet|Bailet, Pierre]] || [https://ratings.fide.com/profile/655830 655830]  || 1988-10-15 || [[Nice]] ||  || 2022 || [[Fransa]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main229053.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main220501.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Ulvi Bajarani|Bajarani, Ulvi]] || [https://ratings.fide.com/profile/13403028 13403028]  || 1995-01-27 || [[Bakû]] ||  || 2013 || [[Azerbaycan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220669.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Vladimir Baklan|Baklan, Vladimir]] || [https://ratings.fide.com/profile/14102196 14102196]  || 1978-02-25 || [[Kîev]] ||  || 1998 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Tejas Bakre|Bakre, Tejas]] || [https://ratings.fide.com/profile/5004195 5004195]  || 1981-05-12 || [[Ahmedabad]] ||  || 2004 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||{{Çavkanî hewce ye|sedem=citation needed for birthplace|tarîx=îlon 2022}}
|-
| [[Praveen Balakrishnan|Balakrishnan, Praveen]] || [https://ratings.fide.com/profile/2064871 2064871]  || 2002-05-21 || [[Irvine, Kalîforniya]] ||  || 2021 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main229181.pdf GM serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main224998.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Yuri Balashov|Balashov, Yuri S.]] || [https://ratings.fide.com/profile/4100263 4100263]  || 1949-03-12 || [[Shadrinsk]] ||  || 1973 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Rûsya]]
|-
| [[Marco Baldauf|Baldauf, Marco]] || [https://ratings.fide.com/profile/4688210 4688210]  || 1990-04-16 || [[Rosenheim]] ||  || 2019 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main226247.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Rosendo Balinas Jr.|Balinas, Rosendo Jr.]] || 5200075  || 1941-09-10 || [[Manîla]] || 1998-09-24 || 1976 || [[Filîpîn]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Ilia Balinov|Balinov, Ilia]] || [https://ratings.fide.com/profile/1610201 1610201]  || 1966-07-28 || [[Batak]] ||  || 1999 || [[Awistirya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Imre Balog|Balog, Imre]] || [https://ratings.fide.com/profile/728446 728446]  || 1991-10-28 || [[Békéscsaba]] ||  || 2011 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219446.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Csaba Balogh|Balogh, Csaba]] || [https://ratings.fide.com/profile/718939 718939]  || 1987-03-10 || [[Budapeşt]] ||  || 2004 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Hristos Banikas|Banikas, Hristos]] || [https://ratings.fide.com/profile/4202031 4202031]  || 1978-05-20 || [[Selanîk]] ||  || 2001 || [[Yewnanistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Tamás Bánusz|Bánusz, Tamás]] || [https://ratings.fide.com/profile/722413 722413]  || 1989-04-08 || [[Mohács]] ||  || 2011 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219022.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[David Baramidze|Baramidze, David]] || [https://ratings.fide.com/profile/4667719 4667719]  || 1988-09-27 || [[Tbîlîsî]] ||  || 2004 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Gerardo Barbero|Barbero, Gerardo]] || 100048  || 1961-08-21 || [[Lanús]] || 2001-03-04 || 1987 || [[Arjentîn]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Evandro Amorim Barbosa|Barbosa, Evandro Amorim]] || [https://ratings.fide.com/profile/2115824 2115824]  || 1992-08-24 || [[São Sebastião do Paraíso]] ||  || 2016 || [[Brezîl]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main224584.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Oliver Barbosa|Barbosa, Oliver]] || [https://ratings.fide.com/profile/5201640 5201640]  || 1986-09-29 || [[Pasig]] ||  || 2011 || [[Filîpîn]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220360.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Rogelio Barcenilla|Barcenilla, Rogelio]] || [https://ratings.fide.com/profile/5200059 5200059]  || 1972-01-23 || [[Bacolod]] ||  || 2010 || [[Filîpîn]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219024.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Gedeon Barcza|Barcza, Gedeon]] ||   || 1911-08-21 || [[Kisújszállás]] || 1986-02-27 || 1954 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||Gaige
|-
| [[László Bárczay|Bárczay, László]] || 700851  || 1936-02-21 || [[Miskolc]] || 2016-04-07 || 1967 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Evgeny Bareev|Bareev, Evgeny]] || [https://ratings.fide.com/profile/4100140 4100140]  || 1966-11-21 || [[Yemanzhelinsk]] ||  || 1989 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Rûsya]]; niha [[Kanada]]
|-
| [[Dragan Barlov|Barlov, Dragan]] || [https://ratings.fide.com/profile/900214 900214]  || 1957-01-30 || [[Kragujevac]] ||  || 1986 || [[Yugoslavya]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Serbistan]]
|-
| [[Tal Baron|Baron, Tal]] || [https://ratings.fide.com/profile/2809958 2809958] || 1992-08-07 || || || 2011 || [[Îsraêl]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main220283.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Sergio Barrientos|Barrientos, Sergio E.]] || [https://ratings.fide.com/profile/4401824 4401824]  || 1986-06-29 || [[Medellín]] ||  || 2011 || [[Kolombiya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2973.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Alexei Barsov|Barsov, Alexei]] || [https://ratings.fide.com/profile/14200082 14200082]  || 1966-04-03 || [[Semerkand]] ||  || 2000 || [[Ûzbêkistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Mateusz Bartel|Bartel, Mateusz]] || [https://ratings.fide.com/profile/1112635 1112635]  || 1985-01-03 || [[Warşova]] ||  || 2005 || [[Polonya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1360.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Dibyendu Barua|Barua, Dibyendu]] || [https://ratings.fide.com/profile/5000025 5000025]  || 1966-10-27 || [[Chittagong]] ||  || 1991 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Cerdas Barus|Barus, Cerdas]] || [https://ratings.fide.com/profile/7100094 7100094]  || 1962-01-01 || [[Kabanjahe]] ||  || 2003 || [[Îndonezya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Andrey Baryshpolets|Baryshpolets, Andrey]] || [https://ratings.fide.com/profile/14117207 14117207]  || 1991-01-16 || [[Kîev]] ||  || 2013 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220847.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Pier Luigi Basso|Basso, Pier Luigi]] || [https://ratings.fide.com/profile/866970 866970]  || 1997-12-15 || [[Montebelluna]] ||  || 2018 || [[Îtalya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main227191.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Tsegmed Batchuluun|Batchuluun, Tsegmed]] || [https://ratings.fide.com/profile/4900847 4900847]  || 1987-02-04 || [[Ulan Bator]] ||  || 2012 || [[Mongolya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220581.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Nino Batsiashvili|Batsiashvili, Nino]] || [https://ratings.fide.com/profile/13602993 13602993]  || 1987-01-01 || [[Batumi]] ||  || 2018 || [[Gurcistan]] || style=text-align:center |Jin ||[https://ratings.fide.com/crt/main226507.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Dambasürengiin Batsüren|Batsüren, Dambasürengiin]] || [https://ratings.fide.com/card.phtml?event=4902920 4902920] || 2004-01-22 || || || 2020 || [[Mongolya]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main228313.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Sapar Batyrov|Batyrov, Sapar]] || [https://ratings.fide.com/profile/14000237 14000237] || 1967-11-29 || || || 1998 || [[Tirkmenistan]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Christian Bauer|Bauer, Christian]] || [https://ratings.fide.com/profile/603767 603767]  || 1977-01-11 || [[Forbach]] ||  || 1997 || [[Fransa]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Julio Becerra Rivero|Becerra Rivero, Julio]] || [https://ratings.fide.com/profile/3501728 3501728]  || 1973-10-15 || [[Havana]] ||  || 1997 || [[Kûba]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]
|-
| [[Melor Bedia|Bedia, Melor]] || [https://ratings.fide.com/profile/4137752 4137752] || 1979-09-26 || || || 2011 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main219962.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Thomas Beerdsen|Beerdsen, Thomas]] || [https://ratings.fide.com/profile/1030108 1030108]  || 1998-09-13 || [[Apeldoorn]] ||  || 2023 || [[Holenda]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main227915.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main224718.pdf IM serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/apps/248314.pdf sertîfîkaya netîceya sernavê GMyê]
|-
| [[Valeri Beim|Beim, Valeri]] || [https://ratings.fide.com/profile/1613782 1613782] || 1950-03-17 || || || 1994 || [[Îsraêl]] || style=text-align:center|Mêr || niha [[Awistirya]]
|-
| [[Alexander Beliavsky|Beliavsky, Alexander G.]] || [https://ratings.fide.com/profile/14602377 14602377]  || 1953-12-17 || [[Lvîv]] ||  || 1975 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Ûkrayna]]; niha [[Slovenya]]
|-
| [[Vladimir Belikov (sedrencbaz)|Belikov, Vladimir]] || [https://ratings.fide.com/profile/4103904 4103904] || 1971-08-02 || || || 2000 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Slim Belkhodja|Belkhodja, Slim]] || [https://ratings.fide.com/profile/600229 600229] || 1962-11-23 || || || 2002 || [[Tunisia]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Bilel Bellahcene|Bellahcene, Bilel]] || [https://ratings.fide.com/profile/696358 696358]  || 1998-03-14 || [[Strasbourg]] ||  || 2018 || [[Fransa]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main224715.pdf serîlêdana sernavî]; niha [[Cezayir]]
|-
| [[Juan Manuel Bellón López|Bellón López, Juan Manuel]] || [https://ratings.fide.com/profile/2200031 2200031]  || 1950-05-08 || [[Valensiya]] ||  || 1978 || [[Spanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Vladimir Belous|Belous, Vladimir]] || [https://ratings.fide.com/profile/4174003 4174003]  || 1993-07-29 || [[Kamensk-Shakhtinsky]] ||  || 2013 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221608.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Vladimir Belov (sedrencbaz)|Belov, Vladimir]] || [https://ratings.fide.com/profile/4132394 4132394]  || 1984-08-06 || [[Kirzhach]] ||  || 2003 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Andrei Belozerov|Belozerov, Andrei]] || [https://ratings.fide.com/profile/4120213 4120213] || 1977-06-17 || || || 2002 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Davit Benidze|Benidze, Davit]] || [https://ratings.fide.com/profile/13603086 13603086]  || 1991-02-15 || [[Kutaisi]] ||  || 2013 || [[Gurcistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219688.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Joel Benjamin|Benjamin, Joel]] || [https://ratings.fide.com/profile/2000091 2000091]  || 1964-03-11 || [[New York City]] ||  || 1986 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Pal Benko|Benko, Pal]] || 2000687  || 1928-07-15 || [[Amiens]] || 2019-08-26 || 1958 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||Gaige; Di Felice{{Refn|group=obit|{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2019/08/26/sports/pal-benko-dead.html |sernav=Pal Benko, who stepped aside for Bobby Fischer, dies at 91 |paşnav=McClain |pêşnav=Dylan Loeb |tarîx=26 tebax 2019 |xebat=[[The New York Times]] |roja-gihiştinê=27 tebax 2019 |issn=0362-4331 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190828112728/https://www.nytimes.com/2019/08/26/sports/pal-benko-dead.html |roja-arşîvê=28 tebax 2019 }}}}
|-
| [[Dávid Bérczes|Bérczes, Dávid]] || [https://ratings.fide.com/profile/722960 722960]  || 1990-01-14 || [[Borås]] ||  || 2008 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3829.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Dylan Isidro Berdayes Ason|Berdayes Ason, Dylan Isidro]] || [https://ratings.fide.com/profile/3516016 3516016]  || 1998-05-15 || [[Havana]] ||  || 2023 || [[Kûba]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main230466.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main227002.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Igor Berdichevski|Berdichevski, Igor]] || [https://ratings.fide.com/profile/4105249 4105249]  || 1964-07-15 || [[Mosko]] ||  || 1996 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Alexander Berelowitsch|Berelowitsch, Alexander]] || [https://ratings.fide.com/profile/14101440 14101440]  || 1967-07-02 || [[Xarkîv]] ||  || 1997 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||berê Aleksandar Berelovich; niha [[Almanya]]
|-
| [[Alin Berescu|Berescu, Alin-Mile]] || [https://ratings.fide.com/profile/1204920 1204920]  || 1980-04-14 || [[Timișoara]] ||  || 2007 || [[Romanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2471.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Emanuel Berg|Berg, Emanuel]] || [https://ratings.fide.com/profile/1704060 1704060]  || 1981-12-28 || [[Skövde]] ||  || 2004 || [[Swêd]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1173.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Ferenc Berkes|Berkes, Ferenc]] || [https://ratings.fide.com/profile/718572 718572]  || 1985-08-08 || [[Baja, Mecaristan|Baja]] ||  || 2002 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Vitaliy Bernadskiy|Bernadskiy, Vitaliy]] || [https://ratings.fide.com/profile/14100371 14100371]  || 1994-10-17 || [[Chernovtsy]] ||  || 2014 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main222842.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Jan Bernášek|Bernášek, Jan]] || [https://ratings.fide.com/profile/311995 311995]  || 1986-05-31 || [[Moravská Třebová]] ||  || 2013 || [[Çekya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221701.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Ossip Bernstein|Bernstein, Ossip]] ||   || 1882-10-02 || [[Zhytomyr]] || 1962-11-30 || 1950 || [[Fransa]] || style=text-align:center |Mêr ||Gaige
|-
| [[Sergei Beshukov|Beshukov, Sergei]] || [https://ratings.fide.com/profile/4105451 4105451] || 1971-04-01 || || || 1994 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Alexei Bezgodov|Bezgodov, Alexei]] || [https://ratings.fide.com/profile/4105257 4105257] || 1969-06-30 || || || 1999 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Michael Bezold|Bezold, Michael]] || [https://ratings.fide.com/profile/4601718 4601718]  || 1972-05-23 || [[Bayreuth]] ||  || 1998 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Harsha Bharathakoti|Bharathakoti, Harsha]] || [https://ratings.fide.com/profile/5078776 5078776]  || 2000-02-07 || [[Guntur]] ||  || 2019 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main227274.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Vinay Bhat|Bhat, Vinay]] || [https://ratings.fide.com/profile/2011352 2011352]  || 1984-06-04 || [[Santa Clara, Kalîforniya|Santa Clara]] ||  || 2008 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3267.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Sumiya Bilguun|Bilguun, Sumiya]] || [https://ratings.fide.com/profile/4901541 4901541] || 1997-03-25 || || || 2020 || [[Mongolya]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main227242.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[István Bilek|Bilek, István]] || 700525  || 1932-08-11 || [[Budapeşt]] || 2010-03-20 || 1962 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Falko Bindrich|Bindrich, Falko]] || [https://ratings.fide.com/profile/4676670 4676670]  || 1990-10-17 || [[Zittau]] ||  || 2007 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3184.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Klaus Bischoff|Bischoff, Klaus]] || [https://ratings.fide.com/profile/4600045 4600045]  || 1961-06-09 || [[Ulm]] ||  || 1990 || [[Almanyaya Rojava]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Almanya]]
|-
| [[Arthur Bisguier|Bisguier, Arthur]] || 2001098  || 1929-10-08 || [[New York City]] || 2017-04-05 || 1957 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Faruk Bistrić|Bistrić, Faruk]] || [https://ratings.fide.com/profile/14400294 14400294]  || 1958-10-01 || [[Sarayevo]] ||  || 2003 || [[Bosniya û Herzegovîna]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main71.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Richard Bitoon|Bitoon, Richard]] || [https://ratings.fide.com/profile/5201110 5201110]  || 1975-12-14 || [[Cebu]] ||  || 2011 || [[Filîpîn]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220382.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Peter Biyiasas|Biyiasas, Peter]] || [https://ratings.fide.com/profile/2000431 2000431]  || 1950-11-19 || [[Atîna]] ||  || 1978 || [[Kanada]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]
|-
| [[Jonas Buhl Bjerre|Bjerre, Jonas Buhl]] || [https://ratings.fide.com/profile/1444948 1444948] || 2004-06-26 || || || 2020 || [[Danîmarka]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main227956.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main226466.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Dragiša Blagojević|Blagojević, Dragiša]] || [https://ratings.fide.com/profile/900885 900885]  || 1966-01-01 || [[Tuzla]] ||  || 2004 || [[Serbistan û Montenegro]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1170.jpg serîlêdana sernavî]; niha [[Montenegro]]
|-
| [[Pavel Blatný|Blatný, Pavel]] || [https://ratings.fide.com/profile/300047 300047]  || 1968-06-22 || [[Brno]] ||  || 1993 || [[Çekya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Paweł Blehm|Blehm, Paweł]] || [https://ratings.fide.com/profile/1107836 1107836]  || 1980-04-17 || [[Olkusz]] ||  || 2001 || [[Polonya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Felix Blohberger|Blohberger, Felix]] || [https://ratings.fide.com/profile/1632051 1632051]  || 2002-08-20 || [[Viyana]] ||  || 2022 || [[Awistirya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main229090.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main226716.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Erik Blomqvist (sedrencbaz)|Blomqvist, Erik]] || [https://ratings.fide.com/profile/1709437 1709437]  || 1990-10-19 || [[Stokholm]] ||  || 2013 || [[Swêd]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221469.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Matthias Blübaum|Blübaum, Matthias]] || [https://ratings.fide.com/profile/24651516 24651516]  || 1997-04-18 || [[Lemgo]] ||  || 2015 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main222000.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Mark Bluvshtein|Bluvshtein, Mark]] || [https://ratings.fide.com/profile/2603608 2603608]  || 1988-04-20 || [[Yaroslavl]] ||  || 2004 || [[Kanada]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1229.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Milko Bobotsov|Bobotsov, Milko]] || 2900270  || 1931-10-30 || [[Plovdîv]] || 2000-04-03 || 1961 || [[Bulgaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Piotr Bobras|Bobras, Piotr]] || [https://ratings.fide.com/profile/1106880 1106880]  || 1977-09-09 || [[Białystok]] ||  || 2005 || [[Polonya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1551.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Dmitry Bocharov|Bocharov, Dmitry]] || [https://ratings.fide.com/profile/4138716 4138716]  || 1982-10-20 || [[Novosibirsk]] ||  || 2003 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Ivan Bocharov (sedrencbaz)|Bocharov, Ivan]] || [https://ratings.fide.com/profile/4180887 4180887]  || 1990-01-06 || [[Berdsk]] ||  || 2020 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main226934.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Stanislav Bogdanovich|Bogdanovich, Stanislav]] || 14115298  || 1993-02-04 || [[Odesa]] || 2020-03-05 || 2017 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219963.pdf serîlêdana sernavî]&lt;wbr/&gt;{{Refn|group=obit|1={{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-51767082 |sernav=Young chess players 'killed by laughing gas' |tarîx=2020-03-06 |malper=BBC News |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2020-03-06 }}. {{Jêder-malper |url=https://www.chess.com/news/view/stanislav-bogdanovich-girlfriend-dead |sernav=GM Stanislav Bogdanovich And Girlfriend 'Found Dead In Moscow Apartment' |paşnav=Doggers |pêşnav=Peter |tarîx=6 adar 2020 |malper=Chess.com |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2020-03-06 }}}}
|-
| [[Vlatko Bogdanovski|Bogdanovski, Vlatko]] || [https://ratings.fide.com/profile/15000206 15000206] || 1964-12-31 || || || 1993 || [[Makedonyaya Bakur]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Sebastian Bogner|Bogner, Sebastian]] || [https://ratings.fide.com/profile/4692055 4692055]  || 1991-01-17 || [[Pforzheim]] ||  || 2009 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main218951.jpg serîlêdana sernavî]; niha [[Swîsre]]
|-
| [[Efim Bogoljubow|Bogoljubow, Efim]] || || 1889-04-14 || [[Stanislavchyk (Kyiv Oblast)|Stanislavchyk]] nêzîkî [[Kyiv]] || 1952-06-18 || 1951 || [[Almanyaya Rojava]] || style=text-align:center|Mêr || Gaige&lt;!-- birthplace doesn't have an en.wiki page but is https://www.wikidata.org/wiki/Q4439410 --&gt;
|-
| [[Boban Bogosavljević|Bogosavljević, Boban]] || [https://ratings.fide.com/profile/931152 931152]  || 1988-04-26 || [[Vršac]] ||  || 2008 || [[Serbistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3669.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Dejan Bojkov|Bojkov, Dejan]] || [https://ratings.fide.com/profile/2904292 2904292]  || 1977-07-03 || [[Shumen]] ||  || 2008 || [[Bulgaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3858.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Benjamin Bok|Bok, Benjamin]] || [https://ratings.fide.com/profile/1017063 1017063]  || 1995-01-25 || [[Lelystad]] ||  || 2014 || [[Holenda]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221834.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Julio Bolbochán|Bolbochán, Julio]] ||   || 1920-03-20 || [[Buenos Aires]] || 1996-06-28 || 1977 || [[Arjentîn]] || style=text-align:center |Mêr ||fexrî
|-
| [[Isaac Boleslavsky|Boleslavsky, Isaac]] ||   || 1919-06-09 || [[Zolotonosha]] || 1977-02-15 || 1950 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||Gaige; Di Felice
|-
| [[Victor Bologan|Bologan, Victor]] || [https://ratings.fide.com/profile/13900048 13900048]  || 1971-12-14 || [[Chișinău]] ||  || 1991 || [[Moldova]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Igor Bondarevsky|Bondarevsky, Igor]] ||   || 1913-05-12 || [[Rostov-on-Don]] || 1979-06-14 || 1950 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||Gaige; Di Felice
|-
| [[Uwe Bönsch|Bönsch, Uwe]] || [https://ratings.fide.com/profile/4611268 4611268]  || 1958-10-15 || [[Halle (Saale)]] ||  || 1986 || [[Almanyaya Rojava]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Almanya]]
|-
| [[Eero Böök|Böök, Eero]] ||   || 1910-02-09 || [[Helsînkî]] || 1990-01-07 || 1984 || [[Fînlenda]] || style=text-align:center |Mêr ||fexrî
|-
| [[Juan Borges Mateos|Borges Mateos, Juan]] || [https://ratings.fide.com/profile/3500160 3500160]  || 1966-03-28 || [[Caimanera]] ||  || 2004 || [[Kûba]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Jure Borišek|Borišek, Jure]] || [https://ratings.fide.com/profile/14603152 14603152]  || 1986-07-27 || [[Šempeter pri Gorici]] ||  || 2009 || [[Slovenya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3993.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Dénes Boros|Boros, Dénes]] || [https://ratings.fide.com/profile/722340 722340]  || 1988-04-30 || [[Budapeşt]] ||  || 2009 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2711.doc serîlêdana sernavî]
|-
| [[Vladislav Borovikov|Borovikov, Vladislav]] || [https://ratings.fide.com/profile/14102811 14102811] || 1973-08-10 || || || 2001 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Olexandr Bortnyk|Bortnyk, Olexandr]] || [https://ratings.fide.com/profile/14120828 14120828]  || 1996-10-18 || [[Oleksandrivka, Oleksandrivka settlement hromada, Voznesensk Raion, Mykolaiv Oblast|Oleksandrivka]] ||  || 2015 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main222919.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Avital Boruchovsky|Boruchovsky, Avital]] || [https://ratings.fide.com/profile/2800055 2800055]  || 1997-03-15 || [[Îsraêl]] ||  || 2014 || [[Îsraêl]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main222862.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Marin Bosiočić|Bosiočić, Marin]] || [https://ratings.fide.com/profile/14507927 14507927]  || 1988-08-08 || [[Rijeka]] ||  || 2008 || [[Kroatya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3883.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Mikhail Botvinnik|Botvinnik, Mikhail]] ||   || 1911-08-17 || [[Repino, Saint Petersburg|Kuokkala]] || 1995-05-05 || 1950 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Rûsya]]
|-
| [[Slim Bouaziz|Bouaziz, Slim]] || [https://ratings.fide.com/profile/5500010 5500010]  || 1950-04-16 || [[Tûnis (bajar)]] ||  || 1993 || [[Tûnis]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Daan Brandenburg|Brandenburg, Daan]] || [https://ratings.fide.com/profile/1011014 1011014]  || 1987-11-14 || [[Lelystad]] ||  || 2011 || [[Holenda]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220016.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Arik Braun|Braun, Arik]] || [https://ratings.fide.com/profile/4663527 4663527]  || 1988-02-08 || [[Aresing]] ||  || 2008 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3861.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Slaviša Brenjo|Brenjo, Slaviša]] || [https://ratings.fide.com/profile/913723 913723]  || 1974-04-02 || [[Nevesinje]] ||  || 2009 || [[Serbistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219116.JPG serîlêdana sernavî]
|-
| [[Emmanuel Bricard|Bricard, Emmanuel]] || [https://ratings.fide.com/profile/600245 600245]  || 1966-05-04 || [[Versay (bajar)|Versay]] ||  || 2005 || [[Fransa]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1680.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Ante Brkić|Brkić, Ante]] || [https://ratings.fide.com/profile/14506688 14506688]  || 1988-03-31 || [[Stari Mikanovci]] ||  || 2007 || [[Kroatya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2393.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[David Brodsky|Brodsky, David]] || [https://ratings.fide.com/profile/2073250 2073250]  || 2002-08-19 || [[Mount Kisco, New York]] ||  || 2022 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main225193.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Michail Brodsky|Brodsky, Michail]] || [https://ratings.fide.com/profile/14100932 14100932]  || 1969-03-27 || [[Xarkîv]] ||  || 1994 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||{{Refn|group=note|1={{Jêder |url=https://chessok.net/article/4591-krasivyj-mat-v-1-hod-reshit-ne-kazhdomu-pod-silu.html |sernav=Красивый мат в 1 ход. Решить не каждому под силу |ziman=ru |weşanger=chessok.net |roja-gihiştinê=24 îlon 2022 }}}}
|-
| [[Stefan Bromberger|Bromberger, Stefan]] || [https://ratings.fide.com/profile/4635248 4635248]  || 1982-03-19 || [[Neuss]] ||  || 2014 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221244.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[David Bronstein|Bronstein, David]] || 4101359  || 1924-02-19 || [[Belaya Tserkov]] || 2006-12-05 || 1950 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Rûsya]]
|-
| [[Michael Brown (sedrencbaz)|Brown, Michael]] || [https://ratings.fide.com/profile/2037602 2037602]  || 1997-08-24 || [[Irvine, Kalîforniya]] ||  || 2019 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main225769.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Walter Browne|Browne, Walter]] || 2000210  || 1949-01-10 || [[Sîdney]] || 2015-06-24 || 1970 || [[Awistralya]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]
|-
| [[Sabino Brunello|Brunello, Sabino]] || [https://ratings.fide.com/profile/813613 813613]  || 1989-06-27 || [[Lovere]] ||  || 2010 || [[Îtalya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219629.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Lucas Brunner|Brunner, Lucas]] || [https://ratings.fide.com/profile/1300024 1300024]  || 1967-05-29 || [[Bern]] ||  || 1994 || [[Swîsre]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Lázaro Bruzón Batista|Bruzón Batista, Lázaro]] || [https://ratings.fide.com/profile/3503739 3503739]  || 1982-05-02 || [[Holguín]] ||  || 1999 || [[Kûba]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]
|-
| [[Mikhail Bryakin|Bryakin, Mikhail]] || [https://ratings.fide.com/profile/4165314 4165314] || 1997-01-09 || || || 2022 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main229025.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main226575.pdf IM serîlêdana sernavî]; niha [[Serbistan]]
|-
| [[Stellan Brynell|Brynell, Stellan]] || [https://ratings.fide.com/profile/1700219 1700219] || 1962-09-28 || || || 2001 || [[Swêd]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Kirill Bryzgalin|Bryzgalin, Kirill]] || [https://ratings.fide.com/profile/4133285 4133285]  || 1982-12-14 || [[Sochi]] ||  || 2008 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3402.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Bu Xiangzhi]] || [https://ratings.fide.com/profile/8601445 8601445]  || 1985-12-10 || [[Qingdao]] ||  || 2000 || [[Çîn]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Luka Budisavljević|Budisavljević, Luka]] || [https://ratings.fide.com/profile/960047 960047]  || 2004-01-22 || [[Belgrad]] ||  || 2021 || [[Serbistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main228958.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Rainer Buhmann|Buhmann, Rainer]] || [https://ratings.fide.com/profile/4651340 4651340]  || 1981-02-20 || [[Leimen (Baden)]] ||  || 2007 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2794.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Bùi Vĩnh|Bùi, Vĩnh]] || [https://ratings.fide.com/profile/12400726 12400726] || 1976-12-25 || || || 2008 || [[Viyetnam]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main3666.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Ivan Bukavshin|Bukavshin, Ivan]] || 4199758  || 1995-05-03 || [[Rostov-on-Don]] || 2016-01-12 || 2011 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220288.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Enver Bukić|Bukić, Enver]] || [https://ratings.fide.com/profile/14600030 14600030]  || 1937-12-02 || [[Banja Luka]] ||  || 1976 || [[Yugoslavya]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Slovenya]]
|-
| [[Krzysztof Bulski|Bulski, Krzysztof]] || [https://ratings.fide.com/profile/1121499 1121499]  || 1987-02-12 || [[Częstochowa]] || 2020-12-17 || 2012 || [[Polonya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220795.pdf serîlêdana sernavî]&lt;wbr/&gt;{{Refn|group=obit|1={{Jêder |url=http://pzszach.pl/2020/12/18/s-%e2%80%a0-p-krzysztof-bulski-1987-2020/ |sernav=Ś. † P. Krzysztof Bulski (1987–2020) |weşanger=Polish Chess Federation |tarîx=18 kanûna pêşîn 2020 |roja-gihiştinê=21 kanûna pêşîn 2020 |ziman=pl }}}}
|-
| [[Dimitri Bunzmann|Bunzmann, Dimitrij]] || [https://ratings.fide.com/profile/4634284 4634284]  || 1982-02-21 || [[Tekeli, Kazakhstan|Tekeli]] ||  || 2003 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Twan Burg|Burg, Twan]] || [https://ratings.fide.com/profile/1010697 1010697]  || 1990-04-02 || [[Schijndel]] ||  || 2015 || [[Holenda]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main222699.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[John M. Burke|Burke, John M.]] || [https://ratings.fide.com/profile/2070901 2070901]  || 2001-07-01 || [[Neptune City, New Jersey]] ||  || 2018 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main225891.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Vladimir Burmakin|Burmakin, Vladimir]] || [https://ratings.fide.com/profile/4105109 4105109] || 1967-06-06 || || || 1994 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Algimantas Butnorius|Butnorius, Algimantas]] || 12800066  || 1946-11-20 || [[Kaunas]] || 2017-10-30 || 2007 || [[Lîtvanya]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Monako]]
|-
| [[Anatoly Bykhovsky|Bykhovsky, Anatoly]] || [https://ratings.fide.com/profile/2806991 2806991]  || 1988-11-19 || [[Samara]] ||  || 2010 || [[Îsraêl]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219301.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Avigdor Bykhovsky|Bykhovsky, Avigdor]] || [https://ratings.fide.com/profile/4101057 4101057]  || 1955-03-05 || [[Mosko]] ||  || 1993 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Îsraêl]]
|-
| [[Robert Byrne (sedrencbaz)|Byrne, Robert]] || 2000385 || 1928-04-20 || [[New York City]] || 2013-04-12 || 1964 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center|Mêr || Gaige; Di Felice
|- {{Lenger|C}}
| [[Alexis Cabrera (sedrencbaz)|Cabrera, Alexis]] || [https://ratings.fide.com/profile/3502783 3502783] || 1976-12-25 || [[Matanzas]] || || 2004 || [[Kolombiya]] || style=text-align:center|Mêr || niha [[Spanya]]
|-
| [[Goran Čabrilo|Čabrilo, Goran]] || [https://ratings.fide.com/profile/900249 900249]  || 1958-07-01 || [[Goražde]] ||  || 1995 || [[Serbistan û Montenegro]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Serbistan]]
|-
| [[Daniel Cámpora|Cámpora, Daniel H.]] || [https://ratings.fide.com/profile/100013 100013]  || 1957-06-30 || [[San Nicolás de los Arroyos]] ||  || 1986 || [[Arjentîn]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Javier Campos Moreno|Campos Moreno, Javier B.]] || [https://ratings.fide.com/profile/3400034 3400034]  || 1959-03-06 || [[Santiago de Chile]] ||  || 2005 || [[Şîle]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1358.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Emre Can (sedrencbaz)|Can, Emre]] || [https://ratings.fide.com/profile/6302181 6302181]  || 1990-01-21 || [[Îzmîr]] ||  || 2010 || [[Tirkiye]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219364.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Esteban Canal|Canal, Esteban]] ||   || 1896-04-19 || [[Chiclayo]] || 1981-02-14 || 1977 || [[Perû]] || style=text-align:center |Mêr ||fexrî; dûre [[Îtalya]]
|-
| [[Cao Sang]] || [https://ratings.fide.com/profile/725056 725056] || 1973-09-06 || || || 2003 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center|Mêr || niha [[Viyetnam]]
|-
| [[Jose Gabriel Cardoso Cardoso|Cardoso Cardoso, Jose Gabriel]] || [https://ratings.fide.com/profile/4430492 4430492] || 2004 || || || 2022 || [[Kolombiya]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main230100.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Magnus Carlsen|Carlsen, Magnus]] || [https://ratings.fide.com/profile/1503014 1503014]  || 1990-11-30 || [[Tønsberg]] ||  || 2004 || [[Norwêc]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Pontus Carlsson|Carlsson, Pontus]] || [https://ratings.fide.com/profile/1705814 1705814]  || 1982-12-18 || [[Cali]] ||  || 2007 || [[Swêd]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2970.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Fabiano Caruana|Caruana, Fabiano]] || [https://ratings.fide.com/profile/2020009 2020009]  || 1992-07-30 || [[Miami]] ||  || 2007 || [[Îtalya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3196.jpg serîlêdana sernavî]; niha [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]
|-
| [[Israel Caspi|Caspi, Israel]] || [https://ratings.fide.com/profile/2807394 2807394] || 1989 || || || 2021 || [[Îsraêl]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main228886.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Georgui Castañeda|Castañeda, Georgui]] || [https://ratings.fide.com/profile/3800954 3800954]  || 1976-08-02 || [[Mytishchi]] ||  || 2009 || [[Perû]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219150.pdf serîlêdana sernavî]; jidayikbûn Georgy Kastanieda
|-
| [[Mišo Cebalo|Cebalo, Mišo]] || [https://ratings.fide.com/profile/14500094 14500094]  || 1945-02-06 || [[Zagreb]] || 2022-09-02 || 1985 || [[Yugoslavya]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Kroatya]]{{Refn|group=note|1={{Jêder |url=https://sport.hrt.hr/ostali-sportovi/preminuo-velemajstor-miso-cebalo-9361883 |sernav=Preminuo velemajstor Mišo Cebalo |tercimeya-sernav=Grandmaster Mišo Cebalo passed away |ziman=hr |weşanger=[[Croatian Radiotelevision]] |tarîx=3 îlon 2022 |roja-gihiştinê=5 îlon 2022 }}}}
|-
| [[Jean-Luc Chabanon|Chabanon, Jean-Luc]] || [https://ratings.fide.com/profile/600075 600075]  || 1971-08-13 || [[Clermont-Ferrand]] ||  || 2001 || [[Fransa]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Nikolai Chadaev|Chadaev, Nikolai]] || [https://ratings.fide.com/profile/4167392 4167392]  || 1988-07-09 || [[Smolensk]] ||  || 2010 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219213.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Sandipan Chanda|Chanda, Sandipan]] || [https://ratings.fide.com/profile/5004225 5004225]  || 1983-08-13 || [[Kolkata]] ||  || 2003 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Murray Chandler|Chandler, Murray G.]] || [https://ratings.fide.com/profile/400050 400050]  || 1960-04-04 || [[Wellington]] ||  || 1983 || [[Zelendaya Nû]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Înglistan]]; niha [[Nû Zelanda]]
|-
| [[Akshat Chandra|Chandra, Akshat]] || [https://ratings.fide.com/profile/25006711 25006711]  || 1999-05-28 || [[Livingston, New Jersey]] ||  || 2017 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main223718.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Pascal Charbonneau|Charbonneau, Pascal]] || [https://ratings.fide.com/profile/2602504 2602504]  || 1983-05-06 || [[Montreal]] ||  || 2006 || [[Kanada]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Aliaksei Charnushevich|Charnushevich, Aliaksei]] || [https://ratings.fide.com/profile/13500767 13500767]  || 1978-12-18 || [[Lida]] ||  || 2012 || [[Fransa]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220924.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Boris Chatalbashev|Chatalbashev, Boris]] || [https://ratings.fide.com/profile/2900440 2900440]  || 1974-01-30 || [[Pleven]] ||  || 1997 || [[Bulgaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Danîmarka]]
|-
| [[Nicolas Checa|Checa, Nicolas]] || [https://ratings.fide.com/profile/2069342 2069342]  || 2001-12-19 || [[New York City]] ||  || 2019 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main225818.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Valery Chekhov|Chekhov, Valery A.]] || [https://ratings.fide.com/profile/4100859 4100859]  || 1955-11-27 || [[Mosko]] ||  || 1984 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Rûsya]]
|-
| [[Bobby Cheng|Cheng, Bobby]] || [https://ratings.fide.com/profile/4300033 4300033]  || 1997-03-20 || [[Hamilton, Nû Zelanda]] ||  || 2019 || [[Awistralya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main227523.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Ivan Cheparinov|Cheparinov, Ivan]] || [https://ratings.fide.com/profile/2905540 2905540]  || 1986-11-26 || [[Asenovgrad]] ||  || 2004 || [[Bulgaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1162.jpg serîlêdana sernavî]; dûre [[Gurcistan]]; niha [[Bulgaristan]]
|-
| [[Alexander Cherniaev|Cherniaev, Alexander]] || [https://ratings.fide.com/profile/4117301 4117301]  || 1969-08-26 || [[Arkhangelsk]] ||  || 2004 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Înglistan]]
|-
| [[Oleg Chernikov|Chernikov, Oleg]] || 4103289  || 1936-10-15 || [[Nîjnî Novgorod]] || 2015-02-06 || 2000 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||xelatgirê 2000 {{girêdan|lt=Şampiyoniya Sedrencê ya Dinyayê|World Senior Chess Championship|en}}{{Refn|group=obit|1={{Jêder |url=https://www.ruchess.ru/news/all/ushel_iz_zhizni_oleg_chernikov/ |sernav=Ушел из жизни Олег Черников |tercimeya-sernav=Oleg Chernikov passed away |ziman=ru |tarîx=6 sibat 2015 |weşanger=[[Chess Federation of Russia]] |roja-gihiştinê=7 îlon 2022 }}}}
|-
| [[Alexander Chernin|Chernin, Alexander]] || [https://ratings.fide.com/profile/715620 715620]  || 1960-03-06 || [[Xarkîv]] ||  || 1985 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Mecaristan]]
|-
| [[Artem Chernobay|Chernobay, Artem]] || [https://ratings.fide.com/profile/4167406 4167406]  || 1989-06-23 || [[Fryazino]] ||  || 2011 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220293.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Konstantin Chernyshov|Chernyshov, Konstantin]] || [https://ratings.fide.com/profile/4117328 4117328] || 1967-06-11 || || || 2000 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Artur Chibukhchian|Chibukhchian, Artur]] || [https://ratings.fide.com/profile/13300717 13300717]  || 1979-10-06 || [[Tbîlîsî]] ||  || 2009 || [[Ermenistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219054.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Maia Chiburdanidze|Chiburdanidze, Maia]] || [https://ratings.fide.com/profile/13600036 13600036]  || 1961-01-17 || [[Kutaisi]] ||  || 1984 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Jin ||niha [[Gurcistan]]
|-
| [[Maksim Chigaev|Chigaev, Maksim]] || [https://ratings.fide.com/profile/4108116 4108116]  || 1996-11-07 || [[Kemerovo]] ||  || 2016 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main224928.pdf serîlêdana sernavî]; niha [[Spanya]]
|-
| [[Ioan-Cristian Chirilă|Chirilă, Ioan-Cristian]] || [https://ratings.fide.com/profile/1211668 1211668]  || 1991-01-06 || [[Bûkareşt]] ||  || 2009 || [[Romanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main4338.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Johan-Sebastian Christiansen|Christiansen, Johan-Sebastian]] || [https://ratings.fide.com/profile/1512668 1512668] || 1998-06-10 || || || 2018 || [[Norway]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main226446.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Larry Christiansen|Christiansen, Larry]] || [https://ratings.fide.com/profile/2000059 2000059]  || 1956-06-27 || [[Riverside, Kalîforniya]] ||  || 1977 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Vladimir Chuchelov|Chuchelov, Vladimir]] || [https://ratings.fide.com/profile/201260 201260]  || 1969-09-28 || [[Mosko]] ||  || 1995 || [[Belçîka]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Dmitry Chuprov|Chuprov, Dmitry]] || 4119754  || 1978-05-10 || [[Kurgan, Kurgan Oblast|Kurgan]] || 2012-09-14 || 2008 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3571.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Slavko Cicak|Cicak, Slavko]] || [https://ratings.fide.com/profile/1700588 1700588]  || 1969-10-25 || [[Podgorica]] ||  || 2001 || [[Swêd]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Roberto Cifuentes Parada|Cifuentes Parada, Roberto]] || [https://ratings.fide.com/profile/2253488 2253488]  || 1957-12-21 || [[Santiago de Chile]] ||  || 1991 || [[Holenda]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Spanya]]
|-
| [[Victor Ciocâltea|Ciocâltea, Victor]] ||   || 1932-01-16 || [[Bûkareşt]] || 1983-09-10 || 1978 || [[Romanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Dragoljub Čirić|Čirić, Dragoljub]] || 901431  || 1935-11-12 || [[Novî Sad]] || 2014-08-17 || 1965 || [[Yugoslavya]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Serbistan]]
|-
| [[Viktorija Čmilytė|Čmilytė, Viktorija]] || [https://ratings.fide.com/profile/12801259 12801259]  || 1983-08-06 || [[Šiauliai]] ||  || 2010 || [[Lîtvanya]] || style=text-align:center |Jin ||[https://ratings.fide.com/crt/main219400.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Aleksandar Colovic|Čolović, Aleksandar]] || [https://ratings.fide.com/profile/15000729 15000729]  || 1976-01-06 || [[Skopye]] ||  || 2013 || [[Makedonyaya Bakur]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2950.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Lluis Comas Fabregó|Comas Fabregó, Lluis]] || [https://ratings.fide.com/profile/2200325 2200325]  || 1971-06-22 || [[Santa Eugènia de Berga]] ||  || 1999 || [[Spanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Stuart Conquest|Conquest, Stuart C.]] || [https://ratings.fide.com/profile/400181 400181]  || 1967-03-01 || [[Ilford]] ||  || 1991 || [[Înglistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Emilio Córdova|Córdova, Emilio]] || [https://ratings.fide.com/profile/3801497 3801497]  || 1991-07-08 || [[Lîma]] ||  || 2008 || [[Perû]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3773.doc serîlêdana sernavî]
|-
| [[Jorge Cori|Cori, Jorge]] || [https://ratings.fide.com/profile/3802272 3802272]  || 1995-07-30 || [[Lîma]] ||  || 2010 || [[Perû]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219336.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Kevin Joel Cori Quispe|Cori Quispe, Kevin Joel]] || [https://ratings.fide.com/profile/3814017 3814017]  || 1999-08-02 || [[Lîma]] ||  || 2018 || [[Perû]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main225981.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Matthieu Cornette|Cornette, Matthieu]] || [https://ratings.fide.com/profile/620084 620084]  || 1985-09-04 || [[Begla, Gironda]] ||  || 2008 || [[Fransa]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3837.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Fidel Corrales Jimenez|Corrales Jimenez, Fidel]] || [https://ratings.fide.com/profile/3506690 3506690]  || 1987-07-07 || [[Pinar del Río]] ||  || 2009 || [[Kûba]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3988.doc serîlêdana sernavî]; niha [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]
|-
| [[Pia Cramling|Cramling, Pia]] || [https://ratings.fide.com/profile/1700030 1700030]  || 1963-04-23 || [[Stokholm]] ||  || 1992 || [[Swêd]] || style=text-align:center |Jin ||
|-
| [[Cristhian Cruz Sánchez|Cruz, Cristhian]] || [https://ratings.fide.com/profile/3801969 3801969]  || 1992-02-07 || [[Lîma]] ||  || 2012 || [[Perû]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220794.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[István Csom|Csom, István]] || 700100  || 1940-06-02 || [[Sátoraljaújhely]] || 2021-07-28 || 1973 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||{{Refn|group=obit|1={{Jêder |sernav=Istvan Csom (2 June 1940 – 28 July 2021) |paşnav=Schulz |pêşnav=André |url=https://en.chessbase.com/post/istvan-csom-1940-2021 |weşanger=ChessBase News |tarîx=5 tebax 2021 |roja-gihiştinê=5 tebax 2021 }}}}
|-
| [[Jaime Alexander Cuartas|Cuartas, Jaime Alexander]] || [https://ratings.fide.com/profile/4401190 4401190]  || 1975-10-28 || [[Medellín]] ||  || 2009 || [[Kolombiya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main4165.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[José Fernando Cubas|Cubas, José Fernando]] || [https://ratings.fide.com/profile/3700267 3700267]  || 1981-04-09 || [[Asunción]] ||  || 2011 || [[Paraguay]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2885.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[José Cuenca Jiménez|Cuenca Jiménez, José Fernando]] || [https://ratings.fide.com/profile/2255570 2255570]  || 1987-03-17 || [[Granada]] ||  || 2015 || [[Spanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main224091.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Robert Cvek|Cvek, Robert]] || [https://ratings.fide.com/profile/307424 307424]  || 1979-01-06 || [[Krnov]] ||  || 2007 || [[Çekya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1263.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Ognjen Cvitan|Cvitan, Ognjen]] || [https://ratings.fide.com/profile/14500086 14500086]  || 1961-10-10 || [[Šibenik]] ||  || 1987 || [[Yugoslavya]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Kroatya]]
|-
| [[Łukasz Cyborowski|Cyborowski, Łukasz]] || [https://ratings.fide.com/profile/1108760 1108760]  || 1980-06-21 || [[Legnica]] ||  || 2003 || [[Polonya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Paweł Czarnota|Czarnota, Paweł]] || [https://ratings.fide.com/profile/1121219 1121219]  || 1988-04-14 || [[Olkusz]] ||  || 2006 || [[Polonya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2279.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Attila Czebe|Czebe, Attila]] || [https://ratings.fide.com/profile/705268 705268] || 1975-12-26 || [[Budapeşt]] || || 2003 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center|Mêr ||
|- {{Lenger|D}}
| [[Balaji Daggupati|Daggupati, Balaji]] || [https://ratings.fide.com/profile/2090759 2090759] || 2005-03-05 || [[Hayward, Kalîforniya]] || || 2022 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main229442.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/apps/250678.pdf certificate of IM title result]
|-
| [[Dai Changren|Dai, Changren]] || [https://ratings.fide.com/profile/8608156 8608156]  || 1999-01-10 || [[Tianjin]] ||  || 2023 || [[Çîn]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main230679.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main226323.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Arthur Dake|Dake, Arthur]] || 2001446  || 1910-04-08 || [[Portland, Oregon]] || 2000-04-28 || 1986 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||fexrî
|-
| [[Martijn Dambacher|Dambacher, Martijn]] || [https://ratings.fide.com/profile/1005030 1005030]  || 1979-10-22 || [[Venlo]] ||  || 2014 || [[Holenda]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219921.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Mato Damjanović|Damjanović, Mato]] || 14500639  || 1927-03-23 || [[Đeletovci]] || 2011-02-12 || 1964 || [[Yugoslavya]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Kroatya]]
|-
| [[Branko Damljanović|Damljanović, Branko]] || [https://ratings.fide.com/profile/900125 900125]  || 1961-06-17 || [[Futog]] ||  || 1989 || [[Yugoslavya]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Serbistan]]
|-
| [[Bardiya Daneshvar|Daneshvar, Bardiya]] || [https://ratings.fide.com/profile/12576468 12576468]  || 2006-06-21 || [[Talesh, Îran]] ||  || 2023 || [[Îran]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main229623.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Elina Danielian|Danielian, Elina]] || [https://ratings.fide.com/profile/13300210 13300210]  || 1978-08-16 || [[Bakû]] ||  || 2010 || [[Ermenistan]] || style=text-align:center |Jin ||[https://ratings.fide.com/crt/main219600.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Oganes Danielian|Danielian, Oganes]] || 13300237  || 1974-01-03 || [[Êrîvan]] || 2016-08-08 || 1999 || [[Ermenistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Henrik Danielsen|Danielsen, Henrik]] || [https://ratings.fide.com/profile/1400185 1400185] || 1966-01-21 || || || 1996 || [[Danîmarka]] || style=text-align:center|Mêr || niha [[Îslenda]]
|-
| [[Alexandre Danin|Danin, Alexandre]] || [https://ratings.fide.com/profile/4144031 4144031]  || 1986-03-14 || [[Bryansk]] ||  || 2011 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220044.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Đào Thiên Hải]] || [https://ratings.fide.com/profile/12400084 12400084] || 1978-05-10 || || || 1995 || [[Viyetnam]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Daniel Dardha|Dardha, Daniel]] || [https://ratings.fide.com/profile/240990 240990]  || 2005-10-01 || [[Mortsel]] ||  || 2021 || [[Belçîka]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main228880.pdf GM serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main227889.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Klaus Darga|Darga, Klaus]] || [https://ratings.fide.com/profile/4600150 4600150]  || 1934-02-24 || [[Pankow]] ||  || 1964 || [[Almanyaya Rojava]] || style=text-align:center |Mêr ||Gaige; niha [[Almanya]]
|-
| [[Pouria Darini|Darini, Pouria]] || [https://ratings.fide.com/profile/12502200 12502200]  || 1991-01-24 || [[Jiroft]] ||  || 2013 || [[Îran]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221202.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Sayantan Das|Das, Sayantan]] || [https://ratings.fide.com/profile/5034426 5034426] || 1997-04-08 || || || 2023 || [[India]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main228193.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main222626.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Batuhan Daştan|Daştan, Muhammed Batuhan]] || [https://ratings.fide.com/profile/6300014 6300014]  || 1997-08-07 || [[Bursa]] ||  || 2016 || [[Tirkiye]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221223.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Rustem Dautov|Dautov, Rustem]] || [https://ratings.fide.com/profile/4623606 4623606]  || 1965-11-28 || [[Ûfa]] ||  || 1990 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Almanya]]
|-
| [[Alberto David|David, Alberto]] || [https://ratings.fide.com/profile/4000013 4000013]  || 1970-03-26 || [[Mîlano]] ||  || 1998 || [[Lûksembûrg]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Îtalya]]
|-
| [[Nigel Davies (sedrencbaz)|Davies, Nigel R]] || [https://ratings.fide.com/profile/404420 404420]  || 1960-07-31 || [[Southport]] ||  || 1993 || [[Înglistan]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Wales]] û [[Înglistan]]
|-
| [[Dennis de Vreugt|De Vreugt, Dennis]] || [https://ratings.fide.com/profile/1003909 1003909] || 1980-11-04 || || || 2000 || [[Holenda]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Bogdan-Daniel Deac|Deac, Bogdan-Daniel]] || [https://ratings.fide.com/profile/1226380 1226380]  || 2001-10-08 || [[Râmnicu Vâlcea]] ||  || 2016 || [[Romanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main224013.PDF serîlêdana sernavî]
|-
| [[Debashis Das|Debashis, Das]] || [https://ratings.fide.com/profile/5024854 5024854]  || 1993-06-27 || [[Bhubaneswar]] ||  || 2013 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221804.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[J. Deepan Chakkravarthy|Deepan Chakkravarthy J.]] || [https://ratings.fide.com/profile/5011132 5011132] || 1987-06-03 || || || 2006 || [[India]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Nick de Firmian|De Firmian, Nick]] || [https://ratings.fide.com/profile/2000105 2000105]  || 1957-07-26 || [[Fresno]] ||  || 1985 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Jean-Marc Degraeve|Degraeve, Jean-Marc]] || [https://ratings.fide.com/profile/600270 600270]  || 1971-01-26 || [[Tourcoing]] ||  || 1998 || [[Fransa]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Frank De La Paz Perdomo|De La Paz Perdomo, Frank]] || [https://ratings.fide.com/profile/3501833 3501833]  || 1975-05-24 || [[Santa Clara, Kûba|Santa Clara]] ||  || 2004 || [[Kûba]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1163.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Oscar De La Riva Aguado|De La Riva Aguado, Oscar]] || [https://ratings.fide.com/profile/6900224 6900224]  || 1972-07-15 || [[Barselona]] ||  || 2004 || [[Andorra]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Jesús de la Villa|De La Villa Garcia, Jesús Maria]] || [https://ratings.fide.com/profile/2200040 2200040]  || 1958-06-30 || [[Villahán]] ||  || 1999 || [[Spanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Aleksander Delchev|Delchev, Aleksander]] || [https://ratings.fide.com/profile/2900394 2900394]  || 1971-07-15 || [[Sofya]] ||  || 1998 || [[Bulgaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Neuris Delgado Ramírez|Delgado Ramírez, Neuris]] || [https://ratings.fide.com/profile/3503631 3503631] || 1981-09-17 || || || 2002 || [[Kûba]] || style=text-align:center|Mêr || dûre [[Kolombiya]]; niha [[Paraguay]]
|-
| [[Axel Delorme|Delorme, Axel]] || [https://ratings.fide.com/profile/632023 632023]  || 1990-05-08 || [[Liyon]] ||  || 2017 || [[Fransa]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main225940.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Gabriel del Río|Del Río De Angelis, Salvador G.]] || [https://ratings.fide.com/profile/2203138 2203138] || 1976-10-02 || || || 2002 || [[Spanya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Péter Dely|Dely, Péter]] || 700207  || 1934-07-05 || [[Sárospatak]] || 2012-12-29 || 1999 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||fexrî
|-
| [[Anton Demchenko|Demchenko, Anton]] || [https://ratings.fide.com/profile/4160258 4160258]  || 1987-08-20 || [[Novorossiysk]] ||  || 2013 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221140.pdf serîlêdana sernavî]; niha [[Slovenya]]
|-
| [[Mikhail Demidov|Demidov, Mikhail]] || [https://ratings.fide.com/profile/4197143 4197143]  || 1992-06-17 || [[Odintsovo]] ||  || 2020 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main227735.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Adrien Demuth|Demuth, Adrien]] || [https://ratings.fide.com/profile/642274 642274]  || 1991-04-14 || [[Saint-Denis, Réunion]] ||  || 2015 || [[Fransa]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main223390.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Arnold Denker|Denker, Arnold]] || 2002264  || 1914-02-21 || [[New York City]] || 2005-01-02 || 1981 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||fexrî
|-
| [[Erald Dervishi|Dervishi, Erald]] || [https://ratings.fide.com/profile/4700236 4700236]  || 1979-11-10 || [[Durrës]] ||  || 1998 || [[Albanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Andrei Deviatkin|Deviatkin, Andrei]] || [https://ratings.fide.com/profile/4121260 4121260]  || 1980-10-07 || [[Mosko]] ||  || 2008 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3611.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Alexandre Dgebuadze|Dgebuadze, Alexandre]] || [https://ratings.fide.com/profile/203882 203882] || 1971-05-21 || || || 2000 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]]|| style=text-align:center|Mêr || dûre [[Gurcistan]]; niha [[Belçîka]]
|-
| [[André Diamant|Diamant, André]] || [https://ratings.fide.com/profile/2108356 2108356]  || 1990-02-09 || [[Fortaleza]] ||  || 2009 || [[Brezîl]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main4303.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Andreas Diermair|Diermair, Andreas]] || [https://ratings.fide.com/profile/1612468 1612468]  || 1986-09-29 || [[Deutschlandsberg]] ||  || 2018 || [[Awistirya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main223824.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Jesús Díez del Corral|Díez del Corral, Jesús]] || 2200155  || 1933-04-06 || [[Zaragoza]] || 2010-02-19 || 1974 || [[Spanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Radoslav Dimitrov (sedrencbaz)|Dimitrov, Radoslav]] || [https://ratings.fide.com/profile/2908549 2908549]  || 1993-03-27 || [[Veliko Tarnovo]] ||  || 2018 || [[Bulgaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main226290.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Vladimir Dimitrov (sedrencbaz)|Dimitrov, Vladimir]] || [https://ratings.fide.com/profile/2900050 2900050]  || 1968-04-11 || [[Sofya]] ||  || 1993 || [[Bulgaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Ding Liren]] || [https://ratings.fide.com/profile/8603677 8603677]  || 1992-10-24 || [[Wenzhou]] ||  || 2009 || [[Çîn]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main218971.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Goran Dizdar|Dizdar, Goran]] || [https://ratings.fide.com/profile/14500124 14500124]  || 1958-12-04 || [[Zagreb]] ||  || 1991 || [[Yugoslavya]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Kroatya]]
|-
| [[Emir Dizdarević|Dizdarević, Emir]] || [https://ratings.fide.com/profile/14400049 14400049]  || 1958-04-02 || [[Zenica]] ||  || 1988 || [[Yugoslavya]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Kroatya]]; niha [[Bosniya û Herzegovîna]]
|-
| [[Nikola Djukić|Djukić, Nikola]] || [https://ratings.fide.com/profile/922412 922412]  || 1983-01-26 || [[Podgorica]] ||  || 2005 || [[Serbistan û Montenegro]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1582.jpg serîlêdana sernavî]; niha [[Montenegro]]
|-
| [[Rune Djurhuus|Djurhuus, Rune]] || [https://ratings.fide.com/profile/1500082 1500082]  || 1970-01-25 || [[Elverum]] ||  || 1996 || [[Norwêc]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Stefan Djurić|Djurić, Stefan]] || [https://ratings.fide.com/profile/900133 900133]  || 1955-07-26 || [[Belgrad]] ||  || 1982 || [[Yugoslavya]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Serbistan]]
|-
| [[Maxim Dlugy|Dlugy, Maxim]] || [https://ratings.fide.com/profile/2000075 2000075]  || 1966-01-29 || [[Mosko]] ||  || 1986 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Vladimir Dobrov|Dobrov, Vladimir]] || [https://ratings.fide.com/profile/4136594 4136594]  || 1984-04-13 || [[Mosko]] ||  || 2004 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Yury Dokhoian|Dokhoian, Yury]] || 4100476  || 1964-10-26 || [[Zyryanovka]] || 2021-07-01 || 1988 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Rûsya]]{{Refn|group=obit|1={{Jêder |url=https://ruchess.ru/en/news/all/rip_yury_dokhoian_1964_2021/ |sernav=RIP Yury Dokhoian (1964–2021) |tarîx=1 tîrmeh 2021 |weşanger=[[Chess Federation of Russia]] |roja-gihiştinê=2 tîrmeh 2021 }}}}
|-
| [[Sergey Dolmatov|Dolmatov, Sergey]] || [https://ratings.fide.com/profile/4100093 4100093]  || 1959-02-20 || [[Kiselyovsk]] ||  || 1982 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Rûsya]]
|-
| [[Leinier Domínguez Pérez|Domínguez Pérez, Leinier]] || [https://ratings.fide.com/profile/3503240 3503240]  || 1983-09-23 || [[Havana]] ||  || 2001 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr || dûre [[Kûba]]; niha [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]
|-
| [[Sergey Domogaev|Domogaev, Sergey]] || [https://ratings.fide.com/profile/24103608 24103608]  || 1964-11-07 || [[Kireyevsk]] ||  || 2012 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220642.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Alexander Donchenko|Donchenko, Alexander]] || [https://ratings.fide.com/profile/24603295 24603295]  || 1998-03-22 || [[Mosko]] ||  || 2015 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main223513.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Dimitar Donchev|Donchev, Dimitar I.]] || [https://ratings.fide.com/profile/2900025 2900025]  || 1958-07-21 || [[Shumen]] ||  || 1990 || [[Bulgaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Jan Hein Donner|Donner, Johannes Hendrikus]] ||   || 1927-07-06 || [[Den Haag]] || 1988-11-27 || 1959 || [[Holenda]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Josif Dorfman|Dorfman, Iossif]] || [https://ratings.fide.com/profile/604011 604011]  || 1952-05-01 || [[Zhytomyr]] ||  || 1978 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr || niha [[Fransa]]
|-
| [[Fabian Doettling|Döttling, Fabian]] || [https://ratings.fide.com/profile/4627253 4627253]  || 1980-08-04 || [[Heilbronn]] ||  || 2003 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||herwiha wekî Doettling tê nivîsîn
|-
| [[Jonathan Dourerassou|Dourerassou, Jonathan]] || [https://ratings.fide.com/profile/628050 628050]  || 1989-04-10 || [[Sarcelles]] ||  || 2016 || [[Fransa]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main224218.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Valentin Dragnev|Dragnev, Valentin]] || [https://ratings.fide.com/profile/1634852 1634852]  || 1999-03-05 || [[Viyana]] ||  || 2018 || [[Awistirya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main225384.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Kamil Dragun|Dragun, Kamil]] || [https://ratings.fide.com/profile/1134167 1134167]  || 1995-06-25 || [[Gorzów Wielkopolski]] ||  || 2013 || [[Polonya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221425.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Milan Draško|Draško, Milan]] || [https://ratings.fide.com/profile/900397 900397]  || 1962-12-06 || [[Čapljina]] ||  || 1993 || [[Serbistan û Montenegro]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Montenegro]]
|-
| [[Luka Drašković|Drašković, Luka]] || [https://ratings.fide.com/profile/944335 944335]  || 1995-09-20 || [[Bar, Montenegro]] ||  || 2022 || [[Montenegro]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main229504.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Siniša Dražić|Dražić, Siniša]] || [https://ratings.fide.com/profile/901172 901172]  || 1967-12-16 || [[Žabalj]] ||  || 2000 || [[Serbistan û Montenegro]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Serbistan]]
|-
| [[Alexey Dreev|Dreev, Aleksey]] || [https://ratings.fide.com/profile/4100107 4100107]  || 1969-01-30 || [[Stavropol]] ||  || 1989 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Petar Drenchev|Drenchev, Petar]] || [https://ratings.fide.com/profile/2903261 2903261]  || 1977-04-25 || [[Kazanlak]] ||  || 2011 || [[Bulgaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219097.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Harika Dronavalli|Dronavalli Harika]] || [https://ratings.fide.com/profile/5015197 5015197]  || 1991-01-12 || [[Gorantla, Sattenapalle mandal|Gorantla]] ||  || 2011 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Jin ||[https://ratings.fide.com/crt/main220292.pdf serîlêdana sernavî]{{Refn|group=note|1={{Jêder |url=https://www.chessjournal.com/harika-dronavalli/ |sernav=Harika Dronavalli – The Unstoppable Women Grandmaster from India |tarîx=9 nîsan 2022 |weşanger=Chess Player Profiles |roja-gihiştinê=17 îlon 2022 }}}}
|-
| [[Yuri Drozdovskij|Drozdovskij, Yuri]] || [https://ratings.fide.com/profile/14107180 14107180]  || 1984-05-22 || [[Odesa]] ||  || 2004 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Andrey Drygalov|Drygalov, Andrey]] || [https://ratings.fide.com/profile/24171735 24171735] || 1999-05-19 || [[Kurgan, Kurgan Oblast|Kurgan]] || || 2021 || Rûsya || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main227415.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main223814.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Sergey Drygalov|Drygalov, Sergey]] || [https://ratings.fide.com/profile/24171743 24171743]  || 1999-05-19 || [[Kurgan, Kurgan Oblast|Kurgan]] ||  || 2022 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main229282.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main224819.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Daniil Dubov|Dubov, Daniil]] || [https://ratings.fide.com/profile/24126055 24126055]  || 1996-04-18 || [[Mosko]] ||  || 2011 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220072.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Jan-Krzysztof Duda|Duda, Jan-Krzysztof]] || [https://ratings.fide.com/profile/1170546 1170546]  || 1998-04-26 || [[Kraków]] ||  || 2013 || [[Polonya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221572.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Vasif Durarbayli|Durarbayli, Vasif]] || [https://ratings.fide.com/profile/13402935 13402935]  || 1992-02-24 || [[Sumgait]] ||  || 2010 || [[Azerbaycan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main4014.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Oldřich Duras|Duras, Oldřich]] ||   || 1882-10-30 || [[Prag]] || 1957-01-05 || 1950 || [[Çekoslovakya]] || style=text-align:center |Mêr ||Gaige; Di Felice
|-
| [[Danyyil Dvirnyy|Dvirnyy, Danyyil]] || [https://ratings.fide.com/profile/817570 817570]  || 1990-10-21 || [[Sankt Petersburg, Rûsya]] ||  || 2014 || [[Îtalya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main222914.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Semen Dvoirys|Dvoirys, Semen I.]] || [https://ratings.fide.com/profile/4100379 4100379]  || 1958-11-02 || [[Zhmerynka]] ||  || 1990 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Sergej Dyachkov|Dyachkov, Sergej]] || [https://ratings.fide.com/profile/4119800 4119800]  || 1976-11-06 || [[Saratov]] ||  || 2004 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Viacheslav Dydyshko|Dydyshko, Viacheslav]] || [https://ratings.fide.com/profile/13500031 13500031]  || 1949-04-10 || [[Mînsk]] ||  || 1995 || [[Belarûs]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Nana Dzagnidze|Dzagnidze, Nana]] || [https://ratings.fide.com/profile/13601903 13601903]  || 1987-01-01 || [[Kutaisi]] ||  || 2008 || [[Gurcistan]] || style=text-align:center |Jin ||[https://ratings.fide.com/crt/main3920.doc serîlêdana sernavî]
|-
| [[Dzhakay Dzhakaev|Dzhakaev, Dzhakay]] || [https://ratings.fide.com/profile/4136209 4136209]  || 1980-04-05 || [[Makhachkala]] ||  || 2006 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Marat Dzhumaev|Dzhumaev, Marat]] || [https://ratings.fide.com/profile/14200236 14200236]  || 1976-01-12 || [[Semerkand]] ||  || 2001 || [[Ûzbêkistan]] || style=text-align:center |Mêr ||{{Refn|group=note|1={{Jêder |url=http://magichess.uz/index.php?com=content&amp;task=page&amp;id=1191 |sernav=ДЖУМАЕВ МАРАТ РУСТАМОВИЧ |tercimeya-sernav=Dzhumaev Marat Rustamovich |weşanger=Sehrli Shahmat |ziman=ru |roja-gihiştinê=8 kanûna paşîn 2022 |roja-arşîvê=17 kanûna paşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230117142939/http://magichess.uz/index.php?com=content&amp;task=page&amp;id=1191 |rewşa-urlyê=mirî }}}}
|-
| [[Roman Dzindzichashvili|Dzindzichashvili, Roman]] || [https://ratings.fide.com/profile/2000113 2000113]  || 1944-05-05 || [[Tbîlîsî]] ||  || 1977 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Îsraêl]]; niha [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]
|-
| [[Marcin Dziuba|Dziuba, Marcin]] || [https://ratings.fide.com/profile/1112953 1112953] || 1983-07-17 || [[Zamość]] || || 2007 || [[Polonya]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main3220.jpg serîlêdana sernavî]
|- {{Lenger|E}}
| [[Romain Édouard|Édouard, Romain]] || [https://ratings.fide.com/profile/633429 633429] || 1990-11-28 || [[Poitiers]] || || 2009 || [[Fransa]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main4100.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Zahar Efimenko|Efimenko, Zahar]] || [https://ratings.fide.com/profile/14107201 14107201]  || 1985-07-03 || [[Makîyîvka]] ||  || 2002 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Igor Efimov (sedrencbaz)|Efimov, Igor]] || [https://ratings.fide.com/profile/806404 806404]  || 1960-09-16 || [[Tbîlîsî]] ||  || 1992 || [[Gurcistan]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Îtalya]]; niha [[Monako]]
|-
| [[Jaan Ehlvest|Ehlvest, Jaan]] || [https://ratings.fide.com/profile/4500016 4500016]  || 1962-10-14 || [[Tallinn]] ||  || 1987 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Estonya]]; niha [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]
|-
| [[Vereslav Eingorn|Eingorn, Vereslav S.]] || [https://ratings.fide.com/profile/14100053 14100053]  || 1956-11-23 || [[Odesa]] ||  || 1986 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||;{{Refn|group=note|1=Di Felice û {{Harvnb|Gaige|1987}} dibêjin roja jidayikbûnê ya Eingorn 1956-11-25, lê hin çavkanî dibêjin 23ê çiriya paşîn.}} niha [[Ûkrayna]]
|-
| [[Felipe de Cresce El Debs|El Debs, Felipe de Cresce]] || [https://ratings.fide.com/profile/2106981 2106981]  || 1985-01-29 || [[São Carlos]] ||  || 2010 || [[Brezîl]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219429.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Essam El Gindy|El Gindy, Essam]] || [https://ratings.fide.com/profile/10600140 10600140]  || 1966-07-14 || [[Qahîre]] ||  || 2008 || [[Misir]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3751.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Urii Eliseev|Eliseev, Urii]] || 24131920  || 1996-08-29 || [[Mosko]] || 2016-11-26 || 2013 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221320.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Erich Eliskases|Eliskases, Erich]] ||   || 1913-02-15 || [[Innsbruck]] || 1997-02-02 || 1952 || [[Arjentîn]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Pavel Eljanov|Eljanov, Pavel]] || [https://ratings.fide.com/profile/14102951 14102951]  || 1983-05-10 || [[Xarkîv]] ||  || 2001 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[John Emms (sedrencbaz)|Emms, John M.]] || [https://ratings.fide.com/profile/400254 400254]  || 1967-03-14 || [[Norwich]] ||  || 1995 || [[Înglistan]] || style=text-align:center |Mêr ||{{Çavkanî hewce ye|sedem=birthplace needs a reference|tarîx=çiriya paşîn 2021}}
|-
| [[Ivajlo Enchev|Enchev, Ivajlo]] || [https://ratings.fide.com/profile/2907712 2907712]  || 1989-09-05 || [[Razgrad]] ||  || 2018 || [[Bulgaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main222175.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Peter Enders|Enders, Peter]] || [https://ratings.fide.com/profile/4611314 4611314] || 1963-02-02 || || || 1997 || [[Almanya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Luis Engel|Engel, Luis]] || [https://ratings.fide.com/profile/12961523 12961523]  || 2002-10-14 || [[Hamburg]] ||  || 2020 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main227755.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Vladimir Epishin|Epishin, Vladimir]] || [https://ratings.fide.com/profile/4162714 4162714]  || 1965-07-11 || [[Leningrad]] ||  || 1990 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Rûsya]]
|-
| [[Mert Erdoğdu|Erdoğdu, Aziz Mert]] || [https://ratings.fide.com/profile/6301495 6301495]  || 1979-03-30 || [[Edene (bajar)]] ||  || 2017 || [[Tirkiye]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220651.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Viktor Erdős|Erdős, Viktor]] || [https://ratings.fide.com/profile/719978 719978]  || 1987-09-02 || [[Békéscsaba]] ||  || 2007 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3149.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Sergey Erenburg|Erenburg, Sergey]] || [https://ratings.fide.com/profile/2805642 2805642] || 1983-01-27 || || || 2003 || [[Îsraêl]] || style=text-align:center|Mêr || niha [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]
|-
| [[Arjun Erigaisi|Erigaisi Arjun]] || [https://ratings.fide.com/profile/35009192 35009192]  || 2003-09-03 || [[Karimnagar]] ||  || 2018 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main227049.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Evgenij Ermenkov|Ermenkov, Evgenij]] || [https://ratings.fide.com/profile/2900106 2900106]  || 1949-09-29 || [[Sofya]] ||  || 1977 || [[Bulgaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Sipke Ernst|Ernst, Sipke]] || [https://ratings.fide.com/profile/1004689 1004689]  || 1979-01-08 || [[Damwâld]] ||  || 2007 || [[Holenda]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2470.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Thomas Ernst (sedrencbaz)|Ernst, Thomas]] || [https://ratings.fide.com/profile/1700065 1700065]  || 1960-08-17 || [[Uppsala]] ||  || 1990 || [[Swêd]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Volodymyr Eryomenko|Eryomenko, Volodymyr]] || [https://ratings.fide.com/profile/14109328 14109328]  || 1987-05-05 || [[Odesa]] ||  || 2009 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main4176.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Alder Escobar Forero|Escobar Forero, Alder]] || [https://ratings.fide.com/profile/4400801 4400801]  || 1977-03-11 || [[Kolombiya]] ||  || 2014 || [[Kolombiya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main4129.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Barış Esen|Esen, Barış]] || [https://ratings.fide.com/profile/6302114 6302114]  || 1986-11-03 || [[Antalya]] ||  || 2010 || [[Tirkiye]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219267.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Andrey Esipenko|Esipenko, Andrey]] || [https://ratings.fide.com/profile/24175439 24175439]  || 2002-03-22 || [[Novocherkassk]] ||  || 2018 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main224693.pdf serîlêdana sernavî]{{Refn|Cihê jidayikbûnê ya Esipenko ji Chessbase News hatiye wergirtin: {{Jêder |url=https://en.chessbase.com/post/guess-who-came-to-encourage-the-national-olympiad-teams |sernav=Guess who came to encourage the Russian Olympiad teams? |paşnav=Friedel |pêşnav=Frederic |tarîx=21 îlon 2018 |weşanger=ChessBase }}|group=note}}
|-
| [[Lutz Espig|Espig, Lutz]] || [https://ratings.fide.com/profile/4611276 4611276]  || 1949-01-05 || [[Greiz]] ||  || 1983 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Ermes Espinosa Veloz|Espinosa Veloz, Ermes]] || [https://ratings.fide.com/profile/3507424 3507424]  || 1987-07-30 || [[Villa Clara Province]] ||  || 2017 || [[Kûba]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main225625.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Max Euwe|Euwe, Max]] ||   || 1901-05-20 || [[Watergraafsmeer]] || 1981-11-26 || 1950 || [[Holenda]] || style=text-align:center |Mêr ||Gaige; Di Felice
|-
| [[Larry Evans (sedrencbaz)|Evans, Larry]] || 2000369  || 1932-03-22 || [[New York City]] || 2010-11-15 || 1957 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Alexander Evdokimov|Evdokimov, Alexander A.]] || [https://ratings.fide.com/profile/4139275 4139275] || 1985-10-28 || [[Astrakhan]] || || 2005 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main683.jpg serîlêdana sernavî]
|- {{Lenger|F}}
| [[Fang Yuxiang]] || [https://ratings.fide.com/profile/8605840 8605840] || 1996-02-29 || [[Shanxi]] || || 2017 || [[Çîn]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main224551.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Iván Faragó|Faragó, Iván]] || [https://ratings.fide.com/profile/700134 700134]  || 1946-04-01 || [[Budapeşt]] || 2022-12-12 || 1976 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||{{Refn|group=obit|1={{Jêder |url=https://nepszava.hu/3178461_lm10-kontra-lm10-a-katari-vilagbajnoksag-elso-elodontojeben-lionel-messi-csapata-talalkozik-luka-modri-tarsasagaval |sernav=Meghalt Faragó Iván nemzetközi sakknagymester |ziman=hu |tercimeya-sernav=International chess grandmaster Iván Faragó has died |tarîx=13 kanûna pêşîn 2022 |roja-gihiştinê=22 kanûna pêşîn 2022 |roja-arşîvê=2022-12-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221214062009/https://nepszava.hu/3178461_lm10-kontra-lm10-a-katari-vilagbajnoksag-elso-elodontojeben-lionel-messi-csapata-talalkozik-luka-modri-tarsasagaval |rewşa-urlyê=mirî }}}}
|-
| [[François Fargère|Fargère, François]] || [https://ratings.fide.com/profile/615935 615935]  || 1985-09-01 || [[Saint-Rémy, Saône-et-Loire]] ||  || 2009 || [[Fransa]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219090.jpg serîlêdana sernavî] &lt;!-- sources give birthplace as &quot;Saint-Rémy&quot;, but this is highly ambiguous in France. Saône-et-Loire is from the German wikipedia --&gt;
|-
| [[Adham Fawzy|Fawzy, Adham]] || [https://ratings.fide.com/profile/10613129 10613129]  || 2000-01-03 || [[Îskenderiye]] ||  || 2019 || [[Misir]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main225175.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Sergey Fedorchuk|Fedorchuk, Sergey A.]] || [https://ratings.fide.com/profile/14102536 14102536] || 1981-03-14 || || || 2002 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Alexei Fedorov|Fedorov, Alexei]] || [https://ratings.fide.com/profile/13500465 13500465]  || 1972-09-27 || [[Mogilev]] ||  || 1995 || [[Belarûs]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[John Fedorowicz|Fedorowicz, John]] || [https://ratings.fide.com/profile/2000083 2000083]  || 1958-09-27 || [[New York City]] ||  || 1986 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Vladimir Fedoseev|Fedoseev, Vladimir]] || [https://ratings.fide.com/profile/24130737 24130737]  || 1995-02-16 || [[Sankt Petersburg, Rûsya]] ||  || 2011 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220045.pdf serîlêdana sernavî]{{Refn|group=note|1=Cihê jidayikbûnê ya Fedoseev ji {{Jêder |paşnav=McGourty |pêşnav=Colin |url=https://chess24.com/en/read/news/howell-claims-winter-classic-in-thrilling-finish |sernav=Howell claims Winter Classic in thrilling finish |weşanger=[[chess24]] |tarîx=21 adar 2017 |roja-gihiştinê=18 tîrmeh 2022 |roja-arşîvê=2023-01-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230117142941/https://chess24.com/en/read/news/howell-claims-winter-classic-in-thrilling-finish |rewşa-urlyê=mirî }}}}; niha [[Slovenya]]
|-
| [[Rubén Felgaer|Felgaer, Rubén]] || [https://ratings.fide.com/profile/107069 107069]  || 1981-04-04 || [[Buenos Aires]] ||  || 2002 || [[Arjentîn]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Sébastien Feller|Feller, Sébastien]] || [https://ratings.fide.com/profile/634654 634654]  || 1991-03-11 || [[Thionville]] ||  || 2007 || [[Fransa]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3300.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Nenad Ferčec|Ferčec, Nenad]] || [https://ratings.fide.com/profile/14500299 14500299]  || 1961-04-12 || [[Pula]] ||  || 2007 || [[Kroatya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2472.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[António Fernandes (sedrencbaz)|Fernandes, António]] || [https://ratings.fide.com/profile/1900021 1900021]  || 1962-10-18 || [[Pampilhosa da Serra]] ||  || 2003 || [[Portûgal]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[José Luís Fernández García|Fernández Garcia, José Luís]] || [https://ratings.fide.com/profile/2200023 2200023]  || 1954-05-03 || [[Portugalete]] ||  || 1986 || [[Spanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Ernesto Fernández Romero|Fernandez Romero, Ernesto]] || [https://ratings.fide.com/profile/2214679 2214679]  || 1983-01-23 || [[Málaga]] ||  || 2018 || [[Spanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221756.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Daniel Fernandez|Fernandez, Daniel]] || [https://ratings.fide.com/profile/2015390 2015390]  || 1985-05-09 || [[Lima, Peru]] ||  || 2022 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main225898.pdf serîlêdana sernavî]; Di Felice
|-
| [[Daniel Fernandez (sedrencbaz)|Fernandez, Daniel Howard]] || [https://ratings.fide.com/profile/5801605 5801605]  || 1995-03-05 || [[Stockport]] ||  || 2017 || [[Înglistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main223543.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Jorge Viterbo Ferreira|Ferreira, Jorge Viterbo]] || [https://ratings.fide.com/profile/1910850 1910850]  || 1994-06-24 || [[Porto]] ||  || 2018 || [[Portûgal]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main224338.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Michael Feygin|Feygin, Michael]] || [https://ratings.fide.com/profile/14103109 14103109]  || 1975-01-02 || [[Xarkîv]] ||  || 2013 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220749.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Alexandr Fier|Fier, Alexandr]] || [https://ratings.fide.com/profile/2107139 2107139]  || 1988-03-11 || [[Joinville]] ||  || 2007 || [[Brezîl]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2479.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Miroslav Filip|Filip, Miroslav]] || 300098  || 1928-10-27 || [[Prag]] || 2009-04-27 || 1955 || [[Çekoslovakya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Anton Filippov|Filippov, Anton]] || [https://ratings.fide.com/profile/14200988 14200988]  || 1986-06-12 || [[Taşkend]] ||  || 2008 || [[Ûzbêkistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3547.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Valerij Filippov|Filippov, Valerij]] || [https://ratings.fide.com/profile/4117654 4117654] || 1975-11-28 || || || 1996 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Reuben Fine|Fine, Reuben]] ||   || 1914-10-11 || [[New York City]] || 1993-03-26 || 1950 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Ben Finegold|Finegold, Benjamin]] || [https://ratings.fide.com/profile/2000261 2000261]  || 1969-09-06 || [[Detroit]] ||  || 2009 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219143.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Alexander Finkel|Finkel, Alexander]] || [https://ratings.fide.com/profile/2801957 2801957]  || 1975-01-01 || [[Kamianets-Podilskyi]] ||  || 1995 || [[Îsraêl]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Burak Fırat|Fırat, Burak]] || [https://ratings.fide.com/profile/6305881 6305881]  || 1993-01-01 || [[Îzmîr]] ||  || 2017 || [[Tirkiye]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main224578.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Nazar Firman|Firman, Nazar]] || [https://ratings.fide.com/profile/14104490 14104490]  || 1983-03-22 || [[Lvîv]] ||  || 2011 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219978.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Alireza Firouzja|Firouzja, Alireza]] || [https://ratings.fide.com/profile/12573981 12573981]  || 2003-06-18 || [[Babol]] ||  || 2018 || [[Îran]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main225627.pdf serîlêdana sernavî]; niha [[Fransa]]
|-
| [[Bobby Fischer|Fischer, Robert James]] || 2000016  || 1943-03-09 || [[Chicago]] || 2008-01-17 || 1958 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Gennadij Fish|Fish, Gennadij]] || [https://ratings.fide.com/profile/14102803 14102803]  || 1973-04-20 || [[Simferopol]] ||  || 2007 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2967.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Alexander Fishbein|Fishbein, Alexander]] || [https://ratings.fide.com/profile/2000377 2000377]  || 1968-05-08 || [[Sankt Petersburg, Rûsya]] ||  || 1992 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||{{Refn|group=note|1={{Jêder |url=https://www.uschesschamps.com/tags/2019-us-senior-championship |sernav=U.S. Chess Champs |ziman= |weşanger=uschesschamps.com |roja-gihiştinê=26 îlon 2022 |roja-arşîvê=2023-03-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230314193751/https://www.uschesschamps.com/tags/2019-us-senior-championship |rewşa-urlyê=mirî }}}}
|-
| [[Glenn Flear|Flear, Glenn C.]] || [https://ratings.fide.com/profile/400165 400165]  || 1959-02-12 || [[Leicester]] ||  || 1987 || [[Înglistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[János Flesch|Flesch, János]] ||   || 1933-09-30 || [[Budapeşt]] || 1983-12-09 || 1980 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Salo Flohr|Flohr, Salo]] ||   || 1908-11-21 || [[Horodenka]] || 1983-07-18 || 1950 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||Gaige; Di Felice
|-
| [[Gabriel Flom|Flom, Gabriel]] || [https://ratings.fide.com/profile/621650 621650]  || 1986-01-27 || [[Parîs]] ||  || 2020 || [[Fransa]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main225628.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Mauricio Flores Ríos|Flores Ríos, Mauricio]] || [https://ratings.fide.com/profile/3408027 3408027]  || 1990-09-10 || [[Valparaíso]] ||  || 2009 || [[Şîle]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3010.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Diego Flores (sedrencbaz)|Flores, Diego]] || [https://ratings.fide.com/profile/108049 108049]  || 1982-12-18 || [[Las Palmas]] ||  || 2008 || [[Arjentîn]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3736.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[András Flumbort|Flumbort, András]] || [https://ratings.fide.com/profile/717274 717274]  || 1984-08-17 || [[Nagykanizsa]] ||  || 2010 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219361.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Tamas Fodor Jr.|Fodor, Tamas Jr.]] || [https://ratings.fide.com/profile/723762 723762]  || 1991-06-02 || [[Kalocsa]] ||  || 2013 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221134.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Tibor Fogarasi|Fogarasi, Tibor]] || [https://ratings.fide.com/profile/700363 700363]  || 1969-11-21 || [[Szolnok]] ||  || 2003 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Alexander Fominyh|Fominyh, Alexander]] || [https://ratings.fide.com/profile/4100590 4100590]  || 1959-06-15 || [[Novosibirsk]] ||  || 1993 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Robert Fontaine|Fontaine, Robert]] || [https://ratings.fide.com/profile/605590 605590] || 1980-11-18 || || || 2002 || [[Fransa]] || style=text-align:center|Mêr || dûre [[Monako]]; niha [[Swîsre]]
|-F
| [[Daniel Forcén Esteban|Forcen Esteban, Daniel]] || [https://ratings.fide.com/profile/2288230 2288230] || 1994-06-12 || [[Zaragoza]] || || 2016 || [[Spanya]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main221778.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Győző Forintos|Forintos, Győző]] || 700690  || 1935-07-30 || [[Budapeşt]] || 2018-12-05 || 1974 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||{{Refn|group=obit|1={{Jêder-malper |url=http://chess.hu/forintos-gyozo-1935-2018/ |sernav=Forintos Győző (1935–2018) |tarîx=2018-12-15 |malper=[[Hungarian Chess Federation]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181215224358/http://chess.hu/forintos-gyozo-1935-2018/ |ziman=hu |roja-arşîvê=2018-12-15 |roja-gihiştinê=2019-04-28 }}}}
|-
| [[Zenón Franco Ocampos|Franco Ocampos, Zenón]] || [https://ratings.fide.com/profile/2209381 2209381]  || 1956-05-12 || [[Asunción]] ||  || 1990 || [[Spanya]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Paraguay]]
|-
| [[Laurent Fressinet|Fressinet, Laurent]] || [https://ratings.fide.com/profile/608742 608742]  || 1981-11-30 || [[Dax, Landes]] ||  || 2000 || [[Fransa]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Daniel Fridman|Fridman, Daniel]] || [https://ratings.fide.com/profile/11600454 11600454]  || 1976-02-15 || [[Rîga]] ||  || 2001 || [[Letonya]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Almanya]]
|-
| [[Joshua Friedel|Friedel, Joshua]] || [https://ratings.fide.com/profile/2017199 2017199]  || 1986-12-03 || [[Goffstown, New Hampshire]] ||  || 2008 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3835.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Dmitry Frolyanov|Frolyanov, Dmitry]] || [https://ratings.fide.com/profile/4151976 4151976]  || 1986-05-20 || [[Tolyatti]] ||  || 2007 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2466.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Ľubomír Ftáčnik|Ftáčnik, Ľubomír]] || [https://ratings.fide.com/profile/14900017 14900017]  || 1957-10-30 || [[Bratîslava]] ||  || 1980 || [[Slovakya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Andrija Fuderer|Fuderer, Andrija]] || 205591  || 1931-05-13 || [[Subotica]] || 2011-10-02 || 1990 || [[Yûgoslavya]] || style=text-align:center |Mêr ||fexrî; dûre [[Belçîka]]
|-
| [[Semyon Furman|Furman, Semyon]] || || 1920-12-01 || [[Pinsk]] || 1978-03-17 || 1966 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]]|| style=text-align:center|Mêr || Gaige; Di Felice
|- {{Lenger|G}}
| [[Christian Gabriel|Gabriel, Christian]] || [https://ratings.fide.com/profile/4600967 4600967] || 1975-03-03 || [[Reșița]] || || 1996 || [[Almanya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Artur Gabrielian|Gabrielian, Artur]] || [https://ratings.fide.com/profile/4131002 4131002]  || 1982-12-26 || [[Hrazdan]] ||  || 2009 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main218974.JPG serîlêdana sernavî]
|-
| [[Hovhannes Gabuzyan|Gabuzyan, Hovhannes]] || [https://ratings.fide.com/profile/13303732 13303732]  || 1995-05-19 || [[Êrîvan]] ||  || 2012 || [[Ermenistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220962.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Abdulla Gadimbayli|Gadimbayli, Abdulla]] || [https://ratings.fide.com/profile/13404938 13404938]  || 2002-01-02 || [[Bakû]] ||  || 2022 || [[Azerbaycan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main225650.pdf IM serîlêdana sernavî]; xelatgirê {{girêdan|lt=2022 Şampiyoniya Sentrecê ya Jûnyir ya Cihanê|World Junior Chess Championship|en}}
|-
| [[Shardul Gagare|Gagare, Shardul]] || [https://ratings.fide.com/profile/5037883 5037883]  || 1997-09-02 || [[Sangamner]] ||  || 2016 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main224567.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Merab Gagunashvili|Gagunashvili, Merab]] || [https://ratings.fide.com/profile/13601652 13601652]  || 1985-01-03 || [[Tbîlîsî]] ||  || 2002 || [[Gurcistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Grzegorz Gajewski|Gajewski, Grzegorz]] || [https://ratings.fide.com/profile/1116207 1116207]  || 1985-07-19 || [[Skierniewice]] ||  || 2006 || [[Polonya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2303.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Sergey Galdunts|Galdunts, Sergey]] || [https://ratings.fide.com/profile/13300067 13300067]  || 1965-01-17 || [[Bakû]] ||  || 2003 || [[Ermenistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Luís Galego|Galego, Luís]] || [https://ratings.fide.com/profile/1900072 1900072] || 1966-04-25 || || || 2002 || [[Portugal]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Andres Felipe Gallego Alcaraz|Gallego Alcaraz, Andres Felipe]] || [https://ratings.fide.com/profile/4402669 4402669]  || 1989-12-10 || [[Medellín]] ||  || 2018 || [[Kolombiya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main226695.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Aleksandr Galkin (sedrencbaz)|Galkin, Alexander]] || [https://ratings.fide.com/profile/4120426 4120426]  || 1979-02-01 || [[Rostov-on-Don]] ||  || 1997 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Joseph Gallagher|Gallagher, Joseph G.]] || [https://ratings.fide.com/profile/1303422 1303422]  || 1964-05-04 || [[London]] ||  || 1990 || [[Swîsre]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Platon Galperin|Galperin, Platon]] || [https://ratings.fide.com/profile/14165414 14165414] || 2003-12-10 || || || 2022 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main230033.pdf serîlêdana sernavî]{{Refn|group=note|1={{Jêder |url=https://ukrchess.org.ua/turnir/Archive/Ukr_Champ/open_2020/teh.html |sernav=Відкритий особистий чемпіонат України з шахів |ziman=uk |weşanger=Федерація шахів України |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2022 }}}}; niha [[Swêd]]
|-
| [[Miklos Galyas|Galyas, Miklos]] || [https://ratings.fide.com/profile/707244 707244] || 1978-09-25 || || || 2023 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main226425.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/apps/244182.pdf sertîfîkaya netîceya sernavê GMyê]
|-
| [[Surya Shekhar Ganguly|Ganguly, Surya Shekhar]] || [https://ratings.fide.com/profile/5002150 5002150]  || 1983-02-24 || [[Kolkata]] ||  || 2003 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Gao Rui]] || [https://ratings.fide.com/profile/8602387 8602387]  || 1992-05-20 || [[Qingdao]] ||  || 2013 || [[Çîn]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221426.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Nona Gaprindashvili|Gaprindashvili, Nona]] || [https://ratings.fide.com/profile/13600125 13600125]  || 1941-05-03 || [[Zugdidi]] ||  || 1978 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Jin ||niha [[Gurcistan]]
|-
| [[Valeriane Gaprindashvili|Gaprindashvili, Valeriane]] || [https://ratings.fide.com/profile/13601091 13601091] || 1982-01-16 || || || 2001 || [[Gurcistan]] || style=text-align:center|Mêr || ''FIDE Golden Book''
|-
| [[Gildardo García|García, Gildardo]] || 4400020  || 1954-03-09 || [[Medellín]] || 2021-01-15 || 1992 || [[Kolombiya]] || style=text-align:center |Mêr ||{{Refn|group=obit|1={{Jêder |tarîx=2021-01-15 |sernav=Luto en el ajedrez colombiano: muere el Gran Maestro Gildardo García |url=https://www.eltiempo.com/deportes/otros-deportes/muere-el-gran-maestro-de-ajedrez-gildardo-garcia-por-covid-19-560769 |tercimeya-sernav=Mourning in Colombian chess: Grandmaster Gildardo García dies |weşanger=[[El Tiempo (Colombia)|El Tiempo]] |roja-gihiştinê=2021-01-15 |ziman=es }}}}
|-
| [[Guillermo García González|García González, Guillermo]] ||   || 1953-12-09 || [[Santa Clara, Kûba|Santa Clara]] || 1990-10-26 || 1976 || [[Kûba]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[David García Ilundáin|García Ilundáin, David]] || 2200538  || 1971-04-02 || [[El Prat de Llobregat]] || 2002-06-19 || 1996 || [[Spanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Silvino García Martínez|García Martínez, Silvino]] || [https://ratings.fide.com/profile/3500179 3500179]  || 1944-07-04 || [[Havana]] ||  || 1975 || [[Kûba]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Carlos Garcia Palermo|García Palermo, Carlos Horacio]] || [https://ratings.fide.com/profile/110124 110124]  || 1953-12-02 || [[La Plata]] ||  || 1985 || [[Arjentîn]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Îtalya]]
|-
| [[Roberto Garcia Pantoja|Garcia Pantoja, Roberto]] || [https://ratings.fide.com/profile/3509265 3509265]  || 1992-10-31 || [[Havana]] ||  || 2019 || [[Kûba]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main228081.pdf serîlêdana sernavî]; niha [[Kolombiya]]
|-
| [[Timur Gareyev|Gareyev, Timur]] || [https://ratings.fide.com/profile/14200937 14200937]  || 1988-03-03 || [[Taşkend]] ||  || 2004 || [[Ûzbêkistan]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]
|-
| [[Eldar Gasanov|Gasanov, Eldar]] || [https://ratings.fide.com/profile/14104466 14104466]  || 1982-09-26 || [[Xarkîv]] ||  || 2007 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2418.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[José Rafael Gascón Del Nogal|Gascón Del Nogal, José Rafael]] || [https://ratings.fide.com/profile/3902463 3902463]  || 1995-05-23 || [[Karakas]] ||  || 2018 || [[Venezuela]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main226598.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Vugar Gashimov|Gashimov, Vugar]] || 13400630  || 1986-07-24 || [[Bakû]] || 2014-01-11 || 2002 || [[Azerbaycan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Einar Gausel|Gausel, Einar J.]] || [https://ratings.fide.com/profile/1500031 1500031] || 1963-11-30 || || || 1995 || [[Norway]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Viktor Gavrikov|Gavrikov, Viktor]] || 12801747  || 1957-07-29 || [[Criuleni]] || 2016-04-27 || 1984 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Lîtvanya]], [[Swîsre]]
|-
| [[David Gavrilescu|Gavrilescu, David]] || [https://ratings.fide.com/profile/1227190 1227190]  || 2003-03-29 || [[Craiova]] ||  || 2023 || [[Romanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main229995.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main227474.PDF IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Alexei Gavrilov (sedrencbaz)|Gavrilov, Alexei]] || [https://ratings.fide.com/profile/4104358 4104358]  || 1960-10-20 || [[Mosko]] ||  || 2010 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219214.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Aram Gazarian|Gazarian, Aram]] || [https://ratings.fide.com/profile/4127854 4127854] || 1983-04-11 || || || 2002 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Viktor Gažík|Gažík, Viktor]] || [https://ratings.fide.com/profile/14928752 14928752] || 2001-12-13 || || || 2022 || [[Slovakia]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main230107.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main223363.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Jacek Gdański|Gdański, Jacek]] || [https://ratings.fide.com/profile/1100106 1100106]  || 1970-11-30 || [[Szczecinek]] ||  || 1997 || [[Polonya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Tamaz Gelashvili|Gelashvili, Tamaz]] || [https://ratings.fide.com/profile/13600702 13600702] || 1978-04-08 || || || 1999 || [[Gurcistan]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Boris Gelfand|Gelfand, Boris]] || [https://ratings.fide.com/profile/2805677 2805677]  || 1968-06-24 || [[Mînsk]] ||  || 1989 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Belarûs]]; niha [[Îsraêl]]
|-
| [[Efim Geller|Geller, Efim]] || 4100581  || 1925-03-08 || [[Odesa]] || 1998-11-17 || 1952 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||Gaige; FIDE Golden Book
|-
| [[Jakov Geller|Geller, Jakov]] || [https://ratings.fide.com/profile/4151984 4151984] || 1986-08-11 || || || 2011 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main219804.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Petar Genov|Genov, Petar]] || [https://ratings.fide.com/profile/2900211 2900211]  || 1970-04-05 || [[Plovdîv]] ||  || 2002 || [[Bulgaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Tiberiu-Marian Georgescu|Georgescu, Tiberiu-Marian]] || [https://ratings.fide.com/profile/1213300 1213300]  || 1991-02-08 || [[Bûkareşt]] ||  || 2015 || [[Romanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main222549.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Nico Georgiadis|Georgiadis, Nico]] || [https://ratings.fide.com/profile/1300113 1300113]  || 1996-01-22 || [[Bülach]] ||  || 2017 || [[Swîsre]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main223306.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Kiril Georgiev|Georgiev, Kiril]] || [https://ratings.fide.com/profile/2900017 2900017]  || 1965-11-28 || [[Petrich]] ||  || 1985 || [[Bulgaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Makedonyaya Bakur]]
|-
| [[Krum Georgiev|Georgiev, Krum]] || [https://ratings.fide.com/profile/2900092 2900092]  || 1958-05-24 || [[Pazardzhik]] ||  || 1988 || [[Bulgaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Vladimir Georgiev (sedrencbaz)|Georgiev, Vladimir]] || [https://ratings.fide.com/profile/2903024 2903024]  || 1975-08-27 || [[Dobrich]] ||  || 2000 || [[Bulgaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Makedonyaya Bakur]]
|-
| [[Alik Gershon|Gershon, Alik]] || [https://ratings.fide.com/profile/2802430 2802430]  || 1980-06-03 || [[Dniepropetrovsk]] ||  || 2000 || [[Îsraêl]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Ehsan Ghaem Maghami|Ghaem Maghami, Ehsan]] || [https://ratings.fide.com/profile/12500739 12500739]  || 1982-08-11 || [[Tehran]] ||  || 2001 || [[Îran]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Shojaat Ghane|Ghane, Shojaat]] || [https://ratings.fide.com/profile/12500313 12500313]  || 1975-03-30 || [[Erdebîl, Îran]] ||  || 2008 || [[Îran]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3419.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Tigran Gharamian|Gharamian, Tigran]] || [https://ratings.fide.com/profile/13301527 13301527]  || 1984-07-24 || [[Êrîvan]] ||  || 2009 || [[Fransa]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main4370.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Mamikon Gharibyan|Gharibyan, Mamikon]] || [https://ratings.fide.com/profile/13308300 13308300]  || 2004-09-21 || [[Gyumrî]] ||  || 2023 || [[Ermenistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main229242.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main228005.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Florin Gheorghiu|Gheorghiu, Florin]] || [https://ratings.fide.com/profile/1200011 1200011]  || 1944-04-06 || [[Bûkareşt]] ||  || 1965 || [[Romanya]] || style=text-align:center |Mêr ||Gaige; Di Felice
|-
| [[Theodor Ghițescu|Ghițescu, Theodor]] || 1200119  || 1934-01-24 || [[Bûkareşt]] || 2008-11-22 || 1986 || [[Romanya]] || style=text-align:center |Mêr ||fexrî
|-
| [[Aryan Gholami|Gholami, Aryan]] || [https://ratings.fide.com/profile/12513342 12513342]  || 2001-07-26 || [[Sarî]] ||  || 2020 || [[Îran]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main227536.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Diptayan Ghosh|Ghosh, Diptayan]] || [https://ratings.fide.com/profile/5045207 5045207]  || 1998-08-10 || [[Kolkata]] ||  || 2016 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221805.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Alfredo Giaccio|Giaccio, Alfredo]] || [https://ratings.fide.com/profile/101613 101613]  || 1970-07-15 || [[Buenos Aires]] ||  || 2013 || [[Arjentîn]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main222147.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Pedro Antonio Gines Esteo|Gines Esteo, Pedro Antonio]] || [https://ratings.fide.com/profile/32080190 32080190]  || 2004-01-15 || [[Zaragoza]] ||  || 2022 || [[Spanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main230293.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main227738.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Gennadij Ginsburg|Ginsburg, Gennadi]] || [https://ratings.fide.com/profile/4630629 4630629]  || 1971-08-11 || [[Kommunarsk]] ||  || 2006 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1935.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Giorgi Giorgadze|Giorgadze, Giorgi]] || [https://ratings.fide.com/profile/13600044 13600044] || 1964-10-10 || || || 1993 || [[Gurcistan]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Tamaz Giorgadze|Giorgadze, Tamaz]] || [https://ratings.fide.com/profile/13600028 13600028]  || 1947-11-09 || [[Tbîlîsî]] ||  || 1977 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Gurcistan]]
|-
| [[Aivars Gipslis|Gipslis, Aivars]] || 11600080  || 1937-02-08 || [[Rîga]] || 2000-04-13 || 1967 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Letonya]]
|-
| [[Anish Giri|Giri, Anish]] || [https://ratings.fide.com/profile/24116068 24116068]  || 1994-06-28 || [[Sankt Petersburg, Rûsya]] ||  || 2009 || [[Holenda]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main4224.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[A. Koushik Girish|Girish, A. Koushik]] || [https://ratings.fide.com/profile/5038448 5038448]  || 1997-08-31 || [[Sringeri]] ||  || 2019 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main227917.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Olga Girya|Girya, Olga]] || [https://ratings.fide.com/profile/4195752 4195752]  || 1991-06-14 || [[Langepas]] ||  || 2021 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Jin ||[https://ratings.fide.com/crt/main225822.pdf serîlêdana sernavî]{{Refn|group=note|1={{Jêder |url=http://viperson.ru/people/girya-olga-aleksandrovna |sernav=Гиря Ольга Александровна – биография |tercimeya-sernav=Girya Olga Alexandrovna - biography |malper=viperson.ru |tarîx=21 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=3 hezîran 2022 |ziman=ru }}}}
|-
| [[Benjámin Gledura|Gledura, Benjámin]] || [https://ratings.fide.com/profile/712779 712779] || 1999-07-04 || || || 2016 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main223931.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Evgeny Gleizerov|Gleizerov, Evgeny]] || [https://ratings.fide.com/profile/4101332 4101332]  || 1963-03-20 || [[Chelyabinsk]] ||  || 1993 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Igor Glek|Glek, Igor]] || [https://ratings.fide.com/profile/4100484 4100484]  || 1961-11-07 || [[Mosko]] ||  || 1990 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Almanya]] û [[Rûsya]], niha [[Belçîka]]
|-
| [[Svetozar Gligorić|Gligorić, Svetozar]] || 900400  || 1923-02-02 || [[Belgrad]] || 2012-08-14 || 1951 || [[Yugoslavya]] || style=text-align:center |Mêr ||Gaige; dûre [[Serbistan]]
|-
| [[Jakob Vang Glud|Glud, Jakob Vang]] || [https://ratings.fide.com/profile/1407767 1407767]  || 1988-04-06 || [[Aarhus]] ||  || 2014 || [[Danîmarka]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219547.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Michele Godena|Godena, Michele]] || [https://ratings.fide.com/profile/800090 800090]  || 1967-06-30 || [[Valdobbiadene]] ||  || 1996 || [[Îtalya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Leonid Gofshtein|Gofshtein, Leonid]] || 2801574 || 1953-04-21 || || 2015-12-25 || 1993 || [[Îsraêl]] || style=text-align:center|Mêr || dûre Zvulon Gofshtein
|-
| [[Aleksey Goganov|Goganov, Aleksey]] || [https://ratings.fide.com/profile/24109959 24109959] || 1991-07-26 || || || 2013 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main221959.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Goh Wei Ming|Goh, Wei Ming Kevin]] || [https://ratings.fide.com/profile/5800706 5800706] || 1983-07-07 || Singapore || || 2020 || [[Singapore]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main219998.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Cem Kaan Gokerkan|Gokerkan, Cem Kaan]] || [https://ratings.fide.com/profile/6336760 6336760] || 2000-11-09 || || || 2023 || [[Tirkiye]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main227313.pdf serîlêdana sernavî]; ][https://ratings.fide.com/crt/main224721.pdf IM title appication]
|-
| [[Alexander Goldin|Goldin, Alexander]] || [https://ratings.fide.com/profile/2019540 2019540]  || 1964-02-27 || [[Novosibirsk]] ||  || 1989 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Rûsya]], [[Îsraêl]]; niha [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]
|-
| [[Asghar Golizadeh|Golizadeh, Asghar]] || [https://ratings.fide.com/profile/12505269 12505269]  || 1990-07-29 || [[Tewrêz]] ||  || 2011 || [[Îran]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219971.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Vitali Golod|Golod, Vitali]] || [https://ratings.fide.com/profile/2804140 2804140]  || 1971-06-23 || [[Lvîv]] ||  || 1996 || [[Îsraêl]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Harry Golombek|Golombek, Harry]] ||   || 1911-03-01 || [[London]] || 1995-01-07 || 1985 || [[Înglistan]] || style=text-align:center |Mêr ||fexrî
|-
| [[Alexander Goloshchapov|Goloshchapov, Alexander]] || [https://ratings.fide.com/profile/14103222 14103222] || 1978-01-25 || || || 1999 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Mikhail Golubev|Golubev, Mikhail]] || [https://ratings.fide.com/profile/14100983 14100983]  || 1970-05-30 || [[Odesa]] ||  || 1996 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Petro Golubka|Golubka, Petro]] || [https://ratings.fide.com/profile/14114224 14114224] || 1989-05-09 || || || 2020 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main219642.pdf IM serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main226430.pdf GM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Juan Mario Gomez Esteban|Gomez Esteban, Juan Mario]] || [https://ratings.fide.com/profile/2200163 2200163]  || 1958-02-15 || [[Santurtzi|Santurce]] ||  || 2004 || [[Spanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1233.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Camilo Ernesto Gomez Garrido|Gomez Garrido, Camilo Ernesto]] || [https://ratings.fide.com/profile/3507904 3507904]  || 1987-10-23 || [[Holguín]] ||  || 2016 || [[Kûba]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main225003.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[John Paul Gomez|Gómez, John Paul]] || [https://ratings.fide.com/profile/5201381 5201381] || 1986-05-23 || || || 2009 || [[Filîpîn]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main4010.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[László Gonda|Gonda, László]] || [https://ratings.fide.com/profile/720852 720852]  || 1988-04-24 || [[Tatabánya]] ||  || 2010 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219362.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Jayson Gonzales|Gonzáles, Jayson]] || [https://ratings.fide.com/profile/5201080 5201080]  || 1969-02-05 || [[Quezon City]] ||  || 2008 || [[Filîpîn]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Renier Gonzalez|Gonzalez, Renier]] || [https://ratings.fide.com/profile/3501841 3501841]  || 1972-11-21 || [[Jagüey Grande]] ||  || 2008 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3557.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Bernal González Acosta|González Acosta, Bernal]] || [https://ratings.fide.com/profile/6500170 6500170]  || 1973-06-10 || [[San José, Kosta Rîka]] ||  || 2015 || [[Kosta Rîka]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main222685.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[José González García|González García, José]] || [https://ratings.fide.com/profile/5101174 5101174]  || 1973-08-12 || [[Madrîd]] ||  || 2006 || [[Meksîk]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1704.jpg serîlêdana sernavî]; niha [[Spanya]]
|-
| [[Yuri González Vidal|González Vidal, Yuri]] || [https://ratings.fide.com/profile/3503321 3503321]  || 1981-01-12 || [[Marianao]] ||  || 2009 || [[Kûba]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3987.doc serîlêdana sernavî]
|-
| [[Juan Carlos González Zamora|Gonzalez Zamora, Juan Carlos]] || [https://ratings.fide.com/profile/3507548 3507548]  || 1968-06-24 || [[Havana]] ||  || 2004 || [[Meksîk]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Arian González Pérez|González Pérez, Arian]] || [https://ratings.fide.com/profile/3507777 3507777] || 1988-08-17 || [[Santa Clara, Kûba|Santa Clara]] || || 2018 || FIDE || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main222658.pdf serîlêdana sernavî]; niha Spanya
|-
| [[Geetha Narayanan Gopal|Gopal G. N.]] || [https://ratings.fide.com/profile/5015693 5015693]  || 1989-03-29 || [[Muvattupuzha]] ||  || 2007 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3408.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Dmitry Gordievsky|Gordievsky, Dmitry]] || [https://ratings.fide.com/profile/24112798 24112798]  || 1996-04-24 || [[Mosko]] ||  || 2017 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main224929.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Stephen J. Gordon|Gordon, Stephen J.]] || [https://ratings.fide.com/profile/411477 411477]  || 1986-09-04 || [[Oldham]] ||  || 2009 || [[Înglistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main4354.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Daniel Gormally|Gormally, Daniel W.]] || [https://ratings.fide.com/profile/406465 406465]  || 1976-05-04 || [[Hertfordshire]] ||  || 2005 || [[Înglistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1465.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Andrey Gorovets|Gorovets, Andrey]] || [https://ratings.fide.com/profile/13504037 13504037]  || 1987-09-14 || [[Vitebsk]] ||  || 2017 || [[Belarûs]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main224999.PDF serîlêdana sernavî]
|-
| [[Eduard Gorovykh|Gorovykh, Eduard]] || [https://ratings.fide.com/profile/4176847 4176847]  || 1990-02-07 || [[Krasnodar]] ||  || 2012 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220125.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Ido Gorshtein|Gorshtein, Ido]] || [https://ratings.fide.com/profile/2815532 2815532] || 2002-04-13 || || || 2023 || [[Îsraêl]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main229032.pdf serîlêdana sernavî] [https://fpx.pt/site/public/uploads/pdf/Filiados-Associacao-clube-22.pdf]
|-
| [[Aleksandra Goryachkina|Goryachkina, Aleksandra]] || [https://ratings.fide.com/profile/4147103 4147103]  || 1998-09-28 || [[Orsk]] ||  || 2018 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Jin ||[https://ratings.fide.com/crt/main224292.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Yannick Gozzoli|Gozzoli, Yannick]] || [https://ratings.fide.com/profile/616915 616915]  || 1983-06-02 || [[Marsîlya]] ||  || 2012 || [[Fransa]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3368.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Mirosław Grabarczyk|Grabarczyk, Mirosław]] || [https://ratings.fide.com/profile/1101684 1101684]  || 1971-01-03 || [[Płock]] ||  || 2002 || [[Polonya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Boris Grachev|Grachev, Boris]] || [https://ratings.fide.com/profile/4129199 4129199]  || 1986-03-27 || [[Mosko]] ||  || 2007 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2421.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Alexander Graf|Graf, Alexander]] || [https://ratings.fide.com/profile/4680804 4680804]  || 1962-08-25 || [[Taşkend]] ||  || 1992 || [[Ûzbêkistan]] || style=text-align:center |Mêr ||navê jidayikbûnê Alexander Nenashev; niha [[Almanya]]
|-
| [[Julio Granda Zúñiga|Granda Zúñiga, Julio E]] || [https://ratings.fide.com/profile/3800024 3800024]  || 1967-02-25 || [[Camaná]] ||  || 1986 || [[Perû]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Nils Grandelius|Grandelius, Nils]] || [https://ratings.fide.com/profile/1710400 1710400]  || 1993-06-03 || [[Lund]] ||  || 2010 || [[Swêd]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219464.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Valery Grechikhin|Grechikhin, Valery]] || 4121015 || 1937-09-06 || || 2008-05-13 || 1998 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Alon Greenfeld|Greenfeld, Alon]] || [https://ratings.fide.com/profile/2800039 2800039]  || 1964-04-17 || [[New York City]] ||  || 1989 || [[Îsraêl]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Helgi Grétarsson|Grétarsson, Helgi Áss]] || [https://ratings.fide.com/profile/2300699 2300699] || 1977-02-18 || || || 1994 || [[Îslenda]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Hjörvar Steinn Grétarsson|Grétarsson, Hjörvar Steinn]] || [https://ratings.fide.com/profile/2302241 2302241]  || 1993-05-29 || [[Reykjavîk]] ||  || 2013 || [[Îslenda]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main222859.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[George-Gabriel Grigore|Grigore, George-Gabriel]] || [https://ratings.fide.com/profile/1200186 1200186]  || 1970-11-13 || [[Constanța]] ||  || 2002 || [[Romanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Sergey Grigoriants|Grigoriants, Sergey]] || [https://ratings.fide.com/profile/4130804 4130804]  || 1983-11-02 || [[Taşkend]] ||  || 2003 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Mecaristan]]
|-
| [[Grigor Grigorov|Grigorov, Grigor]] || [https://ratings.fide.com/profile/2907313 2907313]  || 1987-05-26 || [[Petrich]] ||  || 2011 || [[Bulgaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219808.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Avetik Grigoryan|Grigoryan, Avetik]] || [https://ratings.fide.com/profile/13302191 13302191]  || 1989-01-27 || [[Êrîvan]] ||  || 2008 || [[Ermenistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2488.jpg IM serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main3661.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Karen H. Grigoryan|Grigoryan, Karen H.]] || [https://ratings.fide.com/profile/13301004 13301004]  || 1995-02-25 || [[Êrîvan]] ||  || 2013 || [[Ermenistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221525.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Alexander Grischuk|Grischuk, Alexander]] || [https://ratings.fide.com/profile/4126025 4126025]  || 1983-10-31 || [[Mosko]] ||  || 2000 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||&lt;!-- FIDE Golden Book has 1999 as the title year but that is wrong --&gt;
|-
| [[Orest Gritsak|Gritsak, Orest]] || [https://ratings.fide.com/profile/14102188 14102188]  || 1973-02-24 || [[Lvîv]] ||  || 2001 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Efstratios Grivas|Grivas, Efstratios]] || [https://ratings.fide.com/profile/4200039 4200039]  || 1966-03-30 || [[Aigio]] ||  || 1993 || [[Yewnanistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Attila Grószpéter|Groszpeter, Attila]] || [https://ratings.fide.com/profile/700053 700053]  || 1960-06-09 || [[Hódmezővásárhely]] ||  || 1986 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Sahaj Grover|Grover, Sahaj]] || [https://ratings.fide.com/profile/5021103 5021103]  || 1995-09-07 || [[Delhî]] ||  || 2012 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221076.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Yehuda Gruenfeld|Gruenfeld, Yehuda]] || [https://ratings.fide.com/profile/2800020 2800020]  || 1956-02-28 || [[Dzierżoniów]] ||  || 1980 || [[Îsraêl]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Ernst Grünfeld|Grünfeld, Ernst]] ||   || 1893-11-21 || [[Viyana]] || 1962-04-03 || 1950 || [[Awistirya]] || style=text-align:center |Mêr ||Gaige; Di Felice
|-
| [[Jose Angel Guerra Mendez|Guerra Mendez, Jose Angel]] || [https://ratings.fide.com/profile/3508129 3508129]  || 1988-01-20 || [[Manzanillo, Kûba]] ||  || 2017 || [[Spanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main222659.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Eduard Gufeld|Gufeld, Eduard]] || 2015307  || 1936-03-19 || [[Kîev]] || 2002-09-23 || 1967 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]
|-
| [[Laurent Guidarelli|Guidarelli, Laurent]] || [https://ratings.fide.com/profile/611123 611123]  || 1981-06-18 || [[Carpentras]] ||  || 2014 || [[Fransa]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1728.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Carlos Guimard|Guimard, Carlos]] || 100650  || 1913-04-06 || [[Santiago del Estero]] || 1998-09-11 || 1960 || [[Arjentîn]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Vidit Gujrathi|Gujrathi, Vidit]] || [https://ratings.fide.com/profile/5029465 5029465]  || 1994-10-24 || [[Nashik]] ||  || 2013 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221363.pdf serîlêdana sernavî]{{Refn|group=note|1={{Jêder |url=https://timesofindia.indiatimes.com/vidit-santosh-gujrathi/articleshow/62569825.cms |sernav=Vidit Santosh Gujrathi |xebat=[[The Times of India]] |tarîx=19 kanûna paşîn 2018 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2021 }}}}
|-
| [[Gukesh D]] || [https://ratings.fide.com/profile/46616543 46616543]  || 2006-05-29 || [[Chennai]] ||  || 2019 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main227579.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Sarhan Guliev|Guliev, Sarhan]] || [https://ratings.fide.com/profile/13400231 13400231] || 1968-04-01 || || || 1995 || [[Azerbaycan]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Namig Guliyev|Guliyev, Namig]] || [https://ratings.fide.com/profile/13400363 13400363]  || 1974-02-13 || [[Beylagan (city)|Beylagan]] ||  || 2005 || [[Azerbaycan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1679.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Boris Gulko|Gulko, Boris]] || [https://ratings.fide.com/profile/2000040 2000040]  || 1947-02-09 || [[Erfurt]] ||  || 1976 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]
|-
| [[Szymon Gumularz|Gumularz, Szymon]] || [https://ratings.fide.com/profile/1188062 1188062]  || 2001-12-22 || [[Myślenice]] ||  || 2021 || [[Polonya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main228797.pdf GM serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main226274.pdf IM serîlêdana sernavî]{{Refn|group=note|{{Jêder |url=http://www.szachypolskie.pl/szymon-gumularz/ |sernav=Szymon Gumularz |tarîx=10 kanûna pêşîn 2015 |weşanger=Szachy w Polsce |ziman=pl |roja-gihiştinê=24 sibat 2022 }}}}
|-
| [[Ruben Gunawan|Gunawan, Ruben]] || 7100248  || 1968-04-17 || [[Cakarta]] || 2005-08-28 || 1999 || [[Îndonezya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Bayarsaikhan Gundavaa|Gundavaa, Bayarsaikhan]] || [https://ratings.fide.com/profile/4901045 4901045] || 1989-05-29 || || || 2013 || [[Mongolya]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main220582.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Valentina Gunina|Gunina, Valentina]] || [https://ratings.fide.com/profile/4167570 4167570]  || 1989-02-04 || [[Murmansk]] ||  || 2013 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Jin ||[https://ratings.fide.com/crt/main221014.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Abhijeet Gupta|Gupta, Abhijeet]] || [https://ratings.fide.com/profile/5010608 5010608]  || 1989-10-16 || [[Bhilwara]] ||  || 2008 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3493.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Dmitry Gurevich|Gurevich, Dmitry]] || [https://ratings.fide.com/profile/2000407 2000407]  || 1956-09-11 || [[Mosko]] ||  || 1983 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Ilya Gurevich|Gurevich, Ilya]] || [https://ratings.fide.com/profile/2000628 2000628]  || 1972-02-08 || [[Kîev]] ||  || 1993 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Mikhail Gurevich (sedrencbaz)|Gurevich, Mikhail]] || [https://ratings.fide.com/profile/200930 200930]  || 1959-02-22 || [[Xarkîv]] ||  || 1986 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Tirkiye]]; niha [[Belçîka]]
|-
| [[Vladimir Gurevich|Gurevich, Vladimir]] || [https://ratings.fide.com/profile/14100207 14100207] || 1959-08-04 || || || 1998 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Bukhuti Gurgenidze|Gurgenidze, Bukhuti]] || 13600184  || 1933-11-13 || [[Surami]] || 2008-05-24 || 1970 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Gurcistan]]
|-
| [[Aidyn Guseinov|Guseinov, Aidyn]] || 13400169 || 1955-11-30 || || 2003-10-30 || 1998 || [[Azerbaycan]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Gadir Guseinov|Guseinov, Gadir]] || [https://ratings.fide.com/profile/13401378 13401378]  || 1986-05-21 || [[Mosko]] ||  || 2002 || [[Azerbaycan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Jan Gustafsson|Gustafsson, Jan]] || [https://ratings.fide.com/profile/4625498 4625498]  || 1979-06-25 || [[Hamburg]] ||  || 2003 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Gennadi Gutman|Gutman, Gennadi]] || [https://ratings.fide.com/profile/14102277 14102277] || 1973-11-01 || || || 2001 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Lev Gutman|Gutman, Lev]] || [https://ratings.fide.com/profile/4600177 4600177]  || 1945-09-26 || [[Rîga]] ||  || 1986 || [[Îsraêl]] || style=text-align:center |Mêr ||&lt;!-- FIXME FIDE Golden Book lists Gutman as USSR in 1986 but the FIDE rating lists say ISR from 1981 through 1990-01 --&gt;; niha [[Almanya]]
|-
| [[Andrey Gutov|Gutov, Andrey]] || [https://ratings.fide.com/profile/4130480 4130480]  || 1978-12-08 || [[Belovo, Rûsya|Belovo]] ||  || 2006 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Zoltan Gyimesi|Gyimesi, Zoltán]] || [https://ratings.fide.com/profile/702218 702218] || 1977-03-31 || || || 1996 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center|Mêr ||
|- {{Lenger|H}}
| [[Petr Hába|Hába, Petr]] || [https://ratings.fide.com/profile/300160 300160] || 1965-01-06 || [[Zlín]] || || 1997 || [[Çekya|Komara Çekî]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Mohamed Haddouche|Haddouche, Mohamed]] || [https://ratings.fide.com/profile/7900660 7900660]  || 1984-08-19 || [[Sidi Bel Abbès]] ||  || 2014 || [[Cezayir]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219220.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Aram Hakobyan (sedrencbaz)|Hakobyan, Aram]] || [https://ratings.fide.com/profile/13306677 13306677]  || 2001-04-01 || [[Êrîvan]] ||  || 2018 || [[Ermenistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main225823.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Stelios Halkias|Halkias, Stelios]] || [https://ratings.fide.com/profile/4201809 4201809] || 1980-04-11 || || || 2002 || [[Yewnanistan]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Aman Hambleton|Hambleton, Aman]] || [https://ratings.fide.com/profile/2606577 2606577]  || 1992-12-30 || [[Halifax]] ||  || 2018 || [[Kanada]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main226407.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Hichem Hamdouchi|Hamdouchi, Hicham]] || [https://ratings.fide.com/profile/9000011 9000011]  || 1972-10-08 || [[Tangier]] ||  || 1994 || [[Maroko]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Fransa]]; niha [[Maroko]]
|-
| [[Vladimir Hamițevici|Hamițevici, Vladimir]] || [https://ratings.fide.com/profile/13902393 13902393]  || 1991-02-19 || [[Bender, Moldova]] ||  || 2017 || [[Moldova]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221603.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Jon Ludvig Hammer|Hammer, Jon Ludvig]] || [https://ratings.fide.com/profile/1503707 1503707]  || 1990-06-02 || [[Bergen]] ||  || 2009 || [[Norwêc]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main4078.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Florian Handke|Handke, Florian]] || [https://ratings.fide.com/profile/4634527 4634527] || 1982-03-22 || || || 2003 || [[Almanya]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main72.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Edhi Handoko|Handoko, Edhi]] || 7100043  || 1960-08-28 || [[Surakarta]] || 2009-02-17 || 1994 || [[Îndonezya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Curt Hansen (sedrencbaz)|Hansen, Curt]] || [https://ratings.fide.com/profile/1400010 1400010]  || 1964-09-18 || [[Bov Municipality]] ||  || 1985 || [[Danîmarka]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Eric Hansen (sedrencbaz)|Hansen, Eric]] || [https://ratings.fide.com/profile/2606771 2606771]  || 1992-05-24 || [[Irvine, Kalîforniya]] ||  || 2013 || [[Kanada]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221123.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Lars Bo Hansen|Hansen, Lars Bo]] || [https://ratings.fide.com/profile/1400037 1400037] || 1968-09-24 || || || 1990 || [[Danîmarka]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Sune Berg Hansen|Hansen, Sune Berg]] || [https://ratings.fide.com/profile/1400266 1400266] || 1971-04-21 || || || 1998 || [[Danîmarka]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Torbjørn Ringdal Hansen|Hansen, Torbjørn Ringdal]] || [https://ratings.fide.com/profile/1501720 1501720]  || 1979-03-01 || [[Lørenskog]] ||  || 2015 || [[Norwêc]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main800.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Ronen Har-Zvi|Har-Zvi, Ronen]] || [https://ratings.fide.com/profile/2801485 2801485] || 1976-10-13 || || || 1995 || [[Îsraêl]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Ravi Haria|Haria, Ravi]] || [https://ratings.fide.com/profile/415820 415820]  || 1999-02-07 || [[Elstree]] ||  || 2022 || [[Înglistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main226500.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main224201.pdf IM serîlêdana sernavî]{{Refn|group=note|1={{Jêder |url=http://britishchessnews.com/2021/02/07/happy-birthday-im-ravi-hari-07-ii-1999/ |sernav=Happy Birthday GM Ravi Haria (07-ii-1999) |weşanger=British Chess News |tarîx=7 sibat 2021 |roja-gihiştinê=17 îlon 2022 |roja-arşîvê=2022-12-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221210093955/https://britishchessnews.com/2021/02/07/happy-birthday-im-ravi-hari-07-ii-1999/ |rewşa-urlyê=mirî }}}}
|-
| [[Pentala Harikrishna|Harikrishna, Pentala]] || [https://ratings.fide.com/profile/5007003 5007003]  || 1986-05-10 || [[Gundur]] ||  || 2001 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Gevorg Harutjunyan|Harutjunyan, Gevorg]] || [https://ratings.fide.com/profile/13300873 13300873]  || 1981-05-07 || [[Êrîvan]] ||  || 2009 || [[Ermenistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3555.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Tigran Harutyunyan|Harutyunyan, Tigran K.]] || [https://ratings.fide.com/profile/13303635 13303635]  || 1997-01-15 || [[Êrîvan]] ||  || 2019 || [[Ermenistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main224690.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Ramil Hasangatin|Hasangatin, Ramil]] || [https://ratings.fide.com/profile/4122160 4122160]  || 1972-07-01 || [[Kazan]] ||  || 2003 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Stewart Haslinger|Haslinger, Stewart G.]] || [https://ratings.fide.com/profile/405248 405248]  || 1981-11-25 || [[Ainsdale]] ||  || 2007 || [[Înglistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3233.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Thorsten Michael Haub|Haub, Thorsten Michael]] || [https://ratings.fide.com/profile/4610776 4610776]  || 1968-02-15 || [[Siegen]] ||  || 2015 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main218900.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Arnaud Hauchard|Hauchard, Arnaud]] || [https://ratings.fide.com/profile/600113 600113]  || 1971-11-15 || [[Rouen]] ||  || 2000 || [[Fransa]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Lars Oskar Hauge|Hauge, Lars Oskar]] || [https://ratings.fide.com/profile/1509276 1509276]  || 1998-11-17 || [[Oslo]] ||  || 2022 || [[Norwêc]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main229367.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main224561.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Daniel Hausrath|Hausrath, Daniel]] || [https://ratings.fide.com/profile/4617495 4617495]  || 1976-04-08 || [[Mülheim, Cologne]] ||  || 2013 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219098.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Jonathan Hawkins|Hawkins, Jonathan]] || [https://ratings.fide.com/profile/412686 412686]  || 1983-05-01 || [[Consett]] ||  || 2014 || [[Înglistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220499.pdf serîlêdana sernavî]{{Çavkanî hewce ye|sedem=birthplace needs a reference|tarîx=çiriya paşîn 2021}}
|-
| [[Hovik Hayrapetyan|Hayrapetyan, Hovik]] || [https://ratings.fide.com/profile/13302639 13302639]  || 1990-02-15 || [[Xankendi]] ||  || 2013 || [[Ermenistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220729.pdf serîlêdana sernavî]{{Refn|group=note|1={{Jêder |url=https://thechesspedia.net/hayrapetyan-hovik-15-02-1990/ |sernav=Hayrapetyan, Hovik (15.02.1990) |weşanger=the Chesspedia |roja-gihiştinê=17 îlon 2022 |roja-arşîvê=21 îlon 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220921230147/https://thechesspedia.net/hayrapetyan-hovik-15-02-1990/ |rewşa-urlyê=mirî }}}}
|-
| [[Kıvanç Haznedaroğlu|Haznedaroğlu, Kıvanç]] || [https://ratings.fide.com/profile/6300634 6300634]  || 1981-01-01 || [[Enqere]] ||  || 2009 || [[Tirkiye]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219025.PDF serîlêdana sernavî]
|-
| [[Mark Hebden|Hebden, Mark L.]] || [https://ratings.fide.com/profile/400084 400084]  || 1958-02-15 || [[Leicester]] ||  || 1992 || [[Înglistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Bartłomiej Heberla|Heberla, Bartłomiej]] || [https://ratings.fide.com/profile/1115120 1115120]  || 1985-06-19 || [[Rybnik]] ||  || 2006 || [[Polonya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2304.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Hans-Joachim Hecht|Hecht, Hans-Joachim]] || [https://ratings.fide.com/profile/4600320 4600320]  || 1939-01-29 || [[Luckenwalde]] ||  || 1973 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Jonny Hector|Hector, Jonny]] || [https://ratings.fide.com/profile/1700090 1700090]  || 1964-02-13 || [[Malmö]] ||  || 1991 || [[Swêd]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Thies Heinemann|Heinemann, Thies]] || [https://ratings.fide.com/profile/4601556 4601556]  || 1971-03-07 || [[Hamburg]] ||  || 2018 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3185.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Andreas Heimann|Heimann, Andreas]] || [https://ratings.fide.com/profile/24624632 24624632]  || 1992-01-10 || [[Rheinfelden, Almanya]] ||  || 2016 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main222906.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Ferdinand Hellers|Hellers, Ferdinand]] || [https://ratings.fide.com/profile/1700022 1700022]  || 1969-01-28 || [[Stokholm]] ||  || 1988 || [[Swêd]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Johan Hellsten|Hellsten, Johan]] || [https://ratings.fide.com/profile/1702092 1702092]  || 1975-12-25 || [[Malmö]] ||  || 2004 || [[Swêd]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1174.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Lance Henderson de La Fuente|Henderson de La Fuente, Lance]] || [https://ratings.fide.com/profile/32096585 32096585]  || 2003-05-19 || [[Marbella]] ||  || 2019 || [[Spanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main226562.pdf serîlêdana sernavî]; niha [[Andorra]]
|-
| [[Ron Henley (sedrencbaz)|Henley, Ron]] || [https://ratings.fide.com/profile/2000318 2000318]  || 1956-12-05 || [[Houston, Teksas]] ||  || 1982 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Cristobal Henriquez Villagra|Henriquez Villagra, Cristóbal]] || [https://ratings.fide.com/profile/3409350 3409350]  || 1996-08-07 || [[Santiago de Chile]] ||  || 2017 || [[Şîle]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main225369.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Imre Héra Jr.|Héra, Imre Jr.]] || [https://ratings.fide.com/profile/716855 716855]  || 1986-09-03 || [[Budapeşt]] ||  || 2007 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2920.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Holden Hernández Carmenate|Hernández Carmenate, Holden]] || [https://ratings.fide.com/profile/3504387 3504387]  || 1984-08-10 || [[Güines]] ||  || 2007 || [[Kûba]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2476.jpg serîlêdana sernavî]; niha [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]
|-
| [[Gilberto Hernández Guerrero|Hernández Guerrero, Gilberto]] || [https://ratings.fide.com/profile/5100011 5100011]  || 1970-02-04 || [[Ebano, San Luis Potosí|Ébano]] ||  || 1995 || [[Meksîk]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Román Hernández Onna|Hernández Onna, Román]] || 3500063  || 1949-11-23 || [[Santiago de Cuba]] || 2021-06-01 || 1978 || [[Kûba]] || style=text-align:center |Mêr ||{{Refn|group=obit|1={{Jêder |url=https://oncubanews.com/deportes/fallece-el-gran-maestro-cubano-de-ajedrez-roman-hernandez/ |sernav=Fallece el Gran Maestro cubano de ajedrez Román Hernández |tercimeya-sernav=Cuban chess Grandmaster Román Hernández dies |tarîx=1 hezîran 2021 |roja-gihiştinê=5 Jun 2021 |weşanger=OnCuba News |ziman=es |roja-arşîvê=17 kanûna paşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230117142949/https://oncubanews.com/deportes/fallece-el-gran-maestro-cubano-de-ajedrez-roman-hernandez/ |rewşa-urlyê=mirî }}}}
|-
| [[Herminio Herraiz Hidálgo|Herraiz Hidálgo, Herminio]] || [https://ratings.fide.com/profile/2205009 2205009]  || 1978-10-30 || [[Las Pedroñeras]] ||  || 2009 || [[Spanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main4371.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Irisberto Herrera|Herrera, Irisberto]] || [https://ratings.fide.com/profile/3500373 3500373] || 1968-12-07 || || || 1999 || [[Kûba]] || style=text-align:center|Mêr || niha [[Spanya]]
|-
| [[Gerald Hertneck|Hertneck, Gerald]] || [https://ratings.fide.com/profile/4600088 4600088]  || 1963-09-18 || [[Munîh]] ||  || 1991 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Abdelrahman Hesham|Hesham, Abdelrahman]] || [https://ratings.fide.com/profile/10600183 10600183] || 1992-02-12 || || || 2016 || [[Egypt]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/view_source.phtml?code=139898 139898]
|-
| [[Robert Hess (sedrencbaz)|Hess, Robert]] || [https://ratings.fide.com/profile/2022036 2022036]  || 1991-12-19 || [[New York City]] ||  || 2009 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main4286.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Carlos Antonio Hevia Alejano|Hevia Alejano, Carlos Antonio]] || [https://ratings.fide.com/profile/3508811 3508811]  || 1991-10-30 || [[Havana]] ||  || 2015 || [[Kûba]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main223741.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Jörg Hickl|Hickl, Jörg]] || [https://ratings.fide.com/profile/4600118 4600118]  || 1965-04-16 || [[Wiesbaden]] ||  || 1988 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Tiger Hillarp Persson|Hillarp Persson, Tiger]] || [https://ratings.fide.com/profile/1700812 1700812]  || 1970-10-28 || [[Malmö]] ||  || 1999 || [[Swêd]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Himanshu Sharma (sedrencbaz)|Himanshu, Sharma]] || [https://ratings.fide.com/profile/5007836 5007836]  || 1983-09-16 || [[Rohtak]] ||  || 2017 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main225735.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Jóhann Hjartarson|Hjartarson, Jóhann]] || [https://ratings.fide.com/profile/2300044 2300044]  || 1963-02-08 || [[Reykjavîk]] ||  || 1985 || [[Îslenda]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Hoàng Thanh Trang]] || [https://ratings.fide.com/profile/12400149 12400149]  || 1980-04-25 || [[Hanoi]] ||  || 2007 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center |Jin ||[https://ratings.fide.com/crt/main2394.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Julian Hodgson|Hodgson, Julian M.]] || [https://ratings.fide.com/profile/400076 400076]  || 1963-07-25 || [[London]] ||  || 1988 || [[Înglistan]] || style=text-align:center |Mêr ||{{Refn|group=note|1={{Jêder |url=https://britishchessnews.com/2020/07/25/birthday-greetings-julian/ |sernav=Birthday Greetings GM Julian Hodgson (25-VII-1963) |tarîx=25 tîrmeh 2020 |ziman= |weşanger=British Chess News |roja-gihiştinê=26 çiriya pêşîn 2022 |roja-arşîvê=2022-10-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221026183706/https://britishchessnews.com/2020/07/25/birthday-greetings-julian/ |rewşa-urlyê=mirî }}}}
|-
| [[Alejandro Hoffman|Hoffman, Alejandro]] || [https://ratings.fide.com/profile/100340 100340]  || 1966-10-26 || [[Buenos Aires]] ||  || 1998 || [[Arjentîn]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Uruguay]]
|-
| [[Michael Hoffmann (sedrencbaz)|Hoffmann, Michael]] || [https://ratings.fide.com/profile/4601297 4601297]  || 1970-09-19 || [[Bochum]] ||  || 2009 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Carsten Høi|Høi, Carsten]] || [https://ratings.fide.com/profile/1400100 1400100]  || 1957-01-16 || [[Kopenhag]] ||  || 2001 || [[Danîmarka]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Conrad Holt|Holt, Conrad]] || [https://ratings.fide.com/profile/2034387 2034387]  || 1993-07-09 || [[Wichita, Kansas|Wichita]] ||  || 2012 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220796.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Frank Holzke|Holzke, Frank]] || [https://ratings.fide.com/profile/4600428 4600428]  || 1971-07-08 || [[Köln]] ||  || 2008 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3556.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Károly Honfi|Honfi, Károly]] ||   || 1930-10-25 || [[Pesterzsébet]] || 1996-08-14 || 1996 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||fexrî
|-
| [[Andrew Hong|Hong, Andrew]] || [https://ratings.fide.com/profile/2099438 2099438]  || 2004-11-23 || [[San Jose, Kalîforniya]] ||  || 2021 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main229100.pdf GM serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main225717.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Vlastimil Hort|Hort, Vlastimil]] || [https://ratings.fide.com/profile/4600029 4600029]  || 1944-01-12 || [[Kladno]] ||  || 1965 || [[Çekoslovakya]] || style=text-align:center |Mêr ||Gaige; dûre [[Almanyaya Rojava]]; niha [[Almanya]]
|-
| [[Ádám Horváth|Horváth, Ádám]] || [https://ratings.fide.com/profile/708003 708003] || 1981-07-14 || || || 2002 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Csaba Horváth (sedrencbaz)|Horvath, Csaba]] || [https://ratings.fide.com/profile/700118 700118] || 1968-06-05 || || || 1993 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[József Horváth (sedrencbaz)|Horvath, Jozsef]] || [https://ratings.fide.com/profile/700061 700061]  || 1964-08-13 || [[Budapeşt]] ||  || 1990 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Péter Horváth (sedrencbaz)|Horváth, Péter]] || [https://ratings.fide.com/profile/700843 700843]  || 1972-06-17 || [[Pécs]] ||  || 2006 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1005.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Enamul Hossain|Hossain, Enamul]] || [https://ratings.fide.com/profile/10200649 10200649]  || 1981-09-30 || [[Daka]] ||  || 2008 || [[Bengladeş]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3668.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Hou Yifan]] || [https://ratings.fide.com/profile/8602980 8602980]  || 1994-02-27 || [[Xinghua, Jiangsu]] ||  || 2008 || [[Çîn]] || style=text-align:center |Jin ||[https://ratings.fide.com/crt/main3996.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Mher Hovhannisyan|Hovhannisyan, Mher]] || [https://ratings.fide.com/profile/13300865 13300865]  || 1978-09-25 || [[Gyumrî]] ||  || 2018 || [[Belçîka]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main227120.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Robert Hovhannisyan|Hovhannisyan, Robert]] || [https://ratings.fide.com/profile/13302507 13302507]  || 1991-03-23 || [[Êrîvan]] ||  || 2010 || [[Ermenistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219375.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[David Howell (sedrencbaz)|Howell, David W. L.]] || [https://ratings.fide.com/profile/410608 410608]  || 1990-11-14 || [[Eastbourne]] ||  || 2007 || [[Înglistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2533.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[James Howell (sedrencbaz)|Howell, James C.]] || [https://ratings.fide.com/profile/400297 400297]  || 1967-05-17 || [[London Borough of Brent|Brent]] ||  || 1995 || [[Înglistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Zbyněk Hráček|Hráček, Zbyněk]] || [https://ratings.fide.com/profile/300071 300071]  || 1970-09-09 || [[Uherské Hradiště]] ||  || 1993 || [[Çekya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Robert Hübner|Hübner, Robert]] || [https://ratings.fide.com/profile/4600010 4600010]  || 1948-11-06 || [[Köln]] ||  || 1971 || [[Almanyaya Rojava]] || style=text-align:center |Mêr ||Gaige; niha [[Almanya]]
|-
| [[Mikel Huerga Leache|Huerga Leache, Mikel]] || [https://ratings.fide.com/profile/2268795 2268795]  || 1989-12-22 || [[Pamplona]] ||  || 2022 || [[Spanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main222635.pdf serîlêdana sernavî]; Di Felice
|-
| [[Krunoslav Hulak|Hulak, Krunoslav]] || 14500060  || 1951-05-25 || [[Osijek]] || 2015-10-23 || 1976 || [[Yugoslavya]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Kroatya]]
|-
| [[Robert Hungaski|Hungaski, Robert]] || [https://ratings.fide.com/profile/2021030 2021030]  || 1987-12-08 || [[Stamford, Connecticut]] ||  || 2013 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221309.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Niclas Huschenbeth|Huschenbeth, Niclas]] || [https://ratings.fide.com/profile/24604747 24604747]  || 1992-02-29 || [[Hann. Münden]] ||  || 2012 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220542.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Alexander Huzman|Huzman, Alexander]] || [https://ratings.fide.com/profile/2803828 2803828] || 1962-04-10 || [[Zhytomyr]] || || 1991 || [[Îsraêl]] || style=text-align:center|Mêr ||
|- {{Lenger|I}}
| [[Luis Fernando Ibarra Chami|Ibarra Chami, Luís Fernando]] || [https://ratings.fide.com/profile/5105048 5105048] || 1989-05-15 || [[Mérida, Yucatán]] || || 2020 || [[Mexico]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main228509.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[José Carlos Ibarra Jeréz|Ibarra Jeréz, José Carlos]] || [https://ratings.fide.com/profile/2226332 2226332]  || 1985-08-07 || [[Murcia]] ||  || 2013 || [[Spanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221485.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Alibek Ibragimov|Ibragimov, Alibek]] || [https://ratings.fide.com/profile/13700952 13700952] || 1968-08-12 || || || 2002 || [[Qazaxistan]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Ildar Ibragimov|Ibragimov, Ildar]] || [https://ratings.fide.com/profile/4102878 4102878]  || 1967-08-16 || [[Kazan]] ||  || 1993 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]; niha [[Rûsya]]
|-
| [[Rasul Ibrahimov|Ibrahimov, Rasul]] || [https://ratings.fide.com/profile/13400495 13400495]  || 1981-08-13 || [[Bakû]] ||  || 2005 || [[Azerbaycan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1594.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Nurlan Ibrayev|Ibrayev, Nurlan]] || [https://ratings.fide.com/profile/13700650 13700650]  || 1977-02-25 || [[Nur-Sultan|Tselinograd]] ||  || 2005 || [[Qazaxistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1703.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Pouya Idani|Idani, Pouya]] || [https://ratings.fide.com/profile/12510130 12510130]  || 1995-09-22 || [[Ehvaz]] ||  || 2014 || [[Îran]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main223460.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Vyacheslav Ikonnikov|Ikonnikov, Vyacheslav]] || [https://ratings.fide.com/profile/4100972 4100972] || 1966-03-15 || || || 1999 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Zlatko Ilinčić|Ilinčić, Zlatko]] || [https://ratings.fide.com/profile/900346 900346] || 1968-05-10 || || || 1994 || [[Serbistan û Montenegro]] || style=text-align:center|Mêr || niha [[Serbistan]]
|-
| [[Artem Iljin|Iljin, Artem]] || [https://ratings.fide.com/profile/4156021 4156021]  || 1987-01-04 || [[Teteristan]] ||  || 2007 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2823.jpg serîlêdana sernavî]; niha [[Montenegro]]
|-
| [[Ilia Iljiushenok|Iljiushenok, Ilia]] || [https://ratings.fide.com/profile/24105074 24105074]  || 1993-08-16 || [[Langepas]] ||  || 2018 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main227008.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Alexei Iljushin|Iljushin, Alexei]] || [https://ratings.fide.com/profile/4122178 4122178] || 1980-07-29 || || || 2001 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Miguel Illescas|Illescas Cordoba, Miguel]] || [https://ratings.fide.com/profile/2200015 2200015]  || 1965-12-03 || [[Barselona]] ||  || 1988 || [[Spanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Max Illingworth|Illingworth, Max]] || [https://ratings.fide.com/profile/3205207 3205207]  || 1992-11-05 || [[Sîdney]] ||  || 2016 || [[Awistralya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220400.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Ernesto Inarkiev|Inarkiev, Ernesto]] || [https://ratings.fide.com/profile/4162722 4162722]  || 1985-12-09 || [[Osh]] ||  || 2002 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Aleksandar Inđić|Indjić, Aleksandar]] || [https://ratings.fide.com/profile/911925 911925]  || 1995-08-24 || [[Stara Pazova]] ||  || 2013 || [[Serbistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221522.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[P. Iniyan|Iniyan P.]] || [https://ratings.fide.com/profile/25002767 25002767]  || 2002-09-13 || [[Erode]] ||  || 2019 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main226478.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Ventzislav Inkiov|Inkiov, Ventzislav]] || [https://ratings.fide.com/profile/2900033 2900033]  || 1956-05-19 || [[Dupnitsa|Stanke Dimitrov]] ||  || 1982 || [[Bulgaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Evgenios Ioannidis|Ioannidis, Evgenios]] || [https://ratings.fide.com/profile/4229274 4229274] || 2001 || || || 2023 || [[Yewnanistan]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main229647.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Constantin Ionescu (sedrencbaz)|Ionescu, Constantin]] || [https://ratings.fide.com/profile/1200089 1200089]  || 1958-09-12 || [[Brașov]] ||  || 1998 || [[Romanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Sergey Ionov|Ionov, Sergey]] || [https://ratings.fide.com/profile/4100875 4100875] || 1962-01-07 || || || 1996 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Viorel Iordăchescu|Iordăchescu, Viorel]] || [https://ratings.fide.com/profile/13900200 13900200]  || 1977-04-20 || [[Kishinev]] ||  || 1999 || [[Moldova]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Valentin Iotov|Iotov, Valentin]] || [https://ratings.fide.com/profile/2906074 2906074]  || 1988-09-06 || [[Pleven]] ||  || 2008 || [[Bulgaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3610.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Alexander Ipatov|Ipatov, Alexander]] || [https://ratings.fide.com/profile/14116731 14116731]  || 1993-07-16 || [[Lvîv]] ||  || 2011 || [[Spanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220046.pdf serîlêdana sernavî]; niha [[Tirkiye]]
|-
| [[Ruslan Irzhanov|Irzhanov, Ruslan]] || [https://ratings.fide.com/profile/13700154 13700154] || 1976-11-27 || || || 1997 || [[Qazaxistan]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Misratdin Iskandarov|Iskandarov, Misratdin]] || [https://ratings.fide.com/profile/13400312 13400312]  || 1995-01-14 || [[Sumgait]] ||  || 2020 || [[Azerbaycan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main224325.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Sergei Iskusnyh|Iskusnyh, Sergei]] || [https://ratings.fide.com/profile/4120027 4120027] || 1974-09-05 || || || 2000 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Anuar Ismagambetov|Ismagambetov, Anuar]] || [https://ratings.fide.com/profile/13701525 13701525]  || 1986-03-21 || [[Astana]] ||  || 2008 || [[Qazaxistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3923.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Andrei Istrățescu|Istrățescu, Andrei]] || [https://ratings.fide.com/profile/1200372 1200372]  || 1975-12-03 || [[Bûkareşt]] ||  || 1994 || [[Romanya]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Romanya]]
|-
| [[Eduardo Iturrizaga|Iturrizaga Bonelli, Eduardo]] || [https://ratings.fide.com/profile/3901211 3901211]  || 1989-11-01 || [[Karakas]] ||  || 2008 || [[Venezuela]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3601.pdf serîlêdana sernavî]; niha [[Spanya]]
|-
| [[Saidali Iuldachev|Iuldachev, Saidali]] || [https://ratings.fide.com/profile/14200104 14200104] || 1968-01-31 || || || 1996 || [[Ûzbêkistan]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Vasyl Ivanchuk|Ivanchuk, Vasyl]] || [https://ratings.fide.com/profile/14100010 14100010]  || 1969-03-18 || [[Kopychyntsi]] ||  || 1988 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Ûkrayna]]
|-
| [[Ivan Ivanišević|Ivanišević, Ivan]] || [https://ratings.fide.com/profile/912417 912417]  || 1977-11-23 || [[Belgrad]] ||  || 2000 || [[Serbistan û Montenegro]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Serbistan]]
|-
| [[Alexander Ivanov (sedrencbaz)|Ivanov, Alexander]] || [https://ratings.fide.com/profile/2000202 2000202]  || 1956-05-01 || [[Novovarshavka]] ||  || 1991 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Alexander Alexandrovich Ivanov|Ivanov, Alexander A.]] || [https://ratings.fide.com/profile/4126360 4126360]  || 1965-01-19 || [[Arkhangelsk]] ||  || 2008 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3608.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Igor Ivanov (sedrencbaz)|Ivanov, Igor Vasilyevich]] || 2000288  || 1947-01-08 || [[Leningrad]] || 2005-11-17 || 2005 || [[Kanada]] || style=text-align:center |Mêr ||Di Felice{{Refn|group=note|1={{Jêder |url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=2839 |sernav=Igor Ivanov – Grandmaster and pianist |malper=Chessbase News |tarîx=3 kanûna paşîn 2006 }}}}
|-
| [[Mikhail Ivanov (sedrencbaz)|Ivanov, Mikhail M.]] || [https://ratings.fide.com/profile/4114906 4114906] || 1969-01-20 || || || 1993 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr || niha [[Serbistan]]
|-
| [[Sergey Ivanov (sedrencbaz)|Ivanov, Sergey]] || [https://ratings.fide.com/profile/4101375 4101375]  || 1961-09-29 || [[Leningrad]] ||  || 1995 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Božidar Ivanović|Ivanović, Božidar]] || [https://ratings.fide.com/profile/900095 900095]  || 1946-08-24 || [[Cetinje]] ||  || 1978 || [[Yugoslavya]] || style=text-align:center |Mêr || niha [[Montenegro]]
|-
| [[Velimir Ivić|Ivić, Velimir]] || [https://ratings.fide.com/profile/950122 950122]  || 2002-08-27 || [[Belgrad]] ||  || 2020 || [[Serbistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main227739.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Borislav Ivkov|Ivkov, Borislav]] || [https://ratings.fide.com/profile/900141 900141]  || 1933-11-12 || [[Belgrad]] || 2022-02-14 || 1955 || [[Yugoslavya]] || style=text-align:center |Mêr ||Gaige; dûre [[Serbistan]]{{Refn|group=obit|1={{Jêder |url=https://en.chessbase.com/post/remembering-borislav-ivkov-12-november-1933-14-february-2022 |sernav=Remembering Borislav Ivkov (12 November 1933 – 14 February 2022) |paşnav=Schulz |pêşnav=André |tarîx=16 sibat 2022 |weşanger=[[ChessBase]] |roja-gihiştinê=18 sibat 2022 }}}}
|-
| [[Félix Izeta Txabarri|Izeta Txabarri, Félix]] || [https://ratings.fide.com/profile/2200260 2200260]  || 1961-08-03 || [[Zestoa]] ||  || 1994 || [[Spanya]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Senegal]]
|-
| [[Salauat Izmukhambetov|Izmukhambetov, Salauat]] || [https://ratings.fide.com/profile/13700545 13700545] || 1972 || || || 1996 || [[Qazaxistan]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Zviad Izoria|Izoria, Zviad]] || [https://ratings.fide.com/profile/13601733 13601733] || 1984-01-06 || [[Khoni]] || || 2002 || [[Gurcistan]] || style=text-align:center|Mêr || ''FIDE Golden Book''; niha [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]
|- {{Lenger|J}}
| [[Dragoljub Jacimović|Jacimović, Dragoljub]] || [https://ratings.fide.com/profile/15000214 15000214] || 1964-01-10 || || || 2001 || [[Makedonyaya Bakur]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Brandon Jacobson|Jacobson, Brandon]] || [https://ratings.fide.com/profile/30901561 30901561]  || 2003-11-14 || [[Plainfield, New Jersey]] ||  || 2020 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main227689.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Dmitry Jakovenko|Jakovenko, Dmitry]] || [https://ratings.fide.com/profile/4122356 4122356]  || 1983-06-28 || [[Omsk]] ||  || 2001 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Artur Jakubiec|Jakubiec, Artur]] || [https://ratings.fide.com/profile/1103261 1103261]  || 1973-12-03 || [[Wadowice]] ||  || 2002 || [[Polonya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Krzysztof Jakubowski|Jakubowski, Krzysztof]] || [https://ratings.fide.com/profile/1112848 1112848]  || 1983-09-23 || [[Łomża]] ||  || 2009 || [[Polonya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main4015.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Evgeni Janev|Janev, Evgeni]] || [https://ratings.fide.com/profile/2900360 2900360]  || 1973-05-16 || [[Sofya]] ||  || 2002 || [[Bulgaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Igor Janik (sedrencbaz)|Janik, Igor]] || [https://ratings.fide.com/profile/1159259 1159259]  || 2000-06-09 || [[Elbląg]] ||  || 2022 || [[Polonya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main227918.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Lasha Janjgava|Janjghava, Lasha]] || [https://ratings.fide.com/profile/13600087 13600087] || 1970-05-05 || || || 1990 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]]|| style=text-align:center|Mêr || herwiha Dzandzhgava; niha [[Gurcistan]]
|-
| [[Alojzije Janković|Janković, Alojzije]] || [https://ratings.fide.com/profile/14505959 14505959]  || 1983-04-02 || [[Zagreb]] ||  || 2006 || [[Kroatya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2252.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Dragoljub Janošević|Janošević, Dragoljub]] ||   || 1923-07-08 || [[Belgrad]] || 1993-05-20 || 1965 || [[Yugoslavya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Sergey Janovsky|Janovsky, Sergey]] || [https://ratings.fide.com/profile/4102711 4102711] || 1960-02-17 || || || 1995 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Vlastimil Jansa|Jansa, Vlastimil]] || [https://ratings.fide.com/profile/300128 300128]  || 1942-11-27 || [[Prag]] ||  || 1974 || [[Çekoslovakya]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Çekya|Komara Çekî]]
|-
| [[Ruud Janssen (sedrencbaz)|Janssen, Ruud]] || [https://ratings.fide.com/profile/1004816 1004816]  || 1979-05-01 || [[Venray]] ||  || 2011 || [[Holenda]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220343.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Paweł Jaracz|Jaracz, Paweł]] || [https://ratings.fide.com/profile/1102222 1102222]  || 1975-07-22 || [[Kożuchów]] ||  || 2000 || [[Polonya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Łukasz Jarmuła|Jarmuła, Łukasz]] || [https://ratings.fide.com/profile/1160664 1160664]  || 1998-11-10 || [[Warşova]] ||  || 2021 || [[Polonya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main226494.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Ashwin Jayaram|Jayaram, Ashwin]] || [https://ratings.fide.com/profile/5018137 5018137]  || 1990-08-14 || [[Aluva]] ||  || 2015 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main222680.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Radosław Jedynak|Jedynak, Radosław]] || [https://ratings.fide.com/profile/1109243 1109243]  || 1982-06-09 || [[Warşova]] ||  || 2006 || [[Polonya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2305.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Florian Jenni|Jenni, Florian]] || [https://ratings.fide.com/profile/1304232 1304232]  || 1980-03-24 || [[Lieli]] ||  || 2002 || [[Swîsre]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Veljko Jeremić|Jeremić, Veljko]] || [https://ratings.fide.com/profile/927040 927040]  || 1985-11-09 || [[Priboj]] ||  || 2004 || [[Serbistan û Montenegro]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1171.jpg serîlêdana sernavî]; niha [[Serbistan]]
|-
| [[Vlad-Cristian Jianu|Jianu, Vlad-Cristian]] || [https://ratings.fide.com/profile/1208110 1208110]  || 1984-09-27 || [[Bûkareşt]] ||  || 2007 || [[Romanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2795.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Miloš Jirovský|Jirovský, Miloš]] || [https://ratings.fide.com/profile/303224 303224]  || 1974-03-17 || [[Kolín|Kolin]] ||  || 2003 || [[Çekya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Baadur Jobava|Jobava, Baadur]] || [https://ratings.fide.com/profile/13601520 13601520]  || 1983-11-26 || [[Gali (town)|Gali]] ||  || 2001 || [[Gurcistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Leif Erlend Johannessen|Johannessen, Leif Erlend]] || [https://ratings.fide.com/profile/1501674 1501674]  || 1980-04-14 || [[Oslo]] ||  || 2002 || [[Norwêc]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Darryl Johansen|Johansen, Darryl K.]] || [https://ratings.fide.com/profile/3200035 3200035]  || 1959-02-04 || [[Melbourne]] ||  || 1995 || [[Awistralya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Davit Jojua|Jojua, Davit]] || [https://ratings.fide.com/profile/13602543 13602543]  || 1989-06-08 || [[Samtredia]] ||  || 2009 || [[Gurcistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3659.doc serîlêdana sernavî]
|-
| [[Gawain Jones|Jones, Gawain C. B.]] || [https://ratings.fide.com/profile/409561 409561]  || 1987-12-11 || [[Keighley]] ||  || 2007 || [[Înglistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2952.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Harmen Jonkman|Jonkman, Harmen]] || [https://ratings.fide.com/profile/1002708 1002708]  || 1975-05-30 || [[Beverwijk]] ||  || 2002 || [[Holenda]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Ognjen Jovanić|Jovanić, Ognjen]] || [https://ratings.fide.com/profile/14504081 14504081] || 1978-05-04 || || || 2007 || [[Kroatya]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main2759.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Zoran Jovanović (sedrencbaz)|Jovanović, Zoran]] || [https://ratings.fide.com/profile/14505320 14505320] || 1979-06-07 || || || 2006 || [[Kroatya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Ju Wenjun]] || [https://ratings.fide.com/profile/8603006 8603006]  || 1991-01-31 || [[Şanghay]] ||  || 2014 || [[Çîn]] || style=text-align:center |Jin ||[https://ratings.fide.com/crt/main219745.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Rinat Jumabayev|Jumabayev, Rinat]] || [https://ratings.fide.com/profile/13702661 13702661]  || 1989-07-23 || [[Shymkent]] ||  || 2009 || [[Qazaxistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main4114.JPG serîlêdana sernavî]
|-
| [[Marián Jurčík|Jurčík, Marián]] || [https://ratings.fide.com/profile/14907518 14907518] || 1987-01-27 || || || 2017 || [[Slovakia]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main225102.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Artur Yusupov (sedrencbaz)|Jussupow, Artur]] || [https://ratings.fide.com/profile/4618777 4618777] || 1960-02-13 || [[Moscow]] || || 1980 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]]|| style=text-align:center|Mêr || berê Artur Yusupov; niha [[Almanya]]
|- {{Lenger|K}}
| [[Nikolai Kabanov|Kabanov, Nikolai]] || [https://ratings.fide.com/profile/4127820 4127820] || 1980-01-22 || || || 2009 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main4396.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Nikolozi Kacharava|Kacharava, Nikolozi]] || [https://ratings.fide.com/profile/13611860 13611860] || 2004-03-03 || || || 2023 || [[Gurcistan]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main229232.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main226710.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Giorgi Kacheishvili|Kacheishvili, Giorgi]] || [https://ratings.fide.com/profile/13600613 13600613] || 1977-02-10 || || || 1997 || [[Gurcistan]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Denis Kadrić|Kadrić, Denis]] || [https://ratings.fide.com/profile/14403803 14403803]  || 1995-06-12 || [[Frankfurt]] ||  || 2015 || [[Bosniya û Herzegovîna]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220652.pdf serîlêdana sernavî]; niha [[Montenegro]]
|-
| [[Gregory Kaidanov|Kaidanov, Gregory]] || [https://ratings.fide.com/profile/2008564 2008564]  || 1959-10-11 || [[Berdychiv]] ||  || 1988 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Ûkrayna]]; niha [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]
|-
| [[Aleksandr Kalinin (sedrencbaz)|Kalinin, Alexander]] || [https://ratings.fide.com/profile/4112423 4112423] || 1968-05-26 || || || 2001 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Sergey Kalinitschew|Kalinitschew, Sergey]] || [https://ratings.fide.com/profile/4637321 4637321]  || 1956-02-03 || [[Mosko]] ||  || 1997 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Gábor Kállai|Kállai, Gábor]] || [https://ratings.fide.com/profile/700282 700282]  || 1959-02-21 || [[Budapeşt]] || 2021-12-31 || 1995 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||{{Refn|group=obit|1={{Jêder |url=https://en.chessbase.com/post/remembering-gm-gbor-kllai-21-february-1959-31-december-2021 |sernav=Remembering GM Gábor Kállai, 21 February 1959 – 31 December 2021 |paşnav=Mihajlova |pêşnav=Diana |weşanger=[[ChessBase]] |tarîx=4 kanûna paşîn 2022 |roja-gihiştinê=8 kanûna paşîn 2022 }}{{Jêder |url=https://telex.hu/sport/2021/12/31/meghalt-kallai-gabor-nemzetkozi-sakknagymester |sernav=Meghalt Kállai Gábor nemzetközi sakknagymester |tercimeya-sernav=International chess master Gábor Kállai has died |weşanger=[[Telex.hu]] |tarîx=31 kanûna pêşîn 2021 |ziman=hu }}}}
|-
| [[Heikki Kallio|Kallio, Heikki]] || [https://ratings.fide.com/profile/501778 501778]  || 1980-10-15 || [[Vaasa]] ||  || 2001 || [[Fînlenda]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Radek Kalod|Kalod, Radek]] || [https://ratings.fide.com/profile/305421 305421]  || 1978-08-08 || [[Brno]] ||  || 2004 || [[Çekya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1164.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Sergey Kalugin (sedrencbaz)|Kalugin, Sergey G.]] || [https://ratings.fide.com/profile/4128567 4128567] || 1970-10-03 || || || 2000 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Arjun Kalyan|Kalyan, Arjun]] || [https://ratings.fide.com/profile/35018701 35018701]  || 2002-06-17 || [[Chennai]] ||  || 2021 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main227243.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main227068.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Marcin Kamiński (sedrencbaz)|Kamiński, Marcin]] || [https://ratings.fide.com/profile/1100696 1100696]  || 1977-03-10 || [[Wrocław]] ||  || 1996 || [[Polonya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Gata Kamsky|Kamsky, Gata]] || [https://ratings.fide.com/profile/2000024 2000024]  || 1974-06-02 || [[Novokuznetsk]] ||  || 1990 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Kannappan Priyadharshan]] || [https://ratings.fide.com/profile/5018293 5018293]  || 1993-12-01 || [[Madurai]] ||  || 2016 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main223308.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Marcel Kanarek|Kanarek, Marcel]] || [https://ratings.fide.com/profile/1126822 1126822]  || 1993-02-05 || [[Koszalin]] ||  || 2016 || [[Polonya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main224854.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Meelis Kanep|Kanep, Meelis]] || [https://ratings.fide.com/profile/4501047 4501047]  || 1983-05-27 || [[Võru]] ||  || 2006 || [[Estonya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Semen Khanin|Khanin, Semen]] || [https://ratings.fide.com/profile/4111990 4111990]  || 1999-05-23 || [[Novosibirsk]] ||  || 2023 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main223676.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main221677.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Toms Kantāns|Kantāns, Toms]] || [https://ratings.fide.com/profile/11602945 11602945]  || 1994-01-16 || [[Rîga]] ||  || 2017 || [[Letonya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main223359.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Gergely Kántor|Kántor, Gergely]] || [https://ratings.fide.com/profile/751499 751499] || 1999-07-19 || || || 2019 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main226570.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Boris Kantsler|Kantsler, Boris]] || [https://ratings.fide.com/profile/2805359 2805359]  || 1962-04-16 || [[Bîşkek]] ||  || 1999 || [[Îsraêl]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Spyridon Kapnisis|Kapnisis, Spyridon]] || [https://ratings.fide.com/profile/4203445 4203445] || 1981-05-11 || || || 2011 || [[Yewnanistan]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main219961.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Sergey Karjakin|Karjakin, Sergey]] || [https://ratings.fide.com/profile/14109603 14109603]  || 1990-01-12 || [[Simferopol]] ||  || 2003 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Rûsya]]
|-
| [[Lars Karlsson (sedrencbaz)|Karlsson, Lars]] || [https://ratings.fide.com/profile/1700057 1700057]  || 1955-07-11 || [[Stokholm]] ||  || 1982 || [[Swêd]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Aleksandr Karpatchev|Karpatchev, Aleksandr]] || [https://ratings.fide.com/profile/4117182 4117182] || 1967-05-25 || || || 1997 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Anatoly Karpov|Karpov, Anatoly]] || [https://ratings.fide.com/profile/4100026 4100026]  || 1951-05-23 || [[Zlatoust]] ||  || 1970 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||Gaige; niha [[Rûsya]]
|-
| [[Karthik Venkataraman]] || [https://ratings.fide.com/profile/25006479 25006479]  || 1999-12-22 || [[Vellore]] ||  || 2018 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main227096.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Karthikeyan Murali]] || [https://ratings.fide.com/profile/5074452 5074452]  || 1999-01-05 || [[Thanjavur]] ||  || 2015 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main223722.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Karthikeyan P.]] || [https://ratings.fide.com/profile/5018226 5018226]  || 1990-06-14 || [[Chennai]] ||  || 2019 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main227461.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Isaac Kashdan|Kashdan, Isaac]] ||   || 1905-11-19 || [[New York City]] || 1985-02-20 || 1954 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||Gaige
|-
| [[Rustam Kasimdzhanov|Kasimdzhanov, Rustam]] || [https://ratings.fide.com/profile/14200244 14200244]  || 1979-12-05 || [[Taşkend]] ||  || 1997 || [[Ûzbêkistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Garry Kasparov|Kasparov, Garry]] || [https://ratings.fide.com/profile/4100018 4100018]  || 1963-04-13 || [[Bakû]] ||  || 1980 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Rûsya]]
|-
| [[Sergey Kasparov|Kasparov, Sergey]] || [https://ratings.fide.com/profile/13500481 13500481]  || 1968-08-08 || [[Mogilev]] ||  || 2007 || [[Belarûs]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2391.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Larry Kaufman|Kaufman, Lawrence]] || [https://ratings.fide.com/profile/2000555 2000555] || 1947-11-15 || Washington || || 2008 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center|Mêr || 
|-
| [[Lubomir Kavalek|Kavalek, Lubomir]] || [https://ratings.fide.com/profile/2000121 2000121]  || 1943-08-09 || [[Prag]] || 2021-01-18 || 1966 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||{{Refn|group=obit|1={{Jêder |paşnav=Friedel |pêşnav=Frederik |url=https://en.chessbase.com/post/lubomir-kavalek-1943-2021 |sernav=Lubomir Kaválek, 1943–2021 |tarîx=19 kanûna paşîn 2021 |weşanger=ChessBase News |roja-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2021 }}. {{Jêder |paşnav=Langer |pêşnav=Emily |url=https://www.washingtonpost.com/local/obituaries/lubomir-kavalek-dead/2021/01/19/d5f3f16e-59d5-11eb-b8bd-ee36b1cd18bf_story.html |sernav=Lubomir Kavalek, international chess grandmaster, dies at 77 |tarîx=19 kanûna paşîn 2021 |rojname=[[The Washington Post]] |roja-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2021 }}}}
|-
| [[Dmitry Kayumov (sedrencbaz)|Kayumov, Dmitry D.]] || 14200090  || 1949-02-28 || [[Taşkend]] || 2021-07-28 || 2003 || [[Ûzbêkistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main51.pdf serîlêdana sernavî]{{Refn|group=obit|1={{Cite tweet|author=Chess-News.ru|title=Ушёл из жизни гроссмейстер Дмитрий Каюмов (1949 - 2021)|trans-title=Grandmaster Dmitry Kayumov (1949 - 2021) has passed away|lang=ru|number=1420362219196399619|user=Chess_News|date=28 July 2021|access-date=18 August 2021}}}}
|-
| [[Sergey Kayumov|Kayumov, Sergey]] || [https://ratings.fide.com/profile/14200880 14200880]  || 1981-08-08 || [[Taşkend]] ||  || 2010 || [[Ûzbêkistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3060.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Valery Kazakouski|Kazakouski, Valery]] || [https://ratings.fide.com/profile/13507443 13507443]  || 2000-07-14 || [[Mînsk]] ||  || 2022 || [[Lîtvanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main225629.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main223279.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Mikhail Kazakov (sedrencbaz)|Kazakov, Mikhail]] || [https://ratings.fide.com/profile/14102749 14102749] || 1972-05-28 || || || 2001 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center|Mêr || herwiha Mikhail Kozakov
|-
| [[Murtas Kazhgaleyev|Kazhgaleyev, Murtas]] || [https://ratings.fide.com/profile/13700316 13700316]  || 1973-11-17 || [[Uralsk]] ||  || 1998 || [[Qazaxistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Raymond Keene|Keene, Raymond D.]] || [https://ratings.fide.com/profile/400211 400211]  || 1948-01-29 || [[London]] ||  || 1976 || [[Înglistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Ludger Keitlinghaus|Keitlinghaus, Ludger]] || [https://ratings.fide.com/profile/4600479 4600479] || 1965-07-24 || || || 1998 || [[Almanya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Mikheil Kekelidze|Kekelidze, Mikheil]] || [https://ratings.fide.com/profile/13600818 13600818] || 1974-09-14 || || || 2000 || [[Gurcistan]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Andreas Kelires|Kelires, Andreas]] || [https://ratings.fide.com/profile/5900727 5900727]  || 1999-07-01 || [[Kîpros]] ||  || 2016 || [[Yewnanistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main223656.pdf serîlêdana sernavî]; Di Felice
|-
| [[Robby Kevlishvili|Kevlishvili, Robby]] || [https://ratings.fide.com/profile/1040634 1040634]  || 2001-04-15 || [[Dronten]] ||  || 2021 || [[Holenda]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main226762.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main224717.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Vincent Keymer|Keymer, Vincent]] || [https://ratings.fide.com/profile/12940690 12940690]  || 2004-11-15 || [[Mainz]] ||  || 2020 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main226766.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Robert Kempiński|Kempiński, Robert]] || [https://ratings.fide.com/profile/1105663 1105663]  || 1977-07-11 || [[Gdańsk]] ||  || 1996 || [[Polonya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Edvīns Ķeņģis|Ķeņģis, Edvīns]] || [https://ratings.fide.com/profile/11600039 11600039]  || 1959-04-12 || [[Cēsis]] ||  || 1991 || [[Letonya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Paul Keres|Keres, Paul]] ||   || 1916-01-07 || [[Helsînkî]] || 1975-06-05 || 1950 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||Gaige; Di Felice
|-
| [[Melikset Khachiyan|Khachiyan, Melikset]] || [https://ratings.fide.com/profile/13300512 13300512]  || 1970-07-06 || [[Bakû]] ||  || 2006 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Ildar Khairullin|Khairullin, Ildar]] || [https://ratings.fide.com/profile/4151348 4151348]  || 1990-08-22 || [[Perm, Rûsya|Perm]] ||  || 2007 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2468.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Alexander Khalifman|Khalifman, Alexander]] || [https://ratings.fide.com/profile/4100115 4100115]  || 1966-01-18 || [[Leningrad]] ||  || 1990 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Almanya]]; niha [[Rûsya]]
|-
| [[Djurabek Khamrakulov|Khamrakulov, Djurabek]] || [https://ratings.fide.com/profile/14201143 14201143]  || 1988-07-12 || [[Semerkand]] ||  || 2018 || [[Ûzbêkistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main225715.PDF serîlêdana sernavî]
|-
| [[Ibragim Khamrakulov|Khamrakulov, Ibragim S.]] || [https://ratings.fide.com/profile/14200295 14200295] || 1982-07-28 || || || 2006 || [[Spanya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Boris Kharchenko|Kharchenko, Boris]] || [https://ratings.fide.com/profile/14113210 14113210]  || 1991-07-15 || [[Luhansk]] ||  || 2013 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221182.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Alexandr Kharitonov (sedrencbaz)|Kharitonov, Alexandr]] || [https://ratings.fide.com/profile/4135202 4135202]  || 1986-11-08 || [[Obninsk]] ||  || 2006 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2272.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Andrei Kharitonov (sedrencbaz)|Kharitonov, Andrei]] || 4100948  || 1959-04-04 || [[Mosko]] || 2012-01-13 || 1993 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Andrei Kharlov|Kharlov, Andrei]] || 4102185  || 1968-11-20 || [[Prokopyevsk]] || 2014-06-15 || 1992 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Alexander Khasin|Khasin, Alexander]] || 4101189  || 1951-04-29 || [[Novosibirsk]] || 2016-12-31 || 1996 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||{{Refn|group=obit|1={{Jêder |url=https://ruchess.ru/persons_of_day/akhasin_pd/ |sernav=АЛЕКСАНДР ХАСИН |tercimeya-sernav=Alexander Khasin |ziman=ru |tarîx=29 nîsan 2022 |weşanger=[[Chess Federation of Russia]] |roja-gihiştinê=7 îlon 2022 }}}}
|-
| [[Bazar Khatanbaatar|Khatanbaatar, Bazar]] || [https://ratings.fide.com/profile/4900332 4900332] || 1973-02-25 || || || 1999 || [[Mongolya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Dmitriy Khegay|Khegay, Dmitriy]] || [https://ratings.fide.com/profile/24153729 24153729] || 1997-07-21 || || || 2020 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main228484.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Igor Khenkin|Khenkin, Igor]] || [https://ratings.fide.com/profile/4659600 4659600]  || 1968-03-21 || [[Vladîmîr (bajar)]] ||  || 1992 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Îsraêl]]; niha [[Almanya]]
|-
| [[Denis Khismatullin|Khismatullin, Denis]] || [https://ratings.fide.com/profile/4142578 4142578]  || 1984-12-28 || [[Neftekamsk]] ||  || 2004 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Ilya Khmelniker|Khmelniker, Ilya]] || [https://ratings.fide.com/profile/2805340 2805340] || 1985-09-21 || Rûsya || || 2011 || [[Îsraêl]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main219776.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Ratmir Kholmov|Kholmov, Ratmir]] || 4101090  || 1925-05-13 || [[Shenkursk]] || 2006-02-18 || 1960 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Rûsya]]
|-
| [[Bella Khotenashvili|Khotenashvili, Bella]] || [https://ratings.fide.com/profile/13602640 13602640]  || 1988-06-01 || [[Telavi]] ||  || 2013 || [[Gurcistan]] || style=text-align:center |Jin ||[https://ratings.fide.com/crt/main221808.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Alexey Khruschiov|Khruschiov, Alexey]] || [https://ratings.fide.com/profile/13900544 13900544]  || 1982-03-12 || [[Chișinău]] ||  || 2007 || [[Moldova]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2961.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Rustam Khusnutdinov (sedrencbaz)|Khusnutdinov, Rustam]] || [https://ratings.fide.com/profile/13701703 13701703]  || 1987-07-11 || [[Karaganda]] ||  || 2009 || [[Qazaxistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main4283.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Alexey Kim|Kim, Alexey]] || [https://ratings.fide.com/profile/4129776 4129776]  || 1986-04-05 || [[Taşkend]] ||  || 2004 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Komara Korêyê|Koreya Başûr]]
|-
| [[Stefan Kindermann|Kindermann, Stefan]] || [https://ratings.fide.com/profile/4600053 4600053]  || 1959-12-28 || [[Viyana]] ||  || 1988 || [[Almanyaya Rojava]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Almanya]]; niha [[Awistirya]]
|-
| [[Daniel King (sedrencbaz)|King, Daniel J.]] || [https://ratings.fide.com/profile/400068 400068]  || 1963-08-28 || [[Beckenham]] ||  || 1989 || [[Înglistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Petr Kiriakov|Kiriakov, Petr]] || [https://ratings.fide.com/profile/4119231 4119231]  || 1975-01-11 || [[Krasnoyarsk]] ||  || 1998 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Nino Kirov|Kirov, Nino]] || 2900076  || 1945-09-09 || [[Blagoevgrad]] || 2008-09-25 || 1975 || [[Bulgaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Vitaliy Kiselev|Kiselev, Vitaliy]] || [https://ratings.fide.com/profile/4194128 4194128]  || 1988-06-16 || [[Rostov-on-Don]] ||  || 2007 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3311.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Sergey Kishnev|Kishnev, Sergey]] || [https://ratings.fide.com/profile/4100751 4100751] || 1956-11-01 || || || 1996 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Alexey Kislinsky|Kislinsky, Alexey]] || [https://ratings.fide.com/profile/14108801 14108801]  || 1984-06-10 || [[Kîev]] ||  || 2008 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2397.jpg serîlêdana sernavî]; niha [[Çekya|Komara Çekî]]
|-
| [[Gudmundur Kjartansson|Kjartansson, Gudmundur]] || [https://ratings.fide.com/profile/2301318 2301318]  || 1988-03-06 || [[Reykjavîk]] ||  || 2021 || [[Îslenda]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main223260.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Zlatko Klarić|Klarić, Zlatko]] || [https://ratings.fide.com/profile/14500248 14500248]  || 1956-10-24 || [[Borovo, Croatia|Borovo]] ||  || 1983 || [[Yugoslavya]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Kroatya]]
|-
| [[David Klein (sedrencbaz)|Klein, David]] || [https://ratings.fide.com/profile/1003623 1003623]  || 1993-12-20 || [[Haarlem]] ||  || 2014 || [[Holenda]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main222566.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Maciej Klekowski|Klekowski, Maciej]] || [https://ratings.fide.com/profile/1132717 1132717]  || 1992-09-05 || [[Częstochowa]] ||  || 2020 || [[Polonya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main228414.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Sergey Klimov (sedrencbaz)|Klimov, Sergey]] || [https://ratings.fide.com/profile/4121759 4121759]  || 1979-01-22 || [[Leningrad]] ||  || 2009 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3970.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Josef Klinger|Klinger, Josef]] || [https://ratings.fide.com/profile/1600010 1600010]  || 1967-06-06 || [[St Johann im Pongau]] ||  || 1988 || [[Awistirya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Jānis Klovāns|Klovāns, Jānis]] || 11600128  || 1935-04-09 || [[Ruba Parish|Ruba]] || 2010-10-05 || 1997 || [[Letonya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Rainer Knaak|Knaak, Rainer]] || [https://ratings.fide.com/profile/4611250 4611250]  || 1953-03-16 || [[Pasewalk]] ||  || 1975 || [[Komara Demokratîk a Almanyayê]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Almanya]]
|-
| [[Milorad Knežević|Knežević, Milorad]] || 900494  || 1936-10-31 || [[Cetinje]] || 2005-03-31 || 1976 || [[Yugoslavya]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Serbistan û Montenegro]]
|-
| [[Mikhail Kobalia|Kobalia, Mikhail]] || [https://ratings.fide.com/profile/4119150 4119150] || 1978-05-03 || || || 1996 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Ori Kobo|Kobo, Ori]] || [https://ratings.fide.com/profile/2812320 2812320] || 1997-04-24 || Israel || || 2017 || [[Îsraêl]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main224952.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Alexander Kochyev|Kochyev, Alexander]] || [https://ratings.fide.com/profile/4100719 4100719]  || 1956-03-25 || [[Leningrad]] ||  || 1977 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Rûsya]]
|-
| [[Artur Kogan|Kogan, Arthur]] || [https://ratings.fide.com/profile/2800802 2800802]  || 1974-01-29 || [[Chernivtsi]] ||  || 1998 || [[Îsraêl]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Dmitry Kokarev (sedrencbaz)|Kokarev, Dmitry]] || [https://ratings.fide.com/profile/4132181 4132181]  || 1982-02-18 || [[Penza]] ||  || 2007 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2469.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Atanas Kolev|Kolev, Atanas]] || [https://ratings.fide.com/profile/2900130 2900130]  || 1967-07-15 || [[Botevgrad]] ||  || 1993 || [[Bulgaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Dmitrij Kollars|Kollars, Dmitrij]] || [https://ratings.fide.com/profile/12909572 12909572]  || 1999-08-13 || [[Bremen]] ||  || 2017 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main225616.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[George Koltanowski|Koltanowski, George]] ||   || 1903-09-17 || [[Antwerpen]] || 2000-02-05 || 1988 || [[Belçîka]] || style=text-align:center |Mêr ||fexrî; dûre [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]
|-
| [[Dimitri Komarov|Komarov, Dimitri]] || [https://ratings.fide.com/profile/14101270 14101270] || 1968-12-01 || || || 1994 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Viktor Komliakov|Komliakov, Viktor]] || [https://ratings.fide.com/profile/13900030 13900030] || 1960-04-25 || || || 1995 || [[Moldova]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Davorin Komljenović|Komljenović, Davorin]] || [https://ratings.fide.com/profile/14500132 14500132]  || 1944-07-01 || [[Mostar]] ||  || 1991 || [[Kroatya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Koneru Humpy|Koneru, Humpy]] || [https://ratings.fide.com/profile/5008123 5008123]  || 1987-03-31 || [[Vijayawada]] ||  || 2002 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Jin ||
|-
| [[Igor Koniushkov|Koniushkov, Igor]] || [https://ratings.fide.com/profile/4121376 4121376] || 1962-11-29 || || || 1998 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Dmitry Kononenko|Kononenko, Dmitry]] || [https://ratings.fide.com/profile/14113007 14113007]  || 1988-08-23 || [[Dnîpro]] ||  || 2007 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2481.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Nikolay Konovalov|Konovalov, Nikolay]] || [https://ratings.fide.com/profile/4170962 4170962]  || 1989-08-07 || [[Mosko]] ||  || 2017 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main4285.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Alexander Konstantinopolsky|Konstantinopolsky, Alexander]] ||   || 1910-02-19 || [[Zhytomyr|Zhitomir]] || 1990-09-21 || 1983 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||fexrî
|-
| [[Viktor Korchnoi|Korchnoi, Viktor]] || 1300016  || 1931-03-23 || [[Leningrad]] || 2016-06-06 || 1956 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Swîsre]]
|-
| [[Akshayraj Kore|Kore, Akshayraj]] || [https://ratings.fide.com/profile/5012414 5012414]  || 1988-09-01 || [[Ahmednagar]] ||  || 2013 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221440.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Oleg Korneev|Korneev, Oleg]] || [https://ratings.fide.com/profile/4156803 4156803] || 1969-07-25 || || || 1995 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr || niha [[Spanya]]
|-
| [[Alexei Kornev|Kornev, Alexei]] || [https://ratings.fide.com/profile/4120949 4120949]  || 1976-12-20 || [[Vyazniki]] ||  || 2004 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Anton Korobov|Korobov, Anton]] || [https://ratings.fide.com/profile/14105730 14105730]  || 1985-06-25 || [[Kemerovo]] ||  || 2003 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Alexey Korotylev|Korotylev, Alexey]] || [https://ratings.fide.com/profile/4119142 4119142]  || 1977-03-01 || [[Mosko]] ||  || 2000 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Bence Korpa|Korpa, Bence]] || [https://ratings.fide.com/profile/706671 706671] || 1998-01-12 || Mecaristan || || 2017 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main222937.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Goran Kosanović|Kosanović, Goran A.]] || [https://ratings.fide.com/profile/901466 901466] || 1962-03-16 || [[Belgrade]] ([[Zemun]]) || || 1998 || [[Serbistan û Montenegro]] || style=text-align:center|Mêr || niha [[Serbistan]]
|-
| [[Yona Kosashvili|Kosashvili, Yona]] || [https://ratings.fide.com/profile/2800080 2800080]  || 1970-07-03 || [[Tbîlîsî]] ||  || 1994 || [[Îsraêl]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Dragan Kosić|Kosić, Dragan]] || [https://ratings.fide.com/profile/900290 900290]  || 1970-02-15 || [[Sremska Mitrovica]] ||  || 1995 || [[Serbistan û Montenegro]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Montenegro]]
|-
| [[Nadezhda Kosintseva|Kosintseva, Nadezhda]] || [https://ratings.fide.com/profile/4134974 4134974]  || 1985-01-14 || [[Arkhangelsk]] ||  || 2011 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Jin ||[https://ratings.fide.com/crt/main219901.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Tatiana Kosintseva|Kosintseva, Tatiana]] || [https://ratings.fide.com/profile/4133471 4133471]  || 1986-04-11 || [[Arkhangelsk]] ||  || 2009 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Jin ||[https://ratings.fide.com/crt/main2882.JPG serîlêdana sernavî]
|-
| [[Anthony Kosten|Kosten, Anthony C.]] || [https://ratings.fide.com/profile/400114 400114]  || 1958-07-24 || [[London]] ||  || 1990 || [[Înglistan]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Fransa]]
|-
| [[Alexandra Kosteniuk|Kosteniuk, Alexandra]] || [https://ratings.fide.com/profile/4128125 4128125]  || 1984-04-23 || [[Perm, Rûsya|Perm]] ||  || 2004 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Jin ||niha [[Swîsre]]
|-
| [[Petr Kostenko|Kostenko, Petr]] || [https://ratings.fide.com/profile/13700669 13700669]  || 1976-02-16 || [[Kustanay]] ||  || 2006 || [[Qazaxistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Boris Kostić|Kostić, Boris]] ||   || 1887-02-24 || [[Vršac]] || 1963-11-03 || 1950 || [[Yugoslavya]] || style=text-align:center |Mêr ||Gaige
|-
| [[Vladimir Kostić|Kostić, Vladimir G.]] || [https://ratings.fide.com/profile/901482 901482]  || 1953-08-20 || [[Valjevo]] ||  || 2005 || [[Serbistan û Montenegro]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1496.jpg serîlêdana sernavî]; niha [[Serbistan]]
|-
| [[Vladimir Kosyrev|Kosyrev, Vladimir]] || [https://ratings.fide.com/profile/4122259 4122259] || 1980-11-07 || || || 2001 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Tigran Kotanjian|Kotanjian, Tigran]] || [https://ratings.fide.com/profile/13301250 13301250]  || 1981-09-01 || [[Êrîvan]] ||  || 2006 || [[Ermenistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Alexander Kotov|Kotov, Alexander]] ||   || 1913-08-12 || [[Tula, Rûsya|Tula]] || 1981-01-08 || 1950 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||Gaige
|-
| [[Vasilios Kotronias|Kotronias, Vasilios]] || [https://ratings.fide.com/profile/5900212 5900212]  || 1964-08-25 || [[Atîna]] ||  || 1990 || [[Yewnanistan]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Qibris]]; niha [[Yewnanistan]]
|-
| [[Pavel Kotsur|Kotsur, Pavel]] || [https://ratings.fide.com/profile/13700278 13700278]  || 1974-01-03 || [[Astana]] ||  || 1996 || [[Qazaxistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Bachar Kouatly|Kouatly, Bachar]] || [https://ratings.fide.com/profile/600032 600032]  || 1958-03-03 || [[Şam]] ||  || 1989 || [[Fransa]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Stamatis Kourkoulos-Arditis|Kourkoulos-Arditis, Stamatis]] || [https://ratings.fide.com/profile/4221990 4221990] || 1998-06-07 || || || 2023 || [[Yewnanistan]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main229174.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main226238.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Koustav Chatterjee]] || [https://ratings.fide.com/profile/25073060 25073060]  || 2003-07-21 || [[Kolkata]] ||  || 2023 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main229423.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Aleksandar Kovačević (sedrencbaz)|Kovačević, Aleksandar]] || [https://ratings.fide.com/profile/903124 903124]  || 1974-02-11 || [[Zurîx]] ||  || 2000 || [[Serbistan û Montenegro]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Serbistan]]
|-
| [[Blažimir Kovačević|Kovačević, Blažimir]] || [https://ratings.fide.com/profile/14502712 14502712]  || 1975-10-16 || [[Osijek]] ||  || 2018 || [[Kroatya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main222072.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Vlatko Kovačević|Kovačević, Vlatko]] || [https://ratings.fide.com/profile/14500078 14500078]  || 1942-03-26 || [[Dubrovnik]] ||  || 1976 || [[Yugoslavya]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Kroatya]]
|-
| [[Igor Kovalenko|Kovalenko, Igor]] || [https://ratings.fide.com/profile/14117908 14117908]  || 1988-12-29 || [[Novomoskovsk, Ukraine]] ||  || 2011 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219165.pdf serîlêdana sernavî]; dûre [[Letonya]], niha [[Ûkrayna]]
|-
| [[Andrei Kovalev (sedrencbaz)|Kovalev, Andrei]] || [https://ratings.fide.com/profile/13500023 13500023]  || 1961-11-07 || [[Vitebsk]] ||  || 1992 || [[Belarûs]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Vladislav Kovalev|Kovalev, Vladislav]] || [https://ratings.fide.com/profile/13504398 13504398]  || 1994-01-06 || [[Mînsk]] ||  || 2013 || [[Belarûs]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221614.pdf serîlêdana sernavî]; niha [[FIDE]]
|-
| [[Anton Kovalyov|Kovalyov, Anton]] || [https://ratings.fide.com/profile/114987 114987]  || 1992-03-04 || [[Xarkîv]] ||  || 2008 || [[Belarûs]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3735.jpg serîlêdana sernavî]; dûre [[Arjentîn]]; niha [[Kanada]]
|-
| [[Alexander Kovchan|Kovchan, Alexander]] || [https://ratings.fide.com/profile/14103052 14103052]  || 1983-10-21 || [[Chernigov]] ||  || 2002 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Ádám Kozák|Kozák, Ádám]] || [https://ratings.fide.com/profile/753246 753246]  || 2002-06-15 || [[Budapeşt]] ||  || 2020 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main226563.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Zdenko Kožul|Kožul, Zdenko]] || [https://ratings.fide.com/profile/14502879 14502879]  || 1966-05-21 || [[Bihać]] ||  || 1989 || [[Yugoslavya]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Bosniya û Herzegovîna]]; niha [[Kroatya]]
|-
| [[Jesse Kraai|Kraai, Jesse]] || [https://ratings.fide.com/profile/2002035 2002035]  || 1972-05-06 || [[Santa Fe]] ||  || 2007 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3061.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Yair Kraidman|Kraidman, Yair]] || [https://ratings.fide.com/profile/2800187 2800187]  || 1932-11-01 || [[Haifa]] ||  || 1976 || [[Îsraêl]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Māris Krakops|Krakops, Māris]] || [https://ratings.fide.com/profile/11600462 11600462] || 1978-04-03 || || || 1998 || [[Letonya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Martin Krämer|Krämer, Martin]] || [https://ratings.fide.com/profile/4671910 4671910]  || 1987-12-23 || [[Erfurt]] ||  || 2012 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220938.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Vladimir Kramnik|Kramnik, Vladimir]] || [https://ratings.fide.com/profile/4101588 4101588]  || 1975-06-25 || [[Tuapse]] ||  || 1992 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Alexander Krapivin|Krapivin, Alexander]] || [https://ratings.fide.com/profile/4154720 4154720]  || 1987-07-23 || [[Mosko]] ||  || 2007 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2569.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Michał Krasenkow|Krasenkow, Michał]] || [https://ratings.fide.com/profile/1113100 1113100]  || 1963-11-14 || [[Mosko]] ||  || 1989 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||berê Mikhail Krasenkov; dûre [[Rûsya]]; niha [[Polonya]]
|-
| [[Martyn Kravtsiv|Kravtsiv, Martyn]] || [https://ratings.fide.com/profile/14113147 14113147]  || 1990-11-26 || [[Lvîv]] ||  || 2009 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main4314.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Boris Kreiman|Kreiman, Boris]] || [https://ratings.fide.com/profile/2007770 2007770]  || 1976-06-07 || [[Mosko]] ||  || 2004 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Jan Krejčí (sedrencbaz)|Krejčí, Ján]] || [https://ratings.fide.com/profile/322156 322156] || 1992-09-27 || || || 2011 || [[Çekya|Komara Çekî]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main220257.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Jens Kristiansen|Kristiansen, Jens]] || [https://ratings.fide.com/profile/1400061 1400061]  || 1952-05-25 || [[Kopenhag]] ||  || 2012 || [[Danîmarka]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/view_source.phtml?code=70786 70786]
|-
| [[Stefán Kristjánsson|Kristjánsson, Stefán]] || 2301172  || 1982-12-08 || [[Reykjavîk]] || 2018-02-28 || 2011 || [[Îslenda]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220442.pdf serîlêdana sernavî]&lt;wbr/&gt;{{Refn|group=obit|1={{Jêder |url=http://www.ruv.is/frett/stefan-kristjansson-latinn |sernav=Stefán Kristjánsson látinn |tercimeya-sernav=Stefán Kristjánsson deceased |tarîx=1 adar 2018 |weşanger=Ríkisútvarpið |nivîskar=Brynjólfur Þór Gudmundsson |ziman=is }}}}
|-
| [[Leonid Kritz|Kritz, Leonid]] || [https://ratings.fide.com/profile/4653530 4653530]  || 1984-02-26 || [[Mosko]] ||  || 2003 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Egor Krivoborodov|Krivoborodov, Egor]] || [https://ratings.fide.com/profile/4155890 4155890]  || 1989-12-24 || [[Mosko]] ||  || 2011 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220406.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Sergei Krivoshey|Krivoshey, Sergei]] || [https://ratings.fide.com/profile/14102226 14102226]  || 1971-05-23 || [[Zhitomir]] ||  || 2006 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Nikolai Krogius|Krogius, Nikolai V.]] || [https://ratings.fide.com/profile/4100565 4100565]  || 1930-07-22 || [[Saratov]] || 2022-07-14 || 1964 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||Gaige; dûre [[Rûsya]]{{Refn|group=obit|1={{Jêder |url=https://fide.com/news/1865 |sernav=Nikolai Krogius (1930–2022) |weşanger=[[FIDE]] |tarîx=17 tîrmeh 2022 |roja-gihiştinê=18 tîrmeh 2022 }}}}
|-
| [[Yuri Kruppa|Kruppa, Yuri]] || [https://ratings.fide.com/profile/14100142 14100142] || 1964-06-21 || || || 1995 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Irina Krush|Krush, Irina]] || [https://ratings.fide.com/profile/2012782 2012782]  || 1983-12-24 || [[Odesa]] ||  || 2013 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Jin ||[https://ratings.fide.com/crt/main222309.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Dmitry Kryakvin|Kryakvin, Dmitry]] || [https://ratings.fide.com/profile/4153278 4153278]  || 1984-04-10 || [[Rostov-on-Don]] ||  || 2009 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main4018.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Mikhail Krylov|Krylov, Mikhail]] || [https://ratings.fide.com/profile/4151364 4151364]  || 1987-06-14 || [[Mosko]] ||  || 2012 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220522.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Leandro Krysa|Krysa, Leandro]] || [https://ratings.fide.com/profile/116807 116807]  || 1992-11-07 || [[Buenos Aires]] ||  || 2017 || [[Arjentîn]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main225492.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Yuriy Kryvoruchko|Kryvoruchko, Yuriy]] || [https://ratings.fide.com/profile/14109182 14109182]  || 1986-12-19 || [[Lvîv]] ||  || 2006 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1553.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Marcin Krzyżanowski|Krzyżanowski, Marcin]] || [https://ratings.fide.com/profile/1132199 1132199]  || 1994-01-11 || [[Rybnik]] ||  || 2020 || [[Polonya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main226707.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Robert Kuczyński|Kuczyński, Robert]] || [https://ratings.fide.com/profile/1100033 1100033]  || 1966-04-17 || [[Jelenia Góra]] ||  || 1993 || [[Polonya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Sergey Kudrin|Kudrin, Sergey]] || [https://ratings.fide.com/profile/2000164 2000164]  || 1959-09-07 || [[Novosibirsk]] ||  || 1984 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Kaido Külaots|Kulaots, Kaido]] || [https://ratings.fide.com/profile/4500261 4500261]  || 1976-02-28 || [[Pärnu]] ||  || 2001 || [[Estonya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Adam Kuligowski|Kuligowski, Adam]] || [https://ratings.fide.com/profile/1100092 1100092]  || 1955-12-24 || [[Warşova]] ||  || 1980 || [[Polonya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Davorin Kuljašević|Kuljašević, Davorin]] || [https://ratings.fide.com/profile/14506661 14506661]  || 1986-10-22 || [[Zagreb]] ||  || 2010 || [[Kroatya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219494.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Dharshan Kumaran|Kumaran, Dharshan]] || [https://ratings.fide.com/profile/401978 401978] || 1975-06-07 || || || 1997 || [[Înglistan]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Vitaly Kunin|Kunin, Vitaly]] || [https://ratings.fide.com/profile/4128737 4128737]  || 1983-10-02 || [[Mosko]] ||  || 2006 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Abhijit Kunte|Kunte, Abhijit]] || [https://ratings.fide.com/profile/5002265 5002265]  || 1977-03-03 || [[Pune]] ||  || 2000 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Viktor Kupreichik|Kupreichik, Viktor]] || 13500066  || 1949-07-03 || [[Mînsk]] || 2017-05-22 || 1980 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Belarûs]]
|-
| [[Bojan Kurajica|Kurajica, Bojan]] || [https://ratings.fide.com/profile/14400057 14400057]  || 1947-11-15 || [[Ljubljana]] ||  || 1974 || [[Yugoslavya]] || style=text-align:center |Mêr || niha [[Kroatya]]
|-
| [[Igor Kurnosov|Kurnosov, Igor]] || 4142527  || 1985-05-30 || [[Chelyabinsk]] || 2013-08-08 || 2003 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Rolando Kutirov|Kutirov, Rolando]] || [https://ratings.fide.com/profile/15000010 15000010] || 1962-01-23 || || || 1996 || [[Makedonyaya Bakur]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Temur Kuybokarov|Kuybokarov, Temur]] || [https://ratings.fide.com/profile/14203049 14203049]  || 2000-07-22 || [[Taşkend]] ||  || 2019 || [[Awistralya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main225626.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Alexey Kuzmin (sedrencbaz)|Kuzmin, Alexey]] || [https://ratings.fide.com/profile/4100794 4100794] || 1963-03-08 || || || 1995 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Gennady Kuzmin|Kuzmin, Gennady]] || 14100070  || 1946-01-19 || [[Mariinsk]] || 2020-02-28 || 1973 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||{{Refn|group=obit|1={{Jêder |url=https://ruchess.ru/news/all/ushel_iz_zhizni_gennadiy_kuzmin/ |sernav=Ушел из жизни Геннадий Павлович Кузьмин |tercimeya-sernav=Gennady Pavlovich Kuzmin passed away |weşanger=[[Chess Federation of Russia]] |ziman=ru |tarîx=28 sibat 2020 |roja-gihiştinê=28 çiriya pêşîn 2020 }}}}
|-
| [[Yuriy Kuzubov|Kuzubov, Yuriy]] || [https://ratings.fide.com/profile/14112906 14112906]  || 1990-01-26 || [[Sychyovka, Sychyovsky District, Smolensk Oblast|Sychyovka]] ||  || 2005 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1361.jpg serîlêdana sernavî]&lt;wbr/&gt;{{Refn|group=note|1=Cih û roja jidayikbûnê ji {{Jêder |url=http://www.chesspage.kiev.ua/index.php?z=visitcard.28 |sernav=КУЗУБОВ ЮРИЙ |tercimeya-sernav=Kuzubov Yuri |malper=www.chesspage.kiev.ua |tarîx=19 kanûna paşîn 2005 |ziman=uk |roja-gihiştinê=31 kanûna paşîn 2021 }}}}
|-
| [[Aloyzas Kveinys|Kveinys, Aloyzas]] || 12800040  || 1962-07-09 || [[Vilnius]] || 2018-07-26 || 1992 || [[Lîtvanya]] || style=text-align:center |Mêr ||{{Refn|group=obit|{{Jêder |url=http://www.lrytas.lt/sportas/startai/2018/07/26/news/mire-vienas-geriausiu-lietuvos-sachmatininku-aloyzas-kveinys-7083951/ |sernav=Liūdna žinia: mirė vienas geriausių Lietuvos šachmatininkų Aloyzas Kveinys |tercimeya-sernav=Sad news: one of the best Lithuanian chess players Aloyzas Kveinys has died |tarîx=26 tîrmeh 2018 |xebat=lrytas.lt |roja-gihiştinê=28 çiriya pêşîn 2020 |ziman=lt }}}}
|-
| [[Andrey Kvon|Kvon, Andrey]] || [https://ratings.fide.com/profile/14201356 14201356] || 1989-04-16 || [[Tashkent]] || || 2018 || [[Ûzbêkistan]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main221201.PDF serîlêdana sernavî]
|- {{Lenger|L}}
| [[Ottomar Ladva|Ladva, Ottomar]] || [https://ratings.fide.com/profile/4500024 4500024] || 1997-06-17 || [[Haapsalu]] || || 2016 || [[Estonya]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main225014.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Pablo Lafuente|Lafuente, Pablo]] || [https://ratings.fide.com/profile/108820 108820]  || 1985-02-20 || [[Buenos Aires]] ||  || 2008 || [[Arjentîn]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2462.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Maxime Lagarde|Lagarde, Maxime]] || [https://ratings.fide.com/profile/662399 662399]  || 1994-03-16 || [[Niort]] ||  || 2013 || [[Fransa]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221728.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Kateryna Lagno|Lagno, Kateryna]] || [https://ratings.fide.com/profile/14109336 14109336]  || 1989-12-27 || [[Lvîv]] ||  || 2007 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Jin ||[https://ratings.fide.com/crt/main2563.jpg serîlêdana sernavî]; niha [[Rûsya]]
|-
| [[Borko Lajthajm|Lajthajm, Borko]] || [https://ratings.fide.com/profile/916358 916358] || 1976-04-16 || [[Belgrade]] ([[Zemun]]) || || 2007 || [[Serbistan]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main2792.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Bogdan Lalić|Lalić, Bogdan]] || [https://ratings.fide.com/profile/409081 409081]  || 1964-03-08 || [[Zagreb]] ||  || 1988 || [[Yugoslavya]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Înglistan]]; niha [[Kroatya]]
|-
| [[M. R. Lalith Babu|Lalit Babu M. R.]] || [https://ratings.fide.com/profile/5024595 5024595]  || 1993-01-05 || [[Vijayawada]] ||  || 2012 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220614.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Erwin l'Ami|L'Ami, Erwin]] || [https://ratings.fide.com/profile/1007998 1007998]  || 1985-04-05 || [[Woerden]] ||  || 2005 || [[Holenda]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1340.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Jonas Lampert|Lampert, Jonas]] || [https://ratings.fide.com/card.phtml?event=1303759 1303759]  || 1997-08-27 || [[Hamburg]] ||  || 2020 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main225787.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Konstantin Landa|Landa, Konstantin]] || [https://ratings.fide.com/profile/4101685 4101685]  || 1972-05-22 || [[Omsk]] || 2022-10-12 || 1995 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||{{Refn|group=obit|1={{Jêder |url=https://ruchess.ru/news/all/ushel_iz_zhizni_konstantin_landa/ |sernav=Ушел из жизни Константин Ланда |tercimeya-sernav=Konstantin Landa passed away |ziman=ru |weşanger=[[Chess Federation of Russia]] |tarîx=12 çiriya pêşîn 2022 |roja-gihiştinê=12 çiriya pêşîn 2022 }}}}
|-
| [[Zigurds Lanka|Lanka, Zigurds]] || [https://ratings.fide.com/profile/11600047 11600047]  || 1960-05-21 || [[Baldone]] ||  || 1992 || [[Letonya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[David Lariño Nieto|Lariño Nieto, David]] || [https://ratings.fide.com/profile/2256444 2256444]  || 1989-05-22 || [[Esteiro]] ||  || 2013 || [[Spanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221296.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Bent Larsen|Larsen, Bent]] || 1400029 || 1935-03-04 || [[Tilsted]], nêzîkî [[Thisted]] || 2010-09-09 || 1956 || [[Danîmarka]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Alexander Lastin|Lastin, Alexander]] || 4119240 || 1976-10-30 || || 2015-01-23 || 1997 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Ralf Lau|Lau, Ralf]] || [https://ratings.fide.com/profile/4600134 4600134]  || 1959-10-19 || [[Delmenhorst]] ||  || 1986 || [[Almanyaya Rojava]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Almanya]]
|-
| [[Pierre Laurent-Paoli|Laurent-Paoli, Pierre]] || [https://ratings.fide.com/profile/26017962 26017962] || 2000-12-03 || || || 2023 || [[Fransa]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main230593.pdf serîlêdana sernavî] [https://ratings.fide.com/apps/246447.pdf IM Norm]
|-
| [[Tomas Laurušas|Laurušas, Tomas]] || [https://ratings.fide.com/profile/12803731 12803731]  || 1996-02-13 || [[Kaunas]] ||  || 2021 || [[Lîtvanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main222898.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main222898.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Joël Lautier|Lautier, Joël]] || [https://ratings.fide.com/profile/600016 600016] || 1973-04-12 || [[Scarborough, Toronto|Scarborough]] (niha parçeyekî [[Toronto]]) || || 1990 || [[Fransa]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[R. R. Laxman|Laxman, R. R.]] || [https://ratings.fide.com/profile/5005361 5005361]  || 1983-02-05 || [[Chennai]] ||  || 2009 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219089.JPG serîlêdana sernavî]
|-
| [[Darwin Laylo|Laylo, Darwin]] || [https://ratings.fide.com/profile/5201330 5201330] || 1980-06-01 || || || 2007 || [[Filîpîn]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Vladimir Lazarev|Lazarev, Vladimir]] || [https://ratings.fide.com/profile/4113250 4113250]  || 1964-06-05 || [[Saratov]] ||  || 2000 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Fransa]]
|-
| [[Denis Lazavik|Lazavik, Denis]] || [https://ratings.fide.com/profile/13515110 13515110] || 2006 || || || 2022 || [[Belarûs]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main229281.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Miroljub Lazić|Lazić, Miroljub]] || [https://ratings.fide.com/profile/900788 900788]  || 1966-06-28 || [[Lesnica (Trgovište)|Lesnica]] ||  || 1995 || [[Serbistan û Montenegro]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Serbistan]]
|-
| [[Viktor Láznička|Laznicka, Viktor]] || [https://ratings.fide.com/profile/316385 316385]  || 1988-01-09 || [[Pardubice]] ||  || 2006 || [[Çekoslovakya]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Çekya|Komara Çekî]]
|-
| [[Lê Quang Liêm]] || [https://ratings.fide.com/profile/12401137 12401137]  || 1991-03-13 || [[Ho Chi Minh City]] ||  || 2006 || [[Viyetnam]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2351.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Lê Tuấn Minh]] || [https://ratings.fide.com/profile/12401153 12401153] || 1996-10-21 || || || 2022 || [[Viyetnam]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main229966.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main223940.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Jean-Pierre Le Roux (sedrencbaz)|Le Roux, Jean-Pierre]] || [https://ratings.fide.com/profile/609404 609404]  || 1982-05-18 || [[Guingamp]] ||  || 2010 || [[Fransa]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2981.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Jiří Lechtýnský|Lechtýnský, Jiří]] || [https://ratings.fide.com/profile/300217 300217]  || 1947-11-25 || [[Jablonec nad Nisou]] ||  || 1982 || [[Çekya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Koen Leenhouts|Leenhouts, Koen]] || [https://ratings.fide.com/profile/1008439 1008439]  || 1984-01-10 || [[Oostburg]] ||  || 2023 || [[Holenda]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main227876.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main1625.jpg IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Nikolay Legky|Legky, Nikolay A.]] || [https://ratings.fide.com/profile/14100312 14100312] || 1955-04-11 || || || 1994 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center|Mêr || niha [[Fransa]]
|-
| [[Heinz Lehmann (sedrencbaz)|Lehmann, Heinz]] ||   || 1921-10-20 || [[Kaliningrad]] || 1995-06-08 || 1992 || [[Almanyaya Rojava]] || style=text-align:center |Mêr ||fexrî; dûre [[Almanya]]
|-
| [[Lei Tingjie]] || [https://ratings.fide.com/profile/8605114 8605114]  || 1997-03-03 || [[Chongqing]] ||  || 2017 || [[Çîn]] || style=text-align:center |Jin ||[https://ratings.fide.com/crt/main224496.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Anatoly Lein|Lein, Anatoly]] || 2000270  || 1931-03-28 || [[Leningrad]] || 2018-03-01 || 1968 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||Gaige; dûre [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]
|-
| [[Rafael Leitão|Leitão, Rafael]] || [https://ratings.fide.com/profile/2101246 2101246]  || 1979-12-28 || [[São Luís, Maranhão]] ||  || 1998 || [[Brezîl]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Peter Leko|Leko, Peter]] || [https://ratings.fide.com/profile/703303 703303]  || 1979-09-08 || [[Subotica]] ||  || 1994 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Damián Lemos (sedrencbaz)|Lemos, Damián]] || [https://ratings.fide.com/profile/113581 113581]  || 1990-04-02 || [[Buenos Aires]] ||  || 2009 || [[Arjentîn]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3930.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Aleksandr Lenderman|Lenderman, Aleksandr]] || [https://ratings.fide.com/profile/2021285 2021285]  || 1989-09-23 || [[Leningrad]] ||  || 2010 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219316.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Levente Lengyel|Lengyel, Levente]] || 700541  || 1933-06-13 || [[Debrecen]] || 2014-08-18 || 1964 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Luka Lenič|Lenič, Luka]] || [https://ratings.fide.com/profile/14603853 14603853]  || 1988-05-13 || [[Ljubljana]] ||  || 2007 || [[Slovenya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3399.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Manuel León Hoyos|León Hoyos, Manuel]] || [https://ratings.fide.com/profile/5105269 5105269]  || 1989-02-10 || [[Mérida, Yucatán]] ||  || 2008 || [[Meksîk]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3729.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Konstantin Lerner|Lerner, Konstantin]] || 14100061  || 1950-02-28 || [[Odesa]] || 2011-09-24 || 1986 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Ûkrayna]]
|-
| [[Alexandre Lesiège|Lesiège, Alexandre]] || [https://ratings.fide.com/profile/2600170 2600170]  || 1975-08-18 || [[Montreal]] ||  || 1998 || [[Kanada]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Arkadiusz Leniart|Leniart, Arkadiusz]] || [https://ratings.fide.com/card.phtml?event=1124226 1124226]  || 1991-06-20 || [[Warşova]] ||  || 2020 || [[Polonya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main228878.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Ronen Lev|Lev, Ronen]] || [https://ratings.fide.com/profile/2800063 2800063] || 1968-09-22 || || || 1994 || [[Îsraêl]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Grigory Levenfish|Levenfish, Grigory]] ||   || 1889-03-21 || [[Petrokov]] || 1961-02-09 || 1950 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||Gaige
|-
| [[Ivan Leventić|Leventić, Ivan]] || [https://ratings.fide.com/profile/14500442 14500442] || 1970-09-21 || || || 2005 || [[Kroatya]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main1563.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Evgeny A. Levin|Levin, Evgeny A.]] || [https://ratings.fide.com/profile/4182596 4182596] || 1990-06-26 || Rûsya || || 2010 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main219368.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Felix Levin|Levin, Felix]] || [https://ratings.fide.com/profile/4650905 4650905]  || 1958-11-05 || [[Lvîv]] ||  || 1998 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Jonathan Levitt|Levitt, Jonathan P.]] || [https://ratings.fide.com/profile/400220 400220]  || 1963-06-03 || [[London]] ||  || 1990 || [[Înglistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Li Chao (sedrencbaz)|Li Chao]] || [https://ratings.fide.com/profile/8604436 8604436]  || 1989-04-21 || [[Taiyuan]] ||  || 2007 || [[Çîn]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3264.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Li Di (sedrencbaz)|Li Di]] || [https://ratings.fide.com/profile/8607508 8607508]  || 1999-12-15 || [[Chengdu]] ||  || 2019 || [[Çîn]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main226266.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Ruifeng Li|Li Ruifeng]] || [https://ratings.fide.com/profile/2061074 2061074]  || 2001-09-14 || [[Hangzhou]] ||  || 2017 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main224996.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Li Shilong]] || [https://ratings.fide.com/profile/8600678 8600678] || 1977-08-10 || || || 2002 || [[Çîn]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Awonder Liang|Liang, Awonder]] || [https://ratings.fide.com/profile/2056437 2056437]  || 2003-04-09 || [[Madison, Wisconsin]] ||  || 2017 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main224957.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Liang Chong]] || [https://ratings.fide.com/profile/8600899 8600899]  || 1980-01-29 || [[Guangzhou]] ||  || 2004 || [[Çîn]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Liang Jinrong]] || [https://ratings.fide.com/profile/8600066 8600066]  || 1960-05-21 || [[Guangdong]] ||  || 1998 || [[Çîn]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Vladimir Liberzon|Liberzon, Vladimir]] ||   || 1937-03-23 || [[Mosko]] || 1996-08-04 || 1965 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Îsraêl]]
|-
| [[Fabien Libiszewski|Libiszewski, Fabien]] || [https://ratings.fide.com/profile/616834 616834]  || 1984-01-05 || [[Saint-Étienne]] ||  || 2009 || [[Fransa]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3836.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Kjetil Aleksander Lie|Lie, Kjetil A.]] || [https://ratings.fide.com/profile/1501984 1501984]  || 1980-11-18 || [[Porsgrunn]] ||  || 2005 || [[Norwêc]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1359.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Tomáš Likavský|Likavský, Tomáš]] || [https://ratings.fide.com/profile/14900483 14900483]  || 1971-07-28 || [[Zvolen]] ||  || 2005 || [[Slovakya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main554.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Andor Lilienthal|Lilienthal, Andor]] || 700436  || 1911-05-05 || [[Mosko]] || 2010-05-08 || 1950 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Mecaristan]]
|-
| [[Darcy Lima|Lima, Darcy]] || [https://ratings.fide.com/profile/2100045 2100045]  || 1962-05-22 || [[Rio de Janeiro]] ||  || 1997 || [[Brezîl]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Lin Chen (sedrencbaz)|Lin Chen]] || [https://ratings.fide.com/profile/8602298 8602298]  || 1988-09-14 || [[Jiangsu]] ||  || 2016 || [[Çîn]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main224480.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Daniil Lintchevski|Lintchevski, Daniil]] || [https://ratings.fide.com/profile/4171055 4171055]  || 1990-05-17 || [[Gatchina]] ||  || 2009 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main4017.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Eran Liss|Liss, Eran]] || [https://ratings.fide.com/profile/2800721 2800721] || 1975-07-02 || || || 1995 || [[Îsraêl]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Liu Qingnan]] || [https://ratings.fide.com/profile/8603294 8603294]  || 1992-05-23 || [[Shandong]] ||  || 2015 || [[Çîn]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main223701.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Liu Yan (sedrencbaz)|Liu Yan]] || [https://ratings.fide.com/profile/8608962 8608962]  || 2000-03-29 || [[Chongqing]] ||  || 2018 || [[Çîn]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main226321.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Leon Livaic|Livaic, Leon]] || [https://ratings.fide.com/profile/14531534 14531534]  || 2000-10-16 || [[Zagreb]] ||  || 2022 || [[Kroatya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main228623.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main224825.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Ljubomir Ljubojević|Ljubojević, Ljubomir]] || [https://ratings.fide.com/profile/900010 900010]  || 1950-11-02 || [[Užice]] ||  || 1971 || [[Yugoslavya]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Serbistan]]
|-
| [[Miguel Llanes Hurtado|Llanes Hurtado, Miguel]] || [https://ratings.fide.com/profile/2206706 2206706]  || 1978-10-05 || [[Don Benito]] ||  || 2008 || [[Spanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3406.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Sergei Lobanov (sedrencbaz)|Lobanov, Sergei]] || [https://ratings.fide.com/profile/24183750 24183750]  || 2001-05-19 || [[Sankt Petersburg, Rûsya]] ||  || 2022 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main227317.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main222512.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Eric Lobron|Lobron, Eric]] || [https://ratings.fide.com/profile/4600037 4600037]  || 1960-05-07 || [[Fîladelfiya]] ||  || 1982 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Lorenzo Lodici|Lodici, Lorenzo]] || [https://ratings.fide.com/profile/884189 884189] || 2000-04-16 || [[Brescia]] || || 2021 || Italy || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main229270.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main224616.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Valery Loginov|Loginov, Valery A]] || [https://ratings.fide.com/profile/4126297 4126297]  || 1955-12-13 || [[Syzran]] ||  || 1991 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Semyon Lomasov|Lomasov, Semyon]] || [https://ratings.fide.com/profile/24164879 24164879] || 2002-02-04 || || || 2021 || Rûsya || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main225588.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main223829.pdf IM serîlêdana sernavî]; niha [[Îsraêl]]
|-
| [[William Lombardy|Lombardy, William]] || 2000415  || 1937-12-04 || [[New York City]] || 2017-10-13 || 1960 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||Gaige{{Refn|group=obit|1={{Jêder |url=https://www.chess.com/news/view/gm-william-lombardy-1937-2017-2017 |sernav=GM William Lombardy, 1937–2017 |paşnav=Klein |pêşnav=Mike |xebat=Chess.com |roja-gihiştinê=2017-10-13 }}}}
|-
| [[Davit Lomsadze|Lomsadze, Davit]] || [https://ratings.fide.com/profile/13603450 13603450] || 1991-02-12 || || || 2016 || [[Gurcistan]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main221660.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Josep Manuel López Martínez|López Martínez, Josep Manuel]] || [https://ratings.fide.com/profile/2212943 2212943]  || 1980-04-24 || [[Barselona]] ||  || 2007 || [[Spanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1500.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Denis Lopushnoy|Lopushnoy, Denis]] || [https://ratings.fide.com/profile/4123395 4123395] || 1977-01-30 || || || 2000 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Martín Lorenzini|Lorenzini, Martin]] || [https://ratings.fide.com/profile/105570 105570]  || 1975-09-26 || [[Santa Fe de la Vera Cruz]] ||  || 2014 || [[Arjentîn]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main222148.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Shahin Lorparizangeneh|Lorparizangeneh, Shahin]] || [https://ratings.fide.com/profile/12521604 12521604]  || 1999-01-16 || [[Îsfehan]] ||  || 2017 || [[Îran]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main224366.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Smbat Lputian|Lputian, Smbat G.]] || [https://ratings.fide.com/profile/13300024 13300024]  || 1958-02-14 || [[Êrîvan]] ||  || 1984 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Ermenistan]]
|-
| [[Lu Shanglei]] || [https://ratings.fide.com/profile/8603332 8603332]  || 1995-07-10 || [[Liaoning]] ||  || 2011 || [[Çîn]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220256.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Nikolas Lubbe|Lubbe, Nikolas]] || [https://ratings.fide.com/profile/4694031 4694031]  || 1990-08-14 || [[Wilhelmshaven]] ||  || 2023 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main228383.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main222101.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Aleksei Lugovoi|Lugovoi, Aleksei]] || [https://ratings.fide.com/profile/4116194 4116194] || 1975-03-05 || || || 1998 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Maxim Lugovskoy|Lugovskoy, Maxim]] || [https://ratings.fide.com/profile/24126454 24126454]  || 1996-08-14 || [[Kurganinsk]] ||  || 2017 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main225461.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Igor Liutsko|Liutsko, Igor]] || [https://ratings.fide.com/profile/13500716 13500716]  || 1962-04-06 || [[Mînsk]] ||  || 2004 || [[Belarûs]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Péter Lukács|Lukács, Péter]] || [https://ratings.fide.com/profile/700142 700142]  || 1950-07-09 || [[Budapeşt]] ||  || 1986 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Valentin Lukov|Lukov, Valentin]] || [https://ratings.fide.com/profile/2900157 2900157]  || 1955-12-11 || [[Pazardzhik]] ||  || 1988 || [[Bulgaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Erik Lundin|Lundin, Erik]] ||   || 1904-07-02 || [[Stokholm]] || 1988-12-05 || 1983 || [[Swêd]] || style=text-align:center |Mêr ||fexrî
|-
| [[Andrey Lunev (sedrencbaz)|Lunev, Andrey]] || [https://ratings.fide.com/profile/4120957 4120957] || 1969-01-21 || || || 2001 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Mircea-Sergiu Lupu|Lupu, Mircea-Sergiu]] || [https://ratings.fide.com/profile/621501 621501]  || 1962-08-28 || [[Negrești]] ||  || 1995 || [[Romanya]] || style=text-align:center |Mêr ||;{{Refn|group=note|1=''FIDE Golden Book'' dibêjê sala sernavî 1994; Di Felice dibêje 1995.}} niha [[Fransa]]
|-
| [[Constantin Lupulescu|Lupulescu, Constantin]] || [https://ratings.fide.com/profile/1207822 1207822]  || 1984-03-25 || [[Buftea]] ||  || 2006 || [[Romanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Thomas Luther|Luther, Thomas]] || [https://ratings.fide.com/profile/4611420 4611420]  || 1969-11-04 || [[Erfurt]] ||  || 1994 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Anatoly Lutikov|Lutikov, Anatoly]] ||   || 1933-02-05 || [[Leningrad]] || 1989-10-15 || 1974 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Christopher Lutz|Lutz, Christopher]] || [https://ratings.fide.com/profile/4600193 4600193]  || 1971-02-24 || [[Neukirchen-Vluyn]] ||  || 1992 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Moulthun Ly|Ly, Moulthun]] || [https://ratings.fide.com/profile/3204405 3204405] || 1991-11-20 || Cambodia || || 2016 || [[Australia]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main224562.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Igor Lysyj|Lysyj, Igor]] || [https://ratings.fide.com/profile/4150120 4150120] || 1987-01-01 || [[Nizhny Tagil]] || || 2007 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main2574.jpg serîlêdana sernavî]
|- {{Lenger|M}}
| [[Ma Qun]] || [https://ratings.fide.com/profile/8603154 8603154] || 1991-11-09 || [[Shandong]] || || 2013 || [[Çîn]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main221114.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Anatoly Machulsky|Machulsky, Anatoly]] || 4100417  || 1956-09-24 || [[Bezhetsk]] || 2017-02-17 || 1991 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Bartłomiej Macieja|Macieja, Bartłomiej]] || [https://ratings.fide.com/profile/1104306 1104306]  || 1977-10-04 || [[Warşova]] ||  || 1998 || [[Polonya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Jordi Magem Badals|Magem Badals, Jordi]] || [https://ratings.fide.com/profile/2200074 2200074]  || 1967-08-24 || [[Manresa]] ||  || 1994 || [[Spanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Elmar Magerramov|Magerramov, Elmar]] || [https://ratings.fide.com/profile/13400142 13400142]  || 1958-04-10 || [[Bakû]] ||  || 1992 || [[Azerbaycan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Davit Maghalashvili|Maghalashvili, Davit]] || [https://ratings.fide.com/profile/13602276 13602276] || 1987-06-27 || || || 2014 || [[Gurcistan]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main1853.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Parham Maghsoodloo|Maghsoodloo, Parham]] || [https://ratings.fide.com/profile/12539929 12539929]  || 2000-08-11 || [[Gurgan, Gulistan]] ||  || 2016 || [[Îran]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main224286.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Magaram Magomedov|Magomedov, Magaram]] || [https://ratings.fide.com/profile/4156757 4156757]  || 1966-05-20 || [[Khuri, Republic of Dagestan|Khuri]] ||  || 1998 || [[Tacîkistan]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Rûsya]]
|-
| [[Morteza Mahjoob|Mahjoob Zardast, Morteza]] || [https://ratings.fide.com/profile/12500798 12500798]  || 1980-03-20 || [[Tehran]] ||  || 2007 || [[Îran]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2789.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Romuald Mainka|Mainka, Romuald]] || [https://ratings.fide.com/profile/4600258 4600258]  || 1963-05-15 || [[Gliwice]] ||  || 1993 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Nikita Maiorov|Maiorov, Nikita]] || [https://ratings.fide.com/profile/13501720 13501720]  || 1985-04-19 || [[Vitebsk]] ||  || 2007 || [[Belarûs]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3384.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Oleg Maiorov|Maiorov, Oleg]] || [https://ratings.fide.com/profile/4119916 4119916] || 1971-07-21 || || || 1999 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Jens-Uwe Maiwald|Maiwald, Jens-Uwe]] || [https://ratings.fide.com/profile/4612396 4612396]  || 1974-05-06 || [[Dresden]] ||  || 1999 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Sergey Makarichev|Makarichev, Sergey]] || [https://ratings.fide.com/profile/4100468 4100468]  || 1953-11-17 || [[Mosko]] ||  || 1976 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Rûsya]]
|-
| [[Denis Makhnev|Makhnev, Denis]] || [https://ratings.fide.com/profile/13707647 13707647]  || 2000-02-20 || [[Pavlodar]] ||  || 2021 || [[Qazaxistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main227349.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Marat Makarov|Makarov, Marat]] || [https://ratings.fide.com/profile/4101103 4101103] || 1963-05-07 || || || 1993 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Vladimir Makogonov|Makogonov, Vladimir]] ||   || 1904-08-27 || [[Naxçivan (bajar)|Naxçivan]] || 1993-01-02 || 1987 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||fexrî
|-
| [[Andrei Maksimenko|Maksimenko, Andrei]] || [https://ratings.fide.com/profile/14100584 14100584]  || 1969-12-07 || [[Cherkasy]] ||  || 1995 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Vadim Malakhatko|Malakhatko, Vadim]] || [https://ratings.fide.com/profile/14104202 14104202]  || 1977-03-22 || [[Kîev]] || 2023-06-05 || 1999 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Belçîka]]{{Refn|group=obit|1={{Jêder |paşnav=Doggers |pêşnav=Peter |url=https://www.chess.com/news/view/vadim-malakhatko-1977-2023 |sernav=Vadim Malakhatko (1977–2023) |weşanger=[[Chess.com]] |tarîx=8 hezîran 2023 |roja-gihiştinê=5 tîrmeh 2023 }}}}
|-
| [[Vladimir Malakhov (sedrencbaz)|Malakhov, Vladimir]] || [https://ratings.fide.com/profile/4120787 4120787]  || 1980-11-27 || [[Ivanovo]] ||  || 1998 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Vladimir Malaniuk|Malaniuk, Vladimir]] || 14100177  || 1957-07-21 || [[Arkhangelsk]] || 2017-07-02 || 1987 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Ûkrayna]]
|-
| [[Pavel Maletin|Maletin, Pavel]] || [https://ratings.fide.com/profile/4146786 4146786]  || 1986-11-06 || [[Novosibirsk]] ||  || 2007 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2575.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Burkhard Malich|Malich, Burkhard]] || [https://ratings.fide.com/profile/4611330 4611330]  || 1936-11-29 || [[Świdnica|Schweidnitz-Świdnica]] ||  || 1975 || [[Komara Demokratîk a Almanyayê]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Almanya]]
|-
| [[Vasily Malinin|Malinin, Vasily B.]] || [https://ratings.fide.com/profile/4140249 4140249]  || 1956-04-26 || [[Petrozavodsk]] || 2020-11-22 || 2003 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||{{Refn|group=obit|1={{Jêder |url=http://chess-news.ru/node/27499 |sernav=Василий Малинин (1956–2020) |tercimeya-sernav=Vasily Malinin (1956–2020) |weşanger=Chess-News.ru |tarîx=27 çiriya paşîn 2020 |ziman=ru |roja-gihiştinê=2 tîrmeh 2021 |roja-arşîvê=26 çiriya paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201126222130/http://chess-news.ru/node/27499 |rewşa-urlyê=mirî }}}}
|-
| [[Vidmantas Mališauskas|Mališauskas, Vidmantas]] || [https://ratings.fide.com/profile/12800031 12800031] || 1963-08-04 || || || 1993 || [[Lîtvanya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Nidjat Mamedov|Mamedov, Nidjat]] || [https://ratings.fide.com/profile/13400819 13400819]  || 1985-04-02 || [[Naxçivan (bajar)|Naxçivan]] ||  || 2006 || [[Azerbaycan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Rauf Mamedov|Mamedov, Rauf]] || [https://ratings.fide.com/profile/13401653 13401653]  || 1988-04-26 || [[Bakû]] ||  || 2004 || [[Azerbaycan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Shakhriyar Mamedyarov|Mamedyarov, Shakhriyar]] || [https://ratings.fide.com/profile/13401319 13401319]  || 1985-04-12 || [[Sumgait]] ||  || 2002 || [[Azerbaycan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Zaur Mammadov (sedrencbaz)|Mammadov, Zaur]] || [https://ratings.fide.com/profile/13401033 13401033]  || 1994-04-16 || [[Bakû]] ||  || 2015 || [[Azerbaycan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219164.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Mikuláš Maník|Maník, Mikuláš]] || [https://ratings.fide.com/profile/14900734 14900734]  || 1975-05-26 || [[Košice]] ||  || 2006 || [[Slovakya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2273.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Marius Manolache|Manolache, Marius]] || [https://ratings.fide.com/profile/1201530 1201530]  || 1973-04-22 || [[Galați]] ||  || 2007 || [[Romanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2955.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Ilan Manor|Manor, Ilan]] || [https://ratings.fide.com/profile/2800110 2800110]  || 1969-10-26 || [[Haifa]] ||  || 1996 || [[Îsraêl]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Cyril Marcelin|Marcelin, Cyril]] || [https://ratings.fide.com/profile/607274 607274]  || 1979-03-16 || [[Suresnes]] ||  || 2002 || [[Fransa]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[David Marciano (sedrencbaz)|Marciano, David]] || [https://ratings.fide.com/profile/600423 600423]  || 1969-07-04 || [[Toulouse]] ||  || 1998 || [[Fransa]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Monako]]
|-
| [[Sandro Mareco|Mareco, Sandro]] || [https://ratings.fide.com/profile/112275 112275]  || 1987-05-13 || [[Haedo, Buenos Aires|Haedo]] ||  || 2010 || [[Arjentîn]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219358.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Giorgi Margvelashvili (sedrencbaz)|Margvelashvili, Giorgi]] || [https://ratings.fide.com/profile/13602926 13602926]  || 1990-02-09 || [[Tbîlîsî]] ||  || 2010 || [[Gurcistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3643.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Nelson Mariano|Mariano, Nelson]] || [https://ratings.fide.com/profile/5200610 5200610]  || 1974-06-28 || [[Manîla]] ||  || 2004 || [[Filîpîn]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Mihail Marin|Marin, Mihail]] || [https://ratings.fide.com/profile/1200020 1200020]  || 1965-04-21 || [[Bûkareşt]] ||  || 1993 || [[Romanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Sergio Mariotti|Mariotti, Sergio]] || [https://ratings.fide.com/profile/800023 800023]  || 1946-08-10 || [[Firenze]] ||  || 1974 || [[Îtalya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Rudolf Marić|Marić, Rudolf]] ||   || 1927-05-13 || [[Novî Sad]] || 1990-08-26 || 1990 || [[Yugoslavya]] || style=text-align:center |Mêr ||fexrî
|-
| [[Slavoljub Marjanović|Marjanović, Slavoljub]] || [https://ratings.fide.com/profile/900354 900354]  || 1955-01-06 || [[Lalinac (Niš)]] ||  || 1978 || [[Yugoslavya]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Serbistan]]
|-
| [[Ján Markoš|Markoš, Ján]] || [https://ratings.fide.com/profile/14903474 14903474]  || 1985-07-02 || [[Banská Bystrica]] ||  || 2007 || [[Slovakya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2758.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[David S. Markosian|Markosian, David S.]] || [https://ratings.fide.com/profile/13300466 13300466]  || 1972-01-24 || [[Xankendi]] ||  || 2008 || [[Ermenistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3284.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Miroslav Marković (sedrencbaz)|Marković, Miroslav]] || [https://ratings.fide.com/profile/901504 901504] || 1973-05-08 || || || 1999 || [[Serbistan û Montenegro]] || style=text-align:center|Mêr || niha [[Serbistan]]
|-
| [[Tomasz Markowski (sedrencbaz)|Markowski, Tomasz]] || [https://ratings.fide.com/profile/1105680 1105680]  || 1975-07-30 || [[Głogów]] ||  || 1998 || [[Polonya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Robert Markuš|Markuš, Robert]] || [https://ratings.fide.com/profile/921637 921637]  || 1983-10-07 || [[Bačka Topola]] ||  || 2004 || [[Serbistan û Montenegro]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Serbistan]]
|-
| [[Géza Maróczy|Maróczy, Géza]] ||   || 1870-03-03 || [[Szeged]] || 1951-05-29 || 1950 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||Gaige
|-
| [[Dražen Marović|Marović, Dražen]] || [https://ratings.fide.com/profile/14500183 14500183]  || 1938-01-14 || [[Split, Croatia|Split]] ||  || 1975 || [[Yugoslavya]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Kroatya]]
|-
| [[Jose Eduardo Martinez Alcantara|Martinez Alcantara, Jose Eduardo]] || [https://ratings.fide.com/profile/3805662 3805662]  || 1999-01-31 || [[Lîma]] ||  || 2018 || [[Perû]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main226271.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Lelys Stanley Martinez Duany|Martinez Duany, Lelys Stanley]] || [https://ratings.fide.com/profile/3504727 3504727]  || 1985-07-10 || [[Santiago de Cuba]] ||  || 2009 || [[Kûba]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219085.doc serîlêdana sernavî]
|-
| [[Saša Martinović (sedrencbaz)|Martinović, Saša]] || [https://ratings.fide.com/profile/14509792 14509792] || 1991-07-15 || || || 2011 || [[Kroatya]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main220007.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Slobodan Martinović|Martinović, Slobodan]] || 900931  || 1945-07-25 || [[Belgrad]] || 2015-01-10 || 1979 || [[Yugoslavya]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Serbistan]]
|-
| [[Haik M. Martirosyan|Martirosyan, Haik M.]] || [https://ratings.fide.com/profile/13306553 13306553]  || 2000-07-14 || [[Artashat]] ||  || 2017 || [[Ermenistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main223096.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Konstantin Maslak|Maslak, Konstantin]] || [https://ratings.fide.com/profile/4130901 4130901]  || 1984-08-27 || [[Volgograd]] ||  || 2008 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3612.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Athanasios Mastrovasilis|Mastrovasilis, Athanasios]] || [https://ratings.fide.com/profile/4201990 4201990] || 1979-04-18 || || || 2005 || [[Yewnanistan]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main1488.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Dimitrios Mastrovasilis|Mastrovasilis, Dimitrios]] || [https://ratings.fide.com/profile/4202694 4202694] || 1983-06-12 || || || 2003 || [[Yewnanistan]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Carlos Matamoros Franco|Matamoros Franco, Carlos S.]] || [https://ratings.fide.com/profile/3600017 3600017] || 1966-12-17 || || || 2002 || [[Ekuador]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Aleksandar Matanović|Matanović, Aleksandar]] || [https://ratings.fide.com/profile/900230 900230] || 1930-05-23 || [[Belgrade]] || 2023-08-09 || 1955 || [[Yugoslavya]] || style=text-align:center|Mêr || Gaige; dûre [[Serbistan]]{{Refn|group=obit|1={{Jêder |sernav=GM Aleksandar Matanovic dies at 93 |url=https://en.chessbase.com/post/aleksandar-matanovic-dies-at-93 |weşanger=[[ChessBase.com]] |tarîx=10 tebax 2023 |roja-gihiştinê=10 tebax 2023 }}}}
|-
| [[Ramon Mateo|Mateo, Ramon]] || [https://ratings.fide.com/profile/6400019 6400019]  || 1958-06-23 || [[Santo Domingo]] ||  || 2008 || [[Komara Domînîk]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3211.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Nikita Matinian|Matinian, Nikita]] || [https://ratings.fide.com/profile/24129100 24129100]  || 1992-04-21 || [[Aygehovit]] ||  || 2017 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221613.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Gennady Matjushin|Matjushin, Gennady]] || [https://ratings.fide.com/profile/14107910 14107910]  || 1984-08-23 || [[Makîyîvka]] ||  || 2007 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2767.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Maxim Matlakov|Matlakov, Maxim]] || [https://ratings.fide.com/profile/4168003 4168003]  || 1991-03-05 || [[Sankt Petersburg, Rûsya]] ||  || 2010 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219274.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Sergei Matsenko|Matsenko, Sergei]] || [https://ratings.fide.com/profile/4170083 4170083]  || 1990-06-21 || [[Chelyabinsk]] ||  || 2018 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main225365.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Everaldo Matsuura|Matsuura, Everaldo]] || [https://ratings.fide.com/profile/2100169 2100169]  || 1970-10-01 || [[Maringá]] ||  || 2011 || [[Brezîl]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219829.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Milan Matulović|Matulović, Milan]] || 900362  || 1935-06-10 || [[Belgrad]] || 2013-10-09 || 1965 || [[Yugoslavya]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Serbistan]]
|-
| [[Michał Matuszewski|Matuszewski, Michał]] || [https://ratings.fide.com/profile/1129775 1129775]  || 1993-01-06 || [[Warşova]] ||  || 2019 || [[Polonya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main227452.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Viktor Matviishen|Matviishen, Viktor]] || [https://ratings.fide.com/profile/14129850 14129850]  || 2002-01-10 || [[Vinnytsia]] ||  || 2022 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main227228.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Marc'Andria Maurizzi|Maurizzi, Marc Andria]] || [https://ratings.fide.com/profile/36083534 36083534]  || 2007-05-16 || [[Bastia]] ||  || 2021 || [[Fransa]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main229101.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main227573.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Dmitry Maximov|Maximov, Dmitry]] || [https://ratings.fide.com/profile/14105659 14105659]  || 1984-07-20 || [[Dnîpro]] ||  || 2008 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2419.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Sébastien Mazé|Mazé, Sébastien]] || [https://ratings.fide.com/profile/613762 613762]  || 1984-02-08 || [[Parîs]] ||  || 2007 || [[Fransa]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2747.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Neil McDonald (sedrencbaz)|McDonald, Neil]] || [https://ratings.fide.com/profile/400629 400629]  || 1967-01-21 || [[Gravesend]] ||  || 1996 || [[Înglistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Colin McNab|McNab, Colin A.]] || [https://ratings.fide.com/profile/2400030 2400030]  || 1961-02-03 || [[Dundee]] ||  || 1992 || [[Skotlenda]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Luke McShane|McShane, Luke J.]] || [https://ratings.fide.com/profile/404853 404853]  || 1984-01-07 || [[London]] ||  || 2000 || [[Înglistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Mikheil Mchedlishvili|Mchedlishvili, Mikheil]] || [https://ratings.fide.com/profile/13600966 13600966] || 1979-06-04 || || || 2002 || [[Gurcistan]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Henrique Mecking|Mecking, Henrique]] || [https://ratings.fide.com/profile/2100010 2100010]  || 1952-01-23 || [[Santa Cruz do Sul]] ||  || 1972 || [[Brezîl]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Edmar Mednis|Mednis, Edmar]] || 2000440  || 1937-03-22 || [[Rîga]] || 2002-02-13 || 1980 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Eduard Meduna|Meduna, Eduard]] || [https://ratings.fide.com/profile/300055 300055]  || 1950-09-11 || [[Prag]] ||  || 1987 || [[Çekoslovakya]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Çekya|Komara Çekî]]
|-
| [[Zoltán Medvegy|Medvegy, Zoltán]] || [https://ratings.fide.com/profile/708402 708402] || 1979-03-21 || || || 2002 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Susanto Megaranto|Megaranto, Susanto]] || [https://ratings.fide.com/profile/7101384 7101384]  || 1987-10-08 || [[Indramayu]] ||  || 2004 || [[Îndonezya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Georg Meier (sedrencbaz)|Meier, Georg]] || [https://ratings.fide.com/profile/4675789 4675789]  || 1987-08-26 || [[Trier]] ||  || 2007 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2968.jpg serîlêdana sernavî]; niha [[Uruguay]]
|-
| [[Viesturs Meijers|Meijers, Viesturs]] || [https://ratings.fide.com/profile/11600314 11600314]  || 1967-12-05 || [[Limbaži]] ||  || 2004 || [[Letonya]] || style=text-align:center |Mêr ||{{Refn|group=note|1=Di Felice dibêje sala sernavî 2005 e, lê belê ''FIDE Golden Book'' dibêje 2004.}}
|-
| [[Jakob Meister|Meister, Jakob]] || [https://ratings.fide.com/profile/4102541 4102541]  || 1955-09-11 || [[Kopeysk]] ||  || 2008 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3662.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Krikor Sevag Mekhitarian|Mekhitarian, Krikor Sevag]] || [https://ratings.fide.com/profile/2107660 2107660]  || 1986-11-15 || [[São Paulo]] ||  || 2010 || [[Brezîl]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219509.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Hrant Melkumyan|Melkumyan, Hrant]] || [https://ratings.fide.com/profile/13302485 13302485]  || 1989-04-30 || [[Êrîvan]] ||  || 2008 || [[Ermenistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2487.jpg IM serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main3880.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Leon Luke Mendonca|Mendonca, Leon Luke]] || [https://ratings.fide.com/profile/35028561 35028561]  || 2006-03-13 || [[Goa]] ||  || 2021 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main228958.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Nikita Meshkovs|Meshkovs, Nikita]] || [https://ratings.fide.com/profile/11602740 11602740]  || 1994-06-30 || [[Rîga]] ||  || 2017 || [[Letonya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main226040.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Jonathan Mestel|Mestel, A. Jonathan]] || [https://ratings.fide.com/profile/400122 400122]  || 1957-03-13 || [[Cambridge]] ||  || 1982 || [[Înglistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Anurag Mhamal|Mhamal, Anurag]] || [https://ratings.fide.com/profile/5024366 5024366]  || 1995-04-28 || [[Panaji]] ||  || 2017 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main225653.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Peter Michalik|Michalik, Peter]] || [https://ratings.fide.com/profile/14907526 14907526]  || 1990-09-15 || [[Prievidza]] ||  || 2011 || [[Slovakya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219997.pdf serîlêdana sernavî]; niha [[Çekya|Komara Çekî]]
|-
| [[Bart Michiels|Michiels, Bart]] || [https://ratings.fide.com/profile/202967 202967]  || 1986-10-30 || [[Ghent|Gent]] ||  || 2014 || [[Belçîka]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221974.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Jacques Mieses|Mieses, Jacques]] ||   || 1865-02-27 || [[Leipzig]] || 1954-02-23 || 1950 || [[Înglistan]] || style=text-align:center |Mêr ||Gaige
|-
| [[Normunds Miezis|Miezis, Normunds]] || [https://ratings.fide.com/profile/11600136 11600136]  || 1971-05-11 || [[Olaine]] ||  || 1997 || [[Letonya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Olivér Mihók|Mihók, Olivér]] || [https://ratings.fide.com/profile/728012 728012] || 1993-06-23 || || || 2015 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main219625.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Arman Mikaelyan|Mikaelyan, Arman]] || [https://ratings.fide.com/profile/13304852 13304852]  || 1996-11-25 || [[Êrîvan]] ||  || 2017 || [[Ermenistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main223755.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Vladas Mikėnas|Mikėnas, Vladas]] ||   || 1910-04-17 || [[Tallinn]] || 1992-11-03 || 1987 || [[Lîtvanya]] || style=text-align:center |Mêr ||fexrî
|-
| [[Adrian Mikhalchishin|Mikhalchishin, Adrian]] || [https://ratings.fide.com/profile/14602385 14602385]  || 1954-11-18 || [[Lvîv]] ||  || 1978 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Ûkrayna]]; niha [[Slovenya]]
|-
| [[Lubomir Mikhaletz|Mikhaletz, Lubomir]] || [https://ratings.fide.com/profile/14102340 14102340]  || 1974-08-15 || [[Khmelnytskyi, Ukraine|Khmelnytskyi]] ||  || 2000 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Victor Mikhalevski|Mikhalevski, Victor]] || [https://ratings.fide.com/profile/2801914 2801914]  || 1972-07-08 || [[Gomel]] ||  || 1996 || [[Îsraêl]] || style=text-align:center |Mêr ||{{Refn|group=note|1=Di Felice dibêje rojbûna wî 1972-7-8, lê belê ''FIDE Golden Book'' dibêje 12ê tîrmehê.}}
|-
| [[Igor Miladinović|Miladinović, Igor]] || [https://ratings.fide.com/profile/4203380 4203380]  || 1974-01-25 || [[Niš]] ||  || 1993 || [[Serbistan û Montenegro]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Yewnanistan]]; niha [[Serbistan]]
|-
| [[Danilo Milanović|Milanović, Danilo]] || [https://ratings.fide.com/profile/915483 915483]  || 1974-01-18 || [[Smederevska Palanka]] ||  || 2008 || [[Serbistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3850.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Tony Miles|Miles, Anthony J.]] || 403385  || 1955-04-23 || [[Edgbaston]] || 2001-11-12 || 1976 || [[Înglistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Borislav Milić|Milić, Borislav]] ||   || 1925-10-20 || [[Belgrad]] || 1986-05-28 || 1977 || [[Yugoslavya]] || style=text-align:center |Mêr ||fexrî{{Refn|group=note|1=Di Felice û Gaige dibêjin roja mirinê wî 1986-5-27 e, lê belê hin [https://archive.today/20130416190053/http://www.baskchess.rs/biografije/milic.html çavkanî] dibêjin 28ê gulanê ye.}}
|-
| [[Miroslav Miljković|Miljković, Miroslav D.]] || [https://ratings.fide.com/profile/922722 922722]  || 1985-05-06 || [[Niš]] ||  || 2013 || [[Serbistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221675.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Gilberto Milos|Milos, Gilberto]] || [https://ratings.fide.com/profile/2100029 2100029]  || 1963-10-30 || [[São Paulo]] ||  || 1988 || [[Brezîl]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Leonid Milov (sedrencbaz)|Milov, Leonid]] || [https://ratings.fide.com/profile/14101068 14101068]  || 1966-02-06 || [[Dniepropetrovsk]] ||  || 2012 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220939.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Vadim Milov|Milov, Vadim]] || [https://ratings.fide.com/profile/1304364 1304364]  || 1972-08-01 || [[Ûfa]] ||  || 1993 || [[Swîsre]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Ara Minasian|Minasian, Ara]] || [https://ratings.fide.com/profile/13300377 13300377]  || 1974-04-14 || [[Gyumrî]] ||  || 2004 || [[Ermenistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Artashes Minasian|Minasian, Artashes]] || [https://ratings.fide.com/profile/13300040 13300040]  || 1967-01-21 || [[Êrîvan]] ||  || 1992 || [[Ermenistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Dragoljub Minić|Minić, Dragoljub]] || 14500477  || 1937-03-05 || [[Podgorica]] || 2005-04-05 || 1991 || [[Yugoslavya]] || style=text-align:center |Mêr ||fexrî; dûre [[Serbistan û Montenegro]]{{Refn|group=note|Di Felice û çend çavkaniyên din ({{Harvnb|Gaige|1987}}, {{Harvnb|Golombek|1977}}, {{Harvnb|Kažić|1974}}) dibêjin roja jidayikbûnê wî 1937-3-5. Lê hin çavkaniyên din [https://theweekinchess.com/html/twic546.html#28 TWIC 546] dibêjin 1936-4-5.}}
|-
| [[Gilles Mirallès|Mirallès, Gilles]] || [https://ratings.fide.com/profile/600059 600059]  || 1966-02-08 || [[Grasse]] || 2022-01-28 || 1997 || [[Fransa]] || style=text-align:center |Mêr ||{{Refn|group=obit|1={{Jêder |url=https://en.chessbase.com/post/french-grandmaster-gilles-miralles-dies-at-the-age-of-55 |sernav=French Grandmaster Gilles Mirallès dies at the age of 55 |paşnav=Schulz |pêşnav=André |weşanger=[[ChessBase]] |tarîx=2 sibat 2022 |roja-gihiştinê=18 sibat 2022 }}}}
|-
| [[Elier Miranda Mesa|Miranda Mesa, Elier]] || [https://ratings.fide.com/profile/3510697 3510697]  || 1993-01-29 || [[Villa Clara Province]] ||  || 2019 || [[Kûba]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main227575.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Lucian-Costin Miron|Miron, Lucian-Costin]] || [https://ratings.fide.com/profile/1210920 1210920]  || 1987-09-14 || [[Ploiești]] ||  || 2019 || [[Romanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main227895.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Evgenij Miroshnichenko|Miroshnichenko, Evgenij]] || [https://ratings.fide.com/profile/14102595 14102595]  || 1978-12-28 || [[Donetsk]] ||  || 2002 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Abhimanyu Mishra|Mishra, Abhimanyu]] || [https://ratings.fide.com/profile/30920019 30920019]  || 2009-02-05 || [[Long Branch, New Jersey]] ||  || 2021 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main229056.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main228305.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Vigen Mirumian|Mirumian, Vigen]] || [https://ratings.fide.com/profile/316180 316180]  || 1977-09-29 || [[Êrîvan]] ||  || 2008 || [[Çekya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3637.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Azer Mirzoev|Mirzoev, Azer]] || [https://ratings.fide.com/profile/13400304 13400304]  || 1978-03-28 || [[Bakû]] ||  || 2001 || [[Azerbaycan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Emil Mirzoev|Mirzoev, Emil]] || [https://ratings.fide.com/profile/14108640 14108640] || 1996 || || || 2019 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main227334.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Aleksander Miśta|Miśta, Aleksander]] || [https://ratings.fide.com/profile/1110381 1110381]  || 1983-01-07 || [[Myszków]] ||  || 2003 || [[Polonya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Nikola Mitkov|Mitkov, Nikola]] || [https://ratings.fide.com/profile/15000290 15000290] || 1971-12-18 || || || 1993 || [[Makedonyaya Bakur]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Kamil Mitoń|Mitoń, Kamil]] || [https://ratings.fide.com/profile/1111914 1111914]  || 1984-04-12 || [[Kraków]] ||  || 2002 || [[Polonya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Guha Mitrabha|Mitrabha, Guha]] || [https://ratings.fide.com/profile/5057000 5057000]  || 2001-09-15 || [[Kolkata]] ||  || 2022 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main229390.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main226699.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Roberto Mogranzini|Mogranzini, Roberto]] || [https://ratings.fide.com/profile/810894 810894]  || 1983-01-06 || [[Carpi]] ||  || 2013 || [[Îtalya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221474.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Georg Mohr (sedrencbaz)|Mohr, Georg]] || [https://ratings.fide.com/profile/14600013 14600013]  || 1965-02-02 || [[Maribor]] ||  || 1997 || [[Slovenya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Stefan Mohr|Mohr, Stefan]] || [https://ratings.fide.com/profile/4600290 4600290]  || 1967-10-22 || [[Frankfurt]] ||  || 1989 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Alexander Moiseenko|Moiseenko, Alexander]] || [https://ratings.fide.com/profile/14102560 14102560]  || 1980-05-17 || [[Severomorsk]] ||  || 2000 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Vadim Moiseenko|Moiseenko, Vadim]] || [https://ratings.fide.com/profile/4123700 4123700]  || 1994-07-07 || [[Bratsk]] ||  || 2018 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main226159.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Karel Mokry|Mokry, Karel]] || [https://ratings.fide.com/profile/306070 306070]  || 1959-02-07 || [[Prostějov]] ||  || 1984 || [[Çekoslovakya]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Çekya|Komara Çekî]]
|-
| [[Abdullah Al Rakib|Mollah Abdullah, Al Rakib]] || [https://ratings.fide.com/profile/10200444 10200444]  || 1980-12-02 || [[Narayanganj]] ||  || 2007 || [[Bengladeş]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2838.jpg serîlêdana sernavî]; herwiha Abdullah Al Rakib
|-
| [[Bjorn Moller Ochsner|Ochsner, Bjorn Moller]] || [https://ratings.fide.com/profile/1416928 1416928]  || 1994-10-23 || [[Aarhus]] ||  || 2023 || [[Danîmarka]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main227506.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main224279.pdf IM serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/apps/246749.pdf sertîfîkaya netîceya sernavê GMyê]
|-
| [[Mackenzie Molner|Molner, Mackenzie]] || [https://ratings.fide.com/profile/2021722 2021722]  || 1988-08-01 || [[Englewood, New Jersey]] ||  || 2013 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main222605.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Leon Mons|Mons, Leon]] || [https://ratings.fide.com/profile/4614950 4614950]  || 1995-09-10 || [[Lübeck]] ||  || 2018 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main222009.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Mario Monticelli|Monticelli, Mario]] ||   || 1902-03-16 || [[Venedîk]] || 1995-06-30 || 1985 || [[Îtalya]] || style=text-align:center |Mêr ||fexrî
|-
| [[Elshan Moradi|Moradiabadi, Elshan]] || [https://ratings.fide.com/profile/12501255 12501255]  || 1985-05-22 || [[Tehran]] ||  || 2005 || [[Îran]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1471.gif serîlêdana sernavî]; niha [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]
|-
| [[Wojciech Moranda|Moranda, Wojciech]] || [https://ratings.fide.com/profile/1122401 1122401]  || 1988-08-17 || [[Kielce]] ||  || 2009 || [[Polonya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219119.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Javier Moreno Carnero|Moreno Carnero, Javier]] || [https://ratings.fide.com/profile/2224267 2224267]  || 1975-06-07 || [[Buenos Aires]] ||  || 2003 || [[Spanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Luca Moroni|Moroni, Luca Jr.]] || [https://ratings.fide.com/profile/865834 865834]  || 2000-07-01 || [[Desio]] ||  || 2017 || [[Îtalya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main225131.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Iván Morovic Fernández|Morovic Fernández, Iván]] || [https://ratings.fide.com/profile/3405400 3405400]  || 1963-03-24 || [[Viña del Mar]] ||  || 1986 || [[Şîle]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Alexander Moroz|Moroz, Alexander]] || 14100509  || 1961-01-18 || [[Dniepropetrovsk]] || 2009-01-17 || 1999 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Alexander Morozevich|Morozevich, Alexander]] || [https://ratings.fide.com/profile/4116992 4116992]  || 1977-07-18 || [[Mosko]] ||  || 1994 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Masoud Mosadeghpour|Mosadeghpour, Masoud]] || [https://ratings.fide.com/profile/12519278 12519278] || 1997 || [[Mashhad]] || || 2017 || [[Îran]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main226032.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Alexander Moskalenko (sedrencbaz)|Moskalenko, Alexander]] || [https://ratings.fide.com/profile/4155351 4155351]  || 1988-06-08 || [[Oblasta Jitomirê]] ||  || 2018 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main224595.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Viktor Moskalenko|Moskalenko, Viktor]] || [https://ratings.fide.com/profile/14100100 14100100]  || 1960-12-04 || [[Odesa]] ||  || 1992 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Spanya]]
|-
| [[Paul Motwani|Motwani, Paul]] || [https://ratings.fide.com/profile/2400022 2400022]  || 1962-06-13 || [[Glasgow]] ||  || 1992 || [[Skotlenda]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Alexander Motylev|Motylev, Alexander]] || [https://ratings.fide.com/profile/4121830 4121830]  || 1979-06-17 || [[Yekaterînbûrg]] ||  || 2000 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Romanya]]
|-
| [[Seyed Khalil Mousavi|Mousavi, Seyed Khalil]] || [https://ratings.fide.com/profile/12511099 12511099]  || 1998-04-20 || [[Lengrûd]] ||  || 2022 || [[Îran]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main227886.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main223973.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Jules Moussard|Moussard, Jules]] || [https://ratings.fide.com/profile/642908 642908]  || 1995-01-16 || [[Parîs]] ||  || 2016 || [[Fransa]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main223949.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Sergei Movsesian|Movsesian, Sergei]] || [https://ratings.fide.com/profile/310204 310204]  || 1978-11-03 || [[Tbîlîsî]] ||  || 1997 || [[Slovakya]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Ermenistan]]
|-
| [[Karen Movsziszian|Movsziszian, Karen]] || [https://ratings.fide.com/profile/13301152 13301152]  || 1963-01-06 || [[Êrîvan]] ||  || 1994 || [[Ermenistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Mikhail Mozharov|Mozharov, Mikhail]] || [https://ratings.fide.com/profile/4189825 4189825]  || 1990-10-19 || [[Mosko]] ||  || 2014 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221037.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Martin Mrva|Mrva, Martin]] || [https://ratings.fide.com/profile/14900092 14900092]  || 1971-12-12 || [[Prešov]] ||  || 2005 || [[Slovakya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1565.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Karsten Müller|Muller, Karsten]] || [https://ratings.fide.com/profile/4600347 4600347]  || 1970-11-23 || [[Hamburg]] ||  || 1998 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Gombosuren Munkhgal|Munkhgal, Gombosuren]] || [https://ratings.fide.com/profile/4901266 4901266] || 1988-09-06 || || || 2020 || [[Mongolya]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main224494.pdf GM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Mahammad Muradli|Muradli, Mahammad]] || [https://ratings.fide.com/profile/13409301 13409301]  || 2003-08-01 || [[Bakû]] ||  || 2022 || [[Azerbaycan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main228664.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main225584.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Andrei Murariu|Murariu, Andrei]] || [https://ratings.fide.com/profile/1209272 1209272]  || 1986-02-17 || [[Bârlad]] ||  || 2006 || [[Romanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Alija Muratović|Muratović, Alija]] || [https://ratings.fide.com/profile/921661 921661]  || 1962-01-05 || [[Novi Pazar]] ||  || 2009 || [[Serbistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2396.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Jacob Murey|Murey, Jacob]] || [https://ratings.fide.com/profile/2803585 2803585]  || 1941-08-02 || [[Mosko]] ||  || 1987 || [[Îsraêl]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Niaz Murshed|Murshed, Niaz]] || [https://ratings.fide.com/profile/10200010 10200010]  || 1966-05-13 || [[Daka]] ||  || 1987 || [[Bengladeş]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Miguel Pantoja Muñoz|Muñoz, Miguel]] || [https://ratings.fide.com/profile/3800229 3800229]  || 1975-10-10 || [[La Merced, Junín]] ||  || 2012 || [[Spanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221079.pdf serîlêdana sernavî]; niha [[Peru]]
|-
| [[Volodar Murzin|Murzin, Volodar]] || [https://ratings.fide.com/profile/44155573 44155573]  || 2006-07-18 || [[Nizhny Tagil]] ||  || 2022 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main228663.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main227733.pdf IM serîlêdana sernavî]{{Refn|group=note|{{Jêder |url=https://www.chess.com/news/view/2021-fide-world-cup-round-1-tiebreak-murzin |sernav=FIDE World Cup R1.3: 14-Year-Old Murzin Through |paşnav=Doggers |pêşnav=Peter |malper=Chess.com |tarîx=26 tîrmeh 2021 |roja-gihiştinê=10 kanûna pêşîn 2022 }}}}
|-
| [[Mladen Muše|Muše, Mladen]] || [https://ratings.fide.com/profile/4600304 4600304]  || 1963-01-20 || [[Bjelovar]] ||  || 2001 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Kroatya]]
|-
| [[Anna Muzychuk|Muzychuk, Anna]] || [https://ratings.fide.com/profile/14111330 14111330]  || 1990-02-28 || [[Stryi]] ||  || 2012 || [[Slovenya]] || style=text-align:center |Jin ||[https://ratings.fide.com/crt/main4147.PDF serîlêdana sernavî]; niha [[Ûkrayna]]
|-
| [[Mariya Muzychuk|Muzychuk, Mariya]] || [https://ratings.fide.com/profile/14114550 14114550] || 1992-09-21 || [[Stryi]] || || 2015 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center| Jin || [https://ratings.fide.com/crt/main3896.jpg IM serîlêdana sernavî]
|- {{Lenger|N}}
| [[Tamir Nabaty|Nabaty, Tamir]] || [https://ratings.fide.com/profile/2809052 2809052] || 1991-05-04 || [[Ness Ziona]] || || 2011 || [[Îsraêl]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main4145.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Sergey Nadyrkhanov|Nadyrkhanov, Sergey]] || [https://ratings.fide.com/profile/4135830 4135830] || 1963-09-28 || || || 1999 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Gábor Nagy (sedrencbaz)|Nagy, Gábor]] || [https://ratings.fide.com/card.phtml?event=737119 737119] || 1994-09-18 || || || 2020 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main224649.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Arkadij Naiditsch|Naiditsch, Arkadij]] || [https://ratings.fide.com/profile/4650891 4650891]  || 1985-10-25 || [[Rîga]] ||  || 2001 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Azerbaycan]]
|-
| [[Miguel Najdorf|Najdorf, Miguel]] ||   || 1910-04-15 || [[Grodzisk Mazowiecki]] || 1997-07-04 || 1950 || [[Arjentîn]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Toni Najdoski|Najdoski, Toni]] || [https://ratings.fide.com/profile/15001334 15001334] || 1970-05-04 || || || 1998 || [[Makedonyaya Bakur]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Evgeniy Najer|Najer, Evgeniy]] || [https://ratings.fide.com/profile/4118987 4118987]  || 1977-06-22 || [[Mosko]] ||  || 1999 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Hikaru Nakamura|Nakamura, Hikaru]] || [https://ratings.fide.com/profile/2016192 2016192]  || 1987-12-09 || [[Hirakata]] ||  || 2003 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Tigran Nalbandian|Nalbandian, Tigran]] || [https://ratings.fide.com/profile/13300245 13300245]  || 1975-06-05 || [[Êrîvan]] ||  || 2004 || [[Ermenistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Costicǎ-Ciprian Nanu|Nanu, Costicǎ-Ciprian]] || [https://ratings.fide.com/profile/1204580 1204580]  || 1977-07-28 || [[Brașov]] ||  || 2010 || [[Romanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219355.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[S. L. Narayanan|Narayanan, S. L.]] || [https://ratings.fide.com/profile/5058422 5058422]  || 1998-01-10 || [[Trivandrum]] ||  || 2016 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main223785.pdf serîlêdana sernavî]; Sunilduth Lyna Narayanan
|-
| [[Srinath Narayanan|Narayanan, Srinath]] || [https://ratings.fide.com/profile/5018420 5018420]  || 1994-02-14 || [[Chennai]] ||  || 2017 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main225412.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Marc Narciso Dublan|Narciso Dublan, Marc]] || [https://ratings.fide.com/profile/2201500 2201500]  || 1974-01-20 || [[Barselona]] ||  || 2003 || [[Spanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Daniel Naroditsky|Naroditsky, Daniel]] || [https://ratings.fide.com/profile/2026961 2026961]  || 1995-11-09 || [[San Mateo, Kalîforniya|San Mateo]] ||  || 2013 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main222511.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Urtnasan Nasanjargal|Nasanjargal, Urtnasan]] || [https://ratings.fide.com/profile/4900774 4900774] || 1994-02-19 || || || 2020 || [[Mongolya]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main228616.pdf serîlêdana sernavî]
|-n
| [[Grzegorz Nasuta|Nasuta, Grzegorz]] || [https://ratings.fide.com/profile/1141686 1141686] || 1996-03-01 || [[Białystok]] || || 2018 || [[Polonya]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main222525.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Igor-Alexandre Nataf|Nataf, Igor-Alexandre]] || [https://ratings.fide.com/profile/605492 605492]  || 1978-05-02 || [[Parîs]] ||  || 1998 || [[Fransa]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Alexander Naumann (sedrencbaz)|Naumann, Alexander]] || [https://ratings.fide.com/profile/4623169 4623169]  || 1979-02-17 || [[Magdeburg]] ||  || 2005 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1564.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Igor Naumkin|Naumkin, Igor]] || [https://ratings.fide.com/profile/4101715 4101715]  || 1965-08-10 || [[Mosko]] || 2022-07-13 || 1990 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||{{Refn|group=obit|1={{Jêder |url=https://en.chessbase.com/post/igor-gennadyevich-naumkin-obituary |sernav=Igor G. Naumkin (1965 - 2022) |weşanger=[[ChessBase]] |tarîx=17 tîrmeh 2022 |roja-gihiştinê=17 tîrmeh 2022 }}}}
|-
| [[David Navara|Navara, David]] || [https://ratings.fide.com/profile/309095 309095]  || 1985-03-27 || [[Prag]] ||  || 2002 || [[Çekya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Trajko Nedev|Nedev, Trajko]] || [https://ratings.fide.com/profile/15000605 15000605] || 1973-02-27 || || || 2001 || [[Makedonyaya Bakur]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Neelotpal Das|Neelotpal, Das]] || [https://ratings.fide.com/profile/5003512 5003512]  || 1982-04-20 || [[Kolkata]] ||  || 2006 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Parimarjan Negi|Negi, Parimarjan]] || [https://ratings.fide.com/profile/5016690 5016690]  || 1993-02-09 || [[Nû Delhî]] ||  || 2006 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Arturs Neikšāns|Neikšāns, Arturs]] || [https://ratings.fide.com/profile/11601388 11601388]  || 1983-03-16 || [[Valka]] ||  || 2012 || [[Letonya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220558.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Ivan Nemet|Nemet, Ivan]] || 1301438  || 1943-04-14 || [[Sombor]] || 2007-12-16 || 1978 || [[Yugoslavya]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Swîsre]]
|-
| [[Ian Nepomniachtchi|Nepomniachtchi, Ian]] || [https://ratings.fide.com/profile/4168119 4168119]  || 1990-07-14 || [[Bryansk]] ||  || 2007 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2825.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Arseniy Nesterov|Nesterov, Arseniy]] || [https://ratings.fide.com/card.phtml?event=24198455 24198455] || 2003-01-20 || || || 2020 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main227996.pdf serîlêdana sernavî]{{Çavkanî hewce ye|sedem=source needed for birthdate|tarîx=tîrmeh 2023}}
|-
| [[Yakov Nesterov|Nesterov, Yakov]] || [https://ratings.fide.com/profile/13700030 13700030]  || 1966-11-24 || [[Tselinograd]] ||  || 2005 || [[Qazaxistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1505.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Nikola Nestorović (sedrencbaz)|Nestorović, Nikola]] || [https://ratings.fide.com/profile/934526 934526]  || 1989-10-13 || [[Belgrad]] ||  || 2016 || [[Serbistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221506.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Petr Neuman|Neuman, Petr]] || [https://ratings.fide.com/profile/305243 305243]  || 1978-03-11 || [[Rakovník]] ||  || 2013 || [[Çekya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221618.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Vladislav Nevednichy|Nevednichy, Vladislav]] || [https://ratings.fide.com/profile/1205730 1205730] || 1969-09-03 || || || 1993 || [[Romanya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Valeriy Neverov|Neverov, Valeriy]] || [https://ratings.fide.com/profile/14100150 14100150]  || 1964-06-21 || [[Xarkîv]] ||  || 1991 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Vladimir Nevostrujev|Nevostrujev, Vladimir]] || [https://ratings.fide.com/profile/4114345 4114345]  || 1966-05-25 || [[Novokuznetsk]] ||  || 2003 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Nguyễn Anh Dũng]] || [https://ratings.fide.com/profile/12400025 12400025] || 1976-03-17 || || || 2001 || [[Viyetnam]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Nguyễn Anh Khôi]] || [https://ratings.fide.com/profile/12404675 12404675] || 2002-01-11 || || || 2019 || [[Viyetnam]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main228031.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Nguyễn Đức Hòa]] || [https://ratings.fide.com/profile/12401358 12401358] || 1989-07-13 || || || 2014 || [[Viyetnam]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main223464.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Nguyễn Huynh Minh Huy]] || [https://ratings.fide.com/profile/12401269 12401269]  || 1987-10-11 || [[Đồng Tháp Province]] ||  || 2014 || [[Viyetnam]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221511.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Nguyễn Ngọc Trường Sơn]] || [https://ratings.fide.com/profile/12401110 12401110]  || 1990-02-23 || [[Rạch Giá]] ||  || 2005 || [[Viyetnam]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Thai Dai Van Nguyen|Nguyễn Thái Đai Vân]] || [https://ratings.fide.com/profile/358878 358878] || 2001-12-12 || || || 2018 || [[Çekya|Komara Çekî]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main224772.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Nguyễn Văn Huy]] || [https://ratings.fide.com/profile/12401064 12401064] || 1985-03-14 || || || 2020 || [[Viyetnam]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main228360.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Ni Hua]] || [https://ratings.fide.com/profile/8601160 8601160]  || 1983-05-31 || [[Şanghay]] ||  || 2003 || [[Çîn]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Peter Heine Nielsen|Nielsen, Peter Heine]] || [https://ratings.fide.com/profile/1400355 1400355]  || 1973-05-24 || [[Holstebro]] ||  || 1994 || [[Danîmarka]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Hans Niemann|Niemann, Hans Moke]] || [https://ratings.fide.com/profile/2093596 2093596]  || 2003-06-20 || [[Kalîforniya]] ||  || 2021 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main227266.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Nihal Sarin]] || [https://ratings.fide.com/profile/25092340 25092340]  || 2004-07-13 || [[Thrissur]] ||  || 2018 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main225695.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Friso Nijboer|Nijboer, Friso]] || [https://ratings.fide.com/profile/1000063 1000063]  || 1965-05-26 || [[Nijmegen]] ||  || 1993 || [[Holenda]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Nebojsa Nikcevic|Nikčević, Nebojša]] || [https://ratings.fide.com/profile/901776 901776] || 1965-02-20 || || || 1997 || [[Serbistan û Montenegro]] || style=text-align:center|Mêr || niha [[Montenegro]]
|-
| [[Mihail Nikitenko|Nikitenko, Mihail]] || [https://ratings.fide.com/profile/13506862 13506862]  || 2000-03-28 || [[Mînsk]] ||  || 2022 || [[Belarûs]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main229026.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main225326.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Andrey Nikitin (sedrencbaz)|Nikitin, Andrey]] || [https://ratings.fide.com/profile/4119568 4119568] || 1974-08-10 || || || 2001 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Juraj Nikolac|Nikolac, Juraj]] || [https://ratings.fide.com/profile/14500140 14500140]  || 1932-04-22 || [[Metković]] ||  || 1979 || [[Yugoslavya]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Kroatya]]
|-
| [[Ioannis Nikolaidis|Nikolaidis, Ioannis]] || [https://ratings.fide.com/profile/4202139 4202139] || 1971-01-04 || || || 1995 || [[Yewnanistan]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Oleg Nikolenko|Nikolenko, Oleg]] || [https://ratings.fide.com/profile/4101880 4101880]  || 1959-06-19 || [[Mosko]] ||  || 2008 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3672.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Predrag Nikolić|Nikolić, Predrag]] || [https://ratings.fide.com/profile/14400014 14400014]  || 1960-09-11 || [[Šamac, Bosnia and Herzegovina|Šamac]] ||  || 1983 || [[Yugoslavya]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Bosniya û Herzegovîna]]
|-
| [[Stanimir Nikolić|Nikolić, Stanimir]] || 903191  || 1935-01-26 || [[Donja Trepča]] || Gulana 2001ê || 1978 || [[Yugoslavya]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Serbistan]]{{Refn|group=obit|1={{Jêder |url=http://www.sah-centralnasrbija.com/index.php/vesti/246-in-memoriam-stanimir-cane-nikolic |sernav=In memoriam - Станимир Цане Николић (26.01.1935–2021) |tercimeya-sernav=In memoriam - Stanimir Cane Nikolić (January 26, 1935–2021) |weşanger=Chess Association of Central Serbia |ziman=sr |tarîx=31 gulan 2021 |roja-gihiştinê=2 tîrmeh 2021 |archive-date=January 17, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117152953/http://www.sah-centralnasrbija.com/index.php/vesti/246-in-memoriam-stanimir-cane-nikolic |url-status=dead }}}}
|-
| [[Momchil Nikolov|Nikolov, Momchil]] || [https://ratings.fide.com/profile/2905710 2905710]  || 1985-03-03 || [[Dobrich]] ||  || 2010 || [[Bulgaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219290.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Nikolai Ninov|Ninov, Nikolai]] || [https://ratings.fide.com/profile/2900424 2900424]  || 1969-05-21 || [[Pazardzhik]] ||  || 2012 || [[Bulgaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220025.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Liviu-Dieter Nisipeanu|Nisipeanu, Liviu-Dieter]] || [https://ratings.fide.com/profile/1202758 1202758]  || 1976-08-01 || [[Brașov]] ||  || 1997 || [[Romanya]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Almanya]]
|-
| [[Jesús Nogueiras|Nogueiras Santiago, Jesús]] || [https://ratings.fide.com/profile/3500020 3500020]  || 1959-07-17 || [[Remedios, Kûba|Remedios]] ||  || 1979 || [[Kûba]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[David Norwood|Norwood, David R.]] || [https://ratings.fide.com/profile/400106 400106]  || 1968-10-03 || [[Farnworth]] ||  || 1989 || [[Înglistan]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Andorra]]
|-
| [[Alexander Nosenko|Nosenko, Alexander]] || 14100690 || 1968-01-13 || || 2017-02-04 || 2014 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main219647.pdf serîlêdana sernavî]{{Refn|group=obit|1=[https://www.ukrchess.org.ua/news17_u.html Ukrainian Chess Federation news archive, 4 February 2017. Death reported on this date.]}}
|-
| [[Benjamin Arvola Notkevich|Notkevich, Benjamin Arvola]] || [https://ratings.fide.com/profile/1506536 1506536]  || 1993-02-09 || [[Oslo]] ||  || 2018 || [[Norwêc]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main225694.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Maxim Novik|Novik, Maxim]] || [https://ratings.fide.com/profile/4102924 4102924]  || 1970-04-03 || [[Leningrad]] ||  || 2003 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main4.pdf serîlêdana sernavî]; niha [[Lîtvanya]]
|-
| [[Igor Novikov (sedrencbaz)|Novikov, Igor]] || [https://ratings.fide.com/profile/14100037 14100037]  || 1962-05-23 || [[Xarkîv]] ||  || 1990 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]
|-
| [[Maksim Novikov (sedrencbaz)|Novikov, Maxim]] || [https://ratings.fide.com/profile/4161289 4161289]  || 1972-05-02 || [[Klimovsk]] ||  || 2005 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1567.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Stanislav Novikov|Novikov, Stanislav]] || [https://ratings.fide.com/profile/4125371 4125371]  || 1985-07-06 || [[Mosko]] ||  || 2004 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1169.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[John Nunn|Nunn, John D. M.]] || [https://ratings.fide.com/profile/400017 400017]  || 1955-04-25 || [[London]] ||  || 1978 || [[Înglistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Tomi Nybäck|Nybäck, Tomi]] || [https://ratings.fide.com/profile/503142 503142]  || 1985-04-03 || [[Järvenpää]] ||  || 2003 || [[Fînlenda]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Illya Nyzhnyk|Nyzhnyk, Illya]] || [https://ratings.fide.com/profile/14118084 14118084] || 1996-09-27 || [[Vinnytsia]] || || 2011 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main219849.pdf serîlêdana sernavî]
|- {{Lenger|O}}
| [[Andrés Carlos Obregón|Obregón, Andrés Carlos]] || [https://ratings.fide.com/profile/111724 111724] || 1986-10-22 || [[Buenos Aires]] || || 2014 || [[Arjentîn]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main223465.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Juan Carlos Obregon Rivero|Obregon Rivero, Juan Carlos]] || [https://ratings.fide.com/profile/3507815 3507815]  || 1989-09-08 || [[Las Tunas (city)|Las Tunas]] ||  || 2020 || [[Kûba]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main228440.PDF serîlêdana sernavî]; niha [[Mexico]]
|-
| [[Alexander Obukhov (sedrencbaz)|Obukhov, Alexander]] || [https://ratings.fide.com/profile/4108442 4108442] || 1969-04-17 || || || 2005 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Handszar Odeev|Odeev, Handszar]] || [https://ratings.fide.com/profile/14000091 14000091]  || 1972-01-27 || [[Mosko]] ||  || 2004 || [[Tirkmenistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Leif Øgaard|Øgaard, Leif]] || [https://ratings.fide.com/profile/1500074 1500074] || 1952-01-05 || || || 2007 || [[Norway]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main2791.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Albéric O'Kelly de Galway|O'Kelly de Galway, Albéric]] ||   || 1911-05-17 || [[Brussels]] || 1980-10-03 || 1956 || [[Belçîka]] || style=text-align:center |Mêr ||Gaige
|-
| [[Vladimir Okhotnik|Okhotnik, Vladimir]] || [https://ratings.fide.com/profile/14101289 14101289]  || 1950-02-28 || [[Kîev]] ||  || 2011 || [[Fransa]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Friðrik Ólafsson|Ólafsson, Friðrik]] || [https://ratings.fide.com/profile/2300052 2300052]  || 1935-01-26 || [[Reykjavîk]] ||  || 1958 || [[Îslenda]] || style=text-align:center |Mêr ||Gaige
|-
| [[Helgi Ólafsson|Ólafsson, Helgi]] || [https://ratings.fide.com/profile/2300010 2300010]  || 1956-08-15 || [[Reykjavîk]] ||  || 1985 || [[Îslenda]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Mykhaylo Oleksiyenko|Oleksiyenko, Mykhaylo]] || [https://ratings.fide.com/profile/4152417 4152417]  || 1986-09-30 || [[Lvîv]] ||  || 2005 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1693.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Kevel Oliva Castañeda|Oliva Castañeda, Kevel]] || [https://ratings.fide.com/profile/3500799 3500799]  || 1994-05-04 || [[Matanzas]] ||  || 2017 || [[Kûba]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main226000.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Lembit Oll|Oll, Lembit]] ||   || 1966-04-23 || [[Kohtla-Järve]] || 1999-05-17 || 1990 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Estonya]]
|-
| [[Michał Olszewski (sedrencbaz)|Olszewski, Michał]] || [https://ratings.fide.com/profile/1121251 1121251]  || 1989-09-23 || [[Warşova]] ||  || 2009 || [[Polonya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main4275.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Artem Omelja|Omelja, Artem]] || [https://ratings.fide.com/profile/14119846 14119846] || 1991 || || || 2020 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main226497.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Josep Oms Pallise|Oms Pallise, Josep]] || [https://ratings.fide.com/profile/2205521 2205521]  || 1973-07-20 || [[Vallfogona de Balaguer]] ||  || 2007 || [[Andorra]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2537.jpg serîlêdana sernavî]; niha [[Spanya]]
|-
| [[Alexander Onischuk|Onischuk, Alexander]] || [https://ratings.fide.com/profile/14101025 14101025]  || 1975-09-03 || [[Simferopol]] ||  || 1994 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]
|-
| [[Volodymyr Onyshchuk|Onyshchuk, Volodymyr]] || [https://ratings.fide.com/profile/14114038 14114038]  || 1991-07-21 || [[Ivano-Frankivsk]] ||  || 2012 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219314.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Grigoriy Oparin|Oparin, Grigoriy]] || [https://ratings.fide.com/profile/24125890 24125890]  || 1997-07-01 || [[Munîh]] ||  || 2013 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220495.pdf serîlêdana sernavî]; niha [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]
|-
| [[Tomáš Oral|Oral, Tomáš]] || [https://ratings.fide.com/profile/303739 303739]  || 1977-12-24 || [[Olomouc]] ||  || 1999 || [[Çekya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Michael Oratovsky|Oratovsky, Michael]] || [https://ratings.fide.com/profile/2802090 2802090] || 1974-04-03 || || || 2002 || [[Îsraêl]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Andrey Orlov (sedrencbaz)|Orlov, Andrey]] || [https://ratings.fide.com/profile/4125282 4125282]  || 1977-03-19 || [[Leningrad]] ||  || 2008 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3915.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Lexy Ortega|Ortega, Lexy]] || [https://ratings.fide.com/profile/811416 811416]  || 1960-03-08 || [[Camagüey]] ||  || 2001 || [[Îtalya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Isan Reynaldo Ortiz Suárez|Ortiz Suárez, Isan Reynaldo]] || [https://ratings.fide.com/profile/3507165 3507165]  || 1985-04-02 || [[Guantánamo]] ||  || 2011 || [[Kûba]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220088.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Berge Østenstad|Ostenstad, Berge]] || [https://ratings.fide.com/profile/1500058 1500058]  || 1964-09-15 || [[Asker]] ||  || 2003 || [[Norwêc]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Predrag Ostojić|Ostojić, Predrag]] ||   || 1938-02-22 || [[Kraljevo]] || 1996-07-05 || 1975 || [[Yugoslavya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Roman Ovetchkin|Ovetchkin, Roman]] || [https://ratings.fide.com/profile/4119991 4119991] || 1973-01-16 || || || 2005 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Sergei Ovsejevitsch|Ovsejevitsch, Sergei]] || [https://ratings.fide.com/profile/14101866 14101866] || 1977-05-04 || || || 2000 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center|Mêr ||
|- {{Lenger|P}}
| [[Milan Pacher|Pacher, Milan]] || [https://ratings.fide.com/profile/14907445 14907445] || 1990-10-03 || [[Bratislava]] || || 2016 || [[Slovakia]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main223950.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Luděk Pachman|Pachman, Luděk]] || 4662989  || 1924-05-11 || [[Bělá pod Bezdězem]] || 2003-03-06 || 1954 || [[Çekoslovakya]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Almanyaya Rojava]], [[Almanya]]
|-
| [[Nikola Padevsky|Padevsky, Nikola]] || [https://ratings.fide.com/profile/2900190 2900190]  || 1933-05-29 || [[Plovdîv]] ||  || 1964 || [[Bulgaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||Gaige
|-
| [[Elisabeth Pähtz|Pähtz, Elisabeth]] || [https://ratings.fide.com/profile/4641833 4641833]  || 1985-01-08 || [[Erfurt]] ||  || 2022 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Jin ||[https://ratings.fide.com/crt/main221247.pdf serîlêdana sernavî]; [https://www.fide.com/news/2121 decision at FIDE council meeting, Nov 2022]
|-
| [[Thomas Pähtz|Pähtz, Thomas]] || [https://ratings.fide.com/profile/4611349 4611349]  || 1956-09-04 || [[Erfurt]] ||  || 1990 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Luka Paichadze|Paichadze, Luka]] || [https://ratings.fide.com/profile/13602934 13602934] || 1991-03-06 || Georgia || || 2012 || [[Gurcistan]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main220880.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Zbigniew Pakleza|Pakleza, Zbigniew]] || [https://ratings.fide.com/profile/1119290 1119290]  || 1986-12-05 || [[Gliwice]] ||  || 2014 || [[Polonya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main223437.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Mladen Palac|Palac, Mladen]] || [https://ratings.fide.com/profile/14500116 14500116]  || 1971-02-18 || [[Donji Mamići]] ||  || 1993 || [[Kroatya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Sam Palatnik|Palatnik, Semon]] || [https://ratings.fide.com/profile/2014610 2014610]  || 1950-03-26 || [[Odesa]] ||  || 1978 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]
|-
| [[Davor Palo|Palo, Davor]] || [https://ratings.fide.com/profile/1405853 1405853]  || 1985-11-02 || [[Sarayevo]] ||  || 2005 || [[Danîmarka]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1667.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Mikhail Panarin|Panarin, Mikhail]] || [https://ratings.fide.com/profile/4153251 4153251]  || 1983-08-04 || [[Rostov-on-Don]] ||  || 2007 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2760.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Magesh Chandran Panchanathan|Panchanathan, Magesh Chandran]] || [https://ratings.fide.com/profile/5007429 5007429]  || 1983-08-10 || [[Madurai]] ||  || 2006 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Alexander Panchenko|Panchenko, Alexander]] || 4102126  || 1953-10-05 || [[Chelyabinsk]] || 2009-05-19 || 1980 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Rûsya]]
|-
| [[Oscar Panno|Panno, Óscar]] || [https://ratings.fide.com/profile/100153 100153]  || 1935-03-17 || [[Buenos Aires]] ||  || 1955 || [[Arjentîn]] || style=text-align:center |Mêr ||Gaige
|-
| [[Levan Pantsulaia|Pantsulaia, Levan]] || [https://ratings.fide.com/profile/13602071 13602071]  || 1986-02-26 || [[Tbîlîsî]] ||  || 2005 || [[Gurcistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Enrico Paoli|Paoli, Enrico]] || 1306855  || 1908-01-13 || [[Trieste]] || 2005-12-15 || 1996 || [[Îtalya]] || style=text-align:center |Mêr ||fexrî
|-
| [[Gyula Pap (sedrencbaz)|Pap, Gyula]] || [https://ratings.fide.com/profile/725323 725323]  || 1991-04-20 || [[Szekszárd]] ||  || 2011 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main4262.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Miša Pap|Pap, Miša]] || [https://ratings.fide.com/profile/921610 921610]  || 1979-05-01 || [[Novî Sad]] ||  || 2011 || [[Serbistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220075.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Ioannis Papadopoulos (sedrencbaz)|Papadopoulos, Ioannis K.]] || [https://ratings.fide.com/profile/4207742 4207742] || 1988-04-12 || || || 2009 || [[Yewnanistan]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main3838.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Ioannis Papaioannou|Papaioannou, Ioannis]] || [https://ratings.fide.com/profile/4201345 4201345] || 1976-04-20 || || || 1998 || [[Yewnanistan]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Vasily Papin|Papin, Vasily]] || [https://ratings.fide.com/profile/4143183 4143183]  || 1988-09-21 || [[Mosko]] ||  || 2011 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219783.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Gabor Papp|Papp, Gabor]] || [https://ratings.fide.com/profile/718602 718602]  || 1987-05-04 || [[Pécs]] ||  || 2011 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219506.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Mark Paragua|Paragua, Mark]] || [https://ratings.fide.com/profile/5201241 5201241] || 1984-03-29 || || || 2005 || [[Filîpîn]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main1228.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[David Paravyan|Paravyan, David]] || [https://ratings.fide.com/profile/4194985 4194985]  || 1998-03-08 || [[Mosko]] ||  || 2017 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main224520.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Jonathan Parker (sedrencbaz)|Parker, Jonathan F.]] || [https://ratings.fide.com/profile/400580 400580] || 1976-05-19 || || || 2001 || [[Înglistan]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Mircea Pârligras|Pârligras, Mircea-Emilian]] || [https://ratings.fide.com/profile/1204297 1204297] || 1980-12-28 || || || 2002 || [[Romanya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Bruno Parma|Parma, Bruno]] || [https://ratings.fide.com/profile/14600706 14600706]  || 1941-12-30 || [[Ljubljana]] ||  || 1963 || [[Yugoslavya]] || style=text-align:center |Mêr ||Gaige; niha [[Slovenya]]
|-
| [[Arman Pashikian|Pashikian, Arman]] || [https://ratings.fide.com/profile/13301578 13301578]  || 1987-07-28 || [[Irkutsk]] ||  || 2007 || [[Ermenistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main757.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Dragan Paunović|Paunović, Dragan]] || 900516 || 1961-11-08 || [[Belgrade]] ([[Zemun]]) || 2016-05-19 || 2007 || [[Serbistan]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main1288.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Duško Pavasovič|Pavasovič, Duško]] || [https://ratings.fide.com/profile/14600986 14600986]  || 1976-10-15 || [[Split, Croatia|Split]] ||  || 1999 || [[Slovenya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Antonios Pavlidis|Pavlidis, Antonios]] || [https://ratings.fide.com/profile/4212312 4212312] || 1993-04-01 || || || 2014 || [[Yewnanistan]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main223428.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Maxim Pavlov (sedrencbaz)|Pavlov, Maxim]] || [https://ratings.fide.com/profile/14104350 14104350] || 1979-06-13 || || || 2014 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main758.pdf serîlêdana sernavî]; niha [[Rûsya]]
|-
| [[Miloš Pavlović (sedrencbaz)|Pavlović, Miloš]] || [https://ratings.fide.com/profile/900389 900389]  || 1964-01-05 || [[Belgrad]] ||  || 1993 || [[Serbistan û Montenegro]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Serbistan]]
|-
| [[Jerguš Pecháč|Pecháč, Jerguš]] || [https://ratings.fide.com/profile/14926970 14926970]  || 2001-10-31 || [[Žilina]] ||  || 2019 || [[Slovakya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main227793.pdf serîlêdana sernavî]{{Çavkanî hewce ye|sedem=birthplace is not cited|tarîx=gulan 2022}}
|-
| [[Yannick Pelletier|Pelletier, Yannick]] || [https://ratings.fide.com/profile/1301837 1301837]  || 1976-09-22 || [[Biel]] ||  || 2001 || [[Swîsre]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Manuel Pena Gomez|Pena Gomez, Manuel]] || [https://ratings.fide.com/profile/2252813 2252813]  || 1988-06-13 || [[Vigo]] ||  || 2019 || [[Spanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main222171.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Li Min Peng|Peng, Li Min]] || [https://ratings.fide.com/profile/14112620 14112620] || 1997-01-15 || || || 2022 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main227056.pdf serîlêdana sernavî]; Di Felice
|-
| [[Peng Xiaomin]] || [https://ratings.fide.com/profile/8600511 8600511] || 1973-04-08 || || || 1996 || [[Çîn]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Peng Zhaoqin]] || [https://ratings.fide.com/profile/1004786 1004786]  || 1968-05-08 || [[Guangzhou]] ||  || 2004 || [[Holenda]] || style=text-align:center |Jin ||
|-
| [[Jonathan Penrose|Penrose, Jonathan]] || [https://ratings.fide.com/profile/400360 400360]  || 1933-10-07 || [[Colchester]] || 2021-11-30 || 1993 || [[Înglistan]] || style=text-align:center |Mêr ||fexrî{{Refn|group=obit|1={{Jêder |paşnav=Barden |pêşnav=Leonard |sernav=Jonathan Penrose obituary |url=https://www.theguardian.com/sport/2021/dec/02/jonathan-penrose-obituary |roja-gihiştinê=2 nîsan 2022 |rojname=[[The Guardian]] |tarîx=2 kanûna pêşîn 2021 }}}}
|-
| [[Fernando Peralta (sedrencbaz)|Peralta, Fernando]] || [https://ratings.fide.com/profile/105309 105309]  || 1979-12-16 || [[Lomas de Zamora]] ||  || 2004 || [[Arjentîn]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Eugene Perelshteyn|Perelshteyn, Eugene]] || [https://ratings.fide.com/profile/2012529 2012529]  || 1980-06-15 || [[Zhitomir]] ||  || 2006 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||{{Refn|group=note|1=Di Felice dibêje roja jidayikbûnê wî 1980-6-15 e, lê hin çavkanî dibêjin 1980-2-2 e.}}
|-
| [[Manuel Pérez Candelario|Pérez Candelario, Manuel]] || [https://ratings.fide.com/profile/2210622 2210622]  || 1983-05-25 || [[Zafra]] ||  || 2011 || [[Spanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main759.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Orelvis Pérez Mitjans|Pérez Mitjans, Orelvis]] || [https://ratings.fide.com/profile/3502856 3502856]  || 1976-07-28 || [[Havana]] ||  || 2012 || [[Spanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221078.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Federico Pérez Ponsa|Pérez Ponsa, Federico]] || [https://ratings.fide.com/profile/117927 117927]  || 1993-10-22 || [[Zárate, Buenos Aires|Zarate]] ||  || 2012 || [[Arjentîn]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220291.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Luís Manuel Pérez Rodriguez|Pérez Rodriguez, Luís Manuel]] || [https://ratings.fide.com/profile/3503364 3503364]  || 1978-10-05 || [[Holguín]] ||  || 2008 || [[Kûba]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3821.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Nicholas Pert|Pert, Nicholas]] || [https://ratings.fide.com/profile/403989 403989]  || 1981-01-22 || [[Ipswich]] ||  || 2004 || [[Înglistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Miloš Perunović|Perunović, Miloš]] || [https://ratings.fide.com/profile/921629 921629]  || 1984-01-14 || [[Belgrad]] ||  || 2004 || [[Serbistan û Montenegro]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1172.jpg serîlêdana sernavî]; niha [[Serbistan]]
|-
| [[Juzefs Petkēvičs|Petkevich, Jusefs]] || [https://ratings.fide.com/profile/11600110 11600110]  || 1940-12-19 || [[Rîga]] ||  || 2002 || [[Letonya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Momchil Petkov|Petkov, Momchil]] || [https://ratings.fide.com/profile/2921642 2921642]  || 2005-11-11 || [[Dobrich]] ||  || 2022 || [[Bulgaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main229455.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main228812.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Vladimir Petkov|Petkov, Vladimir]] || [https://ratings.fide.com/profile/2901188 2901188]  || 1971-01-26 || [[Vidin]] ||  || 2007 || [[Bulgaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2919.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Martin Petr (sedrencbaz)|Petr, Martin]] || [https://ratings.fide.com/profile/318299 318299]  || 1988-08-23 || [[Broumov]] ||  || 2011 || [[Çekya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219858.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Tomáš Petřík|Petřík, Tomáš]] || [https://ratings.fide.com/profile/14901625 14901625]  || 1980-10-31 || [[Modra]] ||  || 2008 || [[Slovakya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3660.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Arshak Petrosian|Petrosian, Arshak B.]] || [https://ratings.fide.com/profile/13300288 13300288]  || 1953-12-16 || [[Êrîvan]] ||  || 1984 || [[Ermenistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Davit G. Petrosian|Petrosian, Davit G.]] || [https://ratings.fide.com/profile/13301349 13301349]  || 1984-09-20 || [[Êrîvan]] ||  || 2009 || [[Ermenistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main4335.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Tigran Petrosian|Petrosian, Tigran]] ||   || 1929-06-17 || [[Tbîlîsî]] || 1984-08-13 || 1952 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||Gaige
|-
| [[Tigran L. Petrosian|Petrosian, Tigran L.]] || [https://ratings.fide.com/profile/13301616 13301616]  || 1984-09-17 || [[Êrîvan]] ||  || 2004 || [[Ermenistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Manuel Petrosyan|Petrosyan, Manuel]] || [https://ratings.fide.com/profile/13300857 13300857] || 1998-05-06 || || || 2017 || [[Ermenistan]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main224814.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Marijan Petrov|Petrov, Marian]] || [https://ratings.fide.com/profile/2901773 2901773]  || 1975-09-14 || [[Veliko Tarnovo]] ||  || 2010 || [[Bulgaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219359.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Martin Petrov (sedrencbaz)|Petrov, Martin]] || [https://ratings.fide.com/profile/2911086 2911086]  || 2000-10-03 || [[Sofya]] ||  || 2022 || [[Bulgaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main229291.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main224446.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Nikita Petrov (sedrencbaz)|Petrov, Nikita]] || [https://ratings.fide.com/profile/4101286 4101286]  || 1996-07-01 || [[Novorossiysk]] ||  || 2018 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main225615.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Margeir Pétursson|Pétursson, Margeir]] || [https://ratings.fide.com/profile/2300028 2300028]  || 1960-02-15 || [[Reykjavîk]] ||  || 1986 || [[Îslenda]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Helmut Pfleger|Pfleger, Helmut]] || [https://ratings.fide.com/profile/4600100 4600100]  || 1943-08-06 || [[Teplice|Teplice-Šanov]] ||  || 1975 || [[Almanyaya Rojava]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Almanya]]
|-
| [[Alan Pichot|Pichot, Alan]] || [https://ratings.fide.com/profile/110973 110973]  || 1998-08-13 || [[Buenos Aires]] ||  || 2016 || [[Arjentîn]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main224454.pdf serîlêdana sernavî]; niha [[Spanya]]
|-
| [[Wolfgang Pietzsch|Pietzsch, Wolfgang]] ||   || 1930-12-21 || [[Wittgendorf]] || 1996-12-29 || 1965 || [[Komara Demokratîk a Almanyayê]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Almanya]]
|-
| [[Evgeny Pigusov|Pigusov, Evgeny]] || [https://ratings.fide.com/profile/4100514 4100514]  || 1961-03-31 || [[Kemerovo]] ||  || 1987 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Jeroen Piket|Piket, Jeroen]] || [https://ratings.fide.com/profile/1000055 1000055]  || 1969-01-27 || [[Leiden]] ||  || 1989 || [[Holenda]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Dejan Pikula|Pikula, Dejan]] || [https://ratings.fide.com/profile/906379 906379] || 1969-07-31 || || || 2002 || [[Serbistan û Montenegro]] || style=text-align:center|Mêr || niha [[Serbistan]]
|-
| [[Georgiy Pilavov|Pilavov, Georgy]] || [https://ratings.fide.com/profile/14109158 14109158]  || 1974-12-13 || [[Luhansk]] ||  || 2005 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1435.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Hermann Pilnik|Pilnik, Herman]] ||   || 1914-01-08 || [[Stuttgart]] || 1981-11-12 || 1952 || [[Arjentîn]] || style=text-align:center |Mêr ||Gaige; also Hermann Pilnik
|-
| [[József Pintér|Pintér, József]] || [https://ratings.fide.com/profile/700045 700045]  || 1953-11-09 || [[Budapeşt]] ||  || 1982 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Kacper Piorun|Piorun, Kacper]] || [https://ratings.fide.com/profile/1130420 1130420]  || 1991-11-24 || [[Łowicz]] ||  || 2012 || [[Polonya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221007.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Vasja Pirc|Pirc, Vasja]] ||   || 1907-12-19 || [[Idrija]] || 1980-06-02 || 1953 || [[Yugoslavya]] || style=text-align:center |Mêr ||Gaige
|-
| [[Yury Piskov|Piskov, Yury]] || [https://ratings.fide.com/profile/4101731 4101731]  || 1964-10-17 || [[Mosko]] ||  || 1993 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Ján Plachetka|Plachetka, Ján]] || [https://ratings.fide.com/profile/14900068 14900068]  || 1945-02-18 || [[Trenčín]] ||  || 1978 || [[Çekoslovakya]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Slovakia]]
|-
| [[Albin Planinc|Planinec, Albin]] || 14600730  || 1944-04-18 || [[Briše, Zagorje ob Savi|Briše]] || 2008-12-20 || 1972 || [[Yugoslavya]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Slovenya]]; herwiha Planinc
|-
| [[James Plaskett|Plaskett, H. James]] || [https://ratings.fide.com/profile/400238 400238]  || 1960-03-18 || [[Dhekelia Cantonment]] ||  || 1985 || [[Înglistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Vojtěch Plát|Plát, Vojtěch]] || [https://ratings.fide.com/profile/325740 325740] || 1994-01-23 || || || 2017 || [[Çekya|Komara Çekî]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main225647.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Evgeniy Podolchenko|Podolchenko, Evgeniy]] || [https://ratings.fide.com/profile/13504134 13504134]  || 1988-02-07 || [[Salihorsk]] ||  || 2010 || [[Belarûs]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219401.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Hagen Poetsch|Poetsch, Hagen]] || [https://ratings.fide.com/profile/24615137 24615137]  || 1991-08-27 || [[Soligorsk]] ||  || 2018 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main223713.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Ruslan Pogorelov|Pogorelov, Ruslan]] || [https://ratings.fide.com/profile/14100363 14100363] || 1959-06-07 || || || 1998 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Tomáš Polák|Polák, Tomáš]] || [https://ratings.fide.com/profile/300560 300560]  || 1974-04-24 || [[Brno]] ||  || 2000 || [[Çekya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Judit Polgár|Polgar, Judit]] || [https://ratings.fide.com/profile/700070 700070]  || 1976-07-23 || [[Budapeşt]] ||  || 1992 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center |Jin ||FIDE Golden Book
|-
| [[Susan Polgar|Polgar, Susan]] || [https://ratings.fide.com/profile/700088 700088]  || 1969-04-19 || [[Budapeşt]] ||  || 1991 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center |Jin ||herwiha Szuzsanna; dûre [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]; niha [[Mecaristan]]
|-
| [[Lev Polugaevsky|Polugaevsky, Lev]] ||   || 1934-11-20 || [[Mogilev]] || 1995-08-30 || 1962 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Rûsya]]
|-
| [[Aleksandr Poluljahov|Poluljahov, Aleksandr]] || [https://ratings.fide.com/profile/4112849 4112849] || 1965-06-06 || || || 1993 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Rainer Polzin|Polzin, Rainer]] || [https://ratings.fide.com/profile/4610741 4610741] || 1971-02-13 || || || 2007 || [[Almanya]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main3265.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Arturo Pomar|Pomar, Arturo]] || 2200449  || 1931-09-01 || [[Palma de Mallorca]] || 2016-05-26 || 1962 || [[Spanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Pavel Ponkratov|Ponkratov, Pavel]] || [https://ratings.fide.com/profile/4157800 4157800]  || 1988-07-15 || [[Chelyabinsk]] ||  || 2010 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219363.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Ruslan Ponomariov|Ponomariov, Ruslan]] || [https://ratings.fide.com/profile/14103320 14103320]  || 1983-10-11 || [[Horlivka]] ||  || 1998 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Milko Popchev|Popchev, Milko]] || [https://ratings.fide.com/profile/2900165 2900165]  || 1964-11-11 || [[Plovdîv]] ||  || 1998 || [[Bulgaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Gil Popilski|Popilski, Gil]] || [https://ratings.fide.com/profile/2809060 2809060] || 1993-10-06 || || || 2013 || [[Îsraêl]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main221297.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Ivan Popov (sedrencbaz)|Popov, Ivan]] || [https://ratings.fide.com/profile/4170350 4170350]  || 1990-03-20 || [[Rostov-on-Don]] ||  || 2007 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2796.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Valerij Popov|Popov, Valerij]] || [https://ratings.fide.com/profile/4119410 4119410]  || 1974-09-10 || [[Leningrad]] ||  || 1999 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Dušan Popović (sedrencbaz)|Popović, Dušan]] || [https://ratings.fide.com/profile/927031 927031]  || 1983-02-28 || [[Sombor]] ||  || 2007 || [[Serbistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2480.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Petar Popović (sedrencbaz)|Popović, Petar]] || [https://ratings.fide.com/profile/900109 900109]  || 1959-02-14 || [[Orlovat]] ||  || 1981 || [[Yugoslavya]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Serbistan]]
|-
| [[Lajos Portisch|Portisch, Lajos]] || [https://ratings.fide.com/profile/700037 700037]  || 1937-04-04 || [[Zalaegerszeg]] ||  || 1961 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||Gaige
|-
| [[Evgeny Postny|Postny, Evgeny]] || [https://ratings.fide.com/profile/2804344 2804344] || 1981-07-03 || || || 2002 || [[Îsraêl]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Alexander Potapov (sedrencbaz)|Potapov, Alexander]] || [https://ratings.fide.com/profile/4115074 4115074] || 1969-01-05 || || || 2004 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Pavel Potapov|Potapov, Pavel]] || [https://ratings.fide.com/profile/4169786 4169786]  || 1990-09-28 || [[Korkino]] ||  || 2016 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2723.JPG serîlêdana sernavî]
|-
| [[Vladimir Potkin|Potkin, Vladimir]] || [https://ratings.fide.com/profile/4131061 4131061]  || 1982-06-28 || [[Rybinsk]] ||  || 2001 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Amirreza Pourramezanali|Pourramezanali, Amirreza]] || [https://ratings.fide.com/profile/12511412 12511412]  || 1992-09-23 || [[Reşt]] ||  || 2016 || [[Îran]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main224524.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Sandro Pozo Vera|Pozo Vera, Sandro]] || [https://ratings.fide.com/profile/3507203 3507203]  || 1987-07-27 || [[Santa Clara, Kûba|Santa Clara]] ||  || 2012 || [[Kûba]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220694.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Praggnanandhaa Rameshbabu|Praggnanandhaa R]] || [https://ratings.fide.com/profile/25059530 25059530]  || 2005-08-10 || [[Chennai]] ||  || 2018 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main226342.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Pranav V|Pranav, V]] || [https://ratings.fide.com/profile/25060783 25060783]  || 2006-10-13 || [[Bengaluru]] ||  || 2022 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main229176.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Pranav Anand]] || [https://ratings.fide.com/profile/46626786 46626786]  || 2006-11-03 || [[Tiruchirappalli]] ||  || 2022 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main229582.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Pranesh M]] || [https://ratings.fide.com/profile/35028600 35028600]  || 2006-08-26 || [[Karaikudi]] ||  || 2023 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main230508.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main228668.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Alexandr Predke|Predke, Alexandr]] || [https://ratings.fide.com/profile/24107581 24107581]  || 1994-01-05 || [[Dimitrovgrad, Rûsya|Dmitrovgrad]] ||  || 2016 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main224680.pdf serîlêdana sernavî]; niha [[Serbistan]]
|-
| [[Borki Predojević|Predojević, Borki]] || [https://ratings.fide.com/profile/930849 930849]  || 1987-04-06 || [[Teslić]] ||  || 2005 || [[Bosniya û Herzegovîna]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1282.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Razvan Preotu|Preotu, Razvan]] || [https://ratings.fide.com/profile/2613280 2613280]  || 1999-08-11 || [[Toronto]] ||  || 2016 || [[Kanada]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main224922.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Novendra Priasmoro|Priasmoro, Novendra]] || [https://ratings.fide.com/card.phtml?event=7105029 7105029]  || 1999-11-24 || [[Cakarta]] ||  || 2020 || [[Îndonezya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main225880.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Aleksei Pridorozhni|Pridorozhni, Aleksei]] || [https://ratings.fide.com/profile/4127870 4127870]  || 1981-08-27 || [[Surgut]] ||  || 2011 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219775.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Éric Prié|Prié, Éric]] || [https://ratings.fide.com/profile/600172 600172]  || 1962-03-14 || [[Parîs]] ||  || 1995 || [[Fransa]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Lodewijk Prins|Prins, Lodewijk]] || 1001566  || 1913-01-27 || [[Amsterdam]] || 1999-11-11 || 1982 || [[Holenda]] || style=text-align:center |Mêr ||fexrî
|-
| [[Prithu Gupta]] || [https://ratings.fide.com/profile/46618546 46618546]  || 2004-03-08 || [[Delhî]] ||  || 2019 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main226564.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Péter Prohászka|Prohászka, Péter]] || [https://ratings.fide.com/profile/726265 726265]  || 1992-01-13 || [[Vác]] ||  || 2010 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2709.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Evgeny Prokopchuk (sedrencbaz)|Prokopchuk, Evgeny]] || [https://ratings.fide.com/profile/4120965 4120965]  || 1978-07-13 || [[Tyumen]] ||  || 2001 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Roeland Pruijssers|Pruijssers, Roeland]] || [https://ratings.fide.com/profile/1013068 1013068]  || 1989-08-16 || [[Hendrik-Ido-Ambacht]] ||  || 2012 || [[Holenda]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220511.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Michael Prusikin|Prusikin, Michael]] || [https://ratings.fide.com/profile/4642325 4642325]  || 1978-01-19 || [[Xarkîv]] ||  || 2004 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Lev Psakhis|Psakhis, Lev]] || [https://ratings.fide.com/profile/2800012 2800012]  || 1958-11-29 || [[Tver|Kalinin]] ||  || 1982 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Îsraêl]]
|-
| [[Stojan Puc|Puc, Stojan]] || 14600838  || 1921-04-09 || [[Novo Mesto]] || 2004-01-29 || 1984 || [[Yugoslavya]] || style=text-align:center |Mêr ||fexrî; dûre [[Slovenya]]
|-
| [[Paulius Pultinevičius|Pultinevicius, Paulius]] || [https://ratings.fide.com/profile/12809390 12809390] || 2001-11-24 || || || 2019 || [[Lîtvanya]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main227740.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Abhimanyu Puranik|Puranik, Abhimanyu]] || [https://ratings.fide.com/profile/5061245 5061245]  || 2000-02-11 || [[Mumbaî]] ||  || 2017 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main224823.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Nikolai Pushkov (sedrencbaz)|Pushkov, Nikolai]] || [https://ratings.fide.com/profile/4117131 4117131] || 1946-11-28 || [[Tambov]] || || 1994 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|- {{Lenger|Q}}
| [[Alexandre Qashashvili|Qashashvili, Alexandre]] || [https://ratings.fide.com/profile/13600842 13600842] || 1975-09-02 || || || 2017 || [[Gurcistan]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main223081.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Luis Ernesto Quesada Pérez|Quesada Pérez, Luis Ernesto]] || [https://ratings.fide.com/profile/3520773 3520773]  || 1999-01-04 || [[Ciego de Ávila]] ||  || 2018 || [[Kûba]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main226971.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Yasser Quesada Pérez|Quesada Pérez, Yasser]] || [https://ratings.fide.com/profile/3509362 3509362]  || 1992-05-23 || [[Villa Clara Province]] ||  || 2017 || [[Kûba]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main225998.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Yuniesky Quesada|Quesada Pérez, Yuniesky]] || [https://ratings.fide.com/profile/3504409 3504409]  || 1984-07-31 || [[Santa Clara, Kûba|Santa Clara]] ||  || 2005 || [[Kûba]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]
|-
| [[Miguel Quinteros|Quinteros, Miguel A.]] || [https://ratings.fide.com/profile/100021 100021]  || 1947-12-28 || [[Buenos Aires]] ||  || 1973 || [[Arjentîn]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Renato R. Quintiliano|Quintiliano, Renato R.]] || [https://ratings.fide.com/profile/2117568 2117568]  || 1992-10-04 || [[São Paulo]] ||  || 2022 || [[Brezîl]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main229576.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main223912.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Giga Quparadze|Quparadze, Giga]] || [https://ratings.fide.com/profile/13602250 13602250] || 1987-08-23 || [[Kutaisi]] || || 2017 || [[Gurcistan]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main221661.pdf serîlêdana sernavî]
|- {{Lenger|R}}
| [[Robert Rabiega|Rabiega, Robert]] || [https://ratings.fide.com/profile/4601475 4601475] || 1971-02-01 || [[Berlin]] || || 2002 || [[Almanya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Teimour Radjabov|Radjabov, Teimour]] || [https://ratings.fide.com/profile/13400924 13400924]  || 1987-03-12 || [[Bakû]] ||  || 2001 || [[Azerbaycan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Ivan Radulov|Radulov, Ivan]] || [https://ratings.fide.com/profile/2900300 2900300]  || 1939-01-07 || [[Burgas]] ||  || 1972 || [[Bulgaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Julian Radulski|Radulski, Julian]] || 2901595  || 1972-05-24 || [[Plovdîv]] || 2013-02-16 || 2004 || [[Bulgaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1161.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Alexander Raetsky|Raetsky, Alexander]] || [https://ratings.fide.com/profile/4103203 4103203]  || 1961-10-17 || [[Voronezh]] ||  || 2005 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1511.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Markus Ragger|Ragger, Markus]] || [https://ratings.fide.com/profile/1610856 1610856]  || 1988-02-05 || [[Klagenfurt]] ||  || 2008 || [[Awistirya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3617.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Viacheslav Ragozin|Ragozin, Viacheslav]] ||   || 1908-10-08 || [[Sankt Petersburg, Rûsya]] || 1962-03-11 || 1950 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||Gaige
|-
| [[Ziaur Rahman (sedrencbaz)|Rahman, Ziaur]] || [https://ratings.fide.com/profile/10200037 10200037] || 1974-05-01 || || || 2002 || [[Bangladesh]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Rahul Srivatshav Peddi|Rahul Srivatshav P]] || [https://ratings.fide.com/profile/25059653 25059653]  || 2002-12-29 || [[Guntur]] ||  || 2022 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main228170.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main226250.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Vladimir Raičević|Raičević, Vladimir]] || [https://ratings.fide.com/profile/900605 900605]  || 1949-05-02 || [[Travnik]] ||  || 1976 || [[Yugoslavya]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Serbistan û Montenegro]]; niha [[Serbistan]]
|-
| [[Raja Harshit]] || [https://ratings.fide.com/profile/5089000 5089000]  || 2001-04-03 || [[Pune]] ||  || 2022 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main229035.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Raja Rithvik R]] || [https://ratings.fide.com/profile/35007394 35007394]  || 2004-05-04 || [[Hyderabad]] ||  || 2022 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main229350.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main227005.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Dušan Rajković|Rajković, Dušan]] || [https://ratings.fide.com/profile/900265 900265]  || 1942-06-17 || [[Kruševac]] ||  || 1977 || [[Yugoslavya]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Serbistan]]
|-
| [[Ankit Rajpara|Rajpara, Ankit]] || [https://ratings.fide.com/profile/5023335 5023335]  || 1994-08-27 || [[Ahmedabad]] ||  || 2014 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main223073.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Aleksandr Rakhmanov|Rakhmanov, Aleksandr]] || [https://ratings.fide.com/profile/4173708 4173708]  || 1989-08-28 || [[Cherepovets]] ||  || 2007 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3247.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Francesco Rambaldi|Rambaldi, Francesco]] || [https://ratings.fide.com/profile/20657307 20657307]  || 1999-01-19 || [[Mîlano]] ||  || 2015 || [[Îtalya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main223591.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Ramachandran Ramesh|Ramesh R. B.]] || [https://ratings.fide.com/profile/5002109 5002109]  || 1976-04-20 || [[Chennai]] ||  || 2003 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Alejandro Ramírez (sedrencbaz)|Ramírez, Alejandro]] || [https://ratings.fide.com/profile/6500617 6500617]  || 1988-06-21 || [[San José, Kosta Rîka]] ||  || 2004 || [[Kosta Rîka]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]
|-
| [[Yrjö Rantanen|Rantanen, Yrjö]] || 500038  || 1950-04-23 || [[Tampere]] || 2021-01-14 || 1981 || [[Fînlenda]] || style=text-align:center |Mêr ||{{Refn|group=obit|1={{Jêder |url=https://www.shakkiliitto.fi/suurmestari-yrjo-rantanen-on-kuollut/ |sernav=Suurmestari Yrjö Rantanen on kuollut |tercimeya-sernav=Grandmaster Yrjö Rantanen is dead |malper=shakkiliitto.fi |tarîx=14 kanûna paşîn 2021 |weşanger=Finnish Chess Association |roja-gihiştinê=19 kanûna paşîn 2021 |ziman=fi }}}}
|-
| [[Richárd Rapport|Rapport, Richárd]] || [https://ratings.fide.com/profile/738590 738590]  || 1996-03-25 || [[Szombathely]] ||  || 2010 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219101.pdf serîlêdana sernavî]; niha [[Romanya]]
|-
| [[Nukhim Rashkovsky|Rashkovsky, Nukhim N.]] || [https://ratings.fide.com/profile/4100603 4100603]  || 1946-04-18 || [[Yekaterînbûrg]] || 2023-03-14 || 1980 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Rûsya]]{{Refn|group=obit|1={{Jêder |sernav=Nukhim Rashkovsky Passed Away at 77 |url=https://ruchess.ru/en/news/all/nukhim_rashkovsky_passed_away_at_77/ |weşanger=[[Chess Federation of Russia]] |tarîx=14 adar 2023 }}}}
|-
| [[Vitězslav Rašík|Rašík, Vitězslav]] || [https://ratings.fide.com/profile/300306 300306] || 1973-11-07 || || || 2017 || [[Çekya|Komara Çekî]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main221886.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Allan Stig Rasmussen|Rasmussen, Allan Stig]] || [https://ratings.fide.com/profile/1406000 1406000]  || 1983-11-20 || [[Læsø]] ||  || 2009 || [[Danîmarka]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main4280.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Vugar Rasulov|Rasulov, Vugar]] || [https://ratings.fide.com/profile/13402390 13402390]  || 1991-04-05 || [[Ganja, Azerbaycan|Ganja]] ||  || 2011 || [[Azerbaycan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219846.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Miloje Ratković|Ratković, Miloje]] || [https://ratings.fide.com/profile/914517 914517]  || 1996-04-05 || [[Pančevo]] ||  || 2021 || [[Serbistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main228805.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Danny Raznikov|Raznikov, Danny]] || [https://ratings.fide.com/profile/2811154 2811154] || 1993-03-29 || Israel || || 2015 || [[Îsraêl]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main223724.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Yuri Razuvaev|Razuvaev, Yuri]] || 4100301  || 1945-10-10 || [[Mosko]] || 2012-03-21 || 1976 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Rûsya]]
|-
| [[Gad Rechlis|Rechlis, Gad]] || [https://ratings.fide.com/profile/2800047 2800047] || 1967-02-05 || || || 1990 || [[Îsraêl]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Hans Ree|Ree, Hans]] || [https://ratings.fide.com/profile/1000098 1000098]  || 1944-09-15 || [[Amsterdam]] ||  || 1980 || [[Holenda]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Reefat Bin-Sattar|Reefat, Bin-Sattar]] || [https://ratings.fide.com/profile/10200207 10200207]  || 1974-07-25 || [[Barguna]] ||  || 2006 || [[Bengladeş]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main819.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Dimitri Reinderman|Reinderman, Dimitri]] || [https://ratings.fide.com/profile/1001302 1001302]  || 1972-08-12 || [[Hoorn]] ||  || 1998 || [[Holenda]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Éloi Relange|Relange, Éloi]] || [https://ratings.fide.com/profile/600822 600822] || 1976-07-01 || || || 1998 || [[Fransa]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Olivier Renet|Renet, Olivier]] || [https://ratings.fide.com/profile/600040 600040]  || 1964-12-21 || [[Parîs]] ||  || 1990 || [[Fransa]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Christopher Repka|Repka, Christopher]] || [https://ratings.fide.com/profile/14918781 14918781]  || 1998-10-06 || [[Stará Ľubovňa]] ||  || 2018 || [[Slovakya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main224780.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Samuel Reshevsky|Reshevsky, Samuel]] ||   || 1911-11-26 || [[Ozorków]] || 1992-04-04 || 1950 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Alexander Riazantsev (sedrencbaz)|Riazantsev, Alexander]] || [https://ratings.fide.com/profile/4125029 4125029]  || 1985-09-12 || [[Mosko]] ||  || 2001 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Zoltán Ribli|Ribli, Zoltán]] || [https://ratings.fide.com/profile/700010 700010]  || 1951-09-06 || [[Mohács]] ||  || 1973 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Pablo Ricardi|Ricardi, Pablo]] || [https://ratings.fide.com/profile/100242 100242]  || 1962-02-25 || [[Buenos Aires]] ||  || 1997 || [[Arjentîn]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Michael Richter (sedrencbaz)|Richter, Michael]] || [https://ratings.fide.com/profile/4618920 4618920]  || 1978-07-20 || [[Berlîn]] ||  || 2015 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1947.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Jean-Noël Riff|Riff, Jean-Noël]] || [https://ratings.fide.com/profile/611190 611190]  || 1981-04-22 || [[Mulhouse]] ||  || 2014 || [[Fransa]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main223237.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Tanguy Ringoir|Ringoir, Tanguy]] || [https://ratings.fide.com/profile/208027 208027]  || 1994-06-29 || [[Wetteren]] ||  || 2015 || [[Belçîka]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main222863.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Cristhian Camilo Ríos|Ríos, Cristhian Camilo]] || [https://ratings.fide.com/profile/4403940 4403940]  || 1993-04-09 || [[Tuluá]] ||  || 2019 || [[Kolombiya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main228040.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Nenad Ristic|Ristic, Nenad]] || [https://ratings.fide.com/profile/901318 901318]  || 1958-11-19 || [[Kragujevac]] ||  || 1997 || [[Serbistan û Montenegro]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Serbistan]]
|-
| [[Manuel Rivas Pastor|Rivas Pastor, Manuel]] || [https://ratings.fide.com/profile/2200058 2200058]  || 1960-07-13 || [[Jaén, Spanya|Jaén]] ||  || 1987 || [[Spanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Aimen Rizouk|Rizouk, Aimen]] || [https://ratings.fide.com/profile/7900309 7900309]  || 1979-08-03 || [[Cezayir (bajar)]] ||  || 2007 || [[Cezayir]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3282.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Karl Robatsch|Robatsch, Karl]] || 1600052  || 1929-10-14 || [[Klagenfurt]] || 2000-09-19 || 1961 || [[Awistirya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Ray Robson|Robson, Ray]] || [https://ratings.fide.com/profile/2023970 2023970]  || 1994-10-25 || [[Guam]] ||  || 2010 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219102.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Amador Rodríguez Céspedes|Rodríguez Céspedes, Amador]] || [https://ratings.fide.com/profile/3500039 3500039]  || 1956-09-08 || [[San Germán, Kûba]] ||  || 1977 || [[Spanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Enrique Rodríguez Guerrero|Rodríguez Guerrero, Enrique]] || [https://ratings.fide.com/profile/2216892 2216892]  || 1983-11-08 || [[Granada]] ||  || 2007 || [[Spanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2541.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Orestes Rodríguez Vargas|Rodríguez Vargas, Orestes]] || [https://ratings.fide.com/profile/2203189 2203189]  || 1943-07-04 || [[Lîma]] ||  || 1978 || [[Perû]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Spanya]]
|-
| [[Andrés Rodríguez Vila|Rodríguez Vila, Andrés]] || [https://ratings.fide.com/profile/3000010 3000010]  || 1973-12-19 || [[Montevideo]] ||  || 1997 || [[Ûrûguay]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Maxim Rodshtein|Rodshtein, Maxim]] || [https://ratings.fide.com/profile/2806851 2806851]  || 1989-01-19 || [[Leningrad]] ||  || 2007 || [[Îsraêl]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1622.jpg IM serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main2790.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Miloš Roganović|Roganović, Miloš]] || [https://ratings.fide.com/profile/937614 937614]  || 1991-12-23 || [[Vrbas, Serbia|Vrbas]] ||  || 2017 || [[Serbistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221523.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Ian Rogers (sedrencbaz)|Rogers, Ian]] || [https://ratings.fide.com/profile/3200019 3200019]  || 1960-06-24 || [[Hobart]] ||  || 1985 || [[Awistralya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Davor Rogić|Rogić, Davor]] || [https://ratings.fide.com/profile/14501228 14501228] || 1971-07-27 || || || 2006 || [[Kroatya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Kenneth Rogoff|Rogoff, Kenneth]] || [https://ratings.fide.com/profile/2000237 2000237]  || 1953-03-22 || [[Rochester, New York]] ||  || 1978 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Vladimir Rogovski|Rogovski, Vladimir]] || [https://ratings.fide.com/profile/14101378 14101378] || 1965-02-07 || || || 2005 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main1362.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Dorian Rogozenco|Rogozenco, Dorian]] || [https://ratings.fide.com/profile/1210319 1210319]  || 1973-08-18 || [[Kishinev]] ||  || 1995 || {{girêdan|lt=Komara Moldovî ya Sovyet a Sosyalîst|Moldavian Soviet Socialist Republic|en}} || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Romanya]]
|-
| [[Michael Rohde (sedrencbaz)|Rohde, Michael]] || [https://ratings.fide.com/profile/2000172 2000172]  || 1959-08-26 || [[New York City]] ||  || 1988 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Michael Roiz|Roiz, Michael]] || [https://ratings.fide.com/profile/2804158 2804158] || 1983-10-12 || || || 2003 || [[Îsraêl]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Vladimir Romanenko (sedrencbaz)|Romanenko, Vladimir]] || [https://ratings.fide.com/profile/13502921 13502921]  || 1985-04-06 || [[Mînsk]] ||  || 2011 || [[Belarûs]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220325.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Oleg Romanishin|Romanishin, Oleg M.]] || [https://ratings.fide.com/profile/14100088 14100088]  || 1952-01-10 || [[Lvîv]] ||  || 1976 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Ûkrayna]]
|-
| [[Evgeny Romanov (sedrencbaz)|Romanov, Evgeny]] || [https://ratings.fide.com/profile/4148843 4148843]  || 1988-11-02 || [[Kaliningrad]] ||  || 2007 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3348.jpg serîlêdana sernavî]; niha [[Norway]]
|-
| [[Axel Rombaldoni|Rombaldoni, Axel]] || [https://ratings.fide.com/profile/815837 815837]  || 1992-03-23 || [[Pesaro]] ||  || 2013 || [[Îtalya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main222440.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Alfonso Romero Holmes|Romero Holmes, Alfonso]] || [https://ratings.fide.com/profile/2200066 2200066]  || 1965-05-28 || [[Barselona]] ||  || 1995 || [[Spanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Héctor Rossetto|Rossetto, Héctor]] || 100935  || 1922-09-08 || [[Bahía Blanca]] || 2009-01-23 || 1960 || [[Arjentîn]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Nicolas Rossolimo|Rossolimo, Nicolas]] ||   || 1910-02-28 || [[Kîev]] || 1975-07-24 || 1953 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||Gaige
|-
| [[Arkadij Rotstein|Rotstein, Arkadij]] || [https://ratings.fide.com/profile/4662997 4662997]  || 1961-04-29 || [[Lvîv]] ||  || 1994 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Almanya]]
|-
| [[Thomas Roussel-Roozmon|Roussel-Roozmon, Thomas]] || [https://ratings.fide.com/profile/2603659 2603659]  || 1988-01-08 || [[Laval, Quebec|Laval]] ||  || 2010 || [[Kanada]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3545.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Jonathan Rowson|Rowson, Jonathan]] || [https://ratings.fide.com/profile/2400561 2400561]  || 1977-04-18 || [[Aberdeen]] ||  || 1999 || [[Skotlenda]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Saptarshi Roy|Saptarshi, Roy]] || [https://ratings.fide.com/profile/5008980 5008980]  || 1986-03-21 || [[Kolkata]] ||  || 2018 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main222675.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Saptarshi Roy Chowdhury|Roy Chowdhury, Saptarshi]] || [https://ratings.fide.com/profile/5002974 5002974]  || 1982-02-13 || [[Kolkata]] ||  || 2013 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main4269.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Eduardas Rozentalis|Rozentalis, Eduardas]] || [https://ratings.fide.com/profile/12800023 12800023]  || 1963-05-27 || [[Vilnius]] ||  || 1991 || [[Lîtvanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Ivan Rozum|Rozum, Ivan]] || [https://ratings.fide.com/profile/24104272 24104272]  || 1991-12-09 || [[Sankt Petersburg, Rûsya]] ||  || 2014 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221901.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Vadim Ruban|Ruban, Vadim]] || [https://ratings.fide.com/profile/4100387 4100387]  || 1964-06-13 || [[Novosibirsk]] ||  || 1991 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||{{Refn|group=note|1={{Jêder |url=https://ruchess.ru/persons_of_day/vadim_ruban_pd/ |sernav=ВАДИМ РУБАН |tercimeya-sernav=Vadim Ruban |ziman=ru |weşanger=[[Chess Federation of Russia]] |tarîx=13 hezîran 2022 |roja-gihiştinê=5 îlon 2022 }}}}
|-
| [[Akiba Rubinstein|Rubinstein, Akiba]] ||   || 1880-12-01 || [[Stawiski]] || 1961-03-15 || 1950 || [[Polonya]] || style=text-align:center |Mêr ||&lt;ref&gt;{{Jêder |url=https://www.kwabc.org/index.php/en/newsitem/rubinsteins-dob.html |sernav=Rubinstein's DOB |weşanger=Chess History &amp; Literature Society |tarîx=19 Apr 2014 }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Sergei Rublevsky|Rublevsky, Sergei]] || [https://ratings.fide.com/profile/4115309 4115309]  || 1974-10-15 || [[Kurgan, Kurgan Oblast|Kurgan]] ||  || 1994 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Joshua Ruiz|Ruiz Castillo, Joshua Daniel]] || [https://ratings.fide.com/profile/4400704 4400704]  || 1997-07-08 || [[Bogotá]] ||  || 2019 || [[Kolombiya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main222604.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Róbert Ruck|Ruck, Róbert]] || [https://ratings.fide.com/profile/705713 705713] || 1977-12-10 || || || 2000 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Krasimir Rusev|Rusev, Krasimir]] || [https://ratings.fide.com/profile/2905434 2905434]  || 1983-10-16 || [[Dimitrovgrad, Bulgaristan]] ||  || 2008 || [[Bulgaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3955.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Alexander Rustemov|Rustemov, Alexander]] || [https://ratings.fide.com/profile/4119002 4119002]  || 1973-07-06 || [[Murmansk]] ||  || 1998 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Darius Ruželė|Ruželė, Darius]] || [https://ratings.fide.com/profile/12800104 12800104] || 1968-04-27 || || || 1996 || [[Lîtvanya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Andrey Rychagov|Rychagov, Andrey]] || [https://ratings.fide.com/profile/4119932 4119932]  || 1979-08-03 || [[Mosko]] ||  || 2006 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1341.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Mikhail Rychagov|Rychagov, Mikhail]] || [https://ratings.fide.com/profile/4500040 4500040] || 1967-11-12 || [[Tallinn]] || || 1997 || [[Estonya]] || style=text-align:center|Mêr || also Rytshagov
|- {{Lenger|S}}
| [[Raunak Sadhwani|Sadhwani, Raunak]] || [https://ratings.fide.com/profile/35093487 35093487] || 2005-12-22 || [[Nagpur]] || || 2020 || [[India]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main227694.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Matthew Sadler|Sadler, Matthew D.]] || [https://ratings.fide.com/profile/400173 400173]  || 1974-05-15 || [[Chatham, Kent|Chatham]] ||  || 1993 || [[Înglistan]] || style=text-align:center |Mêr ||&lt;wbr/&gt;{{Çavkanî hewce ye|sedem=birthplace is not cited|tarîx=kanûna paşîn 2021}}
|-
| [[Ulvi Sadikhov|Sadikhov, Ulvi]] || [https://ratings.fide.com/profile/13401416 13401416] || 1998-11-23 || Azerbaycan || || 2019 || [[Azerbaycan]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main225778.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Julio Sadorra|Sadorra, Julio Catalino]] || [https://ratings.fide.com/profile/5201268 5201268]  || 1986-09-14 || [[Quezon City]] ||  || 2011 || [[Filîpîn]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219994.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Darmen Sadvakasov|Sadvakasov, Darmen]] || [https://ratings.fide.com/profile/13700464 13700464]  || 1979-04-28 || [[Astana]] ||  || 1999 || [[Qazaxistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Daniel Sadzikowski|Sadzikowski, Daniel]] || [https://ratings.fide.com/profile/1132253 1132253]  || 1994-01-20 || [[Chrzanów]] ||  || 2017 || [[Polonya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main225815.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Eltaj Safarli|Safarli, Eltaj]] || [https://ratings.fide.com/profile/13402129 13402129]  || 1992-05-18 || [[Bakû]] ||  || 2008 || [[Azerbaycan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3537.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Shukhrat Safin|Safin, Shukhrat]] || 14200147  || 1970-04-03 || [[Semerkand]] || 2009-09-20 || 1999 || [[Ûzbêkistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Gennadij Sagalchik|Sagalchik, Gennadij]] || [https://ratings.fide.com/profile/2007916 2007916] || 1969-04-22 || || || 1994 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Dragutin Sahović|Šahović, Dragutin]] || 901644  || 1940-08-08 || [[Kraljevo]] || 2005-11-12 || 1978 || [[Yugoslavya]] || style=text-align:center |Mêr || dûre [[Serbistan û Montenegro]]
|-
| [[Jaroslav Šajtar|Šajtar, Jaroslav]] ||   || 1921-12-03 || [[Ostrava]] || 2003-02-04 || 1985 || [[Çekoslovakya]] || style=text-align:center |Mêr ||fexrî
|-
| [[Konstantin Sakaev|Sakaev, Konstantin]] || [https://ratings.fide.com/profile/4104226 4104226]  || 1974-04-13 || [[Leningrad]] ||  || 1993 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Salem Saleh (sedrencbaz)|Saleh, Salem A. R.]] || [https://ratings.fide.com/profile/9301348 9301348]  || 1993-01-04 || [[Sharjah]] ||  || 2009 || [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main4133.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Iván Salgado López|Salgado López, Iván]] || [https://ratings.fide.com/profile/2257327 2257327]  || 1991-06-29 || [[Ourense]] ||  || 2008 || [[Spanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3613.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Pablo Salinas Herrera|Salinas Herrera, Pablo]] || [https://ratings.fide.com/profile/3407128 3407128]  || 1994-06-03 || [[Concepción, Şîle]] ||  || 2019 || [[Şîle]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main228038.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Johan Salomon|Salomon, Johan]] || [https://ratings.fide.com/profile/1509500 1509500]  || 1997-05-07 || [[Oslo]] ||  || 2017 || [[Norwêc]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main225084.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Valery Salov|Salov, Valery]] || [https://ratings.fide.com/profile/4100069 4100069]  || 1964-05-26 || [[Wrocław]] ||  || 1986 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Rûsya]]
|-
| [[Mihail Saltaev|Saltaev, Mihail]] || [https://ratings.fide.com/profile/14200058 14200058] || 1962-11-19 || || || 1995 || [[Ûzbêkistan]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Roland Salvador|Salvador, Roland]] || [https://ratings.fide.com/profile/5201047 5201047]  || 1982-01-03 || [[Manîla]] ||  || 2010 || [[Filîpîn]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219676.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Bator Sambuev|Sambuev, Bator]] || [https://ratings.fide.com/profile/4128290 4128290]  || 1980-11-25 || [[Ulan-Ude]] ||  || 2006 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1067.jpg serîlêdana sernavî]; niha [[Kanada]]
|-
| [[Friedrich Sämisch|Sämisch, Friedrich]] ||   || 1896-09-20 || [[Berlîn]] || 1975-08-16 || 1950 || [[Almanyaya Rojava]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Sankalp Gupta]] || [https://ratings.fide.com/profile/5097010 5097010]  || 2003-08-18 || [[Nagpur]] ||  || 2022 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main229334.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main227277.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Pablo San Segundo Carrillo|San Segundo Carrillo, Pablo]] || [https://ratings.fide.com/profile/2200082 2200082]  || 1970-02-09 || [[Madrîd]] ||  || 1995 || [[Spanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Vahap Şanal|Şanal, Vahap]] || [https://ratings.fide.com/profile/6300545 6300545]  || 1998-05-26 || [[Îzmîr]] ||  || 2016 || [[Tirkiye]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main223778.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Joseph Sánchez (sedrencbaz)|Sánchez, Joseph]] || [https://ratings.fide.com/profile/5201233 5201233]  || 1970-08-19 || [[Cebu City]] ||  || 2009 || [[Filîpîn]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main4183.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Vasile Sănduleac|Sănduleac, Vasile]] || [https://ratings.fide.com/profile/13900161 13900161]  || 1971-01-02 || [[Bălți]] ||  || 2006 || [[Moldova]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Raúl Sanguineti|Sanguineti, Raúl]] || 100030  || 1933-02-03 || [[Escobar Partido|Paraná, Buenos Aires]] || 2000-08-06 || 1982 || [[Arjentîn]] || style=text-align:center |Mêr ||fexrî
|-
| [[Tornike Sanikidze|Sanikidze, Tornike]] || [https://ratings.fide.com/profile/13602608 13602608]  || 1989-01-01 || [[Tbîlîsî]] ||  || 2008 || [[Gurcistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3665.doc serîlêdana sernavî]
|-
| [[Yago De Moura Santiago|Santiago, Yago De Moura]] || [https://ratings.fide.com/profile/2103877 2103877]  || 1992-04-17 || [[Recife]] ||  || 2017 || [[Brezîl]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main226093.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Marc Santo-Roman|Santo-Roman, Marc]] || [https://ratings.fide.com/profile/600083 600083]  || 1960-09-13 || [[Toulouse]] ||  || 1996 || [[Fransa]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Jaime Santos Latasa|Santos Latasa, Jaime]] || [https://ratings.fide.com/profile/2293307 2293307]  || 1996-07-03 || [[San Sebastián]] ||  || 2018 || [[Spanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main226470.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Miguel Santos Ruiz|Santos Ruiz, Miguel]] || [https://ratings.fide.com/profile/22291482 22291482]  || 1999-10-04 || [[Utrera]] ||  || 2018 || [[Spanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main226712.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Alexey Sarana|Sarana, Alexey]] || [https://ratings.fide.com/profile/24133795 24133795]  || 2000-01-26 || [[Mosko]] ||  || 2017 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main223545.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Gabriel Sargissian|Sargissian, Gabriel]] || [https://ratings.fide.com/profile/13300881 13300881]  || 1983-09-03 || [[Êrîvan]] ||  || 2002 || [[Ermenistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Shant Sargsyan|Sargsyan, Shant]] || [https://ratings.fide.com/profile/13306766 13306766]  || 2002-01-27 || [[Êrîvan]] ||  || 2019 || [[Ermenistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main226493.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Ante Šarić|Šarić, Ante]] || [https://ratings.fide.com/profile/14506254 14506254]  || 1984-04-06 || [[Split, Croatia|Split]] ||  || 2007 || [[Kroatya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2475.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Ibro Šarić|Šarić, Ibro]] || [https://ratings.fide.com/profile/14401290 14401290]  || 1982-02-20 || [[Cazin]] ||  || 2007 || [[Bosniya û Herzegovîna]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2478.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Ivan Šarić (sedrencbaz)|Šarić, Ivan]] || [https://ratings.fide.com/profile/14508150 14508150]  || 1990-08-17 || [[Split, Croatia|Split]] ||  || 2008 || [[Kroatya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3820.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Krishnan Sasikiran|Sasikiran, Krishnan]] || [https://ratings.fide.com/profile/5004985 5004985]  || 1981-01-07 || [[Chennai]] ||  || 2000 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Boris Savchenko|Savchenko, Boris]] || [https://ratings.fide.com/profile/4147332 4147332]  || 1986-07-10 || [[Krasnodar]] ||  || 2007 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2866.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Stanislav Savchenko|Savchenko, Stanislav]] || [https://ratings.fide.com/profile/14101262 14101262] || 1967-01-21 || || || 1993 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Miodrag Savić|Savić, Miodrag R.]] || [https://ratings.fide.com/profile/920479 920479]  || 1977-04-06 || [[Banovići]] ||  || 2003 || [[Serbistan û Montenegro]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Serbistan]]
|-
| [[Vladimir Savon|Savon, Vladimir]] || 14100193  || 1940-09-26 || [[Chernigov]] || 2005-06-01 || 1973 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Ûkrayna]]
|-
| [[Gyula Sax|Sax, Gyula]] || 700029  || 1951-06-18 || [[Budapeşt]] || 2014-01-25 || 1974 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Lars Schandorff|Schandorff, Lars]] || [https://ratings.fide.com/profile/1400070 1400070]  || 1965-04-20 || [[Kopenhag]] ||  || 1996 || [[Danîmarka]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Gerhard Schebler|Schebler, Gerhard]] || [https://ratings.fide.com/profile/4603338 4603338]  || 1969-10-03 || [[Duisburg]] ||  || 2004 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1166.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Philipp Schlosser|Schlosser, Philipp]] || [https://ratings.fide.com/profile/4600169 4600169]  || 1968-08-19 || [[Munîh]] ||  || 1992 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Roland Schmaltz|Schmaltz, Roland]] || [https://ratings.fide.com/profile/4614054 4614054]  || 1974-11-15 || [[Mannheim]] ||  || 2001 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Lothar Schmid|Schmid, Lothar]] || 4600061  || 1928-05-10 || [[Dresden]] || 2013-05-18 || 1959 || [[Almanyaya Rojava]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Almanya]]
|-
| [[Włodzimierz Schmidt|Schmidt, Włodzimierz]] || [https://ratings.fide.com/profile/1100041 1100041]  || 1943-04-10 || [[Poznań]] || 2023-04-01 || 1976 || [[Polonya]] || style=text-align:center |Mêr ||{{Refn|group=obit|1={{Jêder |url=https://przegladsportowy.onet.pl/szachy/nie-zyje-wlodzimierz-schmidt-byl-odznaczany-krzyzem-kawalerskim/dwcd2me |sernav=Nie żyje Włodzimierz Schmidt. Jako pierwszy Polak zdobył tytuł arcymistrza |tercimeya-sernav=Wladimir Schmidt is dead. He was the first Pole to win the Grandmaster title |ziman=pl |weşanger=[[Przeglad Sportowy]] |paşnav=Zielinski |pêşnav=Filip |roja-gihiştinê=2 nîsan 2023 }}}}
|-
| [[Eckhard Schmittdiel|Schmittdiel, Eckhard]] || [https://ratings.fide.com/profile/4600096 4600096]  || 1960-05-13 || [[Dortmund]] ||  || 1994 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Casper Schoppen|Schoppen, Casper]] || [https://ratings.fide.com/profile/1046730 1046730]  || 2002-03-21 || [[Utrecht (bajar)]] ||  || 2020 || [[Holenda]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main228633.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Jan-Christian Schröder|Schröder, Jan-Christian]] || [https://ratings.fide.com/profile/24662259 24662259]  || 1998-01-31 || [[Limburg an der Lahn]] ||  || 2015 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main223391.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Harry Schüssler|Schüssler, Harry]] || [https://ratings.fide.com/profile/1700081 1700081]  || 1957-06-24 || [[Malmö]] ||  || 1988 || [[Swêd]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Gabriel Schwartzman|Schwartzman, Gabriel]] || [https://ratings.fide.com/profile/2011255 2011255]  || 1976-10-23 || [[Bûkareşt]] ||  || 1993 || [[Romanya]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]
|-
| [[Marie Sebag|Sebag, Marie]] || [https://ratings.fide.com/profile/617822 617822]  || 1986-10-15 || [[Parîs]] ||  || 2008 || [[Fransa]] || style=text-align:center |Jin ||[https://ratings.fide.com/crt/main3673.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Matej Šebenik|Šebenik, Matej]] || [https://ratings.fide.com/profile/14602296 14602296]  || 1983-08-28 || [[Ljubljana]] ||  || 2012 || [[Slovenya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220596.PDF serîlêdana sernavî]
|-
| [[Nikola Sedlak|Sedlak, Nikola]] || [https://ratings.fide.com/profile/922900 922900]  || 1983-12-13 || [[Subotica]] ||  || 2003 || [[Serbistan û Montenegro]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Serbistan]]
|-
| [[Narek Seferjan|Seferjan, Narek]] || [https://ratings.fide.com/profile/13301071 13301071]  || 1974-08-20 || [[Mosko]] ||  || 1998 || [[Ermenistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Yasser Seirawan|Seirawan, Yasser]] || [https://ratings.fide.com/profile/2000032 2000032]  || 1960-03-24 || [[Şam]] ||  || 1980 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Daniel Semcesen|Semcesen, Daniel]] || [https://ratings.fide.com/profile/1706993 1706993] || 1986-08-17 || Sweden || || 2014 || [[Swêd]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main218901.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Deep Sengupta|Sengupta, Deep]] || [https://ratings.fide.com/profile/5008352 5008352]  || 1988-06-30 || [[Chakradharpur]] ||  || 2010 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1348.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Lajos Seres|Seres, Lajos]] || [https://ratings.fide.com/profile/701254 701254]  || 1973-12-08 || [[Kisköre]] ||  || 2003 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Vladimir Sergeev|Sergeev, Vladimir]] || [https://ratings.fide.com/profile/14101076 14101076]  || 1964-05-01 || [[Kîev]] ||  || 2007 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2788.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Dražen Sermek|Sermek, Dražen]] || [https://ratings.fide.com/profile/14600714 14600714]  || 1969-01-30 || [[Osijek]] ||  || 1994 || [[Slovenya]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Kroatya]]
|-
| [[Gregory Serper|Serper, Grigory]] || [https://ratings.fide.com/profile/2012642 2012642]  || 1969-09-14 || [[Taşkend]] ||  || 1992 || [[Ûzbêkistan]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]
|-
| [[S. P. Sethuraman|Sethuraman, S. P.]] || [https://ratings.fide.com/profile/5021596 5021596]  || 1993-02-25 || [[Chennai]] ||  || 2011 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219546.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Urfan Sevdimaliyev|Sevdimaliyev, Urfan]] || [https://ratings.fide.com/profile/13402463 13402463]  || 1989-01-09 || [[Naxçivan (bajar)|Naxçivan]] ||  || 2015 || [[Azerbaycan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main223148.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Samuel Sevian|Sevian, Samuel]] || [https://ratings.fide.com/profile/2040506 2040506]  || 2000-12-26 || [[Corning (city), New York|Corning]] ||  || 2014 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main223410.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Enrico Sevillano|Sevillano, Enrico]] || [https://ratings.fide.com/profile/5200156 5200156]  || 1968-03-17 || [[Cebu City]] ||  || 2012 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221067.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Alexander Shabalov|Shabalov, Alexander]] || [https://ratings.fide.com/profile/2008572 2008572]  || 1967-09-12 || [[Rîga]] ||  || 1991 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Yuri Shabanov|Shabanov, Yuri]] || 4103726  || 1937-11-11 || [[Khabarovsk]] || 2010-03-31 || 2004 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Tal Shaked|Shaked, Tal]] || [https://ratings.fide.com/profile/2007991 2007991]  || 1978-02-05 || [[Albuquerque]] ||  || 1997 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Nikolai Shalnev|Shalnev, Nikolai]] || [https://ratings.fide.com/profile/4146042 4146042] || 1944-04-16 || || || 2001 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr || niha [[Almanya]]
|-
| [[Leonid Shamkovich|Shamkovich, Leonid]] || 2000857  || 1923-06-01 || [[Rostov-on-Don]] || 2005-04-22 || 1965 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Îsraêl]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]
|-
| [[Konstantine Shanava|Shanava, Konstantine]] || [https://ratings.fide.com/profile/13601784 13601784] || 1985-05-05 || || || 2006 || [[Gurcistan]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main1918.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Sam Shankland|Shankland, Sam]] || [https://ratings.fide.com/profile/2004887 2004887]  || 1991-10-01 || [[Berkeley, Kalîforniya|Berkeley]] ||  || 2011 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219894.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Evgeny Shaposhnikov|Shaposhnikov, Evgeny]] || [https://ratings.fide.com/profile/4122232 4122232]  || 1981-06-01 || [[Saratov]] ||  || 2004 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Evgeny Sharapov|Sharapov, Evgeny]] || [https://ratings.fide.com/profile/14103133 14103133] || 1981-10-29 || || || 2010 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main219225.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Dashzegve Sharavdorj|Sharavdorj, Dashzegve]] || [https://ratings.fide.com/profile/4900340 4900340] || 1974-10-21 || || || 1999 || [[Mongolya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Andrey Shariyazdanov|Shariyazdanov, Andrey]] || [https://ratings.fide.com/profile/4122747 4122747] || 1976-07-12 || || || 1998 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[John Shaw (sedrencbaz)|Shaw, John]] || [https://ratings.fide.com/profile/2400553 2400553]  || 1968-10-16 || [[Irvine, North Ayrshire]] ||  || 2006 || [[Skotlenda]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Andrei Shchekachev|Shchekachev, Andrei]] || [https://ratings.fide.com/profile/4107730 4107730] || 1972-10-27 || || || 1996 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr || niha [[Fransa]]
|-
| [[Ruslan Shcherbakov|Shcherbakov, Ruslan]] || [https://ratings.fide.com/profile/4102240 4102240]  || 1969-09-14 || [[Borovichi]] ||  || 1993 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Joshua Sheng|Sheng, Joshua]] || [https://ratings.fide.com/profile/2057360 2057360] || 2000 || || || 2021 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main227244.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Davit Shengelia|Shengelia, David]] || [https://ratings.fide.com/profile/13601270 13601270]  || 1980-03-06 || [[Tbîlîsî]] ||  || 2005 || [[Gurcistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1487.jpg serîlêdana sernavî]; niha [[Awistirya]]
|-
| [[Miron Sher|Sher, Miron]] || [https://ratings.fide.com/profile/2019574 2019574]  || 1952-06-29 || [[Kaliningrad]] || 2020-08-22 || 1992 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||{{Refn|group=obit|1={{Jêder |sernav=GM Miron Sher (1952–2020) (obituary) |weşanger=U.S. Chess Federation |tarîx=21 tebax 2020 |url=https://new.uschess.org/news/gm-miron-sher-1952-2020/ |roja-gihiştinê=6 kanûna paşîn 2021 }}}}
|-
| [[Alex Sherzer|Sherzer, Alex]] || [https://ratings.fide.com/profile/2000512 2000512] || 1971-02-01 || || 2022-12-04 || 1993 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center|Mêr || {{Çavkanî hewce ye|sedem=date of death (wiki bio has a source that is almost certainly correct but would not qualify as reliable)|tarîx=kanûna pêşîn 2022}}
|-
| [[Kirill Shevchenko|Shevchenko, Kirill]] || [https://ratings.fide.com/profile/14129574 14129574] || 2002-09-22 || || || 2017 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main225676.pdf serîlêdana sernavî]; niha [[Romanya]]
|-
| [[Aleksandr Shimanov|Shimanov, Aleksandr]] || [https://ratings.fide.com/profile/4198603 4198603]  || 1992-05-08 || [[Sankt Petersburg, Rûsya]] ||  || 2009 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main4207.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Sergei Shipov|Shipov, Sergei]] || [https://ratings.fide.com/profile/4113624 4113624]  || 1966-04-17 || [[Murom]] ||  || 1996 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Alexei Shirov|Shirov, Alexei]] || [https://ratings.fide.com/profile/2209390 2209390]  || 1972-07-04 || [[Rîga]] ||  || 1990 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Letonya]]; niha [[Spanya]]
|-
| [[Vadim Shishkin|Shishkin, Vadim]] || [https://ratings.fide.com/profile/14101696 14101696]  || 1969-03-04 || [[Kîev]] ||  || 2007 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3239.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Ivan Schitco|Schitco, Ivan]] || [https://ratings.fide.com/profile/13905465 13905465]  || 2003-01-04 || [[Chișinău]] ||  || 2022 || [[Moldova]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main229638.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main227477.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Iuri Shkuro|Shkuro, Iuri]] || [https://ratings.fide.com/profile/14108836 14108836]  || 1982-06-20 || [[Kherson]] ||  || 2009 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main4313.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Aleksandr Shneider|Shneider, Aleksandr]] || [https://ratings.fide.com/profile/14100045 14100045]  || 1962-05-22 || [[Luhansk]] ||  || 1990 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Samy Shoker|Shoker, Samy]] || [https://ratings.fide.com/profile/627143 627143]  || 1987-08-01 || [[Asnières-sur-Seine]] ||  || 2014 || [[Misir]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main223193.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Anton Shomoev|Shomoev, Anton]] || [https://ratings.fide.com/profile/4135148 4135148]  || 1981-06-05 || [[Ulan-Ude]] ||  || 2002 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Nigel Short|Short, Nigel D.]] || [https://ratings.fide.com/profile/400025 400025]  || 1965-06-01 || [[Leigh, Greater Manchester|Leigh]] ||  || 1984 || [[Înglistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Evgeny Shtembuliak|Shtembuliak, Evgeny]] || [https://ratings.fide.com/profile/14113325 14113325]  || 1999-03-12 || [[Illichivsk]] ||  || 2019 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main224733.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Veniamen Shtyrenkov|Shtyrenkov, Veniamen]] || [https://ratings.fide.com/profile/4103351 4103351] || 1958-04-23 || || || 1999 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Yury Shulman|Shulman, Yury]] || [https://ratings.fide.com/profile/13500520 13500520]  || 1975-04-29 || [[Mînsk]] ||  || 1995 || [[Belarûs]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]
|-
| [[Igor Shvyrjov|Shvyrjov, Igor]] || [https://ratings.fide.com/profile/4500490 4500490]  || 1955-05-24 || [[Kîev]] ||  || 2005 || [[Estonya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1165.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Shyam Sundar (sedrencbaz)|Shyam Sundar M.]] || [https://ratings.fide.com/profile/5019141 5019141]  || 1992-05-28 || [[Vellore]] ||  || 2013 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Luca Shytaj|Shytaj, Iart Luca]] || [https://ratings.fide.com/profile/812633 812633]  || 1986-02-03 || [[Tîrana]] ||  || 2018 || [[Îtalya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219100.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Sebastian Siebrecht|Siebrecht, Sebastian]] || [https://ratings.fide.com/profile/4609352 4609352]  || 1973-04-16 || [[Herdecke]] ||  || 2008 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3961.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Guðmundur Sigurjónsson|Sigurjónsson, Guðmundur]] || [https://ratings.fide.com/profile/2300079 2300079]  || 1947-09-25 || [[Reykjavîk]] ||  || 1975 || [[Îslenda]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Vaszilij Sikula|Sikula, Vaszilij]] || [https://ratings.fide.com/profile/14104911 14104911]  || 1981-11-29 || [[Vynohradiv]] ||  || 2011 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219645.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Pavel Šimáček|Šimáček, Pavel]] || [https://ratings.fide.com/profile/307165 307165] || 1979-04-28 || || || 2018 || [[Çekya|Komara Çekî]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main226310.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Vladimir Simagin|Simagin, Vladimir]] ||   || 1919-06-21 || [[Mosko]] || 1968-09-25 || 1962 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||Gaige
|-
| [[Mikhail Simantsev|Simantsev, Mikhail]] || [https://ratings.fide.com/profile/14104555 14104555]  || 1978-11-01 || [[Xarkîv]] ||  || 2008 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3901.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Radoslav Simić|Simić, Radoslav]] || 900184  || 1948-06-09 || [[Mali Požarevac]] || 2020-01-13 || 1984 || [[Yugoslavya]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Serbistan]]{{Refn|group=obit|1={{Jêder |url=http://serbiachess.org/in-memoriam-velemajstor-radoslav-simic-1948-2020/ |sernav=In memoriam Velemajstor RADOSLAV SIMIĆ (1948–2020) |tarîx=14 kanûna paşîn 2021 |malper=serbiachess.org |ziman=sr-latn |roja-gihiştinê=14 kanûna paşîn 2021 }}}}
|-
| [[Hrair Simonian|Simonian, Hrair]] || [https://ratings.fide.com/profile/13302337 13302337]  || 1991-01-08 || [[Êrîvan]] ||  || 2009 || [[Ermenistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2848.jpg IM serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main4122.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Amon Simutowe|Simutowe, Amon]] || [https://ratings.fide.com/profile/8700168 8700168]  || 1982-01-06 || [[Ndola]] ||  || 2009 || [[Zambiya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main4011.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Javokhir Sindarov|Sindarov, Javokhir]] || [https://ratings.fide.com/profile/14205483 14205483]  || 2005-12-08 || [[Taşkend]] ||  || 2019 || [[Ûzbêkistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main227023.PDF IM serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/apps/245062.pdf GM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Marcel Sisniega Campbell|Sisniega Campbell, Marcel]] || 5100020  || 1959-07-28 || [[Chicago]] || 2013-01-19 || 1992 || [[Meksîk]] || style=text-align:center |Mêr ||Gaige{{Refn|group=obit|1={{Jêder |paşnav=López Michelone |pêşnav=Manuel |url=https://www.proceso.com.mx/cultura/2013/1/22/murio-el-gran-maestro-marcel-sisniega-113431.html |sernav=Murió el gran maestro Marcel Sisniega |tercimeya-sernav=Grandmaster Marcel Sisniega has died |weşanger=[[Proceso (magazine)|Proceso]] |tarîx=22 kanûna paşîn 2013 |roja-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2021 |ziman=es }}}}
|-
| [[Vitaly Sivuk|Sivuk, Vitaly]] || [https://ratings.fide.com/profile/14116502 14116502] || 1992-01-01 || || || 2014 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main223434.pdf serîlêdana sernavî], niha [[Swêd]]
|-
| [[Sanan Sjugirov|Sjugirov, Sanan]] || [https://ratings.fide.com/profile/4189302 4189302]  || 1993-01-31 || [[Elista]] ||  || 2008 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main4012.jpg serîlêdana sernavî]; niha [[Mecaristan]]
|-
| [[Pavel Skatchkov|Skatchkov, Pavel]] || [https://ratings.fide.com/profile/4121848 4121848]  || 1979-09-14 || [[Tolyatti|Togliatti]] ||  || 2007 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2444.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Spyridon Skembris|Skembris, Spyridon]] || [https://ratings.fide.com/profile/4200020 4200020]  || 1958-02-22 || [[Corfu|Mandouki, Corfu]] ||  || 1990 || [[Yewnanistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Jure Škoberne|Škoberne, Jure]] || [https://ratings.fide.com/profile/14604299 14604299]  || 1987-03-20 || [[Šempeter pri Gorici]] ||  || 2010 || [[Slovenya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219344.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Dmitriy Skorchenko|Skorchenko, Dmitriy]] || [https://ratings.fide.com/profile/4131029 4131029]  || 1983-10-17 || [[Pyatigorsk]] ||  || 2007 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3466.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Sergio Slipak|Slipak, Sergio]] || [https://ratings.fide.com/profile/100250 100250]  || 1965-07-28 || [[Buenos Aires]] ||  || 2001 || [[Arjentîn]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Bogdan Śliwa|Śliwa, Bogdan]] || 1102290  || 1922-02-04 || [[Wieliczka]] || 2003-05-16 || 1987 || [[Polonya]] || style=text-align:center |Mêr ||fexrî
|-
| [[Roman Slobodjan|Slobodjan, Roman]] || [https://ratings.fide.com/profile/4617347 4617347]  || 1975-01-01 || [[Potsdam]] ||  || 1996 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Sergey Smagin|Smagin, Sergey]] || [https://ratings.fide.com/profile/4100425 4100425]  || 1958-09-08 || [[Norilsk]] ||  || 1987 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Rûsya]]
|-
| [[Jan Smeets|Smeets, Jan]] || [https://ratings.fide.com/profile/1007246 1007246]  || 1985-04-05 || [[Leiden]] ||  || 2004 || [[Holenda]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Jan Smejkal|Smejkal, Jan]] || [https://ratings.fide.com/profile/300020 300020]  || 1946-03-22 || [[Lanškroun]] ||  || 1972 || [[Çekoslovakya]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Çekya|Komara Çekî]]
|-
| [[David Smerdon|Smerdon, David C.]] || [https://ratings.fide.com/profile/3202305 3202305]  || 1984-09-17 || [[Brisbane]] ||  || 2009 || [[Awistralya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3405.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Ilya Smirin|Smirin, Ilia]] || [https://ratings.fide.com/profile/2801990 2801990]  || 1968-01-21 || [[Vitebsk]] ||  || 1990 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Belarûs]]; niha [[Îsraêl]]
|-
| [[Anton Smirnov (sedrencbaz)|Smirnov, Anton]] || [https://ratings.fide.com/profile/3208923 3208923]  || 2001-01-28 || [[Kanberra]] ||  || 2017 || [[Awistralya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main225130.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Igor Smirnov (sedrencbaz)|Smirnov, Igor]] || [https://ratings.fide.com/profile/14110482 14110482]  || 1987-10-28 || [[Sevastopol]] ||  || 2008 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main6.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Pavel Smirnov|Smirnov, Pavel]] || [https://ratings.fide.com/profile/4123425 4123425]  || 1982-04-27 || [[Mezhdurechensk, Kemerovo Oblast|Mezhdurechensk]] ||  || 2003 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Axel Smith (sedrencbaz)|Smith, Axel]] || [https://ratings.fide.com/profile/1707930 1707930]  || 1986-06-27 || [[Ystad]] ||  || 2016 || [[Swêd]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main222855.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Bryan Smith (sedrencbaz)|Smith, Bryan]] || [https://ratings.fide.com/profile/2017083 2017083] || 1980-02-26 || California || || 2013 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main219903.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Vasily Smyslov|Smyslov, Vasily]] || 4100310  || 1921-03-24 || [[Mosko]] || 2010-03-27 || 1950 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Rûsya]]
|-
| [[Wesley So|So, Wesley]] || [https://ratings.fide.com/profile/5202213 5202213]  || 1993-10-09 || [[Bacoor]] ||  || 2008 || [[Filîpîn]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3519.jpg serîlêdana sernavî]; niha [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]
|-
| [[Bartosz Soćko|Soćko, Bartosz]] || [https://ratings.fide.com/profile/1107038 1107038]  || 1978-11-10 || [[Piaseczno]] ||  || 1999 || [[Polonya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Monika Soćko|Soćko, Monika]] || [https://ratings.fide.com/profile/1106619 1106619]  || 1978-03-24 || [[Warşova]] ||  || 2008 || [[Polonya]] || style=text-align:center |Jin ||[https://ratings.fide.com/crt/main3774.pdf serîlêdana sernavî]; navê jidayikbûnê Bobrowska
|-
| [[Ram Soffer|Soffer, Ram]] || [https://ratings.fide.com/profile/2800101 2800101] || 1965-09-06 || || || 1994 || [[Îsraêl]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Christophe Sochacki|Sochacki, Christophe]] || [https://ratings.fide.com/profile/662569 662569]  || 1994-06-19 || [[Parîs]] ||  || 2022 || [[Fransa]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main227749.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main220272.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Andrei Sokolov|Sokolov, Andrei]] || [https://ratings.fide.com/profile/627089 627089]  || 1963-03-20 || [[Vorkuta]] ||  || 1984 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Fransa]]
|-
| [[Ivan Sokolov (sedrencbaz)|Sokolov, Ivan]] || [https://ratings.fide.com/profile/14400030 14400030]  || 1968-06-13 || [[Jajce]] ||  || 1987 || [[Yugoslavya]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Bosniya û Herzegovîna]]; niha [[Holenda]]
|-
| [[Dragan Šolak|Šolak, Dragan]] || [https://ratings.fide.com/profile/916811 916811]  || 1980-03-30 || [[Vrbas, Serbia|Vrbas]] ||  || 2001 || [[Serbistan û Montenegro]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Serbistan]]; niha [[Tirkiye]]
|-
| [[Maarten Solleveld|Solleveld, Maarten]] || [https://ratings.fide.com/profile/1005286 1005286]  || 1979-02-05 || [[Amsterdam]] ||  || 2012 || [[Holenda]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main552.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Yuri Solodovnichenko|Solodovnichenko, Yuri]] || [https://ratings.fide.com/profile/14104369 14104369]  || 1978-02-08 || [[Kherson]] ||  || 2007 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1878.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Kenny Solomon|Solomon, Kenny]] || [https://ratings.fide.com/profile/14300192 14300192] || 1979-10-08 || || || 2015 || [[South Africa]] || style=text-align:center|Mêr || 
|-
| [[Evgeniy Solozhenkin|Solozhenkin, Evgeniy]] || [https://ratings.fide.com/profile/4102266 4102266]  || 1966-07-31 || [[Leningrad]] ||  || 1993 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Andrew Soltis|Soltis, Andrew]] || [https://ratings.fide.com/profile/2000741 2000741]  || 1947-05-28 || [[Hazleton, Pennsylvania]] ||  || 1980 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Raymond Song|Song, Raymond]] || [https://ratings.fide.com/profile/3203824 3203824] || 1994-01-11 || || || 2023 || [[Taywan]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main227899.pdf serîlêdana sernavî]{{Çavkanî hewce ye|sedem=birthday needs cite|tarîx=îlon 2023}}
|-
| [[Francesco Sonis|Sonis, Francesco]] || [https://ratings.fide.com/profile/895733 895733]  || 2002-04-29 || [[Genoa]] ||  || 2021 || [[Îtalya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main229235.pdf GM serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main225460.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Ariel Sorín|Sorín, Ariel]] || [https://ratings.fide.com/profile/100196 100196]  || 1967-04-26 || [[Buenos Aires]] ||  || 1995 || [[Arjentîn]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Aleksey Sorokin (sedrencbaz)|Sorokin, Aleksey]] || [https://ratings.fide.com/profile/24176460 24176460] || 2000 || [[Barnaul]] || || 2021 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main226338.pdf serîlêdana sernavî]{{Refn|group=note|{{Jêder |url=https://katun24.ru/news/656382 |sernav=Шахматист Алексей Сорокин стал первым международным гроссмейстером в Алтайском крае (Chess player Aleksey Sorokin became the first international grandmaster in Altai Krai) |tarîx=18 tebax 2021 |weşanger=Катунь 24 |ziman=ru |roja-gihiştinê=28 gulan 2022 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2023 }}}}
|-
| [[Maxim Sorokin|Sorokin, Maxim]] || 108928 || 1968-01-22 || || 2007-06-30 || 1992 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr || dûre [[Arjentîn]]
|-
| [[Tomas Sosa|Sosa, Tomas]] || [https://ratings.fide.com/profile/121576 121576]  || 1998-09-09 || [[Buenos Aires]] ||  || 2022 || [[Arjentîn]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main230216.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main225036.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Gennadi Sosonko|Sosonko, Gennadi]] || [https://ratings.fide.com/profile/1000039 1000039]  || 1943-05-18 || [[Troitsk]] ||  || 1976 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Holenda]]
|-
| [[Hugo Spangenberg|Spangenberg, Hugo]] || [https://ratings.fide.com/profile/101966 101966]  || 1975-11-22 || [[Buenos Aires]] ||  || 1996 || [[Arjentîn]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Vasil Spasov (sedrencbaz)|Spasov, Vasil]] || [https://ratings.fide.com/profile/2900041 2900041]  || 1971-02-17 || [[Varna]] ||  || 1990 || [[Bulgaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Boris Spassky|Spassky, Boris V.]] || [https://ratings.fide.com/profile/600024 600024]  || 1937-01-30 || [[Leningrad]] ||  || 1955 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||Gaige
|-
| [[Liuben Spassov|Spassov, Liuben]] || [https://ratings.fide.com/profile/2900220 2900220]  || 1943-03-22 || [[Sofya]] ||  || 1976 || [[Bulgaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||carinan wekî Spasov tê nivîsîn
|-
| [[Jon Speelman|Speelman, Jon S.]] || [https://ratings.fide.com/profile/400033 400033]  || 1956-10-02 || [[London]] ||  || 1980 || [[Înglistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Nikola Spiridonov|Spiridonov, Nikola]] || [https://ratings.fide.com/profile/2900238 2900238]  || 1938-02-28 || [[Pleven]] || 2021-03-13 || 1979 || [[Bulgaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||{{Refn|group=obit|1={{Jêder |sernav=Nikola Spiridonov nous a quittés |tercimeya-sernav=Nikola Spiridonov left us |url=http://www.echecs.asso.fr/Actu.aspx?Ref=13247 |roja-gihiştinê=2 nîsan 2022 |tarîx=15 adar 2021 |weşanger=Fédération Française des Echecs |ziman=fr }}}}
|-
| [[Wouter Spoelman|Spoelman, Wouter]] || [https://ratings.fide.com/profile/1010891 1010891]  || 1990-06-05 || [[Zwolle]] ||  || 2009 || [[Holenda]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main4346.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Kevin Spraggett|Spraggett, Kevin]] || [https://ratings.fide.com/profile/2600013 2600013]  || 1954-11-10 || [[Montreal]] ||  || 1985 || [[Kanada]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Jan Michael Sprenger|Sprenger, Jan Michael]] || [https://ratings.fide.com/profile/4646258 4646258]  || 1982-11-26 || [[Köln]] ||  || 2018 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221248.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Sriram Jha]] || [https://ratings.fide.com/profile/5001668 5001668]  || 1976-07-18 || [[Madhubani, Bihar|Madhubani]] ||  || 2010 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219260.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Gideon Ståhlberg|Ståhlberg, Gideon]] ||   || 1908-01-26 || [[Angered]] || 1967-05-26 || 1950 || [[Swêd]] || style=text-align:center |Mêr ||Gaige
|-
| [[Nikolaus Stanec|Stanec, Nikolaus]] || [https://ratings.fide.com/profile/1601776 1601776]  || 1968-04-29 || [[Viyana]] ||  || 2003 || [[Awistirya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Markus Stangl|Stangl, Markus]] || 4600274 || 1969-04-29 || || 2020-11-01 || 1993 || [[Almanya]] || style=text-align:center|Mêr ||{{Refn|group=obit|1={{Jêder |url=https://de.chessbase.com/post/gm-markus-stangl-verstorben |sernav=GM Markus Stangl verstorben |tercimeya-sernav=GM Markus Stangl passed away |paşnav=Schulz |pêşnav=André |tarîx=2 çiriya paşîn 2020 |weşanger=ChessBase News |ziman=de |roja-gihiştinê=22 kanûna paşîn 2021 }}}}
|-
| [[Zvonko Stanojoski|Stanojoski, Zvonko]] || [https://ratings.fide.com/profile/15000257 15000257]  || 1964-01-29 || [[Prilep]] ||  || 2004 || [[Makedonyaya Bakur]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Stany G.A.|Stany G. A.]] || [https://ratings.fide.com/profile/5029104 5029104]  || 1993-01-22 || [[Bhadravati, Karnataka]] ||  || 2019 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main224736.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Ilmārs Starostīts|Starostīts, Ilmārs]] || [https://ratings.fide.com/profile/11600748 11600748]  || 1979-05-30 || [[Rēzekne]] ||  || 2010 || [[Letonya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219607.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Michael Stean|Stean, Michael F.]] || [https://ratings.fide.com/profile/400130 400130]  || 1953-09-04 || [[London]] ||  || 1977 || [[Înglistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Antoaneta Stefanova|Stefanova, Antoaneta]] || [https://ratings.fide.com/profile/2902257 2902257]  || 1979-04-19 || [[Sofya]] ||  || 2002 || [[Bulgaristan]] || style=text-align:center |Jin ||
|-
| [[Hannes Stefánsson|Stefánsson, Hannes]] || [https://ratings.fide.com/profile/2300087 2300087] || 1972-07-18 || || || 1993 || [[Îslenda]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Vignir Vatnar Stefansson|Stefansson, Vignir Vatnar]] || [https://ratings.fide.com/profile/2308649 2308649] || 2003 || || || 2023 || [[Îslenda]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main229518.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Leonid Stein|Stein, Leonid]] ||   || 1934-11-12 || [[Kamenets-Podolskiy]] || 1973-07-04 || 1962 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||Gaige
|-
| [[Nitzan Steinberg|Steinberg, Nitzan]] || [https://ratings.fide.com/profile/2801795 2801795] || 1998-01-12 || || || 2017 || [[Îsraêl]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main225555.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Héðinn Steingrímsson|Steingrímsson, Héðinn]] || [https://ratings.fide.com/profile/2300117 2300117]  || 1975-01-11 || [[Reykjavîk]] ||  || 2007 || [[Îslenda]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3310.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Andrea Stella (sedrencbaz)|Stella, Andrea]] || [https://ratings.fide.com/profile/827061 827061]  || 1993-08-14 || [[Cremona]] ||  || 2017 || [[Îtalya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main225456.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Daniël Stellwagen|Stellwagen, Daniël]] || [https://ratings.fide.com/profile/1006673 1006673]  || 1987-03-01 || [[Soest, Utrecht]] ||  || 2004 || [[Holenda]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1168.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[René Stern|Stern, René]] || [https://ratings.fide.com/profile/4611799 4611799]  || 1972-02-15 || [[Dresden]] ||  || 2014 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221255.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Hrvoje Stević|Stević, Hrvoje]] || [https://ratings.fide.com/profile/14502569 14502569]  || 1980-01-08 || [[Osijek]] ||  || 2002 || [[Kroatya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Jiří Štoček|Štoček, Jiří]] || [https://ratings.fide.com/profile/304760 304760] || 1977-05-10 || || || 1998 || [[Çekya|Komara Çekî]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Igor Štohl|Štohl, Igor]] || [https://ratings.fide.com/profile/14900025 14900025]  || 1964-09-27 || [[Bratîslava]] ||  || 1992 || [[Slovakya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Dalibor Stojanović (sedrencbaz)|Stojanović, Dalibor]] || [https://ratings.fide.com/profile/922692 922692]  || 1983-12-09 || [[Bijeljina]] ||  || 2012 || [[Bosniya û Herzegovîna]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220963.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Mihajlo Stojanović|Stojanović, Mihajlo]] || [https://ratings.fide.com/profile/916366 916366]  || 1977-05-11 || [[Belgrad]] ||  || 2007 || [[Serbistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2793.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Gösta Stoltz|Stoltz, Gösta]] ||   || 1904-05-09 || [[Stokholm]] || 1963-07-25 || 1954 || [[Swêd]] || style=text-align:center |Mêr ||Gaige
|-
| [[Jacek Stopa|Stopa, Jacek]] || [https://ratings.fide.com/profile/1119591 1119591]  || 1987-01-03 || [[Wrocław]] ||  || 2015 || [[Polonya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main223680.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Titas Stremavičius|Stremavičius, Titas]] || [https://ratings.fide.com/profile/12804444 12804444]  || 1998-02-15 || [[Kaunas]] ||  || 2020 || [[Lîtvanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main227355.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Aleksa Striković|Striković, Aleksa]] || [https://ratings.fide.com/profile/900150 900150]  || 1961-05-12 || [[Skopye]] ||  || 1996 || [[Serbistan û Montenegro]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Serbistan]]
|-
| [[Alexander Stripunsky|Stripunsky, Alexander]] || [https://ratings.fide.com/profile/2015315 2015315] || 1970-08-18 || || || 1998 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Noël Studer|Studer, Noel]] || [https://ratings.fide.com/profile/1319620 1319620]  || 1996-10-18 || [[Bern]] ||  || 2017 || [[Swîsre]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main223309.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Andrey Stukopin|Stukopin, Andrey]] || [https://ratings.fide.com/profile/24107131 24107131]  || 1994-06-02 || [[Rostov-on-Don]] ||  || 2014 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main222976.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Kirill Stupak|Stupak, Kirill]] || [https://ratings.fide.com/profile/13503758 13503758]  || 1990-03-16 || [[Mînsk]] ||  || 2011 || [[Belarûs]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219744.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Raven Sturt|Sturt, Raven]] || [https://ratings.fide.com/profile/2007304 2007304]  || 1993-08-01 || [[Sedona, Arizona]] ||  || 2022 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main229104.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main225847.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Zurab Sturua|Sturua, Zurab]] || [https://ratings.fide.com/profile/13600095 13600095]  || 1959-06-08 || [[Tbîlîsî]] ||  || 1991 || [[Gurcistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Mihai Şubă|Şubă, Mihai]] || [https://ratings.fide.com/profile/1203363 1203363]  || 1947-06-01 || [[Bûkareşt]] ||  || 1978 || [[Romanya]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Spanya]]
|-
| [[Jan Subelj|Subelj, Jan]] || [https://ratings.fide.com/profile/14618583 14618583]  || 2004-09-13 || [[Ljubljana]] ||  || 2023 || [[Slovenya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main229587.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main227662.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Bharath Subramaniyam|Subramaniyam, Bharath]] || [https://ratings.fide.com/profile/46634827 46634827]  || 2007-10-17 || [[Chennai]] ||  || 2022 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main228667.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main227658.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Alexey Suetin|Suetin, Alexey]] || 4104668  || 1926-11-16 || [[Kropyvnytskyi|Kirovograd]] || 2001-09-10 || 1965 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Nenad Šulava|Šulava, Nenad]] || 14500205  || 1962-12-25 || [[Osijek]] || 2019-09-05 || 2000 || [[Kroatya]] || style=text-align:center |Mêr ||;{{Refn|group=obit|{{Cite tweet|author=International Chess Federation|author-link=FIDE|title=Croatian GM Nenad Sulava passed away on September 5|user=FIDE_Chess|number=1170727293121105920|date=8 September 2019}} {{Jêder |nivîskar=International Chess Federation |lînka-nivîskar=FIDE |sernav=Nenad Sulava dies at 56 |tarîx=6 îlon 2019 |url=https://fide.com/news/73 |roja-gihiştinê=27 çiriya pêşîn 2019 }}.}} dûre [[Monako]]
|-
| [[Aydin Suleymanli|Suleymanli, Aydin]] || [https://ratings.fide.com/profile/13413937 13413937]  || 2005-03-20 || [[Bakû]] ||  || 2021 || [[Azerbaycan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main228665.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main227039.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Alisher Suleymenov|Suleymenov, Alisher]] || [https://ratings.fide.com/profile/13707833 13707833]  || 2000-08-05 || [[Pavlodar]] ||  || 2023 || [[Qazaxistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main227587.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main225856.pdf IM serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/apps/241267.PDF IM title result]
|-
| [[Šarūnas Šulskis|Šulskis, Šarūnas]] || [https://ratings.fide.com/profile/12800112 12800112]  || 1972-11-26 || [[Kėdainiai]] ||  || 1996 || [[Lîtvanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Oleksandr Sulypa|Sulypa, Oleksandr]] || [https://ratings.fide.com/profile/14100487 14100487]  || 1972-06-03 || [[Lvîv]] ||  || 2000 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Andrey Sumets|Sumets, Andrey]] || [https://ratings.fide.com/profile/14105500 14105500]  || 1980-04-15 || [[Odesa]] ||  || 2006 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2274.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Aaron Summerscale|Summerscale, Aaron P.]] || [https://ratings.fide.com/profile/400980 400980] || 1969-08-26 || London|| || 1997 || [[Înglistan]] || style=text-align:center|Mêr || {{Çavkanî hewce ye|sedem=birthplace not cited|tarîx=îlon 2022}}
|-
| [[Sundararajan Kidambi]] || [https://ratings.fide.com/profile/5005370 5005370]  || 1982-12-29 || [[Chennai]] ||  || 2009 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main4336.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Jaime Sunye Neto|Sunye Neto, Jaime]] || [https://ratings.fide.com/profile/2100037 2100037]  || 1957-05-02 || [[Curitiba]] ||  || 1986 || [[Brezîl]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Luis Paulo Supi|Supi, Luis Paulo]] || [https://ratings.fide.com/profile/2106388 2106388]  || 1996-10-10 || [[Catanduva]] ||  || 2018 || [[Brezîl]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main226524.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Herman Suradiradja|Suradiradja, Herman]] || 7100167  || 1947-10-14 || [[Sukabumi]] || 2016-06-06 || 1978 || [[Îndonezya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Emil Sutovsky|Sutovsky, Emil]] || [https://ratings.fide.com/profile/2802007 2802007]  || 1977-09-19 || [[Bakû]] ||  || 1996 || [[Îsraêl]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Duncan Suttles|Suttles, Duncan]] || [https://ratings.fide.com/profile/2600056 2600056]  || 1945-12-21 || [[San Francisco]] ||  || 1973 || [[Kanada]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Frederik Svane|Svane, Frederik]] || [https://ratings.fide.com/profile/12923044 12923044]  || 2004-01-21 || [[Lübeck]] ||  || 2022 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main229277.pdf serîlêdana sernavî]{{Refn|group=note|1={{Jêder |url=https://de.chessbase.com/post/german-masters-runde-9-svane-gegen-keymer-hat-keymer-den-gewinn-verpasst |sernav=German Masters, Runde 9, Svane gegen Keymer: Hat Keymer den Gewinn verpasst? |tarîx=25 tebax 2022 |ziman=de |weşanger=de.chessbase.com |roja-gihiştinê=17 kanûna paşîn 2023 }}}}
|-
| [[Rasmus Svane|Svane, Rasmus]] || [https://ratings.fide.com/profile/4657101 4657101]  || 1997-05-21 || [[Allerød Municipality]] ||  || 2016 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main223938.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Evgeny Sveshnikov|Sveshnikov, Evgeny]] || [https://ratings.fide.com/profile/4100638 4100638]  || 1950-02-11 || [[Chelyabinsk]] || 2021-08-18 || 1977 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Letonya]] û [[Rûsya]]{{Refn|group=obit|1={{Jêder |sernav=Не стало Евгения Свешникова (1950–2021) |tercimeya-sernav=Evgeny Sveshnikov died (1950–2021) |ziman=ru |url=http://chess-news.ru/node/28214 |weşanger=Chess-News.ru |tarîx=18 tebax 2021 |roja-gihiştinê=18 tebax 2021 |roja-arşîvê=24 kanûna paşîn 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220124054851/http://chess-news.ru/node/28214 |rewşa-urlyê=mirî }}; {{Jêder |sernav=Ушел из жизни Евгений Эллинович Свешников (1950–2021) |tercimeya-sernav=Evgeny Ellinovich Sveshnikov passed away (1950–2021) |ziman=ru |url=https://ruchess.ru/news/all/ushel_iz_zhizni_evgeniy_ellinovich_sveshnikov_1950_2021/ |weşanger=[[Chess Federation of Russia]] |tarîx=18 tebax 2021 |roja-gihiştinê=18 tebax 2021 }}}}
|-
| [[Dmitry Svetushkin|Svetushkin, Dmitry]] || 13900463 || 1980-07-25 || || 2020-09-04 || 2002 || [[Moldova]] || style=text-align:center|Mêr ||{{Refn|group=obit|1={{Jêder |url=https://en.chessbase.com/post/gm-dmitri-svetushkin-1980-2020 |sernav=GM Dmitry Svetushkin (1980–2020) |paşnav=Schulz |pêşnav=André |tarîx=9 îlon 2020 |weşanger=[[Chessbase.com]] |roja-gihiştinê=12 kanûna paşîn 2021 }}}}
|-
| [[Peter Svidler|Svidler, Peter]] || [https://ratings.fide.com/profile/4102142 4102142]  || 1976-06-17 || [[Leningrad]] ||  || 1994 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Swapnil Dhopade]] || [https://ratings.fide.com/profile/5019184 5019184]  || 1990-10-05 || [[Nagpur]] ||  || 2016 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main224379.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Mishra Swayams|Swayams, Mishra]] || [https://ratings.fide.com/profile/5028183 5028183]  || 1992-08-13 || [[Cuttack]] ||  || 2019 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main224430.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Dariusz Świercz|Świercz, Dariusz]] || [https://ratings.fide.com/profile/1126881 1126881]  || 1994-05-31 || [[Tarnowskie Góry]] ||  || 2009 || [[Polonya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3857.doc serîlêdana sernavî]; niha [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]
|-
| [[Robin Swinkels|Swinkels, Robin]] || [https://ratings.fide.com/profile/1010824 1010824]  || 1989-04-06 || [[Asten, Holenda]] ||  || 2009 || [[Holenda]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main4347.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Klementy Sychev|Sychev, Klementy]] || [https://ratings.fide.com/profile/4114060 4114060] || 1996-07-12 || || || 2019 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main225832.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Gergely-Andras-Gyula Szabó|Szabó, Gergely-Andras-Gyula]] || [https://ratings.fide.com/profile/1205064 1205064]  || 1983-04-13 || [[Bûkareşt]] ||  || 2010 || [[Romanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219244.PDF serîlêdana sernavî]
|-
| [[Krisztián Szabó (sedrencbaz)|Szabó, Krisztián]] || [https://ratings.fide.com/profile/722901 722901]  || 1989-06-21 || [[Székesfehérvár]] ||  || 2010 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219023.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[László Szabó (sedrencbaz)|Szabó, László]] ||   || 1917-03-19 || [[Budapeşt]] || 1998-08-08 || 1950 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Péter Székely|Székely, Péter]] || 700258 || 1955-02-08 || [[Budapeşt]] || 2003-08-31 || 1994 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center|Mêr ||
|- {{Lenger|T}}
| [[Amin Tabatabaei|Tabatabaei, M. Amin]] || [https://ratings.fide.com/profile/12521213 12521213] || 2001-02-05 || [[Tehran]] || || 2018 || [[Îran]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main226547.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Branko Tadić|Tadić, Branko]] || [https://ratings.fide.com/profile/916412 916412]  || 1973-10-04 || [[Belgrad]] ||  || 2010 || [[Serbistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219491.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Farhad Tahirov|Tahirov, Farhad]] || [https://ratings.fide.com/profile/13401661 13401661] || 1987-04-12 || || || 2002 || [[Azerbaycan]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Mark Taimanov|Taimanov, Mark]] || 4100760  || 1926-02-07 || [[Xarkîv]] || 2016-11-28 || 1952 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Rûsya]]
|-
| [[Mikhail Tal|Tal, Mikhail]] ||   || 1936-11-09 || [[Rîga]] || 1992-06-28 || 1957 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Ûkrayna]], [[Letonya]]
|-
| [[Taleb Moussa|Taleb, Moussa]] || [https://ratings.fide.com/profile/9300201 9300201]  || 1978-07-01 || [[Dubai]] ||  || 2004 || [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Vladimír Talla|Talla, Vladimir]] || [https://ratings.fide.com/profile/303445 303445]  || 1973-07-03 || [[Ostrava]] ||  || 2010 || [[Çekya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main4267.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Justin Tan|Tan, Justin]] || [https://ratings.fide.com/profile/3206882 3206882]  || 1997-03-19 || [[Cardiff]] ||  || 2018 || [[Awistralya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main225099.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Tan Zhongyi]] || [https://ratings.fide.com/profile/8603642 8603642]  || 1991-05-29 || [[Chongqing]] ||  || 2017 || [[Çîn]] || style=text-align:center |Jin || [https://ratings.fide.com/crt/main219140.jpg WGM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Andrew Tang|Tang, Andrew]] || [https://ratings.fide.com/profile/2059630 2059630]  || 1999-11-29 || [[Naperville, Illinois|Naperville]] ||  || 2018 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main223450.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Aryan Tari|Tari, Aryan]] || [https://ratings.fide.com/profile/1510045 1510045]  || 1999-06-04 || [[Stavanger]] ||  || 2016 || [[Norwêc]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221709.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[James Tarjan|Tarjan, James]] || [https://ratings.fide.com/profile/2000180 2000180]  || 1952-02-22 || [[Pomona, Kalîforniya]] ||  || 1976 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Konstantin Tarlev|Tarlev, Konstantin]] || [https://ratings.fide.com/profile/14114089 14114089] || 1987-02-09 || || || 2013 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main221648.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Savielly Tartakower|Tartakower, Savielly]] ||   || 1887-02-21 || [[Rostov-on-Don]] || 1956-02-05 || 1950 || [[Fransa]] || style=text-align:center |Mêr ||Gaige
|-
| [[Marcin Tazbir|Tazbir, Marcin]] || [https://ratings.fide.com/profile/1122452 1122452]  || 1988-08-22 || [[Piotrków Trybunalski]] ||  || 2013 || [[Polonya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main222049.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Paweł Teclaf|Teclaf, Paweł]] || [https://ratings.fide.com/profile/1185934 1185934] || 2003-06-18 || || || 2023 || [[Polonya]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main230923.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main227227.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Serik Temirbayev|Temirbayev, Serikbay]] || [https://ratings.fide.com/profile/13700022 13700022] || 1961-08-08 || || || 1995 || [[Qazaxistan]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Hugo Ten Hertog|Ten Hertog, Hugo]] || [https://ratings.fide.com/profile/1026356 1026356]  || 1994-07-06 || [[Utrecht (bajar)]] ||  || 2020 || [[Holenda]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main225265.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Samvel Ter-Sahakyan|Ter-Sahakyan, Samvel]] || [https://ratings.fide.com/profile/13302531 13302531] || 1993-09-19 || || || 2009 || [[Ermenistan]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main3879.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Rudolf Teschner|Teschner, Rudolf]] || 4603850  || 1922-02-16 || [[Potsdam]] || 2006-07-23 || 1992 || [[Almanyaya Rojava]] || style=text-align:center |Mêr ||fexrî; dûre [[Almanya]]
|-
| [[Henrik Teske|Teske, Henrik]] || [https://ratings.fide.com/profile/4611500 4611500] || 1968-02-28 || || || 1996 || [[Almanya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Vitaly Teterev|Teterev, Vitaly]] || [https://ratings.fide.com/profile/13501429 13501429]  || 1983-01-07 || [[Novopolotsk]] ||  || 2007 || [[Belarûs]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3168.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[M. S. Thejkumar|Thejkumar, M. S.]] || [https://ratings.fide.com/profile/5009154 5009154]  || 1981-01-01 || [[Mysore]] ||  || 2017 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main226059.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Nikolas Theodorou|Theodorou, Nikolas]] || [https://ratings.fide.com/profile/4262875 4262875] || 2000-09-17 || || || 2021 || Greece || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main227976.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main224227.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Pravin Thipsay|Thipsay, Praveen M]] || [https://ratings.fide.com/profile/5000033 5000033]  || 1959-08-12 || [[Mumbaî]] ||  || 1997 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Bragi Thorfinnsson|Thorfinnsson, Bragi]] || [https://ratings.fide.com/profile/2300958 2300958]  || 1981-04-10 || [[Reykjavîk]] ||  || 2018 || [[Îslenda]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221876.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Thröstur Thórhallsson|Thórhallsson, Thröstur]] || [https://ratings.fide.com/profile/2300109 2300109] || 1969-03-19 || || || 1996 || [[Îslenda]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Jesper Søndergaard Thybo|Thybo, Jesper Søndergaard]] || [https://ratings.fide.com/profile/1438832 1438832] || 1999-01-10 || || || 2020 || [[Danîmarka]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main226842.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Jurij Tihonov|Tihonov, Jurij]] || [https://ratings.fide.com/profile/13500325 13500325]  || 1978-07-03 || [[Mînsk]] ||  || 2006 || [[Belarûs]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Hans Tikkanen|Tikkanen, Hans]] || [https://ratings.fide.com/profile/1706446 1706446]  || 1985-02-06 || [[Karlstad]] ||  || 2010 || [[Swêd]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219667.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Viacheslav Tilicheev|Tilicheev, Viacheslav]] || [https://ratings.fide.com/profile/24114928 24114928]  || 1994-07-17 || [[Krasnoyarsk]] ||  || 2020 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main227571.pdf serîlêdana sernavî]; niha [[Serbistan]]
|-
| [[Jan Timman|Timman, Jan H.]] || [https://ratings.fide.com/profile/1000012 1000012]  || 1951-12-14 || [[Amsterdam]] ||  || 1974 || [[Holenda]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Artyom Timofeev (sedrencbaz)|Timofeev, Artyom]] || [https://ratings.fide.com/profile/4140419 4140419]  || 1985-01-06 || [[Kazan]] ||  || 2003 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Gennadij Timoscenko|Timoscenko, Gennadij]] || [https://ratings.fide.com/profile/14901536 14901536]  || 1949-04-27 || [[Cheliabinsk]] ||  || 1980 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Slovakia]]
|-
| [[Georgy Timoshenko|Timoshenko, Georgy]] || [https://ratings.fide.com/profile/14100118 14100118]  || 1966-06-01 || [[Kîev]] ||  || 1994 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Tin Jingyao|Tin, Jingyao]] || [https://ratings.fide.com/profile/5804418 5804418] || 2000-07-13 || || || 2022 || [[Singapore]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main225973.pdf serîlêdana sernavî]{{Çavkanî hewce ye|sedem=date of birth needs a source|tarîx=tebax 2023}}
|-
| [[Raj Tischbierek|Tischbierek, Raj]] || [https://ratings.fide.com/profile/4611322 4611322]  || 1962-09-24 || [[Leipzig]] ||  || 1990 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Jonathan Tisdall|Tisdall, Jonathan D.]] || [https://ratings.fide.com/profile/1500066 1500066]  || 1958-08-26 || [[Buffalo, New York|Buffalo]] ||  || 1993 || [[Norwêc]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Petr Tishin|Tishin, Petr]] || [https://ratings.fide.com/profile/4130057 4130057] || 1976-10-21 || || || 2002 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Sergei Tiviakov|Tiviakov, Sergei]] || [https://ratings.fide.com/profile/1008013 1008013]  || 1973-02-14 || [[Krasnodar]] ||  || 1991 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Holenda]]
|-
| [[Vladislav Tkachiev|Tkachiev, Vladislav]] || [https://ratings.fide.com/profile/618438 618438]  || 1973-11-09 || [[Mosko]] ||  || 1995 || [[Qazaxistan]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Fransa]]
|-
| [[Miodrag Todorcevic|Todorčević Antić, Miodrag]] || [https://ratings.fide.com/profile/900060 900060]  || 1940-11-10 || [[Belgrad]] ||  || 1989 || [[Yugoslavya]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Serbistan û Montenegro]]; niha [[Spanya]]
|-
| [[Todor Todorov (sedrencbaz)|Todorov, Todor]] || [https://ratings.fide.com/profile/2903237 2903237]  || 1974-11-08 || [[Varna]] ||  || 2006 || [[Bulgaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Belçîka]]
|-
| [[Goran Todorović|Todorović, Goran M.]] || [https://ratings.fide.com/profile/900168 900168] || 1963-05-17 || || || 1997 || [[Serbistan û Montenegro]] || style=text-align:center|Mêr || niha [[Serbistan]]
|-
| [[Tibor Tolnai|Tolnai, Tibor]] || [https://ratings.fide.com/profile/700126 700126]  || 1964-09-23 || [[Hódmezővásárhely]] ||  || 1990 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Alexander Tolush|Tolush, Alexander]] ||   || 1910-05-01 || [[Sankt Petersburg, Rûsya]] || 1969-03-03 || 1953 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||Gaige
|-
| [[Evgeny Tomashevsky|Tomashevsky, Evgeny]] || [https://ratings.fide.com/profile/4147235 4147235] || 1987-07-01 || [[Saratov]] || || 2005 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-[
| [[Jacek Tomczak (sedrencbaz)|Tomczak, Jacek]] || [https://ratings.fide.com/profile/1124668 1124668] || 1990-03-05 || [[Śrem]] || || 2012 || [[Polonya]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main220595.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Veselin Topalov|Topalov, Veselin]] || [https://ratings.fide.com/profile/2900084 2900084]  || 1975-03-15 || [[Ruse, Bulgaristan|Ruse]] ||  || 1992 || [[Bulgaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Carlos Torre Repetto|Torre Repetto, Carlos]] ||   || 1905-11-23 || [[Mérida, Yucatán]] || 1978-03-19 || 1977 || [[Meksîk]] || style=text-align:center |Mêr ||fexrî
|-
| [[Eugenio Torre|Torre, Eugenio]] || [https://ratings.fide.com/profile/5200016 5200016]  || 1951-11-04 || [[Iloilo City]] ||  || 1974 || [[Filîpîn]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Miroslav Tošić|Tošić, Miroslav]] || 900460  || 1960-06-15 || [[Svrljig]] || 2019-11-24 || 1998 || [[Serbistan û Montenegro]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Serbistan]]{{Refn|group=obit|1={{Jêder |url=https://sahmatlista.wordpress.com/2019/11/24/in-memoriam-velemajstor-miroslav-tosic-1960-2019/ |sernav=In Memoriam: Velemajstor Miroslav Tošić (1960–2019) |malper=Blog Šah-Mat Liste |tarîx=24 çiriya paşîn 2019 |ziman=sr-latn |roja-gihiştinê=14 kanûna paşîn 2021 }}}}
|-
| [[Leonid Totsky|Totsky, Leonid]] || [https://ratings.fide.com/profile/4115228 4115228] || 1967-08-10 || || || 2000 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Homayoon Toufighi|Toufighi, Homayoon]] || [https://ratings.fide.com/profile/12503592 12503592]  || 1990-03-21 || [[Reşt]] ||  || 2010 || [[Îran]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219578.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Predrag Trajković|Trajković, Predrag]] || 915874  || 1970-05-28 || [[Gnjilane]] || 2019-02-13 || 2008 || [[Serbistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3675.jpg serîlêdana sernavî]&lt;wbr/&gt;{{Refn|group=obit|1={{Jêder |url=https://sahmatlista.wordpress.com/2019/02/16/in-memoriam-velemajstor-predrag-trajkovic-1970-2019/ |sernav=In Memoriam: Velemajstor Predrag Trajković (1970–2019) |tarîx=16 sibat 2019 |malper=Blog Šah-Mat Liste |ziman=sr-latn |roja-gihiştinê=14 kanûna paşîn 2021 }}}}
|-
| [[Trần Tuấn Minh|Trần, Tuấn Minh]] || [https://ratings.fide.com/profile/12401820 12401820] || 1997-10-21 || || || 2017 || [[Viyetnam]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main223690.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Marko Tratar|Tratar, Marko]] || [https://ratings.fide.com/profile/14600684 14600684]  || 1974-05-20 || [[Ljubljana]] ||  || 2006 || [[Slovenya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Pavel Tregubov|Tregubov, Pavel V.]] || [https://ratings.fide.com/profile/4115341 4115341]  || 1971-12-21 || [[Krasnodar]] ||  || 1994 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Fransa]]
|-
| [[Petar Trifunović|Trifunović, Petar]] ||   || 1910-08-31 || [[Dubrovnik]] || 1980-12-08 || 1953 || [[Yugoslavya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Georgi Tringov|Tringov, Georgi]] || 2900203  || 1937-03-07 || [[Plovdîv]] || 2000-07-02 || 1963 || [[Bulgaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Leonardo Tristán|Tristán, Leonardo]] || [https://ratings.fide.com/profile/113816 113816]  || 1989-11-22 || [[Necochea]] ||  || 2020 || [[Arjentîn]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main228260.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Kayden Troff|Troff, Kayden]] || [https://ratings.fide.com/profile/2047896 2047896]  || 1998-05-06 || [[Murray, Utah]] ||  || 2014 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main223087.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Mark Tseitlin|Tseitlin, Mark D.]] || [https://ratings.fide.com/profile/2800128 2800128]  || 1943-09-23 || [[Leningrad]] || 2022-01-24 || 1997 || [[Îsraêl]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Vitaly Tseshkovsky|Tseshkovsky, Vitaly]] || 4100921  || 1944-09-25 || [[Omsk]] || 2011-12-24 || 1975 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Rûsya]]
|-
| [[Zhamsaran Tsydypov|Tsydypov, Zhamsaran]] || [https://ratings.fide.com/profile/4108566 4108566]  || 1996-09-05 || [[Ulan-Ude]] ||  || 2019 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main227280.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Từ Hoàng Thông]] || [https://ratings.fide.com/profile/12400076 12400076]  || 1972-06-22 || [[Ho Chi Minh City]] ||  || 1999 || [[Viyetnam]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Adam Tukhaev|Tukhaev, Adam]] || [https://ratings.fide.com/profile/14109476 14109476]  || 1988-02-14 || [[Kerch]] ||  || 2007 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3240.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Vladimir Tukmakov|Tukmakov, Vladimir B.]] || [https://ratings.fide.com/profile/14100096 14100096]  || 1946-03-15 || [[Odesa]] ||  || 1972 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Ûkrayna]]
|-
| [[Gennady Tunik|Tunik, Gennady]] || [https://ratings.fide.com/profile/4101219 4101219]  || 1953-05-27 || [[Magadan]] ||  || 2002 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Matthew Turner (sedrencbaz)|Turner, Matthew J.]] || [https://ratings.fide.com/profile/402893 402893] || 1975-12-11 || || || 2002 || [[Înglistan]] || style=text-align:center|Mêr || niha [[Skotlenda]]
|-
| [[Maxim Turov|Turov, Maxim]] || [https://ratings.fide.com/profile/4120086 4120086]  || 1979-12-07 || [[Gukovo]] ||  || 1999 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Dimitri Tyomkin|Tyomkin, Dimitri]] || [https://ratings.fide.com/profile/2803089 2803089] || 1977-03-25 || || || 2001 || [[Kanada]] || style=text-align:center|Mêr ||
|- {{Lenger|U}}
| [[Elizbar Ubilava|Ubilava, Elizbar]] || [https://ratings.fide.com/profile/13600052 13600052] || 1950-08-27 || [[Tbîlîsî]] || || 1988 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]]|| style=text-align:center|Mêr || dûre [[Gurcistan]]; niha [[Spanya]]
|-
| [[Mijo Udovčić|Udovčić, Mijo]] ||   || 1920-09-11 || [[Stara Jošava]] || 1984-04-08 || 1962 || [[Yugoslavya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Wolfgang Uhlmann|Uhlmann, Wolfgang]] || 4611284  || 1935-03-29 || [[Dresden]] || 2020-08-24 || 1959 || [[Komara Demokratîk a Almanyayê]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Almanya]]
|-
| [[Mikhail Ulibin|Ulybin, Mikhail]] || [https://ratings.fide.com/profile/4101405 4101405]  || 1971-05-31 || [[Yekaterînbûrg]] ||  || 1991 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||{{Refn|group=note|1={{Jêder |url=https://ruchess.ru/persons_of_day/ulibin_pd/ |sernav=МИХАИЛ УЛЫБИН |ziman=ru |weşanger=ruchess.ru |roja-gihiştinê=25 îlon 2022 }}}}
|-
| [[Wolfgang Unzicker|Unzicker, Wolfgang]] || 4600126  || 1925-06-26 || [[Pirmasens]] || 2006-04-20 || 1954 || [[Almanyaya Rojava]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Almanya]]
|-
| [[Henry Urday Cáceres|Urday, Henry]] || [https://ratings.fide.com/profile/3800032 3800032]  || 1967-07-05 || [[Lîma]] ||  || 1992 || [[Perû]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Frode Urkedal|Urkedal, Frode Olav Olsen]] || [https://ratings.fide.com/profile/1506102 1506102]  || 1993-05-14 || [[Oslo]] ||  || 2016 || [[Norwêc]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221443.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Anna Ushenina|Ushenina, Anna]] || [https://ratings.fide.com/profile/14110911 14110911] || 1985-08-30 || [[Kharkiv]] || || 2012 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center|Jin || [https://ratings.fide.com/crt/main2428.jpg IM serîlêdana sernavî]
|- {{Lenger|V}}
| [[Maxime Vachier-Lagrave|Vachier-Lagrave, Maxime]] || [https://ratings.fide.com/profile/623539 623539] || 1990-10-21 || [[Nogent-sur-Marne]] || || 2005 || [[Fransa]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main1513.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[László Vadász|Vadász, László]] || 700401  || 1948-01-27 || [[Kiskunfélegyháza]] || 2005-01-03 || 1976 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Rafael Vaganian|Vaganian, Rafael A.]] || [https://ratings.fide.com/profile/13300016 13300016]  || 1951-10-15 || [[Êrîvan]] ||  || 1971 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Ermenistan]]
|-
| [[Suri Vaibhav|Vaibhav, Suri]] || [https://ratings.fide.com/profile/5045185 5045185]  || 1997-02-08 || [[Nû Delhî]] ||  || 2012 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220930.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Anatoly Vaisser|Vaisser, Anatoly]] || [https://ratings.fide.com/profile/603252 603252]  || 1949-03-05 || [[Alma Ata]] ||  || 1985 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Rûsya]]; niha [[Fransa]]
|-
| [[Levente Vajda|Vajda, Levente]] || [https://ratings.fide.com/profile/1203975 1203975]  || 1981-02-13 || [[Odorheiu Secuiesc]] ||  || 2001 || [[Romanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Jahongir Vakhidov|Vakhidov, Jakhongir]] || [https://ratings.fide.com/profile/14201801 14201801]  || 1995-04-27 || [[Semerkand]] ||  || 2014 || [[Ûzbêkistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main222915.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Tahir Vakhidov|Vakhidov, Tair]] || [https://ratings.fide.com/profile/14200155 14200155]  || 1963-12-11 || [[Semerkand]] ||  || 2009 || [[Ûzbêkistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219139.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Diego Valerga|Valerga, Diego]] || [https://ratings.fide.com/profile/100587 100587]  || 1971-10-01 || [[Buenos Aires]] ||  || 2009 || [[Arjentîn]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main4009.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Francisco Vallejo Pons|Vallejo Pons, Francisco]] || [https://ratings.fide.com/profile/2205530 2205530]  || 1982-08-21 || [[Mahón]] ||  || 1999 || [[Spanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Alessio Valsecchi|Valsecchi, Alessio]] || [https://ratings.fide.com/profile/818860 818860]  || 1992-04-25 || [[Bergamo]] ||  || 2019 || [[Îtalya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main227535.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Erik van den Doel|Van den Doel, Erik]] || [https://ratings.fide.com/profile/1003720 1003720]  || 1979-05-15 || [[Leiden]] ||  || 1998 || [[Holenda]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Paul van der Sterren|Van der Sterren, Paul]] || [https://ratings.fide.com/profile/1000071 1000071]  || 1956-03-17 || [[Venlo]] ||  || 1989 || [[Holenda]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Karel van der Weide|Van der Weide, Karel]] || [https://ratings.fide.com/profile/1003143 1003143]  || 1973-08-11 || [[Amsterdam]] ||  || 2004 || [[Holenda]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[John van der Wiel|Van der Wiel, John T. H.]] || [https://ratings.fide.com/profile/1000020 1000020]  || 1959-08-09 || [[Leiden]] ||  || 1982 || [[Holenda]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Jorden van Foreest|Van Foreest, Jorden]] || [https://ratings.fide.com/profile/1039784 1039784]  || 1999-04-30 || [[Groningen (bajar)]] ||  || 2016 || [[Holenda]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main223943.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Lucas van Foreest|Van Foreest, Lucas]] || [https://ratings.fide.com/profile/1039792 1039792]  || 2001-03-03 || [[Groningen (bajar)]] ||  || 2018 || [[Holenda]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main227029.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Robin van Kampen|Van Kampen, Robin]] || [https://ratings.fide.com/profile/1020854 1020854]  || 1994-11-14 || [[Blaricum]] ||  || 2011 || [[Holenda]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220290.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Loek van Wely|Van Wely, Loek]] || [https://ratings.fide.com/profile/1000268 1000268]  || 1972-10-07 || [[Heesch, Netherlands|Heesch]] ||  || 1993 || [[Holenda]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Viktor Varavin|Varavin, Viktor]] || [https://ratings.fide.com/profile/4101766 4101766] || 1967-05-23 || || || 1995 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Zoltán Varga (sedrencbaz)|Varga, Zoltán]] || [https://ratings.fide.com/profile/700509 700509] || 1970-07-12 || || || 1995 || [[Mecaristan]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Milen Vasilev (sedrencbaz)|Vasilev, Milen]] || [https://ratings.fide.com/profile/2903628 2903628]  || 1978-06-06 || [[Burgas]] ||  || 2009 || [[Bulgaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3960.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Evgeni Vasiukov|Vasiukov, Evgeni]] || 4100522  || 1933-03-05 || [[Mosko]] || 2018-05-10 || 1961 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||{{Refn|group=obit|1={{Jêder |url=https://ruchess.ru/en/news/all/evgeni_vasiukov_1933_2018_passed_away/ |sernav=Evgeni Vasiukov (1933–2018) Passed Away |weşanger=[[Chess Federation of Russia]] |tarîx=10 gulan 2018 |roja-gihiştinê=5 hezîran 2021 }}}}
|-
| [[Rodrigo Vásquez Schroeder|Vásquez Schroeder, Rodrigo]] || [https://ratings.fide.com/profile/3400042 3400042] || 1969-12-06 || || || 2004 || [[Şîle]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Alexander Vaulin|Vaulin, Alexander]] || 4101634 || 1957-03-18 || || 2008 || 1994 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Maxim Vavulin|Vavulin, Maxim]] || [https://ratings.fide.com/profile/4169530 4169530]  || 1998-05-06 || [[Mosko]] ||  || 2018 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main227046.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Guillermo Vázquez (sedrencbaz)|Vázquez, Guillermo]] || [https://ratings.fide.com/profile/3702308 3702308]  || 1997-03-16 || [[Asunción]] ||  || 2022 || [[Paraguay]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main229456.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main223757.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Renier Vázquez Igarza|Vázquez Igarza, Renier]] || [https://ratings.fide.com/profile/3503054 3503054] || 1979-01-08 || || || 2007 || [[Spanya]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main3163.jpg serîlêdana sernavî]; niha Cuba
|-
| [[Petr Velička|Velička, Petr]] || [https://ratings.fide.com/profile/300659 300659]  || 1967-02-26 || [[Frýdek-Místek]] ||  || 2007 || [[Çekya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2539.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Petar Velikov|Velikov, Petar]] || [https://ratings.fide.com/profile/2900149 2900149]  || 1951-03-30 || [[Dobrich|Tolbukhin]] ||  || 1982 || [[Bulgaristan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Dragoljub Velimirović|Velimirović, Dragoljub]] || 900079  || 1942-05-12 || [[Valjevo]] || 2014-05-22 || 1973 || [[Yugoslavya]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Serbistan]]
|-
| [[Paul Velten|Velten, Paul]] || [https://ratings.fide.com/profile/681091 681091]  || 1993-08-10 || [[Hanoi]] ||  || 2018 || [[Fransa]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main224838.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[M. R. Venkatesh|Venkatesh, M. R.]] || [https://ratings.fide.com/profile/5005779 5005779]  || 1985-05-20 || [[Chennai]] ||  || 2012 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220922.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Reynaldo Vera González-Quevedo|Vera González-Quevedo, Reynaldo]] || [https://ratings.fide.com/profile/3500055 3500055]  || 1961-01-07 || [[Unión de Reyes]] ||  || 1988 || [[Kûba]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Deivy Vera Sigueñas|Vera Sigueñas, Deivy]] || [https://ratings.fide.com/profile/3804623 3804623]  || 1992-01-18 || [[Chicama]] ||  || 2020 || [[Perû]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main228602.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Clovis Vernay|Vernay, Clovis]] || [https://ratings.fide.com/profile/633046 633046]  || 1989-07-15 || [[Saint-Chamond, Loire|Saint-Chamond]] ||  || 2022 || [[Fransa]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main224745.pdf serîlêdana sernavî]; Di Felice; niha [[Swîsre]]
|-
| [[Giovanni Vescovi|Vescovi, Giovanni]] || [https://ratings.fide.com/profile/2100789 2100789]  || 1978-06-14 || [[Porto Alegre]] ||  || 1998 || [[Brezîl]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Volodymyr Vetoshko|Vetoshko, Volodymyr]] || [https://ratings.fide.com/profile/14122480 14122480]  || 1998-04-16 || [[Horodok, Lviv Oblast|Horodok]] ||  || 2017 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main223546.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Milan Vidmar|Vidmar, Milan]] ||   || 1885-06-22 || [[Ljubljana]] || 1962-10-09 || 1950 || [[Yugoslavya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Vignesh N. R.]] || [https://ratings.fide.com/profile/25012215 25012215]  || 1998-01-24 || [[Thiruvananthapuram]] ||  || 2023 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main224568.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main223600.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Xavier Vila Gazquez|Vila Gázquez, Xavier]] || [https://ratings.fide.com/profile/2261090 2261090]  || 1990-03-08 || [[Barselona]] ||  || 2011 || [[Spanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220082.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Buenaventura Villamayor|Villamayor, Buenaventura]] || [https://ratings.fide.com/profile/5200393 5200393]  || 1967-05-04 || [[Mauban]] ||  || 2000 || [[Filîpîn]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Singapore]]
|-
| [[Visakh N. R.]] || [https://ratings.fide.com/profile/25012223 25012223]  || 1999-04-24 || [[Nagercoil]] ||  || 2019 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main227614.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Vishnu Prasanna V.]] || [https://ratings.fide.com/profile/5030692 5030692]  || 1989-08-12 || [[Chennai]] ||  || 2013 || [[Hindistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main222436.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Yge Visser|Visser, Yge]] || [https://ratings.fide.com/profile/1000578 1000578]  || 1963-07-29 || [[Sneek]] ||  || 2006 || [[Holenda]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Nikita Vitiugov|Vitiugov, Nikita]] || [https://ratings.fide.com/profile/4152956 4152956]  || 1987-02-04 || [[Leningrad]] ||  || 2007 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2422.jpg serîlêdana sernavî]; niha [[Înglistan]]
|-
| [[Yevgeniy Vladimirov|Vladimirov, Yevgeniy]] || [https://ratings.fide.com/profile/13700014 13700014]  || 1957-01-20 || [[Alma Ata]] ||  || 1989 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Qazaxistan]]
|-
| [[Daniele Vocaturo|Vocaturo, Daniele]] || [https://ratings.fide.com/profile/813192 813192]  || 1989-12-16 || [[Roma]] ||  || 2009 || [[Îtalya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main218996.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Lothar Vogt|Vogt, Lothar]] || [https://ratings.fide.com/profile/4611292 4611292]  || 1952-01-17 || [[Görlitz]] ||  || 1976 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Stanislav Voitsekhovsky|Voitsekhovsky, Stanislav]] || [https://ratings.fide.com/profile/4113470 4113470] || 1964-08-06 || || || 1999 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Marek Vokáč|Vokáč, Marek]] || [https://ratings.fide.com/profile/300101 300101]  || 1958-12-06 || [[Prag]] || 2021-11-14 || 1999 || [[Çekya]] || style=text-align:center |Mêr ||{{Refn|group=obit|1={{Jêder |url=https://www.sport.cz/ostatni/clanek/2900636-ve-veku-62-let-zemrel-sachovy-velmistr-marek-vokac.html |sernav=Ve věku 62 let zemřel šachový velmistr Marek Vokáč |tercimeya-sernav=Chess grandmaster Marek Vokáč died at the age of 62 |tarîx=16 çiriya paşîn 2021 |roja-gihiştinê=19 çiriya paşîn 2021 |weşanger=sport.cz |ziman=cs }}}}
|-
| [[Sergey Vokarev|Vokarev, Sergey]] || [https://ratings.fide.com/profile/4119711 4119711]  || 1970-08-28 || [[Yekaterînbûrg]] ||  || 2008 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3609.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Shamsiddin Vokhidov|Vokhidov, Shamsiddin]] || [https://ratings.fide.com/profile/14204223 14204223] || 2002-01-11 || || || 2020 || [[Ûzbêkistan]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main227307.PDF serîlêdana sernavî]
|-
| [[Sergey Volkov (sedrencbaz)|Volkov, Sergey]] || [https://ratings.fide.com/profile/4122763 4122763]  || 1974-02-07 || [[Saransk]] ||  || 1998 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Aleksandr Volodin (sedrencbaz)|Volodin, Aleksandr]] || [https://ratings.fide.com/profile/4501950 4501950]  || 1990-12-10 || [[Kohtla-Järve]] ||  || 2011 || [[Estonya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3289.jpg IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Andrei Volokitin|Volokitin, Andrei]] || [https://ratings.fide.com/profile/14107090 14107090]  || 1986-06-18 || [[Lvîv]] ||  || 2001 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Leon Voloshin (sedrencbaz)|Volosin, Leon]] || [https://ratings.fide.com/profile/311111 311111]  || 1964-05-10 || [[Kazan]] ||  || 2003 || [[Çekya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Alexander Volzhin|Volzhin, Alexander]] || [https://ratings.fide.com/profile/4115031 4115031]  || 1971-02-02 || [[Makhachkala]] ||  || 1997 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Evgeny Vorobiov|Vorobiov, Evgeny E.]] || [https://ratings.fide.com/profile/4121341 4121341] || 1976-12-13 || || || 2000 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Pavlo Vorontsov|Vorontsov, Pavlo]] || [https://ratings.fide.com/profile/14116367 14116367]  || 1998-01-23 || [[Kîev]] ||  || 2017 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main224596.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Vladislav Vorotnikov|Vorotnikov, Vladislav V.]] || [https://ratings.fide.com/profile/4103009 4103009]  || 1947-08-17 || [[Leningrad]] ||  || 2005 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Jan Votava|Votava, Jan]] || [https://ratings.fide.com/profile/300535 300535] || 1974-11-29 || || || 1999 || [[Çekya|Komara Çekî]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Andrey Vovk|Vovk, Andriy]] || [https://ratings.fide.com/profile/14114470 14114470]  || 1991-11-22 || [[Lvîv]] ||  || 2009 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main4175.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Yuri Vovk|Vovk, Yuri]] || [https://ratings.fide.com/profile/14113171 14113171]  || 1988-11-11 || [[Lvîv]] ||  || 2008 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3551.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Liam Vrolijk|Vrolijk, Liam]] || [https://ratings.fide.com/profile/1048333 1048333]  || 2002-07-05 || [[Capelle aan den IJssel]] ||  || 2022 || [[Holenda]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main228635.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main226254.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Bojan Vučković|Vučković, Bojan]] || [https://ratings.fide.com/profile/922277 922277]  || 1980-09-12 || [[Belgrad]] ||  || 2001 || [[Serbistan û Montenegro]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Serbistan]]
|-
| [[Milan Vukić|Vukić, Milan]] || [https://ratings.fide.com/profile/900273 900273]  || 1942-08-19 || [[Sanski Most]] ||  || 1975 || [[Yugoslavya]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Serbistan û Montenegro]] û [[Serbistan]]; niha [[Bosniya û Herzegovîna]]
|-
| [[Arkadi Eremeevich Vul|Vul, Arkadi Eremeevich]] || [https://ratings.fide.com/profile/4104307 4104307] || 1953-09-11 || || || 2003 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main5.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Spartak Vysochin|Vysochin, Spartak]] || [https://ratings.fide.com/profile/14103516 14103516]  || 1975-04-30 || [[Kîev]] ||  || 2001 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Alexey Vyzmanavin|Vyzmanavin, Alexey]] || 4100190 || 1960-12-04 || [[Moscow]] || 2000-01-06 || 1989 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|- {{Lenger|W}}
| [[Dennis Wagner (sedrencbaz)|Wagner, Dennis]] || [https://ratings.fide.com/profile/24650684 24650684] || 1997-06-19 || [[Kassel]] || || 2015 || [[Almanya]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main223547.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Utut Adianto|Wahyuwidayat, Utut Adianto]] || [https://ratings.fide.com/profile/7100019 7100019]  || 1965-03-16 || [[Cakarta]] ||  || 1986 || [[Îndonezya]] || style=text-align:center |Mêr ||bi gelemperî Utut Adianto
|-
| [[Matthias Wahls|Wahls, Matthias]] || [https://ratings.fide.com/profile/4600070 4600070]  || 1968-01-25 || [[Hamburg]] ||  || 1989 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||{{Refn|group=note|Cihê jidayikbûnê ya Wahls ji {{Jêder |url=http://matthias-wahls.com/about-me/my-chess-cv/ |sernav=My Chess CV, 1968 |malper=matthias-wahls.com |nivîskar=Matthias Wahls |lînka-nivîskar=Matthias Wahls |roja-gihiştinê=11 çiriya paşîn 2022 }}}}
|-
| [[Wan Yunguo]] || [https://ratings.fide.com/profile/8603189 8603189]  || 1990-06-28 || [[Shandong]] ||  || 2016 || [[Çîn]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main224400.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Wang Hao (sedrencbaz)|Wang Hao]] || [https://ratings.fide.com/profile/8602883 8602883]  || 1989-08-04 || [[Harbin]] ||  || 2005 || [[Çîn]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Wang Rui (sedrencbaz)|Wang Rui]] || [https://ratings.fide.com/profile/8601003 8601003]  || 1978-04-18 || [[Hebei]] ||  || 2009 || [[Çîn]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main4118.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Wang Yue (sedrencbaz)|Wang Yue]] || [https://ratings.fide.com/profile/8601429 8601429]  || 1987-03-31 || [[Taiyuan]] ||  || 2004 || [[Çîn]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Wang Zili]] || [https://ratings.fide.com/profile/8600023 8600023] || 1968-06-14 || || || 1995 || [[Çîn]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Tomasz Warakomski|Warakomski, Tomasz]] || [https://ratings.fide.com/profile/1124552 1124552]  || 1989-06-22 || [[Suwałki]] ||  || 2017 || [[Polonya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2785.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Chris Ward (sedrencbaz)|Ward, Chris G]] || [https://ratings.fide.com/profile/400203 400203] || 1968-03-26 || London || || 1996 || [[Înglistan]] || style=text-align:center|Mêr || {{Çavkanî hewce ye|sedem=birthplace not cited|tarîx=îlon 2022}}
|-
| [[Max Warmerdam|Warmerdam, Max]] || [https://ratings.fide.com/profile/1048104 1048104]  || 2000-03-30 || [[Tegelen]] ||  || 2021 || [[Holenda]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main228636.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[William Watson (sedrencbaz)|Watson, William N.]] || [https://ratings.fide.com/profile/400157 400157]  || 1962-04-18 || [[Bexda]] ||  || 1990 || [[Înglistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Tom Wedberg|Wedberg, Tom]] || [https://ratings.fide.com/profile/1700073 1700073]  || 1953-11-26 || [[Stokholm]] ||  || 1990 || [[Swêd]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Wei Yi]] || [https://ratings.fide.com/profile/8603405 8603405]  || 1999-06-02 || [[Wuxi]] ||  || 2013 || [[Çîn]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221565.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Peter Wells (sedrencbaz)|Wells, Peter K.]] || [https://ratings.fide.com/profile/400327 400327]  || 1965-04-17 || [[Portsmouth]] ||  || 1994 || [[Înglistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Wen Yang (sedrencbaz)|Wen Yang]] || [https://ratings.fide.com/profile/8602956 8602956]  || 1988-07-07 || [[Shandong]] ||  || 2008 || [[Çîn]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3522.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Jan Werle|Werle, Jan]] || [https://ratings.fide.com/profile/1006088 1006088]  || 1984-01-15 || [[Warnsveld]] ||  || 2006 || [[Holenda]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Jonathan Westerberg|Westerberg, Jonathan]] || [https://ratings.fide.com/profile/1701754 1701754] || 1994-02-25 || || || 2021 || [[Swêd]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main224390.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Heikki Westerinen|Westerinen, Heikki M. J.]] || [https://ratings.fide.com/profile/500020 500020]  || 1944-04-27 || [[Helsînkî]] ||  || 1975 || [[Fînlenda]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Oskar Wieczorek|Wieczorek, Oskar]] || [https://ratings.fide.com/profile/1133950 1133950]  || 1994-06-13 || [[Wrocław]] ||  || 2019 || [[Polonya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main227516.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Michael Wilder|Wilder, Michael]] || [https://ratings.fide.com/profile/2000130 2000130]  || 1962-08-17 || [[Fîladelfiya]] ||  || 1988 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Simon Williams (sedrencbaz)|Williams, Simon K.]] || [https://ratings.fide.com/profile/404454 404454]  || 1979-11-30 || [[Guildford]] ||  || 2008 || [[Înglistan]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Luc Winants|Winants, Luc]] || [https://ratings.fide.com/profile/200018 200018]  || 1963-01-01 || [[Brussels]] || 2023-02-07 || 1998 || [[Belçîka]] || style=text-align:center |Mêr ||{{Refn|group=obit|{{Jêder |url=https://de.chessbase.com/post/luc-winants-ist-gestorben |paşnav=Schulz |pêşnav=Andre |sernav=Luc Winants ist gestorben |tercimeya-sernav=Luc Winants has died |ziman=de |weşanger=[[ChessBase]] |tarîx=7 sibat 2023 |roja-gihiştinê=7 sibat 2023 }}}}
|-
| [[Anthony Wirig|Wirig, Anthony]] || [https://ratings.fide.com/profile/615013 615013]  || 1983-02-03 || [[Thionville]] ||  || 2011 || [[Fransa]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220030.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Radosław Wojtaszek|Wojtaszek, Radosław]] || [https://ratings.fide.com/profile/1118358 1118358]  || 1987-01-13 || [[Elbląg]] ||  || 2005 || [[Polonya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1486.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Aleksander Wojtkiewicz|Wojtkiewicz, Aleksander]] || 1100025  || 1963-01-15 || [[Rîga]] || 2006-07-14 || 1990 || [[Polonya]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]
|-
| [[Patrick Wolff|Wolff, Patrick]] || [https://ratings.fide.com/profile/2000148 2000148]  || 1968-02-15 || [[New York City]] ||  || 1990 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Mathias Womacka|Womacka, Mathias]] || [https://ratings.fide.com/profile/4611390 4611390]  || 1966-06-26 || [[Karl-Marx-Stadt]] ||  || 2010 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219403.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Wong Meng Kong]] || [https://ratings.fide.com/profile/5800030 5800030]  || 1963-09-18 || [[Singapûr]] ||  || 1999 || [[Singapûr]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Wu Shaobin]] || [https://ratings.fide.com/profile/5800714 5800714] || 1969-02-04 || || || 1998 || [[Çîn]] || style=text-align:center|Mêr || niha [[Singapore]]
|-
| [[Wu Wenjin]] || [https://ratings.fide.com/profile/8600716 8600716] || 1976-03-10 || || || 2000 || [[Çîn]] || style=text-align:center|Mêr ||
|- {{Lenger|X}}
| [[Xie Jun]] || [https://ratings.fide.com/profile/8600147 8600147] || 1970-10-30 || [[Baoding]] || || 1993 || [[Çîn]] || style=text-align:center|Jin || FIDE Golden Book; Di Felice
|-
| [[Jeffery Xiong|Xiong, Jeffery]] || [https://ratings.fide.com/profile/2047640 2047640]  || 2000-10-30 || [[Plano, Texas|Plano]] ||  || 2015 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main223305.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Xiu Deshun]] || [https://ratings.fide.com/profile/8603693 8603693]  || 1989-02-01 || [[Qingdao]] ||  || 2011 || [[Çîn]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220018.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Xu Jun]] || [https://ratings.fide.com/profile/8600031 8600031]  || 1962-09-17 || [[Suzhou]] ||  || 1994 || [[Çîn]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Xu Xiangyu]] || [https://ratings.fide.com/profile/8608288 8608288]  || 1999-09-19 || [[Taiyuan]] ||  || 2017 || [[Çîn]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main226083.pdf GM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Xu Yi (sedrencbaz)|Xu Yi]] || [https://ratings.fide.com/profile/8605564 8605564]  || 1998-05-28 || [[Şanghay]] ||  || 2019 || [[Çîn]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main226696.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Xu Yinglun]] || [https://ratings.fide.com/profile/8604940 8604940]  || 1996-12-03 || [[Harbin]] ||  || 2017 || [[Çîn]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main224570.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Xu Yuhua]] || [https://ratings.fide.com/profile/8600635 8600635] || 1976-10-29 || [[Jinhua]] || || 2007 || [[Çîn]] || style=text-align:center|Jin ||
|- {{Lenger|Y}}
| [[Igor Yagupov|Yagupov, Igor]] || [https://ratings.fide.com/profile/4113632 4113632] || 1965-10-13 || [[Tula, Rûsya|Tula]] || || 2003 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Yuri Yakovich|Yakovich, Yuri]] || [https://ratings.fide.com/profile/4100654 4100654]  || 1962-11-30 || [[Samara|Kuybyshev]] ||  || 1990 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Nodirbek Yakubboev|Yakubboev, Nodirbek]] || [https://ratings.fide.com/profile/14203987 14203987] || 2002-01-23 || || || 2019 || [[Ûzbêkistan]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main226694.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Valeri Yandemirov|Yandemirov, Valeri]] || 4102622  || 1963-02-11 || [[Kazan]] || 2017-11-16 || 1997 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||{{Refn|group=obit|1={{Jêder |url=https://ruchess.ru/en/news/all/rip_valeri_yandemirov_1963_2017/ |malper=ruchess.ru |sernav=RIP Valeri Yandemirov (1963–2017) |tarîx=16 çiriya paşîn 2017 |weşanger=[[Chess Federation of Russia]] |roja-gihiştinê=18 kanûna paşîn 2021 }}}}
|-
| [[Darwin Yang|Yang, Darwin]] || [https://ratings.fide.com/profile/2029111 2029111]  || 1996-12-04 || [[Dallas]] ||  || 2016 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main223009.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Yang Kaiqi]] || [https://ratings.fide.com/profile/8604398 8604398]  || 1988-05-06 || [[Heilongjiang]] ||  || 2019 || [[Kanada]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main226789.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Lev Yankelevich|Yankelevich, Lev]] || [https://ratings.fide.com/profile/24684074 24684074]  || 1997-10-28 || [[Kasan, Îran]] ||  || 2022 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main228007.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main224171.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Daniel Yanofsky|Yanofsky, Daniel]] || 2600080  || 1925-03-26 || [[Brody]] || 2000-03-05 || 1964 || [[Kanada]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Ye Jiangchuan]] || [https://ratings.fide.com/profile/8600040 8600040]  || 1960-11-20 || [[Shanxi]] ||  || 1993 || [[Çîn]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Ye Rongguang]] || [https://ratings.fide.com/profile/8600015 8600015]  || 1963-10-03 || [[Wenzhou]] ||  || 1990 || [[Çîn]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Arsen Yegiazarian|Yegiazarian, Arsen]] || 13300520  || 1970-06-18 || [[Êrîvan]] || 2020-04-20 || 2001 || [[Ermenistan]] || style=text-align:center |Mêr ||{{Refn|group=obit|1=Çavkaniya mirina wî {{Jêder-malper |url=https://www.1lurer.am/hy/2020/04/20/%D5%84%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D6%81%D5%A5%D5%AC-%D5%A7-%D5%A3%D6%80%D5%B8%D5%BD%D5%B4%D5%A1%D5%B5%D5%BD%D5%BF%D5%A5%D6%80-%D4%B1%D6%80%D5%BD%D5%A5%D5%B6-%D4%B5%D5%B2%D5%AB%D5%A1%D5%A6%D5%A1%D6%80%D5%B5%D5%A1%D5%B6%D5%A8/228104 |sernav=Մահացել է գրոսմայստեր Արսեն Եղիազարյանը |malper=1lurer.am |ziman=hy |tarîx=20 nîsan 2020 }}}}
|-
| [[Vasily Yemelin|Yemelin, Vasily]] || [https://ratings.fide.com/profile/4113217 4113217]  || 1976-02-01 || [[Leningrad]] ||  || 1994 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Alex Yermolinsky|Yermolinsky, Alex]] || [https://ratings.fide.com/profile/2005492 2005492]  || 1958-04-11 || [[Leningrad]] ||  || 1992 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Denis Yevseev|Yevseev, Denis]] || [https://ratings.fide.com/profile/4126378 4126378]  || 1973-07-03 || [[Murmansk]] ||  || 2003 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Mustafa Yılmaz|Yılmaz, Mustafa]] || [https://ratings.fide.com/profile/6302718 6302718]  || 1992-11-05 || [[Kastamonu]] ||  || 2012 || [[Tirkiye]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219268.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Mert Yılmazyerli|Yılmazyerli, Mert]] || [https://ratings.fide.com/profile/6305962 6305962]  || 1992-09-17 || [[Bornova]] ||  || 2022 || [[Tirkiye]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main229529.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main222820.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Christopher Yoo (sedrencbaz)|Yoo, Christopher Woojin]] || [https://ratings.fide.com/profile/30909694 30909694]  || 2006-12-19 || [[Fremont, Kalîforniya]] ||  || 2022 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main229086.pdf serîlêdana sernavî]; [https://ratings.fide.com/crt/main225926.pdf IM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Jouni Yrjölä|Yrjölä, Jouni]] || [https://ratings.fide.com/profile/500011 500011]  || 1959-10-24 || [[Vilppula]] ||  || 1990 || [[Fînlenda]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Yu Ruiyuan]] || [https://ratings.fide.com/profile/8603090 8603090]  || 1991-09-01 || [[Guangdong]] ||  || 2012 || [[Çîn]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main220742.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Yu Shaoteng]] || [https://ratings.fide.com/profile/8600660 8600660]  || 1979-03-26 || [[Guangzhou]] ||  || 2004 || [[Çîn]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1230.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Yu Yangyi]] || [https://ratings.fide.com/profile/8603820 8603820]  || 1994-06-08 || [[Hubei]] ||  || 2009 || [[Çîn]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main218972.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Leonid Yudasin|Yudasin, Leonid]] || [https://ratings.fide.com/profile/2802341 2802341]  || 1959-08-08 || [[Leningrad]] ||  || 1990 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||FIDE Golden Book; niha [[Îsraêl]]
|-
| [[Sergei Yudin (sedrencbaz)|Yudin, Sergei]] || [https://ratings.fide.com/profile/4159659 4159659]  || 1986-06-10 || [[Novosibirsk]] ||  || 2009 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main218975.JPG serîlêdana sernavî]
|-
| [[Daniil Yuffa|Yuffa, Daniil]] || [https://ratings.fide.com/profile/24131423 24131423]  || 1997-02-25 || [[Tyumen]] ||  || 2016 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main224574.pdf serîlêdana sernavî]; niha [[Spanya]]
|-
| [[Leonid Yurtaev|Yurtaev, Leonid]] || 13800019 || 1959-05-01 || [[Bishkek|Frunze]] || 2011-06-02 || 1996 || [[Qirgizistan]] || style=text-align:center|Mêr ||
|- {{Lenger|Z}}
| [[Sergei Zablotsky|Zablotsky, Sergei]] || [https://ratings.fide.com/profile/4131606 4131606] || 1982-01-15 || [[Krasnoyarsk]] || || 2010 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main219275.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Amir Zaibi|Zaibi, Amir]] || [https://ratings.fide.com/profile/5500796 5500796] || 1988-05-22 || || || 2020 || [[Tunisia]] || style=text-align:center|Mêr || 
|-
| [[Darius Zagorskis|Zagorskis, Darius]] || [https://ratings.fide.com/profile/12800120 12800120]  || 1969-11-20 || [[Kaunas]] ||  || 2013 || [[Lîtvanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221332.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Sergey Zagrebelny|Zagrebelny, Sergey]] || [https://ratings.fide.com/profile/14200040 14200040] || 1965-04-09 || || || 1993 || [[Ûzbêkistan]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Gennadi Zaichik|Zaichik, Gennadi]] || [https://ratings.fide.com/profile/13600109 13600109]  || 1957-02-11 || [[Tbîlîsî]] ||  || 1984 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Gurcistan]]; niha [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]
|-
| [[Alexander Zaitsev (sedrencbaz)|Zaitsev, Alexander]] ||   || 1935-06-15 || [[Vladivostok]] || 1971-10-31 || 1967 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||Gaige
|-
| [[Alexander Zaitsev (sedrencbaz, jdb. 1985)|Zaitsev, Alexander]] || [https://ratings.fide.com/profile/4164490 4164490]  || 1985-06-28 || [[Tula, Rûsya|Tula]] ||  || 2017 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main223149.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Igor Zaitsev|Zaitsev, Igor A.]] || [https://ratings.fide.com/profile/4103017 4103017]  || 1938-05-27 || [[Ramenskoye, Moscow Oblast|Ramenskoye]] ||  || 1976 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Ivan Žaja|Žaja, Ivan]] || [https://ratings.fide.com/profile/14500450 14500450]  || 1965-07-29 || [[Aržano]] ||  || 2001 || [[Kroatya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Milan Zajić|Zajić, Milan]] || [https://ratings.fide.com/profile/912336 912336]  || 1999-01-11 || [[Kruševac]] ||  || 2016 || [[Serbistan]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main223787.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Igor Zakharevich|Zakharevich, Igor]] || 4107969 || 1963-07-14 || || 2008-08-10 || 2000 || [[Rûsya]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Viacheslav Zakhartsov|Zakhartsov, Viacheslav V.]] || [https://ratings.fide.com/profile/4115333 4115333]  || 1968-03-30 || [[Omsk]] ||  || 2007 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2465.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Vladimir Zakhartsov|Zakhartsov, Vladimir]] || [https://ratings.fide.com/profile/4145097 4145097]  || 1997-01-30 || [[Rostov-on-Don]] ||  || 2019 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main225426.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Oswaldo Zambrana|Zambrana, Osvaldo]] || [https://ratings.fide.com/profile/3300200 3300200]  || 1981-07-07 || [[Sucre]] ||  || 2007 || [[Bolîvya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2278.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Evgeny Zanan|Zanan, Evgeny]] || [https://ratings.fide.com/profile/24101940 24101940] || 1998-02-05 || Rûsya || || 2020 || [[Îsraêl]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main224951.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Alonso Zapata|Zapata, Alonso]] || [https://ratings.fide.com/profile/4400011 4400011]  || 1958-08-22 || [[Pereira, Colombia|Pereira]] ||  || 1984 || [[Kolombiya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Ilja Zaragatski|Zaragatski, Ilja]] || [https://ratings.fide.com/profile/4655192 4655192]  || 1985-09-26 || [[Leningrad]] ||  || 2013 || [[Almanya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221257.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Pablo Zarnicki|Zarnicki, Pablo]] || [https://ratings.fide.com/profile/100137 100137]  || 1972-11-12 || [[Bulnes, Córdoba|Bulnes]] ||  || 1994 || [[Arjentîn]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Zaw Win Lay]] || 13000098  || 1963-10-22 || [[Mandalay]] || 2014-10-03 || 2000 || [[Myanmar]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Mikhail Tseitlin|Zeitlein, Michael]] || [https://ratings.fide.com/profile/4655060 4655060]  || 1947-06-16 || [[Babruysk]] ||  || 1987 || [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyet]] || style=text-align:center |Mêr ||berê Mikhail Tseitlin; dûre [[Rûsya]]; niha [[Almanya]]
|-
| [[Robert Zelčić|Zelčić, Robert]] || [https://ratings.fide.com/profile/14500310 14500310]  || 1965-09-21 || [[Zagreb]] ||  || 1997 || [[Kroatya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Elmārs Zemgalis|Zemgalis, Elmārs]] ||   || 1923-09-09 || [[Rîga]] || 2014-12-08 || 2003 || [[Letonya]] || style=text-align:center |Mêr ||fexrî; dûre [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]
|-
| [[Zeng Chongsheng]] || [https://ratings.fide.com/profile/8603847 8603847]  || 1993-06-10 || [[Guangdong]] ||  || 2013 || [[Çîn]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main221698.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Jurij Zezulkin|Zezulkin, Jurij]] || [https://ratings.fide.com/profile/13500147 13500147]  || 1971-08-16 || [[Mînsk]] ||  || 1999 || [[Belarûs]] || style=text-align:center |Mêr ||niha [[Polonya]]
|-
| [[Zhang Pengxiang]] || [https://ratings.fide.com/profile/8600970 8600970]  || 1980-06-29 || [[Tianjin]] ||  || 2001 || [[Çîn]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Zhang Zhong]] || [https://ratings.fide.com/profile/8600694 8600694]  || 1978-09-05 || [[Chongqing]] ||  || 1998 || [[Çîn]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Singapore]]; niha [[Çîn]]
|-
| [[Zhao Jun (sedrencbaz)|Zhao Jun]] || [https://ratings.fide.com/profile/8602522 8602522]  || 1986-12-12 || [[Jinan]] ||  || 2005 || [[Çîn]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main870.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Zhao Xue]] || [https://ratings.fide.com/profile/8601283 8601283]  || 1985-04-06 || [[Jinan]] ||  || 2008 || [[Çîn]] || style=text-align:center |Jin ||[https://ratings.fide.com/crt/main3521.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Zhao Zong-Yuan]] || [https://ratings.fide.com/profile/3202534 3202534]  || 1986-06-26 || [[Pekîn]] ||  || 2008 || [[Awistralya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3595.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Yaroslav Zherebukh|Zherebukh, Yaroslav]] || [https://ratings.fide.com/profile/14116804 14116804]  || 1993-07-14 || [[Lvîv]] ||  || 2009 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3897.jpg serîlêdana sernavî]; niha [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]
|-
| [[Andrey Zhigalko|Zhigalko, Andrey]] || [https://ratings.fide.com/profile/13502247 13502247]  || 1985-09-18 || [[Mînsk]] ||  || 2006 || [[Belarûs]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1516.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Sergei Zhigalko|Zhigalko, Sergei]] || [https://ratings.fide.com/profile/13502956 13502956]  || 1989-03-28 || [[Mînsk]] ||  || 2007 || [[Belarûs]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main2477.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Zhou Jianchao]] || [https://ratings.fide.com/profile/8603537 8603537]  || 1988-06-11 || [[Şanghay]] ||  || 2006 || [[Çîn]] || style=text-align:center |Mêr ||
|-
| [[Zhou Weiqi]] || [https://ratings.fide.com/profile/8601674 8601674]  || 1986-10-01 || [[Changzhou]] ||  || 2009 || [[Çîn]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main3997.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Zhu Chen]] || [https://ratings.fide.com/profile/8600546 8600546]  || 1976-03-16 || [[Wenzhou]] ||  || 2001 || [[Çîn]] || style=text-align:center |Jin ||niha [[Qeter]]
|-
| [[Zhu Jiner]] || [https://ratings.fide.com/profile/8608059 8608059]  || 2002-11-16 || [[Jiaxing]] ||  || 2023 || [[Çîn]] || style=text-align:center |Jin ||[https://ratings.fide.com/crt/main229359.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Natalia Zhukova|Zhukova, Natalia]] || [https://ratings.fide.com/profile/14101513 14101513]  || 1979-06-05 || [[Dresden]] ||  || 2010 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Jin ||[https://ratings.fide.com/crt/main3238.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Raset Ziatdinov|Ziatdinov, Raset]] || [https://ratings.fide.com/profile/2015323 2015323] || 1958-12-27 || || || 2005 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main1474.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Steven Zierk|Zierk, Steven]] || [https://ratings.fide.com/profile/2034255 2034255]  || 1993-08-27 || [[Mountain View, Kalîforniya]] ||  || 2018 || [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]|| style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main219764.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Dov Zifroni|Zifroni, Dov]] || [https://ratings.fide.com/profile/2800659 2800659] || 1976-02-17 || || || 1999 || [[Îsraêl]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Yaacov Zilberman|Zilberman, Yaacov]] || [https://ratings.fide.com/profile/2801612 2801612] || 1954-05-26 || || || 1998 || [[Îsraêl]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Štěpán Žilka|Žilka, Štěpán]] || [https://ratings.fide.com/profile/315303 315303]  || 1988-11-11 || [[Litovel]] ||  || 2014 || [[Çekya]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main223230.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Yaroslav Zinchenko|Zinchenko, Yaroslav]] || [https://ratings.fide.com/profile/14110547 14110547]  || 1987-02-14 || [[Dniepropetrovsk]] ||  || 2006 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main1860.jpg serîlêdana sernavî]
|-
| [[Helgi Dam Ziska|Ziska, Helgi Dam]] || [https://ratings.fide.com/profile/7200595 7200595]  || 1990-07-27 || [[Tórshavn]] ||  || 2017 || [[Giravên Feroe]] || style=text-align:center |Mêr ||[https://ratings.fide.com/crt/main225129.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Aleksandr Zlochevsky|Zlochevsky, Aleksandr]] || [https://ratings.fide.com/profile/811424 811424]  || 1963-06-25 || [[Mosko]] ||  || 1994 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||dûre [[Îtalya]]; niha [[Rûsya]]
|-
| [[Dan Zoler|Zoler, Dan]] || [https://ratings.fide.com/profile/2800705 2800705] || 1974-01-10 || || || 2011 || [[Îsraêl]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main220284.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Andrey Zontakh|Zontakh, Andrey]] || [https://ratings.fide.com/profile/14101130 14101130] || 1970-11-04 || || || 1997 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Alexander Zubarev|Zubarev, Alexander]] || [https://ratings.fide.com/profile/14104385 14104385] || 1979-12-17 || || || 2002 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center|Mêr ||
|-
| [[Oleksandr Zubov|Zubov, Oleksandr]] || [https://ratings.fide.com/profile/14109409 14109409] || 1983-04-04 || || || 2011 || [[Ûkrayna]] || style=text-align:center|Mêr || [https://ratings.fide.com/crt/main219597.pdf serîlêdana sernavî]
|-
| [[Vadim Zvjaginsev|Zvjaginsev, Vadim]] || [https://ratings.fide.com/profile/4113403 4113403]  || 1976-08-18 || [[Mosko]] ||  || 1994 || [[Rûsya]] || style=text-align:center |Mêr ||
|}

== Sernavên rakirî ==
Sernavên FIDEyê heta mirinê tê dîyarîkirin lê belê qaydeyên FIDEyê destûr dide ku ev sernav were rakirin eger hîle yan jî xapandin hebe.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=FIDE Handbook |beş=B.01 FIDE Title Regulations effective from 1 July 2017 |tarîx=13 îlon 2016 |weşanger=[[FIDE]] |urlya-beşê=https://handbook.fide.com/chapter/B01Regulations2017 }}&lt;/ref&gt;

:{| class=&quot;sortable mw-datatable wikitable&quot;
|+ Revoked GM Title Awards
! Nav !! IDya FIDEyê !! Jdb. !! Mirin !! Sal !! Rakirin !! Federasyon !! Cinsiyet !! Not
|-
| [[Alexandru Crișan|Crișan, Alexandru]] || [https://ratings.fide.com/profile/1201271 1201271] || 1962-7-31 || || 1993 ||style=&quot;text-align: center;&quot;|2015 || [[Romanya]] || align=&quot;center&quot;|Mêr ||Sala rakirinê ne diyar e
|-
| [[Gaioz Nigalidze|Nigalidze, Gaioz]] || [https://ratings.fide.com/profile/13603078 13603078] || 1989-4-24|| || 2014 || style=&quot;text-align: center;&quot;|2015 || [[Gurcistan]] || align=&quot;center&quot;|Mêr || Dawaya Komîsyona Etîkê ya FIDEyê bi hejmara 7/2015;&lt;ref&gt;{{Jêder |nivîskar=FIDE Ethics Commission |sernav=FIDE Ethics Commission Case n. 7/2015 |url=http://www.fide.com/images/stories/NEWS_2015/FIDE_News/Ethics_case_7_2015_Decision.pdf |tarîx=4 kanûna pêşîn 2015 |weşanger=[[FIDE]] |roja-gihiştinê=2019-12-07 }}&lt;/ref&gt; [https://ratings.fide.com/crt/main221662.pdf GM serîlêdana sernavî]
|-
| [[Igors Rausis|Rausis, Igors]] || [https://ratings.fide.com/card.phtml?event=11600098 11600098] || 1961-4-7 || || 1992 || style=&quot;text-align: center;&quot;|2019 || [[Latviya]] • [[Bengladeş]] • [[Çekya]] || align=&quot;center&quot;|Mêr || Dawaya Komîsyona Etîkê ya FIDEyê bi hejmara 8/2019&lt;ref&gt;{{Jêder |nivîskar=FIDE Ethics Commission |sernav=FIDE Ethics Commission Case n. 8/2019 |url=https://www.fide.com/docs/decisions-resolutions/Ethics%20case%208_2019%20Decision.pdf |tarîx=5 kanûna pêşîn 2019 |weşanger=[[FIDE]] |roja-gihiştinê=2019-12-07 }}&lt;/ref&gt;
|}

== Not ==
{{Çavkanî|group=note}}

== Îlanên mirinê ==
{{Çavkanî|group=obit}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Bîbliyografî ==
{{Refbegin}}
* {{Jêder |paşnav=Di Felice |pêşnav=Gino |sal=2017 |sernav=Chess International Titleholders, 1950–2016 |weşanger=McFarland |isbn=978-1-4766-7132-1 }} (main source to verify titles awarded through 2016)
* {{Jêder |paşnav=Gaige |pêşnav=Jeremy |lînka-nivîskar=Jeremy Gaige |sal=1987 |sernav=Chess Personalia, A Biobibliography |weşanger=McFarland |isbn=0-7864-2353-6 }} (alternative source for birthplace and biographical dates and year title awarded for most players earning titles before 1987)
* {{Jêder |paşnavê-edîtor=Golombek |pêşnavê-edîtor=Harry |lînka-edîtor=Harry Golombek |sal=1977 |sernav=Golombek's Encyclopedia of Chess |weşanger=Crown Publishing |isbn=0-517-53146-1 }}
* {{Jêder |paşnav=Iclicki |pêşnav=Willy |sal=2016 |sernav=FIDE Golden Book }}
* {{Jêder |paşnav=Kažić |pêşnav=Božidar M. |sal=1974 |sernav=International Championship Chess: A Complete Record of FIDE Events |weşanger=Pitman |isbn=978-0273070788 }}
{{Refend}}

== Girêdanên derve ==
* [https://ratings.fide.com/titles_page.phtml Serîlêdanên Sernavê FIDEyê]

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Hosteyên mezin yên sedrencê|*]]
[[Kategorî:Lîste]]</text>
      <sha1>dt6kdip6h6elzr8z96oe7v16s53qjjv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mihyedîn Nahrîn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>269848</id>
    <revision>
      <id>2095232</id>
      <parentid>1997883</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T08:09:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2095232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5967" sha1="bor48msnsfcs3xtif5oi6yo8yjca9fv" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tebax 2024}}
{{Agahîdank nivîskar
| nav                = Mihyedîn Nahrîn
| navê_din           = [[Mela Mihyedîn]]
| roja_jidayikbûnê   = 10.09.1992
| cihê_jidayikbûnê   = Kerboran
| pîşe               = Mamoste û nivîskar
| salên_çalak        = 
| berhem             = Perwerdeya Zarokan Bi Çîrokan, Meseleyên Evînê - Li Ser Rewşa Dilber û Dildaran
| ziman              = Kurdî
| malper             = https://twitter.com/MihyedinNahrin
| mijar              = Perwerde, sînema, folklor, ceribîn...
}}
'''Mihyedîn Nahrîn''' (jdb. 10 îlon 1992) [[nivîskar]] û [[mamoste]]yê ziman û wêjeya kurdî ye.

== Jiyana wî ==
Mihyedîn Nahrîn di sala 1992an de li gundê Hecî Hemze yê li ser [[Kerboran]]ê hatiye dinê. Zaroktiya wî li gundekî Hezexê derbas dibe.
&lt;ref&gt;[https://www.nubihar.com/niviskar/6300-mihyedin-nahrin]{{Mirin girêdan|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Perwerdeya xwe ya sereke ji elîfbayê ta Mewlûdê li ber destê dayîka xwe xwendiye. Perwerdeya xwe ya mektebê jî ji dibistanê ta zanîngehê li van deran xwendiye: Gundê [[Zergûza Xwarê]], Hezex, Batman, Stembol û Amed. Li Zanîngeha Dîcleyê ji beşa Mamosetiya Zanistên Civakî mezûn bûye. Bi salan li dibistana navîn mamostetî û rêvebertî kiriye.

== Xebat ==
Demeke dirêj li [[Kurdî-Dera Amedê]] dersên ziman û wêjeya Kurdî daye. Nivîs û meqaleyên wî di van kovaran de weşiyane: [[Nûbihar (kovar)|Nûbihar]], [[Temaşe (kovar|Temaşe]]&lt;ref&gt;[https://www.kovaratemase.com/author/melamihyedin/]&lt;/ref&gt;, [[Dilop (kovar|Dilop]]&lt;ref&gt;[https://www.kovaradilop.net/?s=mela+mihyed%C3%AEn]&lt;/ref&gt;, [[Bar (kovar]|Bar]], [[Wêje û Rexne (kovar)|Wêje û Rexne]]&lt;ref&gt;[https://www.pirtukakurdi.com/urun/weje-u-rexne-8]&lt;/ref&gt;, [[Sînemaya Serbixwe (kovar)|Sînemaya Serbixwe]], [[The Hall Kurdî (kovar)|The Hall Kurdî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://thehallkurdi.com/?s=mihyed%C3%AEn+nahr%C3%AEn |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2024-08-06 |roja-arşîvê=2024-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240305005357/http://thehallkurdi.com/?s=mihyed%C3%AEn+nahr%C3%AEn |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;, [[Bernamegeh (kovar)|Bernamegeh]]&lt;ref&gt;[https://www.bernamegeh.org/2022-04-30-hejmara-heftemin-ya-kovara-bernamegeh-derket/]&lt;/ref&gt;, [[Gazete Duvar]]&lt;ref&gt;[https://www.gazeteduvar.com.tr/arama?q=mela+mihyed%C3%AEn]&lt;/ref&gt;, [[Nêrîna Azad (kovar)|Nêrîna Azad]]&lt;ref&gt;[https://m.nerinaazad2.com/kr/tags/mela-mihyedin]&lt;/ref&gt; û [[Le Monde Diplomatique Kurdî (kovar)|Le Monde Diplomatique Kurdî]]&lt;ref&gt;[https://ku.mondediplo.com/le-monde-diplomatique-kurdi-hejmar-51-derket.html]&lt;/ref&gt;.

Li ser hin malperên hunerî û aktuelî hîn jî qunciknivîsiyê dike, herwekî: [[Ria Taza]], [[Çandname]]&lt;ref&gt;[https://candname.com/author/melamihyedin/]&lt;/ref&gt;, [[Sînemaya Serbixwe]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://sinemayaserbixwe.com/category/nivis-gotar/2/ |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2024-08-06 |roja-arşîvê=2024-09-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240913041644/https://sinemayaserbixwe.com/category/nivis-gotar/2/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;, [[Netewe (malper)|Netewe]]&lt;ref&gt;[https://portal.netewe.com/author/mihyedin-nahrin/]&lt;/ref&gt;, [[Rûpela Nû]]&lt;ref&gt;[https://www.rupelanu.com/mihyedin-nahrin-26y.htm]&lt;/ref&gt; û [[Nûpel]] &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nupel.tv/author/mela-mihyedin |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2024-08-06 |roja-arşîvê=2024-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240305011358/https://www.nupel.tv/author/mela-mihyedin |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;.

== Berhem ==
=== Perwerdeya Zarokan Bi Çîrokan ===
Pirtûka wî ya ewil ''Perwerdeya Zarokan Bi Çîrokan'' &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nubihar.com/detail/11646-perwerdeya-zarokan-bi-cirokan |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2024-08-06 |archive-date=2024-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240304191327/https://www.nubihar.com/detail/11646-perwerdeya-zarokan-bi-cirokan |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; e.

Pirtûk ji alîyê [[Weşanxaneya Nûbiharê]] ve hatiye çapkirin. Mebest û armanca pirtûkê di bergê paş de wisa hatiye neqilkirin: &quot;Çîrok, tenê tiştên xeyalî nînin. Di eslê xwe de û bi peyama xwe alavake perwerdeyê ne. Perwerdekarên zarokan dikarin ji bo her rewşê ji wan re çirokan bibêjin yan jî bixwinin. Em hin caran ji zarokan re çîrokan dibêjin yan dixwinin, lê bêyî ku em hay ji peyam û tesîra wan hebin. Çîrok rê nîşanî zarokan didin û wan perwerde dikin. Bandora çîrokan li ser zarokan pir e, lewma divê em mezin hay ji çîrokên xwe hebin. Çîrokên me ji zarokan re gotî, bi awayekî pozîtîf yan negatîf tesîre li wan dikin. Ji ber vê sedemê divê em çîrokên xwe baş hilbijêrin. Çîrok dê hertim ji zarokan re rêbertiyê bikin. Emanet, hay ji rêberê zarokên xwe hebin!

=== Meseleyên Evînê - Li Ser Rewşa Dilber û Dildaran ===
Pirtûka wî ya din ''Meseleyên Evînê - Li Ser Rewşa Dilber û Dildaran''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/meseleyen-evine-li-ser-rewsa-dilber-u-dildaran |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-02-19}}&lt;/ref&gt; e.

Pirtûk ji alîyê Weşanxaneya Nameyê ve hatiye çapkirin. Nivîskar ji destpêka evînê heta dawîya wê behsa her guhertin û rewşa evînê dike. Nivîskar li ser her şekil û her cureyê evînê disekine. Nivîskar dema behsa evînê dike ji çîrok, mîtolojî, sînema, muzîk û wêjeyê jî mînakan dide.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://nupel.tv/meseleyen-evine-cap-bu/ |sernav=&quot;Meseleyên Evînê&quot; çap bû |malper=Nupel |tarîx=2026-02-18 |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=tr |paşnav=Nahrîn |pêşnav=Mihyedîn }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]</text>
      <sha1>bor48msnsfcs3xtif5oi6yo8yjca9fv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ferîd Xelîl</title>
    <ns>0</ns>
    <id>308993</id>
    <revision>
      <id>2095219</id>
      <parentid>2081272</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T22:27:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memoyê Selîm</username>
        <id>182641</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2095219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4558" sha1="hpvq531e8ywdu8yrdphnqlmajpsyhu2" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=gulan 2025|beş}}
{{Navdarî|tarîx=gulan 2025}}
'''Ferîd Xelîl''' (jdb. 1 kanûna pêşîn 1995, [[Qamişlo]], [[Rojavaya Kurdistanê]], [[Sûrî]]) rojnameger û nivîskarê kurd e.&lt;ref&gt;https://ferid-mitan.niviskar.org/jinenigari.html{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=hezîran 2025}}&lt;/ref&gt;

Sala 1995an li gundê [[Tilzeheb]]ê (başûrê Qamişloyê) hatiye dinyayê. Heman sala ku bûye, malbata wî tê li Qamişloyê bi cih dibe. Xwendina seretayî, navîn û amadehî li dibistanên bajarî bi dawî dike. Sala 2015an, tev li Enstîtûya Zanistên Perwerdeyê ya [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê|Rêveberîya Xweser]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2026-06-02 |sernav=Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê |url=https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=R%C3%AAveberiya_Xweser_a_Bakur_%C3%BB_Rojhilat%C3%AA_S%C3%BBriyey%C3%AA&amp;oldid=2037789 |kovar=Wîkîpediya |ziman=ku}}&lt;/ref&gt; dibe ku bi zimanê kurdî ye û dîplomaya xwe ji wir werdigire. Sala 2026an, li [[Zanîngeha Rojava]]yê&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2025-04-12 |sernav=Zanîngeha Rojava |url=https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Zan%C3%AEngeha_Rojava&amp;oldid=1935250 |kovar=Wîkîpediya |ziman=ku}}&lt;/ref&gt;, Fakulteya Ziman û Wêje, beşa Wêjeya Kurdî, lîsansa xwe werdigire. Ji sala 2017an ve tev li xebatên rojnamegeriya kurdî dibe. Di ber karê xwe ra xebatên weşangerî û wergerê jî carê dike.&lt;ref&gt;https://naqesh-publications.com/team/ferid-xelil/&lt;/ref&gt;

Wî heta niha, sernivîsertiya beşê kurdî yê [[Dezgeha Bûyer a Ragihandinê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://buyerpress.com/?page_id=50198 |sernav=من نحن |malper=الخبر…..بكل شفافية |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=ar}}&lt;/ref&gt; kirîye, ji kenala [[Waar TV]]yê ra gelek bername û dokumenter amade kirine, ji gelek rojname û malperên kurdî ra ([[Ria Taza]], [[Diyarname]], [[Çandname]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ |sernav=ÇandName |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=ku-kmr}}&lt;/ref&gt;, Rê, Şar, Sormey û hwd) lêkolîn û gotar nivîsîne. Ji [[Weşanên NEQŞ]]ê&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://naqesh-publications.com/ |sernav=Weşanên NEQŞê |malper=Weşanên NEQŞê |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt; û [[navenda Mezopotamyayê]] ra, ji zimanê erebî berhem anîne zimanê kurdî û edîtoriya pirtûkan jî kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ferid-mitan.niviskar.org/ |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2025-05-27 |roja-arşîvê=2024-12-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241209233949/https://ferid-mitan.niviskar.org/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Ji sala 2021ê ve, ew berpirsê medyaya [[Saziya Zimanê Kurdî]] ([[SZK]] medya) ye. Li SZK medyayê&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/channel/UCG1pbdsEbPfwkKLt6R2alpg |sernav=SZK medya |malper=YouTube |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;, gelek bernameyên perwerdeyê amade kirine.&lt;ref&gt;https://www.youtube.com/@SZKmedya&lt;/ref&gt;

Sala 2026an, “Xelata Çolbirr a Zanistên Zimanê Kurdî&quot; wergirt.[https://raminabooks.com/ku/News/ferid-xelil-xelata-gera-duyem-xelata-colbirr-zanisten-zimane-kurdi-wergirt/view][https://www.kurdistan24.net/kmr/story/940649]

== Berhem ==

* Textê Peqlaweyê yê Xemgîn / roman, erebî / Nebîl Milhim / werger, ji zimanê erebî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-akhbar.com/Literature_Arts/291798/%D9%86%D8%A8%D9%8A%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D8%AD%D9%85-%D9%85%D8%AA%D8%B1%D8%AC%D9%85%D8%A7-%D8%A5%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%B1%D8%AF%D9%8A%D8%A9 |sernav=نبيل الملحم مُترجَماً إلى الكرديَّة |malper=www.al-akhbar.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=ar}}&lt;/ref&gt;
* Şevên çileyî/çîrokên folklorî / Evdirehman Bamernî / tîpguhêzî, ji tîpên erebî&lt;ref&gt;https://naqesh-publications.com/product/seven-cileyi/&lt;/ref&gt;
* Kurdistana Şêx û Mirîdan / Hisên Cimo / Lêkolîn / werger, ji zimanê erebî (li gel Ebdulah Şêxo bi hevkarî)&lt;ref&gt;https://naqesh-publications.com/product/kurdistana-sex-u-miridan/&lt;/ref&gt;
* Şerê li ser Kobanîyê/rêzenivîsar/Ismail Kupeli (Hg)/werger, ji zimanê erebî

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
https://naqesh-publications.com/team/ferid-xelil/
https://www.youtube.com/watch?v=fPkXywyFky8
https://www.youtube.com/watch?v=NG6zoy8S4TU
https://www.instagram.com/reels/DYUnQ6DDvZT/
https://www.theamargi.com/posts/speaking-kurdish-syria-survival

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]</text>
      <sha1>hpvq531e8ywdu8yrdphnqlmajpsyhu2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Google Antigravity</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329835</id>
    <revision>
      <id>2095222</id>
      <parentid>2093136</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T04:41:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2095222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18210" sha1="bfzj24smlz7l9jcfl1namxf366mmykm" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}

'''Google Antigravity''' (ku bi kurtasî wekî '''AGY''' jî tê naskirin), platformeke pêşxistina nermalavê ya nifşê nû ye ku ji aliyê [[Google]] û [[Google DeepMind]] ve hatiye afirandin. Ev pergal li dora modelên [[aqilê çêkirî]] yê pêşketî (bi taybetî rêzeya modelên [[Gemini (modela zimanî)|Google Gemini]]) hatiye avakirin û karûbarên bernameçêkirinê ji asta tenê &quot;pêşniyarkirina kodê&quot; (code completion) derbasî qonaxa &quot;acentên xweser û hevkar&quot; (autonomous agentic workflows) dike. Di vê pergalê de, aqilê çêkirî wekî hevbernameçêkerekî çalak (pair programmer) tevdigere ku dikare kodê bixwîne, binivîse, fermanên termînalê di nav qadeke ewle û parastî (sandbox) de bixebitîne, çewtiyan sererast bike, pêvajoyên ceribandinê pêk bîne û peywiran radestî bin-acentan bike.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://antigravity.google/ |title=Google Antigravity: Experience liftoff with the next-gen agent platform |access-date=2026-09-07 |publisher=Google}}&lt;/ref&gt;

Pergala Google Antigravity ji çar pêkhateyên sereke pêk tê:

# '''[[Antigravity CLI]] (`agy`):''' Navrûya rêzefermanan a bilez ji bo xebitandina acentan rasterast di nav termînalê de.
# '''[[Antigravity IDE]]:''' Hawirdora pêşxistina nermalavê ya serbixwe (li ser bingeha koda vekirî ya VS Code) ku têkiliya aqilê çêkirî bi sê şêwazên cuda (pasîf, rêwerzî û hevkarî) pêşkêş dike.
# '''[[Antigravity 2.0]]:''' Serlêdana sermaseyê (desktop application) ya serbixwe ya li ser binyada Electronê ku xwedî qada danûstandinê ya yekgirtî, gerînendeyê karên paşperdeyê yên bi demjimêr (cron) û pergala nirxandina berheman e.
# '''[[Antigravity SDK]]:''' Kîta pêşxistina nermalavê ya fermî bi zimanê [[Python|Pythonê]] ku destûrê dide bernameçêkeran ku acentan bi awayekî bernameyî bixebitînin, wan bixin nav xetên hilberînê û amûrên xwerû jê re biafirînin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://github.com/google-antigravity/antigravity-sdk-python |title=Google Antigravity Python SDK |access-date=2026-09-07 |publisher=GitHub}}&lt;/ref&gt;

== Dîrok û Pêşketin ==
Pêvajoya pêşveçûna amûrên bernameçêkirinê yên bi piştgiriya aqilê çêkirî di sê qonaxên sereke re derbas bûye:

# '''Qonaxa Temamkirina bi Xweber a Îstatîstîkî:''' Amûrên kevneşopî yên IDEyan (wekî IntelliSense) ku li gorî rêzimanê kodê û rêzikên diyarkirî peyvên sereke û fonksiyon temam dikirin.
# '''Qonaxa Modelên Hilberîner ên Yek-Dorî (2021–2023):''' Nifşê yekem ê alîkarên koda AIyê (mîna GitHub Copilot û pencerên sohbetê yên seretayî) ku li ser daxwaza bikarhêner parçeyên piçûk ên kodê dinivîsandin, lê nedikarîn bi tena serê xwe fermanên pergalê bixebitînin an çewtiyan bi ceribandinê kontrol bikin.
# '''Qonaxa Acentên Nifşê Nû (2024–2026):''' Derketina pergalên xweser ên mîna Google Antigravity ku tê de aqilê çêkirî xwedî &quot;şiyana çalakiya serbixwe&quot; ye. Acent dikare planeke pir-gave amade bike, kodê binivîse, ceribandinan di termînalê de bide xebitandin, encamên çewtiyê bixwîne û heta ku çareserî bi ser keve kodê sererast bike.

Google ev platform bi hevkariya tîmên Google DeepMind û beşa pêşxistina Gemini ava kir da ku platformeke yekbûyî ji bo pêşxistina nermalavê ya bi ajansan pêşkêş bike ku ewlehî, şefafiyet û leza xebatê di asteke bilind de dihêlin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://antigravity.google/docs/getting-started/ |title=Getting Started with Antigravity 2.0 |access-date=2026-09-07 |publisher=Google Antigravity Docs}}&lt;/ref&gt;

== Çar Pêkhateyên Sereke yên Antigravity ==
=== 1. Antigravity CLI (`agy`) ===
'''Antigravity CLI''' (navê fermanê: `agy`), navrûya rêzefermanan a platformê ye ku ji bo bernameçêkerên ku di hawirdora termînalê, rêveberên pencereyan ên mîna `tmux` an serverên dûr (remote servers) de dixebitin hatiye sêwirandin.

* '''Destpêkirin û Rêveberî:''' Bi nivîsandina fermana `agy` di termînalê de tê destpêkirin. Ji bo derketinê kurteriya `Ctrl+D Ctrl+D` an fermanên `/exit` û `/quit` tên bikaranîn.
* '''Fermanên Bi-xêzik (Slash Commands):''' Di nav navrûya termînalê de bi dehan fermanên bi-xêzik hene ku karên taybet bi rê ve dibin:
** `/goal`: Dema ku bikarhêner bixwaze peywireke pir dirêj (wek mînak peywirên şevane) bide acentê ku heta negihîje armancê nesekine.
** `/schedule`: Ji bo sazkirina karên heyamî yên paşperdeyê (cron) an jî demjimêrekî yek-carî.
** `/grill-me`: Ji bo ku acent bi rêya hevpeyvîneke rexneyî biryarên sêwiranê û nexşeya projeyê bi bikarhêner re zelal bike berî ku dest bi nivîsandina kodê bike.
** `/teamwork-preview`: Dema ku projeyek pir mezin be û pêwîstî bi hevkariya tîmeke acentan hebe.
** `/learn`: Ji bo tomarkirin û hînbûna rêzikên nû yên xebatê piştî ku bikarhêner çewtiyek sererast kir.
** `/boost`: Ji bo pirsgirêkên aloz ên ku pêdiviya wan bi hizirkirineke kûr, plansaziya stratejîk û çend perspektîfan heye.
** `/browser`: Ji bo vekirina amûrên geroka înternetê û gerandina li ser torê.
* '''Mîheng:''' Mîhengên giştî yên CLIyê di pelê `~/.gemini/antigravity-cli/settings.json` de tên tomarkirin.

=== 2. Antigravity IDE ===
'''Antigravity IDE''', hawirdoreke serbixwe ya pêşxistina nermalavê ye ku li ser binyada koda vekirî ya [[Visual Studio Code|Visual Studio Codeê]] hatiye avakirin. Ev yek dihêle ku bikarhêner hemû pêvek (extensions), binerd (themes) û mifteyên xwe yên kurteriyê yên heyî bi kar bînin, lê di heman demê de koka edîtorê rasterast bi acentê re hatiye girêdan.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://antigravity.google/docs/ide/ |title=Antigravity IDE Documentation |access-date=2026-09-07 |publisher=Google }}{{Mirin girêdan|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

IDE sê şêwazên bingehîn ên têkiliya bi aqilê çêkirî re pêşkêş dike:

# '''Şêwaza Pasîf (Antigravity Tab):''' Pêşbînîkirina gava bê ya bernameçêker bi tenê bi tikandina bişkoka &lt;kbd&gt;Tab&lt;/kbd&gt;ê.
#* ''Temamkirina bi xweber (Autocomplete) û Supercomplete:'' Ne tenê peyv an rêzikekê, lê belê guhertinên mezin ên çend-rêzikî, jêbirinan û nûjenkirina koda kevn pêşbînî dike.
#* ''Tab to Jump:'' Cihê bê yê ku bernameçêker dixwaze kursorê lê deyne pêşbînî dike û bi bişkoka Tabê kursorê dibe wir.
#* ''Tab to Import:'' Dema ku pirtûkxaneyek an fonksiyonek nû tê nivîsandin, pirtûkxaneya pêwîst bixweber li serê pelê lê zêde dike.
# '''Şêwaza Rêwerzî (Fermanên Navrêzî - `Ctrl+I` / `Cmd+I`):''' Dema ku bernameçêker beşek ji kodê hilbijêre û kurteriya `Ctrl+I` bitikîne, pencereyeke biçûk vedibe. Bikarhêner dikare daxwaza xwe (wekî &quot;vê fonksiyonê ji nû ve ava bike&quot; an &quot;ceribandinên yekîneyê jê re binivîse&quot;) binivîse û guhertin rasterast di cih de bi rengekî dîf (diff) tê xuyakirin.
# '''Şêwaza Hevkarî (Panela Kêlekê û Moda Acentê):''' Panela sereke ya kêlekê ye ku tê de danûstandina kûr bi acentê re tê kirin. Acent dikare hemû pelên projeyê bibîne, termînalê bixebitîne, lêkolînê li ser torê bike û çareseriyên berfireh pêşkêş bike.

Ji bilî van, Antigravity IDE xwedî taybetmendiyên dîtbarî yên wekî '''Lênsên Kodê''' (Inline Code Lenses - bişkokên li ser fonksiyonan ji bo ceribandin an refaktorkirinê), '''Dîfên Dîtbarî''' (Visual Diff Overlays - nîşandana guhertinên sor û kesk ên di kodê de) û '''Sererastkirina Xweser a Çewtiyan''' (Diagnostic Auto-Fix) e.

=== 3. Antigravity 2.0 (Serlêdana Sermaseyê) ===
'''Antigravity 2.0''', serlêdaneke serbixwe ya sermaseyê ye ku bi çarçoveya [[Electron (çarçove)|Electronê]] hatiye pêşxistin. Armanca wê ew e ku rêveberiya acentan ji edîtorekî taybet serbixwe bike û destûrê bide bernameçêker ku li ser gelek projeyan bi hevdemî kar bike.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://antigravity.google/docs/getting-started/ |title=Getting Started with Antigravity 2.0 Desktop |access-date=2026-09-07 |publisher=Google}}&lt;/ref&gt;

Pêkhateyên sereke yên navrûya wê ev in:

* '''Dîwarê Kêlekê yê Çepê (Left-hand Sidebar):''' Ji bo vekirina sohbetên nû, guhertina di navbera projeyan de, dîtina jêhatîbûnên çalak (skills), nexşeya karên heyamî (scheduled tasks) û mîhengên ewlehiyê.
* '''Qada Danûstandinê (Chat Canvas):''' Panela navendî ya danûstandinê ku piştgiriyê dide nivîsa Markdown a pêşketî, hevkêşeyên matematîkî yên KaTeX, diyagramên Mermaid, barkirina wêne û pelan bi rêya kaşkirinê, behskirinên `@` (ji bo tevlîkirina rasterast a pelan, rûniştinên berê û termînalan di nav peyamê de) û fermanên bi-xêzik `/`.
* '''Panela Alîkar (Auxiliary Pane):''' Panela dîtina pêvajoyan ku tê de çavdêriya bin-acentan (subagents), karên paşperdeyê yên çalak, guhertinên pelan û pencereyên termînalê bi rengekî zindî tê kirin.
* '''Pergala Berheman (Artifacts):''' Dema ku acent belgeyeke berfireh, raporek, nexşeyek an koda mezin amade dike, wê di formata berhemê (artifact) de çêdike. Ev berhem di paneleke taybet de tê dîtin û bikarhêner dikare bi hêsanî lê vegere û wê binirxîne.
* '''Gerînendeyê Karên Paşperdeyê (Task Scheduler):''' Piştgiriyê dide îfadeyên pênc-beşî yên [[Cron|cronê]] (wekî `*/15 * * * *`) da ku acent di demên diyar de bi tena serê xwe kontrolan bike, kodê ceribîne an raporan amade bike.

=== 4. Antigravity SDK (`google-antigravity`) ===
'''Antigravity SDK''', pirtûkxaneya fermî ya bi zimanê [[Python|Pythonê]] ye ku li ser platforma depoya pakêtan a [[PyPI|PyPIyê]] bi navê `google-antigravity` tê belavkirin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://pypi.org/project/google-antigravity/ |title=google-antigravity on PyPI |access-date=2026-09-07 |publisher=Python Package Index}}&lt;/ref&gt;

Ev pirtûkxane bi fermana `pip install google-antigravity` li ser pergalê tê sazkirin û dihêle ku bernameçêker acentan rasterast di nav bername, xetên CI/CD û skirîptên xweser de bi kar bînin.

==== Taybetmendiyên Mîmarî yên SDKyê ====

* '''Çîna `Agent`:''' Rêvebera tevahiya çerxa jiyana acentê ye ku sazkirina amûran, polîtîkayên ewlehiyê û girêdana bi modelê re bi rê ve dibe.
* '''Mîhengên `LocalAgentConfig`:''' Diyarkirina rêwerzên pergalê (system instructions), nasnameya modelê (wekî `gemini-3.8-flash`), mifteyên derbasbûnê yên APIyê û şêwaza girêdanê.
* '''Birêvebiriya Destûran bi `CapabilitiesConfig`:''' Diyarkirina amûrên çalak ên wekî xwendina pelan, nivîsandina kodê, xebitandina rêzefermanan an gerandina li ser torê.
* '''Herikîna Rasterast a Nîşandêran û Ramanan (Streaming):''' SDK dihêle ku bersivên acentê, qonaxên hizirîna wê ya navxweyî (`response.thoughts`) û bûyerên bikaranîna amûran (`response.tool_calls`) bi rengekî zindî û rasterast werin wergirtin.
* '''Dabeşkirina Kar bo Bin-acentan (Subagent Delegation):''' Acentek dikare bin-acentan bixebitîne û kûrahiya wan bi rêya `max_subagent_depth` û `allowed_subagents` were sînordarkirin.
* '''Piştgiriya Modelên Herêmî (Local &amp; On-Device Models):''' Bi saya entegrasyona bi çarçoveya [[LiteRT|LiteRTê]] re, acent dikarin li ser modelên herêmî yên wekî rêzeya Gemma bixebitin bêyî ku pêdiviya wan bi girêdana înternetê an şandina daneyan bo ewrê (cloud) hebe.
* '''Nasnameya Derbasbûnê (Authentication):''' Piştgirî dide hem Google AI Studio (bi mifteya `GEMINI_API_KEY`) û hem jî Google Cloud Vertex AI (di her du şêwazên Standard Mode û Express Mode de).

==== Mînaka Bikaranîna SDKyê bi Pythonê ====
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
import asyncio
import sys
from google.antigravity import Agent, LocalAgentConfig, CapabilitiesConfig

async def main():
    # Mîhengkirina acentê bi destûra xebitandina amûran
    config = LocalAgentConfig(
        system_instructions=&quot;Tu alîkarekî zîrek î ji bo pêşxistina nermalavê bi Kurmancî.&quot;,
        capabilities=CapabilitiesConfig(),
    )

    # Destpêkirina acentê bi gerînendeyê çarçoveyê yê asenkron
    async with Agent(config) as agent:
        response = await agent.chat(&quot;Skrîptekî Pythonê yê kurt ji bo lîstekirina pelan binivîse.&quot;)

        # Herikandina peyvan bi awayekî zindî
        async for token in response:
            sys.stdout.write(token)
            sys.stdout.flush()
        print()

if __name__ == &quot;__main__&quot;:
    asyncio.run(main())
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Mîmarî, Ewlehî û Şêwaza Xebatê ==
=== Qada Ezmûnê ya Parastî (Terminal Sandbox) ===
Ji bo misogerkirina ewlehiya pergalê, fermana ku ji aliyê acentê ve tê pêşniyarkirin bi gelemperî di nav qadeke ewle û parastî (sandbox) de tê meşandin (`BypassSandbox: false`). Ev qad destûrê nade ku acent bêyî agahiya bikarhêner xwe bigihîne pelên li derveyî qada projeyê an girêdanên torê yên nenas saz bike.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://antigravity.google/docs/permissions |title=Agent Permissions &amp; Security |access-date=2026-09-07 |publisher=Google Antigravity Docs}}&lt;/ref&gt;

=== Polîtîkayên Bicihanîna Amûran ===
Bikarhêner dikare li gorî asta baweriya xwe polîtîkayên cihêreng ji bo acentê saz bike:

* `always-proceed`: Hemû amûr û ferman bixweber û bêyî pirsîn tên bicihanîn.
* `request-review`: Berî her guhertineke di pelan de an her fermana termînalê de, erêkirina bikarhêner tê xwestin.
* `strict`: Her kiryar li gorî pîvanên hişk ên ewlehiyê ji nû ve tê venêrtin.
* `proceed-in-sandbox`: Çalakiyên bê-zerar û xwendin bixweber di qada parastî de tên kirin, lê çalakiyên li ser pergala sereke hewceyî destûrê ne.

=== Şêwaza Plankirinê (Planning Mode) ===
Dema ku daxwazeke mezin an aloziyeke mîmarî hebe, acent derbasî &quot;Şêwaza Plankirinê&quot; (Planning Mode) dibe. Di vê şêwazê de:

# Acent lêkolînê li ser kodê dike lê ti guhertinê nake.
# Belgeyeke nexşerêyê ya bi navê `implementation_plan.md` amade dike ku tê de hemû gav, guhertinên pêşniyarkirî û pirsên vekirî hatine rêzkirin.
# Sekinandin pêk tê û daxwaza pejirandinê ji bikarhêner tê kirin.
# Tenê piştî pejirandina bikarhêner dest bi guherandina kodê tê kirin.
# Di dawiyê de encam di belgeya `walkthrough.md` de tê tomarkirin.

== Xwerûkirin û Pêvekirina Pergalê ==
Google Antigravity xwedî sîstemeke berfireh a xwerûkirinê ye ku rê dide bikarhêner platformê li gorî hewcedariyên xwe biguncîne:&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://antigravity.google/docs/rules-workflows |title=Rules and Workflows in Antigravity |access-date=2026-09-07 |publisher=Google}}&lt;/ref&gt;

* '''Jêhatîbûn (Skills):''' Peldankên xweser ên ku xwedî pelê `SKILL.md` ne û zanîneke pisporî (wek mînak pêşxistina sepanên mobîl bi Flutterê, lêkolînên zanistî an ceribandina gihîştinê) didin acentê.
* '''Rêgezên Projeyê (Project Rules):''' Pelên Markdown ên di peldanka `.agents/rules/` de ku qaîdeyên koda projeyê, zimanê bikaranînê (wekî rêgezên zimanê Kurdî) an peyvên qedexekirî destnîşan dikin.
* '''Protokola Naveroka Modelê (Model Context Protocol - MCP):''' Standardeke vekirî ye ku destûrê dide acent bi serverên derve, danegehên SQL, pergalên API û amûrên gerokê ve were girêdan.
* '''Qulibên Çerxa Jiyanê (Lifecycle Hooks):''' Rê dide pêşvebiran ku di dema çalakiyên acentê de (wekî `on_compaction` an dema çewtiyên xebitandinê) koda xwe ya taybet bidin xebitandin.

== Ferhenga Têgehên Teknîkî bi Kurmancî ==
Ji bo hevgirtina zimanê zanistî û teknîkî, ev têgehên jêrîn di çarçoveya vê gotarê û xebatên pêşxistina nermalavê de tên bikaranîn:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Têgeha Îngilîzî
!Hevwateya bi Kurmancî
!Ravekirin û Rêziman
|-
|Agent / Autonomous Agent
|Acent / Acenta Serbixwe
|Yekîneya serbixwe ya aqilê çêkirî ku çalakiyan pêk tîne.
|-
|Artificial Intelligence (AI)
|Aqilê Çêkirî
|Şiyana makîne an pergalên nermalavê ya fêrbûn, hizirîn û hilberîna çareseriyan.
|-
|Command-Line Interface (CLI)
|Navrûya Rêzefermanan (CLI)
|Navrûya ku ferman bi rêya termînalê lê tên nivîsandin.
|-
|Integrated Development Environment (IDE)
|Hawirdora Pêşxistina Têkel (IDE)
|Bernameya berfireh a ji bo nivîsandin û ceribandina kodê.
|-
|Software Development Kit (SDK)
|Kîta Pêşxistina Nermalavê (SDK)
|Komelika amûr û pirtûkxaneyan ji bo pêşxistina sepanan.
|-
|Install / Installation
|Sazkirin
|Pêvajoya sazkirina nermalav, pirtûkxane an bernameyan li ser pergalê.
|-
|Update
|Nûjenkirin
|Pêvajoya nûjenkirin an bilindkirina guhertoya nermalav û pergalê (ne &quot;update&quot; an &quot;nûve&quot;).
|-
|Click
|Tikandin / Tikîn
|Lêdana li ser bişkok an lînkan (*bitikîne*, *hat tikandin*).
|-
|Add
|Lêkirin / Lê zêde kirin
|Bikaranîna lêkera lêkirin an lê zêde kirinê ji bo zêdekirin an tevlîkirina tiştekî (*lêke*, *lê zêde bike*, *lêkirin*, *lê zêde kirin*).
|-
|Terminal Sandbox
|Qada ezmûnê ya parastî
|Cihê girtî û ewle ji bo meşandina fermanên koda nenas.
|-
|Pair programming
|Hevbernameçêkirin
|Xebata hevpar a du kesan an mirov û AIyê li ser heman kodê.
|-
|Autocomplete / Code completion
|Temamkirina bi xweber (a kodê)
|Pêşbînîkirin û temamkirina rêzikên kodê bi bişkoka Tabê.
|-
|Subagent
|Bin-acent
|Acenta duyemîn ku peywirek taybet ji aliyê acenta sereke ve jê re tê spartin.
|-
|Model Context Protocol (MCP)
|Protokola Naveroka Modelê (MCP)
|Protokola vekirî ji bo girêdana modelan bi amûrên derve re.
|-
|Artifact
|Berhem / Belgeya berhemî
|Belge, plan an koda serbixwe ya ku ji aliyê acentê ve tê hilberandin.
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên Derve ==

* [https://antigravity.google/ Malpera Fermî ya Google Antigravity]
* [[github:google-antigravity/antigravity-sdk-python|Depoya Fermî ya Antigravity Python SDK li ser GitHubê]]
* [https://antigravity.google/docs Rûpela Fermî ya Belgekirina Antigravity]
* [https://pypi.org/project/google-antigravity/ Pakêta Fermî ya google-antigravity li ser PyPIyê]

*</text>
      <sha1>bfzj24smlz7l9jcfl1namxf366mmykm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hejmarên kompleks</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329925</id>
    <revision>
      <id>2095259</id>
      <parentid>2094790</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T10:19:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Temsîl kirina matrîs ya hejmarên kompleks */</comment>
      <origin>2095259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36086" sha1="0nwuq0lzgovn1646ct1ybb2zn69aohu" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:A plus bi.svg|thumb|Hejmareke kompleks a bi navê {{math|''z''}} dikare bi awayekî dîtbarî wekî cotek hejmaran {{math|(''a'', ''b'')}} were temsîldan; ew cot vektoreke pozîsyonê (bi rengê şîn) an xalekê (bi rengê sor) li ser dîyagrameke bi navê &quot;diyagrama Argand&quot; (ku sîstema kompleks temsîl dike) pêk tîne. ''Re'' tewereya rastîn e, ''Im'' tewereya xeyalî ye, û ''{{mvar|i}}'' jî &quot;yekeya xeyalî&quot; ye ku şertê {{math|1=''i''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; = −1}} pêk tîne.]]
Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''hejmareke kompleks''' elementeke [[Hejmar|sîstema hejmaran]] e ku [[hejmarên rastîn]] bi elementeke taybet a bi navê ''{{mvar|i}}'' ([[yekeya xeyalî]]) berfireh dike; ew element hevkêşeya &lt;math&gt;i^{2}= -1&lt;/math&gt; pêk tîne. Ji ber ku ti hejmareke rastîn vê hevkêşeyê pêk nayîne, [[René Descartes]] navê [[Hejmarên xeyalî|hejmara xeyalî]] li ''{{mvar|i}}'' kiriye. Her hejmareke kompleks dikare bi şêweyê &lt;math&gt;a + bi&lt;/math&gt; were temsîl kirin ku tê de ''{{mvar|a}}'' û ''{{mvar|b}}'' hejmarên rastîn ne; ''{{mvar|a}}'' wekî '''beşa rastîn''' û ''{{mvar|b}}'' jî wekî '''beşa xeyalî''' tê binavkirin. Koma hejmarên kompleks bi sembola &lt;math&gt;\mathbb C&lt;/math&gt; an jî {{math|'''C'''}} tê temsîl kirin. Tevî navê wan ê tarîxî, hejmarên &quot;xeyalî&quot; ne tiştên xeyalî an çêkirî ne: ew ji hêla matematîkî ve ne kêmtir ji hejmarên rastîn, rastîn in, û ji bo ravekirina zanistî ya cîhana fizîkî jî giring in.

Hejmarên kompleks rê didin ku gî [[Hevkêşeya cebîrî|hevkêşeyên polînomî]] werin çareserkirin, heta yên ku di nav hejmarên rastîn de tu çareseriya wan tune ye. Bi awayekî rastir, [[yasaya bingehîn a cebîrê]] diyar dike ku her hevkêşeyeke polînomî ya ne-sabît (ku ne tenê hejmareke sabît e) bi koefîsiyentên rastîn an kompleks, xwediyê çareseriyeke kompleks e. Mesela hevkêşeya &lt;math&gt;(x+1)^2 = -9&lt;/math&gt; ti çareseriyeke rastîn nîne, ji ber ku çargoşeya hejmareke rastîn nikare neyînî be, lê xwediyê du çareseriyên kompleks ên ne-rastîn e: &lt;math&gt;x=-1+3i&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;x=-1-3i&lt;/math&gt;.

Komkirin, derxistin û lêkdana hejmarên kompleks bi bikaranîna metoda &lt;math&gt;i^{2}=-1&lt;/math&gt; û herwiha yasayên [[Yasaya hevgirtinê|hevgirtinê]], [[Yasaya guhartinê|guhertina cih]] û [[Yasaya belavkirinê|belavkirinê]] tên terîfkirin. Her hejmareke kompleks a ne-sifir xwediyê berevajiyê lêkdanê ye; ew yek rê dide dabeşkirina li ser hejmarên kompleks ên ji bilî sifirê. Ew taybetmendî hejmarên kompleks dikin &quot;qad&quot;ek ku hejmarên rastîn tê de wekî &quot;binqad&quot;ekê cih digirin. Ji ber wan taybetmendiyan, &lt;math&gt;a + bi = a + ib&lt;/math&gt;  e, û ka kîjan şêwe tê bikaranîn, bi rêzikên giştî yên pejirandî û tercîhên şêwazê ve girêdayî ye.

Hejmarên kompleks herwiha [[Fezayê vektorî|fezayeke vektorî a rastîn]] ê bi [[Fezaya pîvana du|pîvana du]] pêk tînin ku tê de &lt;math&gt;\{1,i\}&lt;/math&gt; wekî [[Bingeha standard|bingeheke standard]] tê bikaranîn. Ew bingeha standard hejmarên kompleks dike [[Sîstema koordînatê a karteziyanî|sîstemeke karteziyanî]] ku jê re ''sîstema kompleks'' tê gotin. Ew rê dide şirovekirina geometrîk a hejmarên kompleks û emeliyatên wan; hembera wê jî, hin cism û emeliyatên geometrîk dikarin bi rêya hejmarên kompleks werin îfadekirin. Mesela hejmarên rastîn [[Jimarxêz|xêza rastîn]] pêk tînin ku ew xêz wekî eksena asoyî ya sîstema kompleks tê temsîldan, lê pirjimarên rastîn ên &lt;math&gt;i&lt;/math&gt; eksena stûnî pêk tînin. Hejmareke kompleks dikare bi rêya [[Sîstema koordînat a polar|koordînatên polar]] ên geometrîk jî were terîfkirin: nîvçapa wê wekî [[Nirxa mutleq|nirxê mutleq]] ê hejmara kompleks tê binavkirin, û goşeya ji eksena rastîn a pozîtîf jî wekî argumana hejmara kompleks tê zanin. Hejmarên kompleks ên ku nirxê wan ê mutleq yek e, çembera yekeyî pêk tînin. Zêdekirina hejmareke kompleks a sabît li gî hejmarên kompleks, veguhastinekê di sîstema kompleks de diyar dike; û pirkirina bi hejmareke kompleks a sabît re, dişibihe [[Veguherîn (geometrî)|veguherîneke]] [[Şubahî (geometrî)|şubahî]] a ku merkeza wê xala eslî e (bi rêya nirxê mutleq mezinbûn/kêm-bûn çêdibe, û bi rêya argumanê jî zivirîn pêk tê). Emeliyata [[Hevtaya kompleks|hevtayê kompleks]] jî [[sîmetriya neynikî]] ya li hember eksena rastîn e.

Hejmarên kompleks pêkhateyeke zengîn çêdikin ku hem di warê cebîrî de [[Qada girtî ya cebîrî|qadeke girtî]] ye, hem [[Cebîra guhêrbar|cebîreke guhêrbar]] (komûtatîf) li ser hejmarên rastîn e, û hem jî fezayeke vektorî ya oklîdî ya bi pîvana du ye.

== Terîf û emeliyatên bingeh ==
[[Wêne:Complex numbers intheplane.svg|thumb|Hejmarên kompleks ên cihêreng ku li ser tevşiya kompleks hatine temsîl kirin.]]
Hejmareke kompleks îfadeyeke bi şêweyê {{math|''a'' + ''bi''}} ye ku tê de ''{{mvar|a}}'' û ''{{mvar|b}}'' hejmarên rastîn in û i semboleke abstrakt e – ya ku wekî yekeya xeyalî tê naskirin û maneya wê li jêr tê ravekirin. Mesela {{math|2 + 3''i''}} hejmareke kompleks e.

Ji bo hejmareke kompleks {{math|''a'' + ''bi''}}, hejmara rastîn ''{{mvar|a}}'' wekî ''beşa rastîn'' tê binavkirin, û hejmara rastîn ''{{mvar|b}}'' (ne hejmara kompleks a {{math|''bi''}}) jî wekî ''beşa xeyalî'' tê binavkirin. Beşa rastîn a hejmareke kompleks a ''{{mvar|z}}'' bi awayê {{math|Re(''z'')}}, &lt;math&gt;\mathcal{Re}(z)&lt;/math&gt; an jî &lt;math&gt;\mathfrak{R}(z)&lt;/math&gt; tê temsîldan; beşa xeyalî jî {{math|Im(''z'')}} bi awayê &lt;math&gt;\mathcal{Im}(z)&lt;/math&gt; an jî &lt;math&gt;\mathfrak{I}(z)&lt;/math&gt; tê temsîldan: mesela &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;  \operatorname{Re}(2 + 3i) = 2  &lt;/math&gt;, &lt;math&gt;   \operatorname{Im}(2 + 3i) = 3  &lt;/math&gt;.

Hejmareke kompleks a ''{{mvar|z}}'' dikare bi coteke rêzkirî ya hejmarên rastîn &lt;math&gt;(\Re (z),\Im (z))&lt;/math&gt; re were naskirin; ew cot dikare wekî koordînatên xaleke li ser sîstemeke oklîdî (bi koordînatên standard) were şirovekirin ku ev rûxar paşê wekî sîstema kompleks an jî [[Diyagrama Argand|''diyagrama Argand'']] tê binavkirin. Bi gelemperî, eksana asoyî ji bo temsîldana beşa rastîn tê bikaranîn (ku nirxên wê ber bi rastê ve zêde dibin), û eksana stûnî jî beşa xeyalî nîşan dide (ku nirxên wê ber bi jor ve zêde dibin).

Hejmareke rastîn a dikare wekî hejmareke kompleks {{math|''a'' + 0''i''}} were dîtin ku tê de beşa wê ya xeyalî 0 e. Hejmareke bi temamî xeyalî {{math|''bi''}}, hejmareke kompleks a {{math|0 + ''bi''}} ye ku tê de beşa wê ya rastîn sifir e. Bi gelemperî wiha tê nivîsandin: {{math|1=''a'' + 0''i'' = ''a''}}, {{math|1=0 + ''bi'' = ''bi''}}, û {{math|1=''a'' + (−''b'')''i'' = ''a'' − ''bi''}}; mesela {{math|1=3 + (−4)''i'' = 3 − 4''i''}}.

Koma gî hejmarên kompleks bi &lt;math&gt;\Complex&lt;/math&gt; (tîpa C ya stûr a taybet) an jî {{math|'''C'''}} (tîpa C ya stûr a asayî) tê temsîl kirin.

Di hin warên zanistî yên wekî [[elektromanyetîzm]] û [[endezyariya elektrîkê]] de, li şûna ''{{mvar|i}}'' tîpa ''{{mvar|j}}'' tê bikaranîn, ji ber ku ''{{mvar|i}}'' pir caran tê maneya herika elektrîkê, û hejmarên kompleks bi awayê {{math|''a'' + ''bj''}} an jî {{math|''a'' + ''jb''}} têne nivîsandin.

=== Komkirin û jêbirin ===
[[Wêne:Vector Addition.svg|thumb|Komkirina du hejmarên kompleks dikare bi awayekî geometrîk, bi çêkirina paralelogramekê, were kirin.]]
Du hejmarên kompleks &lt;math&gt;a =x+yi&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;b =u+vi&lt;/math&gt; bi awayekî ferq [[Komkirin|komkirina]] beşên wan ên rastîn û xeyalî tên komkirin. Yanî:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;a + b =(x+yi) + (u+vi) = (x+u) + (y+v)i.&lt;/math&gt;Eynî awayî [[jêbirin]] dikare wekî were kirin&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;a - b =(x+yi) - (u+vi) = (x-u) + (y-v)i.&lt;/math&gt;

Emeliyata komkirinê dikare bi awayekî geometrîk wiha were xuyakirin: encama komkirina du hejmarên kompleks ên wekî ''{{mvar|a}}'' û ''{{mvar|b}}'' (ku wekî xalên li ser tevheviya kompleks têne şirovekirin), ew xal e ku bi avakirina [[Çargoşeya yeksan|paralelogramkê]] ji sê xalên ''{{mvar|O}}'' û xalên dawiya tîrên bi navên ''{{mvar|a}}'' û ''{{mvar|b}}'' ve tê bidestxistin (bi şertê ku ew ne li ser eynî xetê bin). Bi eynî awayî, eger em wan xalan bi rêzê wekî ''{{mvar|A}}'' û ''{{mvar|B}}'' û xala çarê a paralelogramê jî wekî ''{{mvar|X}}'' bi nav bikin, wê wextê [[Sêgoşe|sêgoşeyên]] ''{{mvar|OAB}}'' û ''{{mvar|XBA}}'' bi hev re [[kongruent]] in.

=== Çarpkirin ===
[[Wêne:Complex number multiplication visualisation.svg|thumb|Çarpkirina hejmarên kompleks ên {{math|2−''i''}} û {{math|3+4''i''}} ku bi rêya vektoran hatiye temsîl kirin.]]
Esera du hejmarên kompleks bi wî awayî tê hesibandin:

&lt;math&gt;(a+bi) \cdot (c+di) = ac - bd + (ad+bc)i.&lt;/math&gt;

Mesela, &lt;math&gt;(2-i)(3+4i) = 2 \cdot 3 - ((-1) \cdot 4) + (2 \cdot 4 + (-1) \cdot 3)i = 10 +5i.&lt;/math&gt;

Bi taybetî, ew yek formula bingehîn wekî rewşeke taybet dihewîne:

&lt;math&gt;i^2 = i \cdot i = -1.&lt;/math&gt;

Ew formula hejmara kompleks a ''i'' ji her hejmareke rastîn ferq dike, ji ber ku çargoşeya her hejmareke rastîn (çi neyînî be çi jî erênî) her tim hejmareke rastîn a ne-neyînî ye.

Bi wê terîfa çarpkirin û komkirinê re, ew rêzikên naskirî yên ji bo arîtmetîka hejmarên rasyonel an rastîn, ji bo hejmarên kompleks jî derbasdar dimînin. Bi awayekî hûrtir, taybetmendiya belavkirinê û taybetmendiyên guhertina cih (yên komkirin û lêkdanê) derbasdar in. Loma hejmarên kompleks pêkhateyeke cebîrî ya bi navê [[Qad (matematîk)|''qad'']] ava dikin, eynî cismê ku hejmarên rasyonel an rastîn jî dikin.

=== Konjugata kompleks, nirxê mutleq, argument û dabeşkirin ===
[[Wêne:Complex conjugate picture.svg|thumb|Temsîl kirina geometrîk a ''{{mvar|z}}'' û hevjuga wê &lt;s&gt;''z''&lt;/s&gt; li ser tevşiya hejmarên kompleks.]]
''[[Konjugata kompleks]]'' a hejmara kompleks ê {{math|1=''z'' = ''x'' + ''yi''}} wekî &lt;math&gt;\overline z = x-yi&lt;/math&gt; tê terîfkirin. Hin nivîskar wê bi awayê &lt;math&gt;z^*&lt;/math&gt; jî temsîl didin. Ji aliyê geometrîk ve, &lt;s&gt;''z''&lt;/s&gt; &quot;refleksiyona&quot; ''{{mvar|z}}'' ye li ser eksena rast. Dubarekirina pêvajoya konjugatê, hejmara kompleks a eslî dide: &lt;math&gt;\overline{\overline{z}}=z.&lt;/math&gt; Hejmareke kompleks [[tenê ku tenê]] gava bi konjugata xwe re wekhev be, hejmareke rast e. [[Emeliyata yek-guhêrbar]] a dîtina konjugata kompleks a hejmareke kompleks, nikare tenê bi bikaranîna emeliyatên bingehîn ên komkirin, derxistin, zêdekirin (pêkanîna çarpêkirinê) û dabeşkirinê were îfadekirin.

[[Wêne:Complex number illustration modarg.svg|thumb|Argumana ''{{mvar|φ}}'' û modulusa ''{{mvar|r}}'' xaleke li ser tevheviya kompleks (an jî rûxara kompleks) diyar dikin.]]

Ji bo her hejmareke kompleks {{math|1=''z'' = ''x'' + ''yi''}}, esera

&lt;math&gt;z \cdot \overline z = (x+iy)(x-iy) = x^2 + y^2&lt;/math&gt;

''hejmareke rastîn a ne-neyînî'' ye. Ew yek rê dide ku em [[nirxa mutleq]] (an ''modulûs'' an jî ''mezinahî'') ya ''z'' wekî koka çargoşeyî terîf bikin

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;|z|=\sqrt{x^2+y^2}.&lt;/math&gt;
Ligorî [[Teorema Pîtagoras|yasaya Pîtagorasê]], &lt;math&gt;|z|&lt;/math&gt; dûrahiya ji xala destpêkê (orjînê) heta wê xala ku hejmara kompleks a ''z'' li ser tevheviya kompleks temsîl dide, ye. Bi taybetî, çembera ku nîvçapa wê yek e û navenda wê li xala destpêkê ye, tam ji wan hejmarên ''z'' pêk tê ku tê de &lt;math&gt;|z| = 1 &lt;/math&gt; e; ew wekî '''hejmarên kompleks ên yekeyî''' tên naskirin. Eger &lt;math&gt;  z = x = x + 0i  &lt;/math&gt; hejmareke rastîn be, wê demê &lt;math&gt;  |z|= |x| &lt;/math&gt; dibe: ango nirxa wê ya mutleq wekî hejmareke kompleks û wekî hejmareke rastîn wekhev e.

Bi karanîna konjugatê, beramberiya hejmareke kompleks a ne sifir &lt;math&gt;z = x + yi&lt;/math&gt; dikare wekî

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;
\frac{1}{z}
= \frac{\bar{z}}{z\bar{z}}
= \frac{\bar{z}}{|z|^2}
= \frac{x - yi}{x^2 + y^2}
= \frac{x}{x^2 + y^2} - \frac{y}{x^2 + y^2}i.&lt;/math&gt;

Bi awayekî giştîtir, dabeşkirina hejmareke kompleks a kêfî &lt;math&gt;w = u + vi&lt;/math&gt; li ser hejmareke kompleks a ne-sifir &lt;math&gt;z = x + yi&lt;/math&gt; wekhev e bi

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;
\frac{w}{z}
= \frac{w\bar{z}}{|z|^2}
= \frac{(u + vi)(x - iy)}{x^2 + y^2}
= \frac{ux + vy}{x^2 + y^2} + \frac{vx - uy}{x^2 + y^2}i.
&lt;/math&gt;

Ev pêvajo carinan wekî &quot;rasyonalkirina&quot; binebeşê (dendomînator) tê binavkirin (herçend dibe ku binebeşê di derbirîna dawî de hejmareke rastîn a îrasyonel be), ji ber ku ew dişibe wê metoda ji bo rakirina rehên ji derbirînên hêsan ên di binebeşê de.

[[Arguman (matematîk)|''Argumana'']] ''{{mvar|z}}'' (ku carinan jê re &quot;qonax&quot; ''{{mvar|φ}}'' tê gotin), ew goşeya di navbera [[Nîvçap|nîvçapa]] ''{{mvar|Oz}}'' û eksena rastîn a erênî de ye; ew wekî {{math|arg ''z''}} tê nivîsîn û di vê gotarê de bi [[Radyan|radyanan]] tê îfadekirin. Ew goşe tenê heta lêzêdekirina piraliyên tam ên &lt;math&gt;  2\pi &lt;/math&gt; tê diyarkirin, ji ber ku zivirandineke bi qasî &lt;math&gt;2\pi&lt;/math&gt; (an 360°) li dora xala destpêkê, gî xalên li ser sîstema kompleks bêguhertin dihêle. Yek ji bijarteyên ji bo diyarkirina yekta ya argumanê ew e ku ew di navbeya &lt;math&gt;  (-\pi,\pi]  &lt;/math&gt; de be; ew wekî &quot;nirxê sereke&quot; tê binavkirin. Arguman dikare ji şêweya kartesiyan (an jî çargoşeyî) ya ''{{mvar|x + yi}}'', bi rêya fonksiyona arktan (tangenta berevajî) were hesibandin.

=== Forma polar ===
[[Wêne:Complex multi.svg|thumb|Zêdekirina {{math|2 + ''i''}} (sêgoşeya şîn) û {{math|3 + ''i''}} (sêgoşeya sor). Sêgoşeya sor tê zivîrandin da ku bi lûtkeya sêgoşeya şîn re li hev were (ango, komkirina her du goşeyan di beşa  ''φ&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;+φ&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;''  ya hevkêşeyê de) û bi qasî dirêjahiya [[Hîpotenûs|hîpotenûsa]] sêgoşeya şîn tê dirêjkirin (ango, zêdebûna her du nîvçapên çemberan, li gorî beşa  ''r&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;r&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;''  ya hevkêşeyê).]]
Ji bo her hejmareke kompleks a ''z'', bi nirxê mutleq ê &lt;math&gt;r = |z|&lt;/math&gt; û argumana &lt;math&gt;\varphi&lt;/math&gt;, hevkêşeya

&lt;math&gt;z=r(\cos\varphi +i\sin\varphi) &lt;/math&gt;

ew têkilî derbasdar e. Ew nasname wekî şêweya polar a ''z'' tê binavkirin. Carinan ew bi awayê &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt; z = r \operatorname\mathrm{cis} \varphi &lt;/math&gt; tê kurtkirin. Di warê [[Elektronîk|elektronîkê]] de, [[Fazor|fazorê]] bi amplituda ''{{mvar|r}}'' û qonaxa ''{{mvar|φ}}'' ve bi rêya temsîl kirina goşeyî tê temsîl kirin:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;z = r \angle \varphi . &lt;/math&gt;

Eger du hejmarên kompleks bi awayekî qutbî werin dayîn, ango {{math|1=''z''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; = ''r''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;(cos ''φ''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; + ''i'' sin ''φ''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;)}} û {{math|1=''z''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; = ''r''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;(cos ''φ''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + ''i'' sin ''φ''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)}}, eser û dabeşkirin dikare wekî were hesibandin

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;z_1 z_2 = r_1 r_2 (\cos(\varphi_1 + \varphi_2) + i \sin(\varphi_1 + \varphi_2)).&lt;/math&gt;&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\frac{z_1}{z_2} = \frac{r_1}{r_2} \left(\cos(\varphi_1 - \varphi_2) + i \sin(\varphi_1 - \varphi_2)\right), \text{if }z_2 \ne 0.&lt;/math&gt;

(Ew encama nasnameyên trîgonometrîk ji bo fonksiyona sînus û kosînus in.) Bi gotineke din, nirxên mutleq têne zêdekirin û arguman têne zêdekirin da ku forma qutbî ya eserê çêbibe. Resimê li rastê zêdekirina ji

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;(2+i)(3+i)=5+5i. &lt;/math&gt;

Ji ber ku beşên rastîn û xeyalî yên {{math|5 + 5''i''}} wekhev in, argumana wê hejmarê 45 pile ye, anku {{math|''π''/4}} (bi radyanê). Ji aliyekî din ve, ew di aynî çaxê de berhevoka goşeyên li destpêka sêgoşeyên sor û şîn e, bi rêzê ve arctan(1/3) û arctan(1/2). Bi wî awayî, formula

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\frac{\pi}{4} = \arctan\left(\frac{1}{2}\right) + \arctan\left(\frac{1}{3}\right) &lt;/math&gt;

derbasdar e. Ji ber ku însan karibe bi awayekî pir bi tesîr nêzîkiya fonksiyona arctanê bibîne, formulên bi wî rengî ku wekî formulên &quot;wekî yên Machin&quot; têne naskirin, ji bo bidestxistina nêzîkiyên bi hûrgiliya bilind ên [[Pi|π]] têne bikaranîn:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\frac{\pi}{4} = 4 \arctan\left(\frac{1}{5}\right) - \arctan\left(\frac{1}{239}\right) &lt;/math&gt;

=== Qûwet û kokan ===
Qûweta ''n''-em a hejmareke kompleks dikare bi rêya [[formula Moivre]] were hesibandin; ew formula bi sepandina dubare ya formula jorîn a ji bo eserê tê bidestxistin:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;z^{n}=\underbrace{z \cdot \dots \cdot z}_{n \text{ faktoran}} = (r(\cos \varphi + i\sin \varphi ))^n = r^n \, (\cos n\varphi + i \sin n \varphi).&lt;/math&gt;

Mesela çend qûwetên pêşîn ên yekîneya xeyalî ''i'' ne

&lt;math&gt;i, i^2 = -1, i^3 = -i, i^4 = 1, i^5 = i, \dots&lt;/math&gt;

[[Wêne:Visualisation complex number roots.svg|thumb|Temsîl kirina geometrîk a rehên 2em heta 6em ên hejmareke kompleks a ''z'', bi şêwaza polar a φ ku tê de {{Matematîk|1=r = &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt;z&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt;}} û {{Matematîk|1=φ = arg}} ''z'' e. Heke z hejmareke rastîn be, φ = 0 an jî [[Pi|π]] ye. Rehên sereke bi rengê reş hatine temsîl kirin.]][[Kok (matematîk)|Koka]] hejmareke kompleks ''{{mvar|z}}'' bi wan têne dayîn:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;z^{1/n} = \sqrt[n]r \left( \cos \left(\frac{\varphi+2k\pi}{n}\right) + i \sin \left(\frac{\varphi+2k\pi}{n}\right)\right)&lt;/math&gt;

ji bo {{math|0 ≤ ''k'' ≤ ''n'' − 1}}. (Li vir &lt;math&gt;\sqrt[n]r&lt;/math&gt; ew koka asayî (erênî) ya [[Hejmarên rastîn|hejmara rastîn]] a erênî ''{{mvar|r}}'' ye.) Ji ber ku sînûs û kosînûs qonaxî in, nirxên din ên tamjimar ên ''{{mvar|k}}'' nirxên din nadin. Ji bo her &lt;math&gt;z \ne 0&lt;/math&gt; bi taybetî kokên kompleks ên ''n''-em ên ji hev cuda hene. Mesela 4 kokên çarê ên 1ê hene ku ew in:

&lt;math&gt;z_1 = 1, z_2 = i, z_3 = -1, z_4 = -i.&lt;/math&gt;

Bi giştî, ti rêyeke xwezayî tune ye ku însan karibe yek ji rehên tevlîhev ên ''{{mvar|n}}'' (kok) ên hejmareke kompleks ji yên din cuda bike. (Ew yek berevajî rewşa rehên hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''x''-ê ye; x xwediyê tenê yek reheke rastîn a erênî ya ''n'' e, loma ew bi gelemperî wekî &quot;reha ''n'' a ''x''-ê&quot; tê binavkirin.) Ew rewş bi wê yekê tê îfadekirin ku reha ''n'' fonksiyoneke xwedî n nirxan e ji bo ''{{mvar|z}}''-yê.

=== Teorema bingeh a cebîrê ===
[[Teorema bingehîn a cebîrê]] a [[Carl Friedrich Gauss]] û [[Jean Baptiste le Rond d'Alembert|Jean le Rond d'Alembert]], dibêje ku ji bo her hejmarên kompleks (ku jê re [[Koefîsyent|koefîsyentan]] tê gotin) {{math|''a''&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;, ..., ''a''&lt;sub&gt;''n''&lt;/sub&gt;}}, hevkêşeya

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;a_n z^n + \dotsb + a_1 z + a_0 = 0&lt;/math&gt;

xwediyê herîkêm çareseriyeke kompleks a wekî ''z'' ye, bi wê şertê ku herîkêm yek ji koefîsiyentên bilind ({{math|''a''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, ..., ''a''&lt;sub&gt;''n''&lt;/sub&gt;}}) ne sifir be. Ew taybetmendî ji bo [[Hejmar rasyonel|qada hejmarên rasyonel]] &lt;math&gt;\Q&lt;/math&gt; (polînoma {{math|''x''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; − 2}} xwediyê koka rasyonel nîne, ji ber ku {{math|√2}} ne hejmareke rasyonel e) û herwiha ji bo hejmarên rastîn &lt;math&gt;\R&lt;/math&gt; (polînoma {{math|''x''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; + 4}} xwediyê koka rastîn nîne, ji ber ku çargoşeya ''{{mvar|x}}'' ji bo her hejmareke rastîn a ''{{mvar|x}}'' erênî ye) derbas nabe.

Ji ber vê rastiyê, &lt;math&gt;\Complex&lt;/math&gt; wekî ''qadeke cebîrî'' ''yê girtî'' tê binavkirin. Ew ji bo gelek sepanên hejmarên kompleks bingeheke sereke ye, wekî ku li jêr bi hûrgilî hatiye ravekirin. Ji bo vê teoremê îsbatên curbecur hene; ew îsbat dikarin bi metodên analîtîk (wekî [[teorema Liouville]]), an jî bi [[Topolojî|metodên topolojiyê]] (wekî [[Hejmarên pêçanê|hejmara pêçanê]]) bên kirin, an jî bi metoda ku [[teoriya Galoisê]] û wê rastiyê li hev tîne ku her polînomeke rast a bi dereceyeke ''tek'', bi kêmanî xwediyê koka xwe ya rast e.

== Tarîx ==
Çareseriya di [[Kok (matematîk)|radîkalan]] de (bêyî [[Fonksiyona trîgonometrîk|fonksiyonên trîgonometrîk]]) ya [[Hevkêşeya kubîk|hevkêşeyeke kubîk]] a giştî, çaxa ku her sê kokên wê hejmarên rastîn bin, kokên çargoşe yên [[hejmarên neyînî]] dihewîne, rewşek ku bi faktorîzekirinê bi alîkariya [[Teorema koka rasyonel|testa koka rasyonel]] nayê rastkirin, heke kubîk bêkêmkirin be; ew tiştê ku jê re [[Casus irreducibilis|''casus irreducibilis'']] ('doza bêkêmkirin') tê gotin e. Ew pirsgirêk bû sebeb ku matematîknasê îtalî [[Gerolamo Cardano]] di dora sala 1545an de di [[Ars Magna (Cardano)|''Ars Magna'']] ya wî de hejmarên kompleks bifikire, her çiqas têgihîştina wî bingehîn bû; ji bilî vê, wî paşê hejmarên kompleks wekî &quot;bi qasî ku nazik in, ewqas jî bê gerek&quot; wesifand. Cardano hejmarên xeyalî bikaranî, lê karanîna wan wekî &quot;îşkenceya derûnî&quot; wesifand. Ew berî karanîna plana grafîkî ya kompleks bû. Cardano û matematîknasên din ên îtalî, bi taybetî [[Scipione del Ferro]], di salên 1500î de [[Algorîtma|algorîtmayek]] ji bo çareserkirina hevkêşeyên kubîk afirandiyê ku bi gelemperî çareseriyek rastîn û du çareseriyên ku hejmarek xeyalî dihewîne hebûn. Ji ber ku wan cewabên bi hejmarên xeyalî paşguh kirin, Cardano wan wekî bê gerek dîtiye.

Xebata li ser pirsgirêka polînomên giştî di dawiyê de rê li ber teorema bingehîn a cebîrê avakir ku temsîl dide ku bi hejmarên kompleks re, çareseriyek ji bo her [[hevkêşeya polînomê]] ya pileya yek an jî bilindtir heye. Ji ber wê yekê hejmarên kompleks qadek cebîrî ya girtî pêk tînin ku her hevkêşeya polînomê [[Koka fonksiyonê|kokek]] heye.

Gelek matematîknasan beşdarî pêşxistina hejmarên kompleks bûn. Rêgezên ji bo komkirin, derxistin, pirkirin û derxistina kokê ya hejmarên kompleks ji hêla matematîknasê îtalî [[Rafael Bombelli]] ve hatine pêşxistin. Formalîzmek bêtir abstrakt ji bo hejmarên kompleks ji hêla matematîknasê îrlandî [[William Rowan Hamilton]] ve bêtir hate pêşxistin ku wê abstraksiyonê berfireh kir bo [[Kuaternyon|teoriya kuaternyonan]].

Dibe ku were gotin ku yekê amajeya kurt û neberdewam a li ser [[Kokê çargoşe|kokên çargoşe]] yên [[hejmarên neyînî]] di esera matematîknasê yewnanî [[Heronê Îskenderiyey|Heronê Îskenderiyeyê]] de di sedeya 1ê {{Pz}} derketiye holê; li wir, di kitêba wî ya bi navê ''Stereometrica'' de, wî bi awayekî ku xuya ye şaş bûye, qebareya beşeke jêkirî ya [[Piramîd|piramîdeke]] ku pêkan nebû, nirxandiye û di encama hesabên xwe de gihîştiye îfadeya &lt;math&gt;\sqrt{81 - 144}&lt;/math&gt;, ya ku îro wiha tê hêsankirin: &lt;math&gt;\sqrt{-63} = 3i\sqrt{7}&lt;/math&gt;. Di [[Matematîka Yewnanistana kevnare|matematîka helenîstîk]] de terma hejmarên neyînî tunebû û Heron tenê nirxa neyînî bi ya wê ya erênî guhertibû: &lt;math&gt;\sqrt{144 - 81} = 3\sqrt{7}.&lt;/math&gt;

Hewldana lêkolîna li ser hejmarên kompleks wekî meseleyeke serbixwe, cara yekê di sedsala 16an de derketa holê; wê çaxê matematîknasên îtalyan, [[Niccolò Fontana Tartaglia]] û [[Gerolamo Cardano]], çareseriyên cebîrî ji bo kokên polînomên pile-sêyê û pile-çarê dîtin. Zû hate fêmkirin (herçend îsbatkirina wê gelek derengtir pêk hatibe jî) ku ew formul, heta eger însan tenê bi çareseriyên rastîn re mijûl bibe jî, carinan pêdivî bi bikaranîna kokên çargoşeyî yên hejmarên neyînî dikirin. Bi rastî, piştre hate îsbatkirin ku wexta her sê kok jî rastîn û ji hev cuda bin, bikaranîna hejmarên kompleks neçar e. Lêbelê, di wê rewşê de jî dîsa dikare formula giştî were bikaranîn, bi şertê ku însan baldar be li hemberî wê rewşa nezelal a ku ji hebûna sê kokên pile-sêyê (kokên kubîk) ji bo hejmarên kompleks ên ne-sifir çêdibe. Rafael Bombelli yekê kes bû ku bi awayekî eşkere behsa van çareseriyên hevkêşeyên pile-sêyê kir ku di xuya de paradoksîkal bûn, û wî ji bo çareserkirina van pirsgirêkan, rêzikên arîtmetîka kompleks pêş xistin.

Termê &quot;xeyalî&quot; ji bo wan hêjmaran di sala 1637an de ji aliyê [[René Descartes]] cara yekê hatiye gotin; wî gelek hewl da ku tekezî li ser xwezaya wan a ne-rastîn bike:

{{Quote|... hîn caran tenê xeyalî – yanî însan dikare di her hevkêşeyekê de bi qasî ku min gotiye hejmaran xeyal bike – lê carinan ti hêjmarek nîne ku li gorî wê ya ku em xeyal dikin be.}}

Çavkaniyeke din a tevliheviyê ew bû ku hevkêşeya &lt;math&gt;\sqrt{-1}^2 = \sqrt{-1}\sqrt{-1} = -1&lt;/math&gt; bi awayekî keyfî û ne li gorî rêzê, li dijî nasnameya cebîrî ya &lt;math&gt;\sqrt{a}\sqrt{b} = \sqrt{ab}&lt;/math&gt; xuya dikir; ew nasname ji bo hejmarên rastîn ên ne-neyînî (pozîtîf an sifir) yên wekî ''{{mvar|a}}'' û ''{{mvar|b}}'' derbasdar e û di hejmartinên hejmarên kompleks de jî dihat bikaranîn, heger yek ji ''{{mvar|a}}'' an ''{{mvar|b}}'' pozîtîf û ya din neyînî bûya. Bikaranîna şaş a wê nasnameyê di rewşa ku hem ''{{mvar|a}}'' û hem jî ''{{mvar|b}}'' neyînî bin de, û herwiha nasnameya têkildar a &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;\frac{1}{\sqrt{a}} = \sqrt{\frac{1}{a}}&lt;/math&gt;, heta bû sebeba pirsgirêkan ji bo [[Leonhard Euler]] jî. Ew zehmetî di dawiyê de bû sebeb ku ji bo pêşîlêgirtina wê şaşitiyê, sembola taybet a {{math|''i''}} li şûna &lt;math&gt;\sqrt{-1}&lt;/math&gt; were bikaranîn. Tevî wê yekê jî, Euler bi awayekî xwezayî dî ku telebe pir zûtir (li gorî wê serdemê) bi hejmarên kompleks re tên naskirin. Di kitêba wî ya cebîra bingehîn a bi navê ''[[Elementên Cebîrê]]'' de, ew wan hejmaran nêzî di destpêkê de dide nasîn û piştre jî li seranserê kitêbê bi awayekî xwezayî wan bikar tîne.

Di sedeya 18an de, bikaranîna hejmarên kompleks berfirehtir bû; çunkî hate dîtin ku bikaranîna metodên matematîkî yên li ser îfadeyên kompleks, dikare ji bo hêsankirina hesabên têkildarî fonksiyonên trîgonometrîk sûdewar be. Mesela di sala 1730ê de [[Abraham de Moivre]] temsîl kir ku ew hevsengiyên têkildarî fonksiyonên trîgonometrîk ên piraliyekî tam ê goşeyekê û hêzên fonksiyonên trîgonometrîk ên wê goşeyê, dikarin bi riya [[formula de Moivre]] bên îfadekirin:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;(\cos \theta + i\sin \theta)^{n} = \cos n \theta + i\sin n \theta. &lt;/math&gt;

[[Wêne:Circle cos sin.gif|thumb|Formula Eulerê, fonksiyona eksponensiyel a kompleks a bi argumana xeyalî ku dikare wekî danasîna livîna dorhêlî ya yekreng li ser tevra kompleks were dîtin, bi fonksiyonên kosînûs û sînûsê ve girêdide; ew fonksiyon di warê geometrîk de, bi rêzê ve, projeksiyonên wê livînê yên li ser eksena hejmarên rastîn û eksena hejmarên xeyalî ne.]]Di sala 1748an de, Euler gaveke dî avêt û [[formula Euler]] a [[analîza kompleks]] bi dest xist:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;e ^{i\theta } = \cos \theta + i\sin \theta &lt;/math&gt;

bi rêya destkarîkirina resmî ya [[rêzên qûwetê]] yên aloz, û dît ku ew formula dikare were bikaranîn da ku her nasnameyeke trîgonometrîk bo nasnameyên eksponensiyel ên pir hêsantir were kêmkirin.

Fikra hejmareke kompleks wekî xaleke li ser balafira kompleks, cara yekê di sala 1799an de ji aliyê matematîknasê danîmarkî-norwêcî [[Caspar Wessel]] ve hate ravekirin, herçend ew term berê, di sala 1685an de, di esera [[John Wallis]] a bi navê ''A Treatise of Algebra'' de hatibû pêşbînîkirin jî.

Gotara bîranînê ya Wessel di weşanên Akademiya Kopenhagê de derket, lê bi pirî bala kesî nekişand. Di sala 1806an de, [[Jean-Robert Argand]] bi awayekî serbixwe broşûrek li ser hejmarên kompleks weşand û ji bo [[teorema bingehîn a cebîrê]] îsbateke hûrgilî û xurt pêşkêş kir. [[Carl Friedrich Gauss]] berê, di sala 1797an de, îsbateke ku di eslê wê de [[Topolojî|topolojîk]] bû ji bo wê teoremê weşandibû, lê wê çaxê gumanên wî derbarê &quot;metafîzîka rastîn a koka çargoşe ya -1ê&quot; de anîbûn zimên. Heta sala 1831ê derbas bû ku wî ew gumanên wî derbas kirin û esera wî ya li ser hejmarên kompleks wekî xalên li ser rûxarê weşand û bi wî awayî bi pirî temsîl kir û termînolojiya modern danî holê:

{{Quote|Eger însan berê ji nêrîneke şaş li wê meseleyê mêze kiriba û ji ber wê yekê rastî tarîtiyeke razdar hatiba, ew yek bi pirî vedigere ser karanîna termên nebaş an jî şaş. Eger însan ji bo +1, −1 û &lt;math&gt;\sqrt{-1}&lt;/math&gt; ne gotiba yekeyên erênî, neyînî an xeyalî (an jî heta ne mimkin), lê li şûna wan, mesela gotiba yekeyên rasterast, berevajî an kêlekî, wê çaxê êdî qet behsa tarîtiyeke wiha nedihate kirin.}}Di destpêka sedeya 19an de, matematîknasên din bi awayekî serbixwe temsîl kirina geometrîk a hejmarên kompleks keşf kirin: Buée, Mourey, Warren, Français û birayê wî, û [[Giusto Bellavitis|Bellavitis]].

Matematîknasê inglîzî [[G.H. Hardy]] diyar kir ku Gauss yekê matematîknas bû ku hejmarên kompleks bi &quot;awayekî rastî pêbawer û zanistî&quot; bikaranî; herçend matematîknasên wekî norwêcî [[Niels Henrik Abel]] û [[Carl Gustav Jacob Jacobi]] jî berî ku Gauss di sala 1831ê de esera xwe ya zanistî biweşîne, bi awayekî rojane û pêwîst ew bikaranîn.

[[Augustin-Louis Cauchy]] û [[Bernhard Riemann]] bi hev re ramanên bingehîn ên analîza kompleks gihandin asteke bilind a temambûnê; ew pêvajo di rewşa Cauchy de li dora sala 1825an destpê kiribû.

Termên hevpar ên ku di wê teoriyê de têne bikaranîn, bi pirî ji hêla damezrîneran ve hatine danîn. Argand ji {{math|cos ''φ'' + ''i'' sin ''φ''}} re digot ''faktora'' ''terefê'' û ji &lt;math&gt;r = \sqrt{a^2 + b^2}&lt;/math&gt; re digot ''modulus''; Cauchy (1821) ji {{math|cos ''φ'' + ''i'' sin ''φ''}} re digot ''forma kêmkirî'' û xuya ye ku wî terma ''arguman'' aniye holê; Gauss ji bo &lt;math&gt;\sqrt{-1}&lt;/math&gt; tîpa {{math|''i''}} bikaranî, ji bo {{math|''a'' + ''bi''}} terma ''hejmara kompleks'' pêşkêş kir û ji {{math|''a''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; + ''b''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;}} re digot ''norm''. Têgeha ''koyefîsyenta'' ''terefê'' ku pir caran ji bo {{math|cos ''φ'' + ''i'' sin ''φ''}} tê bikaranîn, ji hêla Hankel (1867) ve hatiye danîn, û terma ''nirxa mutleq'' ji bo modulusê, ji hêla Weierstrass ve hatiye pêşkêşkirin.

Di nav nivîskarên klasîk ên paşatir ku li ser teoriya giştî dişuxilandine de [[Richard Dedekind]], [[Otto Hölder]], [[Felix Klein]], [[Henri Poincaré]], [[Hermann Schwarz]], [[Karl Weierstrass]] û gelek ên din hene. Di destpêka sedeya 20ê de, eserên giring (di nav de sîstematîzekirin) di warê analîza pir-guhêrbar a hejmarên kompleks de destpê kirin. Di sala 1927an de [[Wilhelm Wirtinger]] encamên giring bi dest xist.

== Terîfên abstrakt û cebîrî ==
Herçend terîfên berbiçav ên li jor, tevî kiryarên komkirin û lêkdanê, hejmarên kompleks bi awayekî rast rave dikin jî, nêzîkiyên din ên hevmane hene ku pêkhateya cebîrî ya abstrakt a hejmarên kompleks bi awayekî rasterasttir eşkere dikin.

Terîfek ji bo hejmarên kompleks ew e ku ew qadeke bi temsîla ⁠{{Matematîk|C}} pêk tînin; ew qad, qada hejmarên rastîn ⁠{{Matematîk|R}} dihewîne û li ser ⁠{{Matematîk|R}} bi rêya elementeke taybet a bi temsîla ⁠{{Matematîk|i}} ku tê de ⁠{{Matematîk|1=i^2=-1}} tê hilberandin. Bi awayekî hevmane, ⁠{{Matematîk|C}} qada veqetandinê (''splitting field'') a polînoma ⁠{{Matematîk|x^2+1}} e li ser qada hejmarên rastîn {{Matematîk|R}}.

Hebûna wê qadê dikare bi rêya modelên çeşîd were temsîl kirin. Modelek ew e ku însan qada kompleks wekî koma ⁠{{Matematîk|\R^2}} bihesibîne ku bi yasayên komkirin û lêkdanê yên li ser cotên rêzkirî yên ⁠{{Matematîk|(a,b)}} û {{Matematîk|(a',b')}} hatiye dabînkirin:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;(a,b) + (a',b') = (a+a',b+b'),\quad (a,b)(a',b') = (aa' - bb', ab' + a'b).&lt;/math&gt;

Di vê modelê de, elementa ⁠{{Matematîk|i}} li hemberî elementa ⁠{{Matematîk|(0,1)}} tê, û hejmarên rastîn wekî koma cotên ⁠{{Matematîk|(a,0)}} têne bicihkirin. Yekê din jî avakirina standard a qada veqetandine (''splitting field'') ye ku bi karanîna beşa koma polînomên ⁠{{Matematîk|R[X]}} pêk tê, û li jêr hatiye dayîn.

=== Avakirina wekî zengila kotyentê ===
Yek ji metodên nêzîbûna bo {{Matematîk|C}}, bi riya [[Polînom|polînoman]] e, ango ew îfadeyên ku bi wî awayî ne:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;p(X) = a_nX^n+\dotsb+a_1X+a_0,&lt;/math&gt;

ku tê de [[Koefîsiyent|koefîsiyentên]] {{math|''a''&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;, ..., ''a''&lt;sub&gt;''n''&lt;/sub&gt;}} [[hejmarên rastîn]] in. Koma hemû polînomên bi wî rengî bi &lt;math&gt;\R[X]&lt;/math&gt; tê temsîl kirin. Ji ber ku berhevok û eserên polînoman dîsa polînom in, ew koma &lt;math&gt;\R[X]&lt;/math&gt; [[Zengila komutatîv|zengilake komutatîv]] pêk tîne ku jê re zengila polînoman (li ser hejmarên rastîn) tê gotin. Ji bo her polînomeke bi wî rengî ya wekî ''p'', însan dikare hejmara kompleks a &lt;math&gt;p(i) = a_n i^n + \dotsb + a_1 i + a_0&lt;/math&gt; diyar bike, ango ew nirxa ku bi danîna &lt;math&gt;X = i&lt;/math&gt; tê bidestxistin. Ew yek fonksiyonekê diyar dike;

&lt;math&gt;\R[X] \to \C&lt;/math&gt;

Ew [[fonksiyona seranserî]] ye, ji ber ku her hejmareke kompleks dikare bi wî awayî were bidestxistin: nirxandina [[Fonksiyona lîner|polînomeke lîner]] a wekî &lt;math&gt;a+bX&lt;/math&gt; li xala &lt;math&gt;X = i&lt;/math&gt; dibe &lt;math&gt;a+bi&lt;/math&gt;. Lêbelê, nirxandina polînoma &lt;math&gt;X^2 + 1&lt;/math&gt; li xala ''i'' dike 0, ji ber ku &lt;math&gt;i^2 + 1 = 0.&lt;/math&gt; Ew polînom ne-kêmbar (''irreducible'') e, ango nikare wekî esera du polînomên lîner were nivîsîn. Ji vir rastiyên bingehîn ên [[cebîra abstrakt]] temsîl didin ku [[Navin (cebîr)|navika]] vê nexşeyê [[Îdeal (teoriya zengil)|îdealek]] e ku ji hêla vê polînomê ve hatiye çêkirin û ku beşa dabeşkirinê ya) li gorî wê îdealê qadek e, û herwiha [[Îzomorfîzm|îzomorfîzmek]] heye

&lt;math&gt;\R[X] / (X^2 + 1) \stackrel \cong \to \C&lt;/math&gt;

di navbeya zengila kotyent û &lt;math&gt;\C&lt;/math&gt; de. Hin nivîskar wê yekê wekî terîfa &lt;math&gt;\C&lt;/math&gt; dihesibînin. Ew terîf &lt;math&gt;\C&lt;/math&gt; wekî cebîreyeke çargoşeyî temsîl dide.

Qada &lt;math&gt;\Complex&lt;/math&gt; ligorî [[teorema bingehîn a cebîrê]], ji hêla [[Qada girtî a cebîrê|cebîriya girtî]] ye û loma [[girtiya cebîrî]] ya &lt;math&gt;\R&lt;/math&gt; ye.

=== Temsîl kirina matrîs ya hejmarên kompleks ===
Hejmarên kompleks ên bi forma {{math|''a'' + ''bi''}}, herwiha dikarin bi rêya matrîsên {{math|2 × 2}} yên xwediyê wê formayê werin temsîl kirin:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;
\begin{pmatrix}
  a &amp;   -b  \\
  b &amp; \;\; a
\end{pmatrix}.
&lt;/math&gt;
Li vir têketinên ''{{mvar|a}}'' û ''{{mvar|b}}'' hejmarên rastîn in. Ji ber ku berhevkirin û esera du matrîsên wiha dîsa bi wî rengî ye, ew matrîs binxeleka xeleka matrîsên {{math|2 × 2}} pêk tînin.

Hesabkirinek hêsan temsîl dide ku xerîte
&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;a+ib\mapsto \begin{pmatrix}
  a &amp;   -b  \\
  b &amp; \;\; a
\end{pmatrix}&lt;/math&gt;
Ew îzomorfîzmeke zergilan e di navbeya qada hejmarên kompleks û zergila wan matrîsan de ku îsbat dike ka ew matrîs qadekê pêk tînin. Ew îzomorfîzm çargoşeya nirxa mutleq ê hejmareke kompleks bi [[Determinant|determinantê]] matrîsa têkildar re, û hejmara kompleks a hevgirtî jî bi [[Transpoza matrîs|transpoza matrîsê]] re têkildar dike.

Temsîl kirina hejmarên kompleks bi [[Hejmarên kompleks#Forma polar|forma polar]], wan matrîsan bi awayekî eşkere wekî matrîsên zivîrandine yên pîvan-guhertî dide temsîl kirin.

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;r (\cos \theta + i \sin \theta)\mapsto \begin{pmatrix}
  r \cos \theta &amp;   -r \sin \theta  \\
  r \sin \theta &amp; \;\; r \cos \theta
\end{pmatrix}&lt;/math&gt;

Bi taybetî, rewşa {{math|1=''r'' = 1}} ku tê de &lt;math&gt;\textstyle |a + ib| = \sqrt{a^2+b^2} = 1&lt;/math&gt; e, matrîsên zivirandinê (yên bê pîvan) dide.
[[Kategorî:Hejmar]]
[[Kategorî:Konseptên matematîkê]]</text>
      <sha1>0nwuq0lzgovn1646ct1ybb2zn69aohu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Manga</title>
    <ns>15</ns>
    <id>330066</id>
    <revision>
      <id>2095178</id>
      <timestamp>2026-09-21T12:11:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Manga series bi kurdî */ beşeke nû</comment>
      <origin>2095178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="671" sha1="r9u4y2816oc6u888crwfj91b25xl0ll" xml:space="preserve">== Manga series bi kurdî ==
Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ez dixwazim kategoriya Manga series bi kurdî çê bikim? Gelo kîjan werger rast e ? Min peyvên wek mînak '''rêzepirtûk''','''rêzeroman, rêzefîlm''' , '''rêzeweşan'''  û '''rêzeçiya''' xwend

dît. Lewma ez difikirim ku li gorî vê mentiqê wergera rast '''rêzemanga''' ye . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:11, 21 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>r9u4y2816oc6u888crwfj91b25xl0ll</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095180</id>
      <parentid>2095178</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T12:11:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Manga series bi kurdî */</comment>
      <origin>2095180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="670" sha1="sofaalmghd1l5iixf8heh048jsfyfky" xml:space="preserve">== Manga series bi kurdî ==
Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ez dixwazim kategoriya Manga series bi kurdî çê bikim? Gelo kîjan werger rast e ? Min peyvên wek mînak '''rêzepirtûk''','''rêzeroman, rêzefîlm''' , '''rêzeweşan'''  û '''rêzeçiya''' xwend dît. Lewma ez difikirim ku li gorî vê mentiqê wergera rast '''rêzemanga''' ye . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:11, 21 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>sofaalmghd1l5iixf8heh048jsfyfky</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095231</id>
      <parentid>2095180</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T07:57:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Manga series bi kurdî */ Bersiv</comment>
      <origin>2095231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1020" sha1="7gk6nduunxgsyaw1zmmimj18xm88adf" xml:space="preserve">== Manga series bi kurdî ==
Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ez dixwazim kategoriya Manga series bi kurdî çê bikim? Gelo kîjan werger rast e ? Min peyvên wek mînak '''rêzepirtûk''','''rêzeroman, rêzefîlm''' , '''rêzeweşan'''  û '''rêzeçiya''' xwend dît. Lewma ez difikirim ku li gorî vê mentiqê wergera rast '''rêzemanga''' ye . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:11, 21 îlon 2026 (UTC)

:@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]],@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:57, 22 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>7gk6nduunxgsyaw1zmmimj18xm88adf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kapank</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330067</id>
    <revision>
      <id>2095189</id>
      <timestamp>2026-09-21T13:23:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;{{Xebat}}&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2095189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9" sha1="5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf" xml:space="preserve">{{Xebat}}</text>
      <sha1>5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095190</id>
      <parentid>2095189</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T13:26:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2095190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1261" sha1="aagax04kkp9jp90n0m46xog1k08zyfe" xml:space="preserve">{{Xebat}}Kapank an jî ferencî, cileke derve ya kevneşopî ya şivanên kurd e ku stûr e û dişibe konan. Ew cil ji felteyê tê çêkirin, bê mil û bê bişkok e; li ser milan tê lixwekirin û ji milan heta jêr tevahiya laş dipêçe. Ew li [[Kurdistan]] û beşên berfirehtir ên [[Rojhilata Navîn]] tê bikaranîn.

Ew ji sê beşan pêk tê: yek ji bo pişta wê û du beşên din (wekî ya piştê, lê bi dirêjahî nîvcokirî) ji bo pêşiya wê. Wq beş li ser xêzên milan û heya jêr bi hev ve tên dirûtin. Kapank bi gelemperî spî ye û dibe ku hinek xemilandinên wê jî hebin. Kapank ji hiriyê an jî ji têkeliyeke ji porê bizinê û hiriyê tê çêkirin û li hember avê jî berxwedêr e.

Stûriya kapankê dikare bigihîje heta santîmetreyekê û ligorî giraniya wê tê firotin. Bi gelemperî giraniya kapankê ya hişk derdora 6 kîlograman e, lê eger [[baran]] lê bibare, giraniya wê dikare heta 10 kîlograman zêde bibe. Kapank ewqas hişk û zexm e ku bêyî ti piştgiriyeke zêde dikare bi serê xwe rast raweste. Herçend bi gelemperî wekî cil û berg tê bikaranîn jî, ew dikare wekî konekî demkî jî xizmetê bike û rê bide şivanên koçer ku di hawîrdorên sar de tê de razên.

== Çavkanî ==</text>
      <sha1>aagax04kkp9jp90n0m46xog1k08zyfe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095191</id>
      <parentid>2095190</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T13:27:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Çavkanî */</comment>
      <origin>2095191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1275" sha1="ax97q3ozk92k9pjrczjy11kv82z60wj" xml:space="preserve">{{Xebat}}Kapank an jî ferencî, cileke derve ya kevneşopî ya şivanên kurd e ku stûr e û dişibe konan. Ew cil ji felteyê tê çêkirin, bê mil û bê bişkok e; li ser milan tê lixwekirin û ji milan heta jêr tevahiya laş dipêçe. Ew li [[Kurdistan]] û beşên berfirehtir ên [[Rojhilata Navîn]] tê bikaranîn.

Ew ji sê beşan pêk tê: yek ji bo pişta wê û du beşên din (wekî ya piştê, lê bi dirêjahî nîvcokirî) ji bo pêşiya wê. Wq beş li ser xêzên milan û heya jêr bi hev ve tên dirûtin. Kapank bi gelemperî spî ye û dibe ku hinek xemilandinên wê jî hebin. Kapank ji hiriyê an jî ji têkeliyeke ji porê bizinê û hiriyê tê çêkirin û li hember avê jî berxwedêr e.

Stûriya kapankê dikare bigihîje heta santîmetreyekê û ligorî giraniya wê tê firotin. Bi gelemperî giraniya kapankê ya hişk derdora 6 kîlograman e, lê eger [[baran]] lê bibare, giraniya wê dikare heta 10 kîlograman zêde bibe. Kapank ewqas hişk û zexm e ku bêyî ti piştgiriyeke zêde dikare bi serê xwe rast raweste. Herçend bi gelemperî wekî cil û berg tê bikaranîn jî, ew dikare wekî konekî demkî jî xizmetê bike û rê bide şivanên koçer ku di hawîrdorên sar de tê de razên.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>ax97q3ozk92k9pjrczjy11kv82z60wj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095192</id>
      <parentid>2095191</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T13:27:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Çanda kurdî]]</comment>
      <origin>2095192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1304" sha1="11nmgef6bk6lpm54majn6sy1znshiru" xml:space="preserve">{{Xebat}}Kapank an jî ferencî, cileke derve ya kevneşopî ya şivanên kurd e ku stûr e û dişibe konan. Ew cil ji felteyê tê çêkirin, bê mil û bê bişkok e; li ser milan tê lixwekirin û ji milan heta jêr tevahiya laş dipêçe. Ew li [[Kurdistan]] û beşên berfirehtir ên [[Rojhilata Navîn]] tê bikaranîn.

Ew ji sê beşan pêk tê: yek ji bo pişta wê û du beşên din (wekî ya piştê, lê bi dirêjahî nîvcokirî) ji bo pêşiya wê. Wq beş li ser xêzên milan û heya jêr bi hev ve tên dirûtin. Kapank bi gelemperî spî ye û dibe ku hinek xemilandinên wê jî hebin. Kapank ji hiriyê an jî ji têkeliyeke ji porê bizinê û hiriyê tê çêkirin û li hember avê jî berxwedêr e.

Stûriya kapankê dikare bigihîje heta santîmetreyekê û ligorî giraniya wê tê firotin. Bi gelemperî giraniya kapankê ya hişk derdora 6 kîlograman e, lê eger [[baran]] lê bibare, giraniya wê dikare heta 10 kîlograman zêde bibe. Kapank ewqas hişk û zexm e ku bêyî ti piştgiriyeke zêde dikare bi serê xwe rast raweste. Herçend bi gelemperî wekî cil û berg tê bikaranîn jî, ew dikare wekî konekî demkî jî xizmetê bike û rê bide şivanên koçer ku di hawîrdorên sar de tê de razên.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Çanda kurdî]]</text>
      <sha1>11nmgef6bk6lpm54majn6sy1znshiru</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095193</id>
      <parentid>2095192</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T13:29:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2095193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1875" sha1="8hte0hj085cve3actr2ew8i2lg93oy0" xml:space="preserve">{{Xebat}}Kapank an jî ferencî, cileke derve ya kevneşopî ya şivanên kurd e ku stûr e û dişibe konan. Ew cil ji felteyê tê çêkirin, bê mil û bê bişkok e; li ser milan tê lixwekirin û ji milan heta jêr tevahiya laş dipêçe. Ew li [[Kurdistan]] û beşên berfirehtir ên [[Rojhilata Navîn]] tê bikaranîn.

Ew ji sê beşan pêk tê: yek ji bo pişta wê û du beşên din (wekî ya piştê, lê bi dirêjahî nîvcokirî) ji bo pêşiya wê. Wq beş li ser xêzên milan û heya jêr bi hev ve tên dirûtin. Kapank ji hiriyê an jî ji têkeliyeke ji porê bizinê û hiriyê tê çêkirin û li hember avê jî berxwedêr e.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Felt |last=Fouchier |first=Sabine |publisher=A&amp;C Black |date=2009-02-12 |pages=20 |isbn=978-0-7136-8494-0 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=bcUbC60NQbsC}}&lt;/ref&gt;

Stûriya kapankê dikare bigihîje heta santîmetreyekê û ligorî giraniya wê tê firotin. Bi gelemperî giraniya kapankê ya hişk derdora 6 kîlograman e, lê eger [[baran]] lê bibare, giraniya wê dikare heta 10 kîlograman zêde bibe.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Sheep &amp; Man |last=Ryder |first=M.L. |publisher=Duckworth |year=1983 |page=218 |isbn=978-0-7156-1655-0 |url=https://books.google.com/books?id=bJkiAQAAMAAJ |access-date=2023-10-24}}&lt;/ref&gt; Kapank ewqas hişk û zexm e ku bêyî ti piştgiriyeke zêde dikare bi serê xwe rast raweste.&lt;ref name=&quot;Textile Institute (Manchester 1999 p.&quot;&gt;{{cite book |title=Textiles Magazine |publisher=Textile Institute |year=1999 |page=15 |url=https://books.google.com/books?id=69ZOAAAAYAAJ |access-date=2023-10-24 |issue=v. 28-33}}&lt;/ref&gt; Herçend bi gelemperî wekî cil û berg tê bikaranîn jî, ew dikare wekî konekî demkî jî xizmetê bike û rê bide şivanên koçer ku di hawîrdorên sar de tê de razên.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Çanda kurdî]]</text>
      <sha1>8hte0hj085cve3actr2ew8i2lg93oy0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095194</id>
      <parentid>2095193</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T13:29:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2095194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1887" sha1="215wq7qbzfpldjf92cx4mcl7u5z2pfj" xml:space="preserve">{{Xebat}}'''Kapank''' an jî '''ferencî''', cileke derve ya kevneşopî ya şivanên kurd e ku stûr e û dişibe konan. Ew cil ji felteyê tê çêkirin, bê mil û bê bişkok e; li ser milan tê lixwekirin û ji milan heta jêr tevahiya laş dipêçe. Ew li [[Kurdistan]] û beşên berfirehtir ên [[Rojhilata Navîn]] tê bikaranîn.

Ew ji sê beşan pêk tê: yek ji bo pişta wê û du beşên din (wekî ya piştê, lê bi dirêjahî nîvcokirî) ji bo pêşiya wê. Wq beş li ser xêzên milan û heya jêr bi hev ve tên dirûtin. Kapank ji hiriyê an jî ji têkeliyeke ji porê bizinê û hiriyê tê çêkirin û li hember avê jî berxwedêr e.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Felt |last=Fouchier |first=Sabine |publisher=A&amp;C Black |date=2009-02-12 |pages=20 |isbn=978-0-7136-8494-0 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=bcUbC60NQbsC}}&lt;/ref&gt;

Stûriya kapankê dikare bigihîje heta santîmetreyekê û ligorî giraniya wê tê firotin. Bi gelemperî giraniya kapankê ya hişk derdora 6 kîlograman e, lê eger [[baran]] lê bibare, giraniya wê dikare heta 10 kîlograman zêde bibe.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Sheep &amp; Man |last=Ryder |first=M.L. |publisher=Duckworth |year=1983 |page=218 |isbn=978-0-7156-1655-0 |url=https://books.google.com/books?id=bJkiAQAAMAAJ |access-date=2023-10-24}}&lt;/ref&gt; Kapank ewqas hişk û zexm e ku bêyî ti piştgiriyeke zêde dikare bi serê xwe rast raweste.&lt;ref name=&quot;Textile Institute (Manchester 1999 p.&quot;&gt;{{cite book |title=Textiles Magazine |publisher=Textile Institute |year=1999 |page=15 |url=https://books.google.com/books?id=69ZOAAAAYAAJ |access-date=2023-10-24 |issue=v. 28-33}}&lt;/ref&gt; Herçend bi gelemperî wekî cil û berg tê bikaranîn jî, ew dikare wekî konekî demkî jî xizmetê bike û rê bide şivanên koçer ku di hawîrdorên sar de tê de razên.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Çanda kurdî]]</text>
      <sha1>215wq7qbzfpldjf92cx4mcl7u5z2pfj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095195</id>
      <parentid>2095194</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T13:29:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2095195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1878" sha1="o90q2dono6e2fjjujbbixbv9z9qs5et" xml:space="preserve">'''Kapank''' an jî '''ferencî''', cileke derve ya kevneşopî ya şivanên kurd e ku stûr e û dişibe konan. Ew cil ji felteyê tê çêkirin, bê mil û bê bişkok e; li ser milan tê lixwekirin û ji milan heta jêr tevahiya laş dipêçe. Ew li [[Kurdistan]] û beşên berfirehtir ên [[Rojhilata Navîn]] tê bikaranîn.

Ew ji sê beşan pêk tê: yek ji bo pişta wê û du beşên din (wekî ya piştê, lê bi dirêjahî nîvcokirî) ji bo pêşiya wê. Wq beş li ser xêzên milan û heya jêr bi hev ve tên dirûtin. Kapank ji hiriyê an jî ji têkeliyeke ji porê bizinê û hiriyê tê çêkirin û li hember avê jî berxwedêr e.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Felt |last=Fouchier |first=Sabine |publisher=A&amp;C Black |date=2009-02-12 |pages=20 |isbn=978-0-7136-8494-0 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=bcUbC60NQbsC}}&lt;/ref&gt;

Stûriya kapankê dikare bigihîje heta santîmetreyekê û ligorî giraniya wê tê firotin. Bi gelemperî giraniya kapankê ya hişk derdora 6 kîlograman e, lê eger [[baran]] lê bibare, giraniya wê dikare heta 10 kîlograman zêde bibe.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Sheep &amp; Man |last=Ryder |first=M.L. |publisher=Duckworth |year=1983 |page=218 |isbn=978-0-7156-1655-0 |url=https://books.google.com/books?id=bJkiAQAAMAAJ |access-date=2023-10-24}}&lt;/ref&gt; Kapank ewqas hişk û zexm e ku bêyî ti piştgiriyeke zêde dikare bi serê xwe rast raweste.&lt;ref name=&quot;Textile Institute (Manchester 1999 p.&quot;&gt;{{cite book |title=Textiles Magazine |publisher=Textile Institute |year=1999 |page=15 |url=https://books.google.com/books?id=69ZOAAAAYAAJ |access-date=2023-10-24 |issue=v. 28-33}}&lt;/ref&gt; Herçend bi gelemperî wekî cil û berg tê bikaranîn jî, ew dikare wekî konekî demkî jî xizmetê bike û rê bide şivanên koçer ku di hawîrdorên sar de tê de razên.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Çanda kurdî]]</text>
      <sha1>o90q2dono6e2fjjujbbixbv9z9qs5et</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095196</id>
      <parentid>2095195</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T13:29:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2095196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1878" sha1="n3rmjss1ga5mxo9dmyxdy62f9ba48vp" xml:space="preserve">'''Kapank''' an jî '''ferencî''', cileke derve ya kevneşopî ya şivanên kurd e ku stûr e û dişibe konan. Ew cil ji felteyê tê çêkirin, bê mil û bê bişkok e; li ser milan tê lixwekirin û ji milan heta jêr tevahiya laş dipêçe. Ew li [[Kurdistan]] û beşên berfirehtir ên [[Rojhilata Navîn]] tê bikaranîn.

Ew ji sê beşan pêk tê: yek ji bo pişta wê û du beşên din (wekî ya piştê, lê bi dirêjahî nîvcokirî) ji bo pêşiya wê. Ew beş li ser xêzên milan û heya jêr bi hev ve tên dirûtin. Kapank ji hiriyê an jî ji têkeliyeke ji porê bizinê û hiriyê tê çêkirin û li hember avê jî berxwedêr e.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Felt |last=Fouchier |first=Sabine |publisher=A&amp;C Black |date=2009-02-12 |pages=20 |isbn=978-0-7136-8494-0 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=bcUbC60NQbsC}}&lt;/ref&gt;

Stûriya kapankê dikare bigihîje heta santîmetreyekê û ligorî giraniya wê tê firotin. Bi gelemperî giraniya kapankê ya hişk derdora 6 kîlograman e, lê eger [[baran]] lê bibare, giraniya wê dikare heta 10 kîlograman zêde bibe.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Sheep &amp; Man |last=Ryder |first=M.L. |publisher=Duckworth |year=1983 |page=218 |isbn=978-0-7156-1655-0 |url=https://books.google.com/books?id=bJkiAQAAMAAJ |access-date=2023-10-24}}&lt;/ref&gt; Kapank ewqas hişk û zexm e ku bêyî ti piştgiriyeke zêde dikare bi serê xwe rast raweste.&lt;ref name=&quot;Textile Institute (Manchester 1999 p.&quot;&gt;{{cite book |title=Textiles Magazine |publisher=Textile Institute |year=1999 |page=15 |url=https://books.google.com/books?id=69ZOAAAAYAAJ |access-date=2023-10-24 |issue=v. 28-33}}&lt;/ref&gt; Herçend bi gelemperî wekî cil û berg tê bikaranîn jî, ew dikare wekî konekî demkî jî xizmetê bike û rê bide şivanên koçer ku di hawîrdorên sar de tê de razên.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Çanda kurdî]]</text>
      <sha1>n3rmjss1ga5mxo9dmyxdy62f9ba48vp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095202</id>
      <parentid>2095196</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T14:15:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2095202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1878" sha1="8rhk84m1s5ei14rvrs5mg5n5teqpgl5" xml:space="preserve">'''Kapank''' an jî '''ferencî''', cileke derve ya kevneşopî ya şivanên kurd e ku stûr e û dişibe konan. Ew cil ji felteyê tê çêkirin, bê mil û bê bişkok e; li ser milan tê lixwekirin û ji milan heta jêr tevahiya laş dipêçe. Ew li [[Kurdistan]] û beşên berfirehtir ên [[Rojhilata Navîn]] tê bikaranîn.

Ew ji sê beşan pêk tê: yek ji bo pişta wê û du beşên din (wekî ya piştê, lê bi dirêjahî nîvcokirî) ji bo pêşiya wê. Ew beş li ser xêzên milan û heya jêr bi hev ve tên dirûtin. Kapank ji hiriyê an jî ji têkeliyeke ji porê bizinê û hiriyê tê çêkirin û li hember avê jî berxwedêr e.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Felt |last=Fouchier |first=Sabine |publisher=A&amp;C Black |date=2009-02-12 |pages=20 |isbn=978-0-7136-8494-0 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=bcUbC60NQbsC}}&lt;/ref&gt;

Stûriya kapankê dikare bigihîje heta santîmetreyekê û ligorî giraniya wê tê firotin. Bi gelemperî giraniya kapankê ya hişk derdora 6 kîlograman e, lê eger [[baran]] lê bibare, giraniya wê dikare heya 10 kîlograman zêde bibe.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Sheep &amp; Man |last=Ryder |first=M.L. |publisher=Duckworth |year=1983 |page=218 |isbn=978-0-7156-1655-0 |url=https://books.google.com/books?id=bJkiAQAAMAAJ |access-date=2023-10-24}}&lt;/ref&gt; Kapank ewqas hişk û zexm e ku bêyî ti piştgiriyeke zêde dikare bi serê xwe rast raweste.&lt;ref name=&quot;Textile Institute (Manchester 1999 p.&quot;&gt;{{cite book |title=Textiles Magazine |publisher=Textile Institute |year=1999 |page=15 |url=https://books.google.com/books?id=69ZOAAAAYAAJ |access-date=2023-10-24 |issue=v. 28-33}}&lt;/ref&gt; Herçend bi gelemperî wekî cil û berg tê bikaranîn jî, ew dikare wekî konekî demkî jî xizmetê bike û rê bide şivanên koçer ku di hawîrdorên sar de tê de razên.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Çanda kurdî]]</text>
      <sha1>8rhk84m1s5ei14rvrs5mg5n5teqpgl5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095209</id>
      <parentid>2095202</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T18:34:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Gelo wêne baş e??</comment>
      <origin>2095209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1956" sha1="q123z3hfpjakl08denm07gz3iulun13" xml:space="preserve">[[Wêne:Nemrut Dağı 15 06 1990 Schäfer am Göper Göl.jpg|thumb|Kapank]]

'''Kapank''' an jî '''ferencî''', cileke derve ya kevneşopî ya şivanên kurd e ku stûr e û dişibe konan. Ew cil ji felteyê tê çêkirin, bê mil û bê bişkok e; li ser milan tê lixwekirin û ji milan heta jêr tevahiya laş dipêçe. Ew li [[Kurdistan]] û beşên berfirehtir ên [[Rojhilata Navîn]] tê bikaranîn.

Ew ji sê beşan pêk tê: yek ji bo pişta wê û du beşên din (wekî ya piştê, lê bi dirêjahî nîvcokirî) ji bo pêşiya wê. Ew beş li ser xêzên milan û heya jêr bi hev ve tên dirûtin. Kapank ji hiriyê an jî ji têkeliyeke ji porê bizinê û hiriyê tê çêkirin û li hember avê jî berxwedêr e.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Felt |last=Fouchier |first=Sabine |publisher=A&amp;C Black |date=2009-02-12 |pages=20 |isbn=978-0-7136-8494-0 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=bcUbC60NQbsC}}&lt;/ref&gt;

Stûriya kapankê dikare bigihîje heta santîmetreyekê û li gorî giraniya wê tê firotin. Bi gelemperî giraniya kapankê ya hişk derdora 6 kîlograman e, lê eger [[baran]] lê bibare, giraniya wê dikare heya 10 kîlograman zêde bibe.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Sheep &amp; Man |last=Ryder |first=M.L. |publisher=Duckworth |year=1983 |page=218 |isbn=978-0-7156-1655-0 |url=https://books.google.com/books?id=bJkiAQAAMAAJ |access-date=2023-10-24}}&lt;/ref&gt; Kapank ewqas hişk û zexm e ku bêyî ti piştgiriyeke zêde dikare bi serê xwe rast raweste.&lt;ref name=&quot;Textile Institute (Manchester 1999 p.&quot;&gt;{{cite book |title=Textiles Magazine |publisher=Textile Institute |year=1999 |page=15 |url=https://books.google.com/books?id=69ZOAAAAYAAJ |access-date=2023-10-24 |issue=v. 28-33}}&lt;/ref&gt; Herçend bi gelemperî wekî cil û berg tê bikaranîn jî, ew dikare wekî konekî demkî jî xizmetê bike û rê bide şivanên koçer ku di hawîrdorên sar de tê de razên.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Çanda kurdî]]</text>
      <sha1>q123z3hfpjakl08denm07gz3iulun13</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095211</id>
      <parentid>2095209</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:20:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2095211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2055" sha1="436nkznhs0ytwf6uoxfl7ktypm16nkf" xml:space="preserve">[[Wêne:Nemrut Dağı 15 06 1990 Schäfer am Göper Göl.jpg|thumb|Şivanekî koçer ku kapankek li xwe kiriye, di nav kalderaya [[Nemrûd (volkan)|çiyayê Nemrûdê]] de.]]

'''Kapank''' an jî '''ferencî''', cileke derve ya kevneşopî ya şivanên kurd e ku stûr e û dişibe konan. Ew cil ji felteyê tê çêkirin, bê mil û bê bişkok e; li ser milan tê lixwekirin û ji milan heta jêr tevahiya laş dipêçe. Ew li [[Kurdistan]] û beşên berfirehtir ên [[Rojhilata Navîn]] tê bikaranîn.

Ew ji sê beşan pêk tê: yek ji bo pişta wê û du beşên din (wekî ya piştê, lê bi dirêjahî nîvcokirî) ji bo pêşiya wê. Ew beş li ser xêzên milan û heya jêr bi hev ve tên dirûtin. Kapank ji hiriyê an jî ji têkeliyeke ji porê bizinê û hiriyê tê çêkirin û li hember avê jî berxwedêr e.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Felt |last=Fouchier |first=Sabine |publisher=A&amp;C Black |date=2009-02-12 |pages=20 |isbn=978-0-7136-8494-0 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=bcUbC60NQbsC}}&lt;/ref&gt;

Stûriya kapankê dikare bigihîje heta santîmetreyekê û li gorî giraniya wê tê firotin. Bi gelemperî giraniya kapankê ya hişk derdora 6 kîlograman e, lê eger [[baran]] lê bibare, giraniya wê dikare heya 10 kîlograman zêde bibe.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Sheep &amp; Man |last=Ryder |first=M.L. |publisher=Duckworth |year=1983 |page=218 |isbn=978-0-7156-1655-0 |url=https://books.google.com/books?id=bJkiAQAAMAAJ |access-date=2023-10-24}}&lt;/ref&gt; Kapank ewqas hişk û zexm e ku bêyî ti piştgiriyeke zêde dikare bi serê xwe rast raweste.&lt;ref name=&quot;Textile Institute (Manchester 1999 p.&quot;&gt;{{cite book |title=Textiles Magazine |publisher=Textile Institute |year=1999 |page=15 |url=https://books.google.com/books?id=69ZOAAAAYAAJ |access-date=2023-10-24 |issue=v. 28-33}}&lt;/ref&gt; Herçend bi gelemperî wekî cil û berg tê bikaranîn jî, ew dikare wekî konekî demkî jî xizmetê bike û rê bide şivanên koçer ku di hawîrdorên sar de tê de razên.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Çanda kurdî]]</text>
      <sha1>436nkznhs0ytwf6uoxfl7ktypm16nkf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095212</id>
      <parentid>2095211</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:24:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2095212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2034" sha1="s3al4yhbyl6y78gsti0eivzbda97449" xml:space="preserve">[[Wêne:Nemrut Dağı 15 06 1990 Schäfer am Göper Göl.jpg|thumb|Şivanekî koçer ku kapankek li xwe kiriye, di nav kalderaya [[gola Nemrûdê]] de.]]

'''Kapank''' an jî '''ferencî''', cileke derve ya kevneşopî ya şivanên kurd e ku stûr e û dişibe konan. Ew cil ji felteyê tê çêkirin, bê mil û bê bişkok e; li ser milan tê lixwekirin û ji milan heta jêr tevahiya laş dipêçe. Ew li [[Kurdistan]] û beşên berfirehtir ên [[Rojhilata Navîn]] tê bikaranîn.

Ew ji sê beşan pêk tê: yek ji bo pişta wê û du beşên din (wekî ya piştê, lê bi dirêjahî nîvcokirî) ji bo pêşiya wê. Ew beş li ser xêzên milan û heya jêr bi hev ve tên dirûtin. Kapank ji hiriyê an jî ji têkeliyeke ji porê bizinê û hiriyê tê çêkirin û li hember avê jî berxwedêr e.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Felt |last=Fouchier |first=Sabine |publisher=A&amp;C Black |date=2009-02-12 |pages=20 |isbn=978-0-7136-8494-0 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=bcUbC60NQbsC}}&lt;/ref&gt;

Stûriya kapankê dikare bigihîje heta santîmetreyekê û li gorî giraniya wê tê firotin. Bi gelemperî giraniya kapankê ya hişk derdora 6 kîlograman e, lê eger [[baran]] lê bibare, giraniya wê dikare heya 10 kîlograman zêde bibe.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Sheep &amp; Man |last=Ryder |first=M.L. |publisher=Duckworth |year=1983 |page=218 |isbn=978-0-7156-1655-0 |url=https://books.google.com/books?id=bJkiAQAAMAAJ |access-date=2023-10-24}}&lt;/ref&gt; Kapank ewqas hişk û zexm e ku bêyî ti piştgiriyeke zêde dikare bi serê xwe rast raweste.&lt;ref name=&quot;Textile Institute (Manchester 1999 p.&quot;&gt;{{cite book |title=Textiles Magazine |publisher=Textile Institute |year=1999 |page=15 |url=https://books.google.com/books?id=69ZOAAAAYAAJ |access-date=2023-10-24 |issue=v. 28-33}}&lt;/ref&gt; Herçend bi gelemperî wekî cil û berg tê bikaranîn jî, ew dikare wekî konekî demkî jî xizmetê bike û rê bide şivanên koçer ku di hawîrdorên sar de tê de razên.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Çanda kurdî]]</text>
      <sha1>s3al4yhbyl6y78gsti0eivzbda97449</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tayga</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330068</id>
    <revision>
      <id>2095223</id>
      <timestamp>2026-09-22T05:13:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurdistanov</username>
        <id>175167</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;'''Tayga''' (bi Îngilîzî: Taiga) yek ji heft herêmên sereke yên ekosîstemên bejayî ye ku li başûrê [[Tûndra|tûndrayê]] cih digire. Ew herêmeke [[Daristan|daristanî]] ye ku piraniya darên wê her tim kesk in û ji cûreya darên konîferan in, wekî sanober û kaj. Tayga li herêmeke fireh a bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Amerîkaya Bakur]] dirêj dibe. Di dema zivistaneke dirêj de, berf erdê dipêçe û wekî qatek parastinê kar dike, ji ber...&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2095223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="887" sha1="qxps2uxl4o6yyui2xstkygm7uq99hc3" xml:space="preserve">'''Tayga''' (bi Îngilîzî: Taiga) yek ji heft herêmên sereke yên ekosîstemên bejayî ye ku li başûrê [[Tûndra|tûndrayê]] cih digire. Ew herêmeke [[Daristan|daristanî]] ye ku piraniya darên wê her tim kesk in û ji cûreya darên konîferan in, wekî sanober û kaj. Tayga li herêmeke fireh a bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Amerîkaya Bakur]] dirêj dibe. Di dema zivistaneke dirêj de, berf erdê dipêçe û wekî qatek parastinê kar dike, ji ber vê yekê rehên daran ji sermayê tên parastin. Nebat û darên ku di herêma taygayê de dijîn, xwe ji [[Zivistan|zivistanên]] dirêj û gelekî sar û havînên kurt re adapte kirine. Gelek ji darên taygayê weke kajan in û di piraniya salê de kesk dimînin. Pelên wan ên tenik û bi şêweya derzî alîkariya wan dikin ku avê kêm winda bikin û şertên dijwar ên avhewayê derbas bikin.

[[en:Taiga]]</text>
      <sha1>qxps2uxl4o6yyui2xstkygm7uq99hc3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095243</id>
      <parentid>2095223</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T09:00:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2095243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="927" sha1="npens4tcyjmfe3rwmi8hyjjtqu1z3jw" xml:space="preserve">{{Agahîdank giştî}}
'''Tayga''' (bi Îngilîzî: Taiga) yek ji heft herêmên sereke yên ekosîstemên bejayî ye ku li başûrê [[Tûndra|tûndrayê]] cih digire. Ew herêmeke [[Daristan|daristanî]] ye ku piraniya darên wê her tim kesk in û ji cûreya darên konîferan in, wekî sanober û kaj. Tayga li herêmeke fireh a bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Amerîkaya Bakur]] dirêj dibe. Di dema zivistaneke dirêj de, berf erdê dipêçe û wekî qatek parastinê kar dike, ji ber vê yekê rehên daran ji sermayê tên parastin. Nebat û darên ku di herêma taygayê de dijîn, xwe ji [[Zivistan|zivistanên]] dirêj û gelekî sar û havînên kurt re adapte kirine. Gelek ji darên taygayê weke kajan in û di piraniya salê de kesk dimînin. Pelên wan ên tenik û bi şêweya derzî alîkariya wan dikin ku avê kêm winda bikin û şertên dijwar ên avhewayê derbas bikin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>npens4tcyjmfe3rwmi8hyjjtqu1z3jw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095244</id>
      <parentid>2095243</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T09:01:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2095244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="947" sha1="s8em18as0kj6cgoipohcjmsi3wei2z6" xml:space="preserve">{{Agahîdank giştî}}
'''Tayga''' (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: Taiga) yek ji heft herêmên sereke yên ekosîstemên bejayî ye ku li başûrê [[Tûndra|tûndrayê]] cih digire. Ew herêmeke [[Daristan|daristanî]] ye ku piraniya darên wê her tim kesk in û ji cûreya darên konîferan in, wekî sanober û kaj. Tayga li herêmeke fireh a bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Amerîkaya Bakur]] dirêj dibe. Di dema zivistaneke dirêj de, berf erdê dipêçe û wekî qatek parastinê kar dike, ji ber vê yekê rehên daran ji sermayê tên parastin. Nebat û darên ku di herêma taygayê de dijîn, xwe ji [[Zivistan|zivistanên]] dirêj û gelekî sar û havînên kurt re adapte kirine. Gelek ji darên taygayê weke kajan in û di piraniya salê de kesk dimînin. Pelên wan ên tenik û bi şêweya derzî alîkariya wan dikin ku avê kêm winda bikin û şertên dijwar ên avhewayê derbas bikin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>s8em18as0kj6cgoipohcjmsi3wei2z6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095245</id>
      <parentid>2095244</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T09:01:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Daristan]]</comment>
      <origin>2095245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="971" sha1="425ps08rttnfusxd2updblyime8nh3d" xml:space="preserve">{{Agahîdank giştî}}
'''Tayga''' (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: Taiga) yek ji heft herêmên sereke yên ekosîstemên bejayî ye ku li başûrê [[Tûndra|tûndrayê]] cih digire. Ew herêmeke [[Daristan|daristanî]] ye ku piraniya darên wê her tim kesk in û ji cûreya darên konîferan in, wekî sanober û kaj. Tayga li herêmeke fireh a bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Amerîkaya Bakur]] dirêj dibe. Di dema zivistaneke dirêj de, berf erdê dipêçe û wekî qatek parastinê kar dike, ji ber vê yekê rehên daran ji sermayê tên parastin. Nebat û darên ku di herêma taygayê de dijîn, xwe ji [[Zivistan|zivistanên]] dirêj û gelekî sar û havînên kurt re adapte kirine. Gelek ji darên taygayê weke kajan in û di piraniya salê de kesk dimînin. Pelên wan ên tenik û bi şêweya derzî alîkariya wan dikin ku avê kêm winda bikin û şertên dijwar ên avhewayê derbas bikin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Daristan]]</text>
      <sha1>425ps08rttnfusxd2updblyime8nh3d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095246</id>
      <parentid>2095245</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T09:01:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Daristan]]</comment>
      <origin>2095246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="947" sha1="s8em18as0kj6cgoipohcjmsi3wei2z6" xml:space="preserve">{{Agahîdank giştî}}
'''Tayga''' (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: Taiga) yek ji heft herêmên sereke yên ekosîstemên bejayî ye ku li başûrê [[Tûndra|tûndrayê]] cih digire. Ew herêmeke [[Daristan|daristanî]] ye ku piraniya darên wê her tim kesk in û ji cûreya darên konîferan in, wekî sanober û kaj. Tayga li herêmeke fireh a bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Amerîkaya Bakur]] dirêj dibe. Di dema zivistaneke dirêj de, berf erdê dipêçe û wekî qatek parastinê kar dike, ji ber vê yekê rehên daran ji sermayê tên parastin. Nebat û darên ku di herêma taygayê de dijîn, xwe ji [[Zivistan|zivistanên]] dirêj û gelekî sar û havînên kurt re adapte kirine. Gelek ji darên taygayê weke kajan in û di piraniya salê de kesk dimînin. Pelên wan ên tenik û bi şêweya derzî alîkariya wan dikin ku avê kêm winda bikin û şertên dijwar ên avhewayê derbas bikin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>s8em18as0kj6cgoipohcjmsi3wei2z6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Soxmatar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330069</id>
    <revision>
      <id>2095233</id>
      <timestamp>2026-09-22T08:20:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;'''Soxmatar''' bajarekî kevnare ye di nîvê sêkujeya navçeya [[Heran]], [[Wêranşar]] û [[Serê Kaniyê]] de.  {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Bajarên kevnare]]&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2095233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="166" sha1="s51idrhpmymk8b1q3z2jao1oej5i1dl" xml:space="preserve">'''Soxmatar''' bajarekî kevnare ye di nîvê sêkujeya navçeya [[Heran]], [[Wêranşar]] û [[Serê Kaniyê]] de.

{{Çk}}
{{şitil}}
[[Kategorî:Bajarên kevnare]]</text>
      <sha1>s51idrhpmymk8b1q3z2jao1oej5i1dl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095235</id>
      <parentid>2095233</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T08:24:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2095235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="261" sha1="7cn3fm1lmyik40itdk4ebiqztvol8cf" xml:space="preserve">'''Soxmatar''' bajarekî kevnare ye di nîvê sêkujeya navçeya [[Heran]], [[Wêranşar]] û [[Serê Kaniyê]] de.&lt;ref&gt;[[Agît Yazar]] (2020). &quot;Qiblegeha rojperestan: Soxmatar.&quot;, Xwebûn, 17:2020, r. 12.&lt;/ref&gt;

{{Çk}}
{{şitil}}
[[Kategorî:Bajarên kevnare]]</text>
      <sha1>7cn3fm1lmyik40itdk4ebiqztvol8cf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095236</id>
      <parentid>2095235</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T08:26:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2095236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="260" sha1="p5dn35a7xdm64ti99fwgsk08s95456k" xml:space="preserve">'''Soxmatar''' bajarekî kevnare ye di nîvê sêkujeya navçeya [[Heran]], [[Wêranşar]] û [[Serê Kaniyê]] de.&lt;ref&gt;[[Agît Yazar]] (2020). &quot;Qiblegeha rojperestan: Soxmatar.&quot;, Xwebûn, 17:2020, r. 12.&lt;/ref&gt;

{{Çk}}
{{şitil}}
[[Kategorî:Cihên dîrokî]]</text>
      <sha1>p5dn35a7xdm64ti99fwgsk08s95456k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095237</id>
      <parentid>2095236</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T08:27:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2095237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="287" sha1="g5b3rio9w1om54cl3w54aog1px0v07f" xml:space="preserve">'''Soxmatar''' bajarekî kevnare ye di nîvê sêkujeya navçeya [[Heran]], [[Wêranşar]] û [[Serê Kaniyê]] de li [[Bakurê Kurdistanê]].&lt;ref&gt;[[Agît Yazar]] (2020). &quot;Qiblegeha rojperestan: Soxmatar.&quot;, Xwebûn, 17:2020, r. 12.&lt;/ref&gt;

{{Çk}}
{{şitil}}
[[Kategorî:Cihên dîrokî]]</text>
      <sha1>g5b3rio9w1om54cl3w54aog1px0v07f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Omer Ekin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330070</id>
    <revision>
      <id>2095254</id>
      <timestamp>2026-09-22T09:32:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;{{Xebat}} '''Omer Ekin''' şêwekarekî kurd e ku di 1988an de li gundê [[Salika]] ser [[Farqîn]]ê (Diyarbekir) ji dayika xwe bûye.  Ekin dibistana seretayê û ya navîn li Farqînê, [[Lîseya Hunerên Bedew a Anadoluyê]] li Amedê xwendiye. Dûre di 2014an de Beşa Hunerên Bedew a [[Zanîngeha Mîmar Sînar]] kuta kiriye. Îro [[atolye|atêlyeya]] wî li Amedê heye.  {{Çk}} {{şitil}}  [[Kategorî:Wênesazên kurd]]&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2095254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="430" sha1="k3hoh5f6utb4atdacyfbmf09ckjsrpy" xml:space="preserve">{{Xebat}}
'''Omer Ekin''' şêwekarekî kurd e ku di 1988an de li gundê [[Salika]] ser [[Farqîn]]ê (Diyarbekir) ji dayika xwe bûye.

Ekin dibistana seretayê û ya navîn li Farqînê, [[Lîseya Hunerên Bedew a Anadoluyê]] li Amedê xwendiye. Dûre di 2014an de Beşa Hunerên Bedew a [[Zanîngeha Mîmar Sînar]] kuta kiriye. Îro [[atolye|atêlyeya]] wî li Amedê heye.

{{Çk}}
{{şitil}}

[[Kategorî:Wênesazên kurd]]</text>
      <sha1>k3hoh5f6utb4atdacyfbmf09ckjsrpy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095255</id>
      <parentid>2095254</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T09:37:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2095255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="566" sha1="7v4wj699we5dgzxv67h5a0p40zf4jlw" xml:space="preserve">{{Xebat}}
'''Omer Ekin''' şêwekarekî kurd e ku di 1988an de li gundê [[Salika]] ser [[Farqîn]]ê (Diyarbekir) ji dayika xwe bûye.

Ekin dibistana seretayê û ya navîn li Farqînê, [[Lîseya Hunerên Bedew a Anadoluyê]] li Amedê xwendiye. Dûre di 2014an de Beşa Hunerên Bedew a [[Zanîngeha Mîmar Sînar]] kuta kiriye. Îro [[atolye|atêlyeya]] wî li Amedê heye.&lt;ref&gt;[[Felat Nishtiman]] (2020). &quot;Şêwekarî bû zimanê min ê sêyemîn. Îlhama min jina erbilind e.&quot;, Xwebûn, 20:2020, r. 4.&lt;/ref&gt;

{{Çk}}
{{şitil}}

[[Kategorî:Wênesazên kurd]]</text>
      <sha1>7v4wj699we5dgzxv67h5a0p40zf4jlw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095256</id>
      <parentid>2095255</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T09:45:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2095256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="626" sha1="r3jkhzagwckh9v8kaz295xcrjb2wsl9" xml:space="preserve">{{Xebat}}
'''Omer Ekin''' şêwekarekî kurd e ku di 1988an de li gundê [[Salika]] ser [[Farqîn]]ê (Diyarbekir) ji dayika xwe bûye.&lt;ref&gt;{{tr}} https://sanatokur.com/portfolyo-omer-eken/&lt;/ref&gt;

Ekin dibistana seretayê û ya navîn li Farqînê, [[Lîseya Hunerên Bedew a Anadoluyê]] li Amedê xwendiye. Dûre di 2014an de Beşa Hunerên Bedew a [[Zanîngeha Mîmar Sînar]] kuta kiriye. Îro [[atolye|atêlyeya]] wî li Amedê heye.&lt;ref&gt;[[Felat Nishtiman]] (2020). &quot;Şêwekarî bû zimanê min ê sêyemîn. Îlhama min jina erbilind e.&quot;, Xwebûn, 20:2020, r. 4.&lt;/ref&gt;

{{Çk}}
{{şitil}}

[[Kategorî:Wênesazên kurd]]</text>
      <sha1>r3jkhzagwckh9v8kaz295xcrjb2wsl9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095257</id>
      <parentid>2095256</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T09:54:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2095257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="678" sha1="f7bf6xp35oq0fvmu9otsojticbox95m" xml:space="preserve">{{Xebat}}
'''Omer Ekin''' şêwekarekî kurd e ku di 1988an de li gundê [[Salika]] ser [[Farqîn]]ê (Diyarbekir) ji dayika xwe bûye.&lt;ref&gt;{{tr}} https://sanatokur.com/portfolyo-omer-eken/&lt;/ref&gt;

Ekin dibistana seretayê û ya navîn li Farqînê, [[Lîseya Hunerên Bedew a Anadoluyê]] li Amedê xwendiye. Dûre di 2014an de Beşa Hunerên Bedew a [[Zanîngeha Mîmar Sînar]] kuta kiriye. Îro (2020) [[atolye|atêlyeya]] wî ya bi navê [[Atolyeya Wêneyan a Nûartê]] li Amedê heye.&lt;ref&gt;[[Felat Nishtiman]] (2020). &quot;Şêwekarî bû zimanê min ê sêyemîn. Îlhama min jina erbilind e.&quot;, Xwebûn, 20:2020, r. 4.&lt;/ref&gt;

{{Çk}}
{{şitil}}

[[Kategorî:Wênesazên kurd]]</text>
      <sha1>f7bf6xp35oq0fvmu9otsojticbox95m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095258</id>
      <parentid>2095257</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T10:03:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2095258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="869" sha1="7ipfrbsimifbti7qakjq0gb70s1rjye" xml:space="preserve">{{Xebat}}
'''Omer Ekin''' [[şêwekar]]ekî kurd e ku di 1988an de li gundê [[Salika]] ser [[Farqîn]]ê (Diyarbekir) ji dayika xwe bûye.&lt;ref&gt;{{tr}} https://sanatokur.com/portfolyo-omer-eken/&lt;/ref&gt;

Ekin dibistana seretayê û ya navîn li Farqînê, [[Lîseya Hunerên Bedew a Anadoluyê]] li Amedê xwendiye. Dûre di 2014an de Beşa Hunerên Bedew a [[Zanîngeha Mîmar Sînar]] kuta kiriye. 

Omer Ekin pêşangeha xwe ya pêşîn di 2015an de li [[Galeriya Hunerê ya Soyutê]] ya [[Enqere]]yê vekir. Piştre ya duyem jî li [[Salona Şanoya Bajêr a Amedê]] pêşkêş kir. Îro (2020) [[atolye|atêlyeya]] wî ya bi navê [[Atolyeya Wêneyan a Nûartê]] li Amedê heye.&lt;ref&gt;[[Felat Nishtiman]] (2020). &quot;Şêwekarî bû zimanê min ê sêyemîn. Îlhama min jina erbilind e.&quot;, Xwebûn, 20:2020, r. 4.&lt;/ref&gt;

{{Çk}}
{{şitil}}

[[Kategorî:Wênesazên kurd]]</text>
      <sha1>7ipfrbsimifbti7qakjq0gb70s1rjye</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>