Cewadê Merwanî

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ku">
  <siteinfo>
    <sitename>Wîkîpediya</sitename>
    <dbname>kuwiki</dbname>
    <base>https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.20</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Medya</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Taybet</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Gotûbêj</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Bikarhêner</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Gotûbêja bikarhêner</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wîkîpediya</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Gotûbêja Wîkîpediyayê</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Wêne</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Gotûbêja wêneyî</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Gotûbêja MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Şablon</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Gotûbêja şablonê</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Alîkarî</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Gotûbêja alîkariyê</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategorî</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Gotûbêja kategoriyê</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Gotûbêja portalê</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Gotûbêja modulê</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Cewadê Merwanî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>950</id>
    <revision>
      <id>2095495</id>
      <parentid>1769627</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T19:43:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2095495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4285" sha1="rjg5vq64fmjxwmhis5nmx4mfnzygj33" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
'''Cewad Merwanî''' hunermendekî kurd e.

Cewad Merwanî di sala 1964an de li gundê [[Boşat]]ê ser herêma [[Farqîn]]ê (Silîva) di nava malbateke hunerhez û kurdperwer de hat dinê. Cewad xwendina xwe ya destpêk û navendî li xwendingehên bajarê Farqînê bi dawî anîn. Piştre ji bo demeke kurt di [[Zanîngeha Dîclê]] de fakûlteya perwedeyê ji bo mamostetiyê xwend. Lê ji ber sedemên siyasî û pirsgirêka kurdî neçar ma ku dev ji xwendinê berde. Ji ber ku ew zû pê hesiya ku bi riya zimanê serdest siyaseta asîmîlasiyônê yê di Kurdistanê de bêtir bê meşandin.

Evîna Cewad ya ji bo muzîka kurdî di temenê zarokatiyê de bi rêya guhdarkirina radyoyên Êrîvan û Bexdayê zedetir bû. Deng û awazên hunermendên mîna [[M. Arifê Cizîrî]], [[Meryem Xan]], [[Kawîs Axa]], [[Husêyinê Faro]], [[Hesenê Cizîrî]], [[Nesrîn Şêrwan]], [[Karapêtê Xaço]] û...hwd bandorek mezin li ser bilindkirina hestên wî yên hunerî hiştin. Cewad ji bona ku di nava deriya hunera Kurdistanê de xwe hînî melevaniyê bike, bi dilekî xweş beşdariyê di dawet û şahiyên gel de dike. Bavê Cewad (Hecî Mihemed Elî) ku mîna heykeltiraşekî mîmariyê di herêmê de mirovekî hosta û navdar bû, bi çêkirina neqş û heykelên hunerî li ser kevirên kanî, avahiyên olî û der û dîwarên mizgeft û xaniyên taybetî, bi hunera xwe ya neqşnîgariyê ji zarokên xwe dawa dikir ku di qada hunerê de bibin xwediyên hunerekê ku di xizmeta gelê kurd de be. Cewad di bin tesîra şîretên bavê xwe de hertim xwest ku di qada huner de ber bi pêşve bimeşe. Bihara sala 1984an Cewad di pêşbirkiyekê ya ji bo dengxweşên herêmê ku ji aliyê radyoya Diyarbekirê hatibû lidarxistin, bi yekemîn pile hat xelatkirin û demekê jî di radyoya Amedê de xebitî. Piştre bi hevkariya karbidestên radyoyê di konservatora bajarê Îzmîrê de mijûlî xwendinê dibe. Lê ji ber ku ew hertim dixwaze bi zimanê kurdî bistire, vê siyasetê wek bişavtina hunera gelê xwe dibîne û dev ji dersa konservator û xebata di radyoyê de berdide. Bi vî awayî ji bona ku ji gel û çalakiyên xwe yên hunerî dûr nekeve bi pêkanîna komeke muzîkê (Koma Zembîlfiroş) dest bi xebata xwe ya hunerî kir. Di wan salan de ji ber ku agirê şoreşê li Kurdistanê sal bi sal gurtir dibû û zimanê kurdî jî qedexe bû, Cewad bi cesareteke mezin bi kurdî distirî. Herwiha ji hunermendên ku bi eslê xwe kurd bûn û bi kurdî nedistirîn dawa dikir ku bi zimanê xwe yê zikmakî bistirin. Ew li hemberî hemû yasayên înkar û qedexekirinê berdewam bû li ser livbaziyên xwe yên hunerî. Ji bona wê jî sala 1987an sê mehan hat girtin ji wir û pêde gelek caran hat girtin û bi îşkenceyên giran rû bi rû ma. Di sala 1989an Cewad ji aliyê gel ve wek endamê yekemîn yê encûmena şaredariya Farqînê hat hilbijartin. Cewad careke din sala 1990an bi qasî salekê ji ber çalakiyên siyasî li girtîgeha Amedê hat girtin. Piştî ku ji girtîgehê derket ji ber ku di berdewamkirina kar û xebetê xwe yê kurdayetiyê de bi îsrar bû; du caran ji aliyê kontorgerîla ve rastî êrişên çekdarî hat, lê her du caran jî Cewad ji destê wan filitî û birînên wî zêde xedar nebûn. Di havîna sala 1992an ji ber ku ji aliyê dewletê zêdetir ji heşt salan ceza zindanê jê re hatibû diyarkirin, neçar ma ku ji Kurdistanê derkeve. Piştî ku demekê li welatê [[Sûriyê]] ma di dawiya sala 1992an de hat [[Ewropa]] û ji wê demê heya roja îro di akademiya çand û hunera kurdî de xebatên xwe yên çandî-siyasî didomîne.&lt;ref&gt;[[Zeynel Bulut]] (2020). &quot;Ev berhem ji bo pêşîgirtina li talana çanda me ye. Dîrok di stranan de veşarî ye.&quot;, Xwebûn, 26:2020, r. 4.&lt;/ref&gt;

Cewad Merwanî heya niha albûmeke xwe ya bi navê “Penaber” ku ji kilamên siyasî û gelêrî pêk tê, çêkiriye. Herwiha di [[Orkêstra Senfoniya Kurdî]] de jî bi xwîndina strana [[Derwêşê Evdî]] beşdarî kiriye.

“DEM” albûma Cewad ya duyem e ku bêgoman di vê serdemê de berhemekî dewlemend e.

{{Çk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Hunermend]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1964]]
[[Kategorî:Mêr]]</text>
      <sha1>rjg5vq64fmjxwmhis5nmx4mfnzygj33</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Omer Dilsoz</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1869</id>
    <revision>
      <id>2095577</id>
      <parentid>1960323</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:36:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51476-77</username>
        <id>183363</id>
      </contributor>
      <comment>/* Wergerên Omerî */</comment>
      <origin>2095577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3281" sha1="95s2zqg759zzl0irxmtq6rjeqcbi9pv" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=hezîran 2024}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| nav                = Omer Dilsoz
| wêne               = 
| sernavê_wêne       = 
| roja_jidayikbûnê   = {{Roja bûyînê|1978}}
| cihê_jidayikbûnê   = [[Colemêrg]]
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| hevwelatî          = 
| perwerde           = 
| dê                 = 
| bav                = 
| malper             = 
| netewe             = [[Kurd]]
| pîşe               = [[Nivîskar]]
| salên_çalak        = 
| xebatên_navdar     = 
}}

'''Omer Dilsoz''' [[lîsteya nivîskarên kurd|nivîskarê kurd]] e. Di havîna 1978ê de li zozanên Gûzereşê çavên xwe li vê dinyayê vekirin. Dilsoz, destek roman nivîsîn, komek werger kirin û celebên cihê cihê yên nivîsê ceribandin. Dilsoz, bi şêwaza xwe ya taybet tê nasîn. Di berhemên wî de war û welat, dîmenên reşkurmanciya nayab pir aşkere tên kifşê û giyanê zeviya nekêlayî ya kurmanciyê bi gîsnê xwe yê şareza gav bi gav dikêle. Zimanekî lîrîk, vehênaneke şidyayî û tekûz, xeyaleke bêsînor û coş û evîneke mîna robarên geliyan hêc û sermest.

Omer Dilsoz ê ku derçûyê Beşa Çapemenî ya Zanîngeha Dîcleyê ye, li ber sîbera warekî ji warên me, bi dû pêjna çîrokên nayab digere.

== Berhem ==

=== Berhemên wî ji weşanxaneyên cur bi cur ===
* Hêviyên Birîndar Çapa 1. 2003. Aram. Stembol. Roman
* Bêhna Axê Çapa 1. 2005 Berçem. Stembol. Roman
* Bila Gotineke Min û Te Hebe Çapa 1. 2007 Berçem. Stembol. Helbest
* Neynika Dilî Çapa 1. Aram. 2009. Stembol. Roman
* Berbiska Zer Çapa 1. Avesta. 2011.Stembol. Roman
* Hevrazên Çiyan Çapa 1. J&amp;J 2013 Amed. Roman
* Ez û Min Çapa 1. J&amp;J 2015 Amed. Roman
* Kundê Dadger Çapa 1. Hîva 20016 Amed. Fabl
* Gêjevang Çapa 1. Lîs 2018. Amed. Roman
* 4kotra 4çela Çapa 1. Lîs 2020. Amed. Roman

=== Berhemên wî ji weşanxaneya Peywend ===
==== Çapa Nû ====
* Gûzereş/Derza l’Parsûyê, Çapa Nû, 2022. Peywend. Wan. Roman
* Bêhna Axê, Çapa Nû, 2022 Peywend. Wan. Roman
* Neynika Dilî, Çapa Nû, 2022 Peywend. Wan. Roman
* Berbiska Zer, Çapa Nû, 2022 Peywend. Wan. Roman
* Hevrazên Çiyan, Çapa Nû, 2022 Peywend. Wan. Roman
* Ez û Min, Çapa Nû, 2022 Peywend. Wan. Roman

==== Yên Nû ====
* Kanûnkuj Çapa 1. Peywend. Wan. Bîranîn
* Işık Çapa 1. Peywend. Wan. Novel
* Morîbeşkê Êntel Çapa 1. Peywend. Wan. Şano
* Şair Dibê Çapa 1. 2022 Peywend. Wan.
* Helbest Siwar û Peyar Çapa 1. 2022. Peywend. Wan. Roman
* Li Dû Bihûşta Berze Çapa 1. 2022 Peywend. Wan. Roman
* Serpêhatiyên Mîro û Simore Çapa 1. 2022 Peywend. Wan. Roman
* Dinyaya Me ya Germ/Dinyaya Wan ya Sar Çapa 1. 2022. Peywend. Wan. Roman
* Şæmîran Çapa 1. Peywend. 2024. Wan. Roman
* Bêhna Axê (Jame Vû) Çapa 1. Peywend. 2025. Wan. Roman

=== Wergerên Omerî ===
* Diyariya Sersalê
* Etlesa Erdên Mijdar
* Fira Şeva
* Pîlotê Şer
* Keybanûya Firinde
* Sihêrbendê Ozz
* Pîrê û Tûtî
* Qaştanka/Soro
* Masîreşa Biçûk
* Mîrzayê Biçûk
* Kumêtê Reş
* Polyana
* Robîn Hood
* Peter Pan
* Girava Gencîneyê

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Wergêrên kurd]]</text>
      <sha1>95s2zqg759zzl0irxmtq6rjeqcbi9pv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>30ê îlonê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1933</id>
    <revision>
      <id>2095590</id>
      <parentid>2059943</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T10:18:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Cîhan */  Rastnivîs</comment>
      <origin>2095590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1703" sha1="sd82uzd1n1iz7j9vtsy4niwb5zny7lk" xml:space="preserve">{{îlon}}

== Bûyer ==
=== Kurdistan ===
* [[1932]] – [[Celadet Elî Bedirxan]] di hejmara nehem a kovara [[Hawar (kovar)|Hawarê]] de, ala kurdî wisa dida naskirin: ''Ala kurdan, ji jor ber bi jêr ve, ser hev, sor, sipî û kesk e, di nava wê de roj diçirise.''
=== Cîhan ===
* [[1941]] – [[Şerê cîhanê yê duyem]]: Artêşa [[naziyan]] li geliyê [[Babîn Yar]] a li bajarê [[Kîev]]ê, di encama du rojan de 33.771 [[cihû]] qetilkirin.
* [[1947]] – Dewletên [[Pakistan]] û [[Yemen]] tevlî [[Neteweyên Yekbûyî]] bûn.
* [[1961]] – [[Madagaskar]], kete bin rêveberiya [[Fransa]]yê de.
* [[2005]] – Ji ber ku di rojnameya danîmarkî ya bi navê [[Jyllands-Posten]] de karîkaturên [[Muhemmed]] de derketin, li tevahiya cîhanê bawermendên [[misilman]] nerazîbûna xwe nîşan dan.
* [[2006]] – Muzîkvan û bestekarê kurd ê navdar [[Elî Ekber Moradî]] li [[San Francisco]]yê konsera bi navê ''Voices of Kurdistan'' ''(Dengê Kurdistanê)'' da.
* [[2009]] – Li girava [[Sumatra]] ya [[Îndonezya|Îndonezyayê]] erdhejeke bi mezinahiya 7,6 [[Pîvana momentê|M&lt;sub&gt;w&lt;/sub&gt;]] çêbû. Di encamê de 1.115 kesan jiyana xwe ji dest da.

== Jidayikbûn ==
* [[1207]] – [[Celaledînê Rûmî]], mitesewifê îslamê
* [[1870]] – [[Jean Baptiste Perrin]], fizîknasê xwediyê [[Xelata Nobelê]]
* [[1928]] – [[Élie Wiesel]], nivîskarê xwediyê [[Xelata Nobelê]]

== Mirin ==
* [[1990]] – [[Patrick White]], nivîskarê xwediyê [[Xelata Nobelê]]

== Cejn û salveger ==
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----
{{Meh û roj}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Rojên-salê-şitil}}

[[Kategorî:Rojên Îlonê]]
[[Kategorî:Rojên salê|îlonê]]</text>
      <sha1>sd82uzd1n1iz7j9vtsy4niwb5zny7lk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>19ê kanûna pêşîn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2046</id>
    <revision>
      <id>2095591</id>
      <parentid>2059968</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T10:19:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Cîhan */</comment>
      <origin>2095591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1858" sha1="qf9l4gnvq15pavc0583f9a7s7lb264q" xml:space="preserve">{{kanûna pêşîn}}

== Bûyer ==
=== Kurdistan ===
* [[2006]] – [[KADEP|Partiya Demokrasiya Beşdar]] hatiye damezrandin.

=== Cîhan ===
* [[1805]] – Artêşa [[Napoleon Bonaparte]] kete bajarê [[Warşova]]yê.
* [[1984]] – [[Çîn]] Û [[Brîtanya]] li ser dewrkirina [[Hong Kong]]ê li hev hatin. Biryar hatiye dayîn ku Hong Kong di [[1997]]an de tevlî Çînê bibe.
* [[1986]] – Hikûmeta [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst]] da zanîn ku, wan mişextiya hundirîn a li ser dijberê rejîmê [[Andrey Saxarov]] rakiriye û hevjîna wî [[Yelena Bonner]] jî efû kirine.
* [[1997]] – Li [[Îndonezya|Îndonezyayê]] balafirek kete çemê [[Çemê Musî|Musiyê]]. Di encamê de 104 kesan jiyana xwe ji dest da.
* [[2001]] – Li [[Arjentîn]]ê ji sedema qeyrana aborî alozî derket. Li bajarê [[Buenos Aires]] û gelek deverên din talan destpê kir.
* [[2011]] – Artêşa [[amerîkî]] piştî 8 salan bi awayê fermî ji [[Iraq]]ê vekişiya. Di navbera heşt salan de 4.474 leşkerên amerîkî li Iraqê hatin kuştin.

== Jidayikbûn ==
* [[1833]] – [[Vital Cuinet]], erdnîgarzanê fransî
* [[1852]] – [[Albert Abraham Michelson]], fîzîknasê xwediyê [[Xelata Nobelê]]
* [[1934]] – [[Pratibha Patil]], siyasetmedara [[hindî]]
* [[1961]] – [[Eric Allin Cornell]], fîzîknasê xwediyê [[Xelata Nobelê]]
* [[1973]] – [[Müge Anlı]], spîker û rojnamevana [[tirk]]perest

== Mirin ==
* [[1848]] – [[Emily Brontë]], nivîskara [[îngilîz]]
* [[1953]] – [[Robert Andrews Millikan]], fîzîknasê xwediyê [[Xelata Nobelê]]
* [[2000]] – [[Mehmûd Baksî]], nivîskarê kurd

== Cejn û salveger ==
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----
{{Meh û roj}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Rojên-salê-şitil}}

[[Kategorî:Rojên Kanûna pêşîn]]
[[Kategorî:Rojên salê|kanûna pêşîn]]</text>
      <sha1>qf9l4gnvq15pavc0583f9a7s7lb264q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Enqere</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4886</id>
    <revision>
      <id>2095570</id>
      <parentid>2082878</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T08:59:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memobaba31</username>
        <id>183355</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2095570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5844" sha1="76jlzu804xtz6m9p4vs0pyswuhginq8" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = {{Hlist|Bajarên paytext}}
| nexşeya_reptiyeyê   = Tirkiye
}}
'''Enqere''' ({{1928| آنقره‌ |ts=Anqere, Angara}}, bi [[tirkî]]: ''Ankara'') paytexta Tirkiyê ye ku piştî bajarê [[Stembol]]ê duyem bajarê herî mezin ê [[Tirkiyê]] ye. Enqere bi navê kevn wek '''Ancyra'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UjiLmz2_EBAC&amp;q=Angora |sernav=Ataturk: A Biography of Mustafa Kemal, Father of Modern Turkey |nivîskar=Lord Kinross |lînka-nivîskar=Patrick Balfour, 3rd Baron Kinross |weşanger=[[William Morrow and Company]] |sal=1965 |tarîxa-gihiştinê=13 kanûna paşîn 2021 |tarîxa-arşîvê=29 gulan 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210529130818/https://books.google.com/books?id=UjiLmz2_EBAC&amp;q=Angora |rewşa-urlyê=zindî }}&lt;/ref&gt; an jî '''Angora''' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2023-07-08 |sernav=William Morrow and Company |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=William_Morrow_and_Company&amp;oldid=1164359028 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Bajêr li beşa navendî ya anatolyayê hatiye avakirin û nifûsa bajarî 5,1 milyon li navenda bajêr û 5,7 milyon e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Adrese-Dayali-Nufus-Kayit-Sistemi-Sonuclari-2022-49685 |sernav=TÜİK Kurumsal |malper=data.tuik.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-08-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.citypopulation.de/en/turkey/ankaracity/ |sernav=Ankara City (Turkey): Districts - Population Statistics, Charts and Map |malper=www.citypopulation.de |tarîxa-gihiştinê=2023-08-08 }}&lt;/ref&gt; Bajêr di dema [[osmaniyan]] de bajarokek piçûk ê bêqîmet bû. Paytextê osmaniyan bajarê Stembolê bû. Dema ku osmanî têk diçin û Stembol ji aliyê [[Brîtanya|brîtaniyan]] ve ji destê osmaniyan tê stendin.

Enqere piştî damezrandina Komara Tirkiyê bajarokê wekê paytexta Tirkiyê tê ragihandin piştî ragihandinê Enqereyê mezin dibe. Li gund û navçeyên [[Polat Can|Polatlî]] û [[Haymana]] ku bi ser parêzgeha Enqereyê ve ye [[Kurdên Anatolyayê|Kurdên Anatolya Navîn]] dijîn. (Polatlıyı farkla mhp kazandı Türkçü parti, haymanada hdp %5 alamadı) aynen reis bakire Kürdistan çakayım da bakirliğini alayım😂😂 desene bunları ankarada karşıdma navenda Enqereyê popûlasyonek girêng a Kurdan hene ku di salên 90î de ji bajarên cûrbecûrên [[Bakurê Kurdistanê]] koçê Enqerê bûne.

Enqere di navbera salên 280 û 64ê {{bz}} de wekê paytexta dewleta kevnar a Keltî ya Galatyayê xizmet dike. Piştre di sedsala 25 û 7emê {{bz}} de dibe parêzgeha Romayê ya bi heman navî. Bajêr di demên curbicur bûye bajarê hattiyan, hîtîtan, lîdyayiyan, frîgyan, galatiyan, yewnaniyan, farisan, romayiyan û bûye bajarê bîzansiyan.

Osmaniyan bajêr pêşî wekê Eyaleta Anatolyayê (1393 – dawiya sedsala 15an) û piştre jî wekê Angora Eyalet (1827–1864) û serbajarê Wîlayeta Angorayê (1867–1922) diyar kirine. Navenda dîrokî ya Enqereyê girekî zinarîn e ku 150 mêtre li ser qiraxa çepê [[Çemê Enqereyê]] ye ku çem şaxek ji [[Çemê Sakaryayê]] ye. Li ser girê zinarîn xirabeyên [[Keleha Enqereyê]] hene ku xirabeyên kelehê heta roja îro hatiye. Her çend hindik be jî li seranserê bajêr mînakên mîmariya romayiyan û osmaniyan hene. Bermahiyên romayiyan a herî balkêş [[Perestgeha Augustus]] e ku ji sala 20ê {{bz}} ve maye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Chisholm, Roderick Æneas, (23 Nov. 1911–7 Dec. 1994) |url=http://dx.doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u171669 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press }}&lt;/ref&gt;

Di 23ê nîsana sala 1920an de Meclîsa Neteweyî ya Mezin a Tirkiyeyê li Enqereyê hatiye avakirin ku di [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê]] de dibe navenda Tevgera Neteweyî ya Tirkiyeyê. Bajêr piştî hilweşîna Împeratoriya Osmaniyan di 29ê cotmeha sala 1923an de piştî damezrandina Komara Tirkiyeyê bûye paytexta Tirkiyeyê.

Bajêr di roja îro de navenda rêveberiya Tirkiyeyê ye û di heman demê de bajarekî bazirganî û pîşesazî ya girîng e. Enqereyê ji bo tora rêhesinî ya Tirkiyeyê navendek girîng e ku bi gelek bajarên der dor re bi tora rêhesinî ve hatiye girêdan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ankara.bel.tr/AbbSayfalari/hizmet_birimleri/Cevre/kisi_basina_dusen_yesil_alan.aspx |sernav=web.archive.org/web/20110719022657/http://www.ankara.bel.tr/AbbSayfalari/hizmet_birimleri/Cevre/kisi_basina_dusen_yesil_alan.aspx |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-08 |tarîxa-arşîvê=2011-07-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110719022657/http://www.ankara.bel.tr/AbbSayfalari/hizmet_birimleri/Cevre/kisi_basina_dusen_yesil_alan.aspx |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

== Nifûs ==
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}

== Wêne ==
&lt;gallery&gt;
Ankara from bus station.jpg|Dîmenek ji Enqereyê û qeraja bajêr.
Ankara asv2021-10 img15 Atakule.jpg|Dîmenek ji Birca Atakuleyê ku yek ji sembola bajêr e.
Ankara asv2021-10 img04 Anıtkabir.jpg|Dîmenek ji qebra Mustafa Kemal Ataturk.
Ahmet Hamdi Akseki Mosque, Ankara 02.jpg|Dîmenek ji Mizgefta Ahmet Hamdi Akseki.
Ankara asv2021-10 img19 Railway station.jpg|Dîmenek ji stasyona trênê, Enqere.
Hittite Sun Course Monument.jpg|Dîmenek ji roja hitîtan, Bîrdariya Kursu.
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Ankara}}

{{Bajarên Tirkiyeyê}}
{{Lîsteya paytextên Asyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|39|55|00|N|32|51|00|E|type:city(3901201)|display=title}}

[[Kategorî:Bajarên li Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Enqere| ]]
[[Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn]]
[[Kategorî:Paytextên Asyayê]]
[[Kategorî:Paytextên Ewropayê]]</text>
      <sha1>76jlzu804xtz6m9p4vs0pyswuhginq8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095571</id>
      <parentid>2095570</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:02:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tanbiruzzaman</username>
        <id>55821</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Guhartinên [[Special:Contributions/Memobaba31|Memobaba31]] ([[User talk:Memobaba31|gotûbêj]]) hatine betalkirin, vegerand guhartoya dawî ya [[User:Avestaboy|Avestaboy]]</comment>
      <origin>2082878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5663" sha1="7t5443pwuqbb61nlwjd7623uz91737i" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû               = {{Hlist|Bajarên paytext}}
| nexşeya_reptiyeyê   = Tirkiye
}}
'''Enqere''' ({{1928| آنقره‌ |ts=Anqere, Angara}}, bi [[tirkî]]: ''Ankara'') paytexta Tirkiyê ye ku piştî bajarê [[Stembol]]ê duyem bajarê herî mezin ê [[Tirkiyê]] ye. Enqere bi navê kevn wek '''Ancyra'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UjiLmz2_EBAC&amp;q=Angora |sernav=Ataturk: A Biography of Mustafa Kemal, Father of Modern Turkey |nivîskar=Lord Kinross |lînka-nivîskar=Patrick Balfour, 3rd Baron Kinross |weşanger=[[William Morrow and Company]] |sal=1965 |tarîxa-gihiştinê=13 kanûna paşîn 2021 |tarîxa-arşîvê=29 gulan 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210529130818/https://books.google.com/books?id=UjiLmz2_EBAC&amp;q=Angora |rewşa-urlyê=zindî }}&lt;/ref&gt; an jî '''Angora''' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2023-07-08 |sernav=William Morrow and Company |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=William_Morrow_and_Company&amp;oldid=1164359028 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Bajêr li beşa navendî ya anatolyayê hatiye avakirin û nifûsa bajarî 5,1 milyon li navenda bajêr û 5,7 milyon e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Adrese-Dayali-Nufus-Kayit-Sistemi-Sonuclari-2022-49685 |sernav=TÜİK Kurumsal |malper=data.tuik.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2023-08-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.citypopulation.de/en/turkey/ankaracity/ |sernav=Ankara City (Turkey): Districts - Population Statistics, Charts and Map |malper=www.citypopulation.de |tarîxa-gihiştinê=2023-08-08 }}&lt;/ref&gt; Bajêr di dema [[osmaniyan]] de bajarokek piçûk ê bêqîmet bû. Paytextê osmaniyan bajarê Stembolê bû. Dema ku osmanî têk diçin û Stembol ji aliyê [[Brîtanya|brîtaniyan]] ve ji destê osmaniyan tê stendin.

Enqere piştî damezrandina Komara Tirkiyê bajarokê wekê paytexta Tirkiyê tê ragihandin piştî ragihandinê Enqereyê mezin dibe. Li gund û navçeyên [[Polat Can|Polatlî]] û [[Haymana]] ku bi ser parêzgeha Enqereyê ve ye [[Kurdên Anatolyayê|Kurdên Anatolya Navîn]] dijîn. Li navenda Enqereyê popûlasyonek girêng a Kurdan hene ku di salên 90î de ji bajarên cûrbecûrên [[Bakurê Kurdistanê]] koçê Enqerê bûne.

Enqere di navbera salên 280 û 64ê {{bz}} de wekê paytexta dewleta kevnar a Keltî ya Galatyayê xizmet dike. Piştre di sedsala 25 û 7emê {{bz}} de dibe parêzgeha Romayê ya bi heman navî. Bajêr di demên curbicur bûye bajarê hattiyan, hîtîtan, lîdyayiyan, frîgyan, galatiyan, yewnaniyan, farisan, romayiyan û bûye bajarê bîzansiyan.

Osmaniyan bajêr pêşî wekê Eyaleta Anatolyayê (1393 – dawiya sedsala 15an) û piştre jî wekê Angora Eyalet (1827–1864) û serbajarê Wîlayeta Angorayê (1867–1922) diyar kirine. Navenda dîrokî ya Enqereyê girekî zinarîn e ku 150 mêtre li ser qiraxa çepê [[Çemê Enqereyê]] ye ku çem şaxek ji [[Çemê Sakaryayê]] ye. Li ser girê zinarîn xirabeyên [[Keleha Enqereyê]] hene ku xirabeyên kelehê heta roja îro hatiye. Her çend hindik be jî li seranserê bajêr mînakên mîmariya romayiyan û osmaniyan hene. Bermahiyên romayiyan a herî balkêş [[Perestgeha Augustus]] e ku ji sala 20ê {{bz}} ve maye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Chisholm, Roderick Æneas, (23 Nov. 1911–7 Dec. 1994) |url=http://dx.doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u171669 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press }}&lt;/ref&gt;

Di 23ê nîsana sala 1920an de Meclîsa Neteweyî ya Mezin a Tirkiyeyê li Enqereyê hatiye avakirin ku di [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê]] de dibe navenda Tevgera Neteweyî ya Tirkiyeyê. Bajêr piştî hilweşîna Împeratoriya Osmaniyan di 29ê cotmeha sala 1923an de piştî damezrandina Komara Tirkiyeyê bûye paytexta Tirkiyeyê.

Bajêr di roja îro de navenda rêveberiya Tirkiyeyê ye û di heman demê de bajarekî bazirganî û pîşesazî ya girîng e. Enqereyê ji bo tora rêhesinî ya Tirkiyeyê navendek girîng e ku bi gelek bajarên der dor re bi tora rêhesinî ve hatiye girêdan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ankara.bel.tr/AbbSayfalari/hizmet_birimleri/Cevre/kisi_basina_dusen_yesil_alan.aspx |sernav=web.archive.org/web/20110719022657/http://www.ankara.bel.tr/AbbSayfalari/hizmet_birimleri/Cevre/kisi_basina_dusen_yesil_alan.aspx |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-08 |tarîxa-arşîvê=2011-07-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110719022657/http://www.ankara.bel.tr/AbbSayfalari/hizmet_birimleri/Cevre/kisi_basina_dusen_yesil_alan.aspx |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

== Nifûs ==
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}

== Wêne ==
&lt;gallery&gt;
Ankara from bus station.jpg|Dîmenek ji Enqereyê û qeraja bajêr.
Ankara asv2021-10 img15 Atakule.jpg|Dîmenek ji Birca Atakuleyê ku yek ji sembola bajêr e.
Ankara asv2021-10 img04 Anıtkabir.jpg|Dîmenek ji qebra Mustafa Kemal Ataturk.
Ahmet Hamdi Akseki Mosque, Ankara 02.jpg|Dîmenek ji Mizgefta Ahmet Hamdi Akseki.
Ankara asv2021-10 img19 Railway station.jpg|Dîmenek ji stasyona trênê, Enqere.
Hittite Sun Course Monument.jpg|Dîmenek ji roja hitîtan, Bîrdariya Kursu.
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Ankara}}

{{Bajarên Tirkiyeyê}}
{{Lîsteya paytextên Asyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|39|55|00|N|32|51|00|E|type:city(3901201)|display=title}}

[[Kategorî:Bajarên li Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Enqere| ]]
[[Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn]]
[[Kategorî:Paytextên Asyayê]]
[[Kategorî:Paytextên Ewropayê]]</text>
      <sha1>7t5443pwuqbb61nlwjd7623uz91737i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Awistralya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6370</id>
    <revision>
      <id>2095502</id>
      <parentid>2085737</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T20:05:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */  Rastnivîs</comment>
      <origin>2095502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="139085" sha1="fc1khxu5agyxwqgimr5bsvxo0ii6abk" xml:space="preserve">{{ev gotar|di derbarê welatê Awistralya ye. Ji bo wateyên din a &quot;Awistralya&quot;, li [[Awistralya (cudakirin)]] binihêre.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| zimanên fermî      = De jure: bê zimanê fermî
De facto: [[Zimanê inglîzî]]
}}
'''Awistralya'''{{Efn|An jî '''Ewistralya'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=368 }}&lt;/ref&gt;}} ({{Ziman-en|Commonwealth of Australia}}) welatekî parzemînî ye ku ji parzemîna Awistralyayê, girava [[Tazmanya]]yê û ji gelek giravên din ên biçûktir pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Turbidite sedimentation off the Antarctic continent |paşnav=Payne |pêşnav=Robert R. |weşanger=American Geophysical Union |tarîx=1972 |rr=349–364 |cih=Washington, D. C. |url=https://doi.org/10.1029/ar019p0349 |paşnav2=Conolly |pêşnav2=John R. }}&lt;/ref&gt; Rûerda Awistralyayê bi tevahî 7.688.287 km² ye ku bi vê rûbarê şeşem welatê herî mezin ê cîhanêye û welatê herî mezin ê [[Okyanûsya]]yêye. Awistralya parzemîna herî bi deştî û parzemîna herî hişkesaliyê niştecihî ya cîhanê ye. Di warê biyopirrengiyê de welateke dewlemend ew û xwedî mezinahiya cûrbecûr deverên û avhewayê ye ku di nav de çolên li hundir û daristanên baranê yên tropîkal li perava welat hene.

Bav û kalên awistralyayî yên aborjîn ji 50.000 heta 65.000 sal berê, di [[Serdema Dawîn a Qeşayê]] de, ji başûrê rojhilatê Asyayê dest bi koçberiya ber bi parzemînê ve kirine. Di dema ku brîtanî li parzemînê bicih bûne, awistralyayên aborjîn ji 250 zêdetir zimanan diaxivîn û yek ji kevintirîn çandên cîhanê bûn.&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Original Australians: The Story of the Aboriginal People |paşnav=Flood |pêşnav=Josephine |weşanger=Allen &amp; Unwin |tarîx=2019 |isbn=978-1-76052-707-5 |çap=2 |cih=Sydney }}&lt;/ref&gt; Dîroka nivîskî ya Awistralyayê bi keşifkirina piraniya peravê ku ji aliyê holendiyan ve di sedsala 17an de dest pê kiriye, hatiye nivîsandin.

Koloniya Brîtanî di sala 1788an de bi damezrandina koloniya cezayî ya [[Wêlsa Başûr a Nû]] dest pê kiriye. Heta nîvê sedsala 19an, [[Awistralya (parzemîn)|piraniya parzemînê]] ji aliyê koçberên ewropî ve hatibû keşifkirin û pênc koloniyên din ên brîtanî yên xweser li parzemînê hatibûn damezrandin ku her yek ji wan heta sala 1890an hikûmetek berpirsiyar bi dest xistine. Kolonî di sala 1901ê de bi yekkirinên koloniyan re bûne federal û dewleta Awistralyayê ya îro ava kirine. Ev rewş berdewamiya pêvajoya zêdekirina xweseriyê ji [[Keyaniya Yekbûyî]] bû ku bi qanûna pejirandina Westminster a sala 1942an hatiye ronîkirin û bi qanûnên Awistralyayê ya sala 1986an bi dawî bûye.

Awistralya monarşiyeke destûrî ye ku xwedî demokrasiyeke parlemanî ye û federasyonek e ku ji şeş [[parêzgeh]] û ji deh herêman pêk tê. Tevahiya nifûsa welat nêzîkî 28 milyonan e ku pirraniya welatî li deverên bajarî dijîn û bi nifûsa welat bi giranî li perava rojhilat a Awistralyayê kom bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |sernav=Regional population, 2021-22 financial year |malper=Australian Bureau of Statistics |roja-gihiştinê=2026-02-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Paytexta welat bajarê [[Kanberra]]yê ye ku di heman demê de bajarê herî qelebalix ê welat bajarên [[Sîdney]] û [[Melbourne]] ne ku her yek ji wan zêdetirî pênc milyon welatî lê dijîn. Awistralya xwedî aboriyeke pir pêşketî ye û welat xwedî yek ji dahatên serê kesî yên herî bilind ên cîhanê ye. Çavkaniyên Awistralyayê ya xwezayî yên pir zêde ne û têkiliyên Awistralyayê ya bazirganî yên navneteweyî baş pêşketiye ku ev têkilî ji bo aboriya welêt gelek girîng in.

Awistralya di warê parastinê de xwedî hêzek navîn e û xwedî sêzdehem lêçûnên leşkerî yên herî zêde li cîhanê ye. Welat endamê komên navneteweyî yên wekî ê [[Neteweyên Yekbûyî]], [[G20]], [[OECD]], Rêxistina Bazirganiya Cîhanê, Hevkariya Aborî ya Asya-Pasîfîk, [[Foruma Giravên Pasîfîk]], Civaka Pasîfîk û Hevbendiya Neteweyan e. Di heman demê de Awistralya beşdarî hevpeymaniyên parastin, îstîxbarat û ewlehiyê ANZUS, AUKUS û Five Eyes bûye. Welat hevalbendek sereke ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ye ku endamê [[NATO]]yê nîne.

== Etîmolojî ==
Navê Awistralyayê (bi îngilîziya Awistralyayê wekê /əˈstreɪliə/ tê bilêvkirin) ji peyva latînî Terra Australis Incognita ('erdê başûr ê nenas') hatiye wergirtin ku naveke ku ji demên kevnar ve ji bo parzemînek hîpotetîk li [[Nîvkada Başûr|nîvkada başûr]] hatiye bikar anîn. Çend kartografên sedsala 16an peyva Awistralya li ser nexşeyan bi kar anîn lê ji bo destnîşankirina Awistralyaya nûjen neanîn e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/putting-australia-on-the-map-29816 |sernav=Putting ‘Australia’ on the map |malper=The Conversation |tarîx=2014-08-10 |roja-gihiştinê=2026-02-12 |ziman=en-US |paşnav=Clarke |pêşnav=Jacqueline |paşnav2=Clarke |pêşnav2=Philip }}&lt;/ref&gt;

Dema ku holendiyan di sedsala 17an de dest bi serdana Awistralyayê û nexşekirina Awistralyayê kirin e wan ji parzemînê wekê Holendaya Nû binavkirine. Navê Awistralya ji aliyê keşifger Matthew Flinders ve hatiye populer bûye ku di sala 1803an de li dora parzemînê geriyaye. Lêbelê dema ku vegotina wî ya rêwîtiya wî di sala 1814an de hatiye weşandin, navê Terra Australis hatiye bikar anîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.library.gov.au/research/research-guides-0/where-name-australia-came |sernav=Where the name 'Australia' came from {{!}} National Library of Australia (NLA) |malper=www.library.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Parêzgarê New South Wales Lachlan Macquarie di kanûna sala 1817an de bi fermî pêşniyar kiriye ku navê Awistralya li cihê New Holland (Holenda Nû) were bikar anîn. Amîraltiya brîtanî ev nav di sala 1824an de pejirandiye û parlamentoya brîtanî di sala 1828an de di qanûndanînê de bikar aniye. Ofîsa hîdrografiyê ya Keyaniya Yekbûyî navê nû di rêbernameya Avusturalya ya sala 1830an de bikar aniye. Navê &quot;Commonwealth of Australya&quot; ji bo federasyona nû ya şeş koloniyên berê di qanûna destûra bingehîn a ''Commonwealth of Australya'' ya sala 1900 (UK) de bi awayekî fermî hatiye naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Gelên xwemaliyên Awistralyayê ji du komên mezin pêk hatine ku yek ji van koman awistralyayîyên aborjînin ku yek ji gelên xwemaliyên yên parzemîna Awistralyayê û tevî [[Tazmanya]]yê li gelek giravên Awistralyayê dijîn. Yek ji komên xwemaliyên Awistralyayê gelên [[giravên Torres Straitê]] ne ku gelekî [[melanezyayî]] yê cuda yê giravên Torres Strait in.

[[Wêne:Bradshaw rock paintings.jpg|thumb|Hunerê kevirî yê Aborjîn li herêma Kîmberleya li Rojavayê Avusturalya]]
Li gorî texmînan, jiyana mirovan li parzemîna Awistralyayê ji 50.000 heta 65.000 sal berê dest pê kiriye&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Australia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013 |isbn=978-1-107-01155-7 |cih=Port Melbourne, Vic. ; New York |paşnavê-edîtor=Bashford |pêşnavê-edîtor=Alison |paşnavê-edîtor2=Macintyre |pêşnavê-edîtor2=Stuart }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Clarkson2017&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Clarkson |pêşnav=Chris |paşnav2=Jacobs |pêşnav2=Zenobia |paşnav3=Marwick |pêşnav3=Ben |paşnav4=Fullagar |pêşnav4=Richard |paşnav5=Wallis |pêşnav5=Lynley |paşnav6=Smith |pêşnav6=Mike |paşnav7=Roberts |pêşnav7=Richard G. |paşnav8=Hayes |pêşnav8=Elspeth |paşnav9=Lowe |pêşnav9=Kelsey |paşnav10=Carah |pêşnav10=Xavier |paşnav11=Florin |pêşnav11=S. Anna |paşnav12=McNeil |pêşnav12=Jessica |paşnav13=Cox |pêşnav13=Delyth |paşnav14=Arnold |pêşnav14=Lee J. |paşnav15=Hua |pêşnav15=Quan |tarîx=2017 |sernav=Human occupation of northern Australia by 65,000 years ago |url=https://www.nature.com/articles/nature22968 |kovar=Nature |ziman=en |cild=547 |hejmar=7663 |rr=306–310 |doi=10.1038/nature22968 |issn=1476-4687 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Williams2021&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Williams |pêşnav=Martin A. J. |paşnav2=Spooner |pêşnav2=Nigel A. |paşnav3=McDonnell |pêşnav3=Kathryn |paşnav4=O'Connell |pêşnav4=James F. |tarîx=2021 |sernav=Identifying disturbance in archaeological sites in tropical northern Australia: Implications for previously proposed 65,000‐year continental occupation date |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/gea.21822 |kovar=Geoarchaeology |ziman=en |cild=36 |hejmar=1 |rr=92–108 |doi=10.1002/gea.21822 |issn=0883-6353 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Allen |pêşnav=Jim |paşnav2=O'Connell |pêşnav2=James F. |tarîx=2025 |sernav=Recent DNA Studies Question a 65 kya Arrival of Humans in Sahul |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/arco.70002 |kovar=Archaeology in Oceania |ziman=en |cild=60 |hejmar=2 |rr=187–190 |doi=10.1002/arco.70002 |issn=0728-4896 }}&lt;/ref&gt; ku bi koçberiya mirovên bi rêya pirên bejahî û derbasbûnên deryayî yên kurt, ji herêma ku niha wekê başûrê rojhilatê Asyayê tê zanîn koçê parzemînê bûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Bi awayekî baş nayê zanîn ku bav û kalên awistralyayên aborjîn ên nûjen ka di çend pêlên koçberiyê de koçê parzemînê bûne.&lt;ref name=&quot;Malaspinas2016&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Malaspinas |pêşnav=Anna-Sapfo |paşnav2=Westaway |pêşnav2=Michael C. |paşnav3=Muller |pêşnav3=Craig |paşnav4=Sousa |pêşnav4=Vitor C. |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Alves |pêşnav6=Isabel |paşnav7=Bergström |pêşnav7=Anders |paşnav8=Athanasiadis |pêşnav8=Georgios |paşnav9=Cheng |pêşnav9=Jade Y. |paşnav10=Crawford |pêşnav10=Jacob E. |paşnav11=Heupink |pêşnav11=Tim H. |paşnav12=Macholdt |pêşnav12=Enrico |paşnav13=Peischl |pêşnav13=Stephan |paşnav14=Rasmussen |pêşnav14=Simon |paşnav15=Schiffels |pêşnav15=Stephan |tarîx=2016 |sernav=A genomic history of Aboriginal Australia |url=https://www.nature.com/articles/nature18299 |kovar=Nature |ziman=en |cild=538 |hejmar=7624 |rr=207–214 |doi=10.1038/nature18299 |issn=1476-4687 |pmc=7617037 |pmid=27654914 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/ |sernav=Australian Museum |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Stargeha kevirî ya Madjedbebe ku li Arnhem Landê ye dibe ku kevintirîn cihê hebûna mirovan ê li Awistralyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Clarkson2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Williams2021&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt; Kevntirîn paşmayên mirovan ên hatine dîtin paşmayên Gola Mungo ne ku dîroka wan bi qasî 42.000 sal berê ye.&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt;

Çanda Awistralyayê ya [[Xwecihên Awistralyayê|Aborjîn]] yek ji kevintirîn çandên berdewam ên li cîhanê ye.&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.australiangeographic.com.au/news/2011/09/dna-confirms-aboriginal-culture-one-of-earths-oldest/ |sernav=DNA confirms Aboriginal culture one of Earth's oldest |malper=Australian Geographic |tarîx=2011-09-23 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Staff |pêşnav=A. G. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2016/09/22/asia/indigenous-australians-earths-oldest-civilization |sernav=Aboriginal Australians are Earth’s oldest civilization: DNA study |malper=CNN |tarîx=2016-09-22 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en |paşnav=Jozuka |pêşnav=Emiko }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Malaspinas2016&quot;/&gt; Di dema têkiliya yekem bi ewropî re, awistralyayîyên aborjînî ji civakên cûrbecûr pêk dihatin ku sîstemên aboriyên cûrbecûr bûn û herî kêm li 250 komên zimanî yên cûda belav bibûn.&lt;ref name=&quot;Williams1987&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Williams |pêşnav=Elizabeth |tarîx=1987 |sernav=Complex hunter-gatherers: a view from Australia |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/complex-huntergatherers-a-view-from-australia/91998B1AE66FF0117DEE1EC628FD96BE |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=61 |hejmar=232 |rr=310–321 |doi=10.1017/S0003598X00052182 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Williams1987&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt; Texmînên nifûsa aborjînan berî niştecihbûna brîtanî, di navbera 300.000 û 3 milyon de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/the-first-australians-grew-to-a-population-of-millions-much-more-than-previous-estimates-142371 |sernav=The First Australians grew to a population of millions, much more than previous estimates |malper=The Conversation |tarîx=2021-04-29 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Williams |pêşnav=Alan N. |paşnav2=Bradshaw |pêşnav2=Corey J. A. |paşnav3=Saltré |pêşnav3=Frédérik |paşnav4=Norman |pêşnav4=Kasih |paşnav5=Ulm |pêşnav5=Sean }}&lt;/ref&gt; Çandên awistralyayî yên aborjîn bi kûrahî bi erd û jîngehê ve girêdayî bûn (hê jî wiha ye) û bi çîrokên xewnên bi rêya kevneşopiya devkî, stran, reqs û bi tabloyan hatine parastin.&lt;ref name=&quot;Mawson2021&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mawson |pêşnav=Stephanie |tarîx=2021 |sernav=THE DEEP PAST OF PRE-COLONIAL AUSTRALIA |url=https://www.cambridge.org/core/journals/historical-journal/article/deep-past-of-precolonial-australia/F128C60AE14F4F07045FA65AEC152CB2 |kovar=The Historical Journal |ziman=en |cild=64 |hejmar=5 |rr=1477–1499 |doi=10.1017/S0018246X20000369 |issn=0018-246X }}&lt;/ref&gt; Hinek kom bi şewitandin a bi kontrol ê ji bo guhertina ji bo guhertina nebatan,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/how-aboriginal-burning-changed-australias-climate-4454 |sernav=How Aboriginal burning changed Australia’s climate |malper=The Conversation |tarîx=2012-01-11 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Wyrwoll |pêşnav=Karl-Heinz }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/before-the-colonists-came-we-burned-small-and-burned-often-to-avoid-big-fires-its-time-to-relearn-cultural-burning-201475 |sernav=Before the colonists came, we burned small and burned often to avoid big fires. It’s time to relearn cultural burning |malper=The Conversation |tarîx=2023-06-21 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Williams |pêşnav=Robbie }}&lt;/ref&gt; xwedîkirina masiyan&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/aboriginal-people-have-spent-centuries-building-in-the-darling-river-now-there-are-plans-to-demolish-these-important-structures-195966 |sernav=Aboriginal people have spent centuries building in the Darling River. Now there are plans to demolish these important structures |malper=The Conversation |tarîx=2022-12-15 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Bates |pêşnav=Badger |paşnav2=Westaway |pêşnav2=Michael |paşnav3=Jackson |pêşnav3=Sue }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/friday-essay-traps-rites-and-kurrajong-twine-the-incredible-ingenuity-of-indigenous-fishing-knowledge-210467 |sernav=Friday essay: traps, rites and kurrajong twine – the incredible ingenuity of Indigenous fishing knowledge |malper=The Conversation |tarîx=2023-08-31 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Clark |pêşnav=Anna }}&lt;/ref&gt; û stargehên nîvmayînde ava dikirin.&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt; Ev pêkanîn bi awayên cûrbecûr wekê &quot;nêçîrvan-berhevkar&quot;, &quot;çandinî&quot;, &quot;çandiniya xwezayî&quot; û &quot;zêdekirin&quot; hatine wesifandin.&lt;ref name=&quot;Mawson2021&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bender |pêşnav=Barbara |tarîx=1978 |sernav=Gatherer‐hunter to farmer: A social perspective |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1978.9979731 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=10 |hejmar=2 |rr=204–222 |doi=10.1080/00438243.1978.9979731 |issn=0043-8243 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/colonists-upended-aboriginal-farming-growing-grain-and-running-sheep-on-rich-yamfields-and-cattle-on-arid-grainlands-207118 |sernav=Colonists upended Aboriginal farming, growing grain and running sheep on rich yamfields, and cattle on arid grainlands |malper=The Conversation |tarîx=2023-09-19 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Gammage |pêşnav=Bill }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt;

Xelkê [[giravên Torres Straitê]] cara yekem herî kêm 2.500 sal berê li giravên xwe bi cih bûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Torres Strait Islands {{!}} Indigenous Culture, History &amp; Geography |url=https://www.britannica.com/place/Torres-Strait-Islands |roja-gihiştinê=2026-02-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê çandî û zimanî ve ji gelên aborjîn ên sereke cuda bûne ku ew deryavan bûn û debara xwe ji baxçevaniya demsalî û çavkaniyên resîfan û ji deryayên xwe digirtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; Çandinî jî li hinek girav û gundan pêş ketiye û di salên 1300î de derketiye holê. Heta nîvê sedsala 18an li bakurê Awistralyayê, di navbera komên aborjîn ên herêmî û trepangerên makassan ên ku ji [[Îndonezya]]ya îro hatine, têkilî, bazirganî û têkiliya çandî ya cuda ava bibû.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://lryb.aiatsis.gov.au/PDFs/aasj04.1_%20makassan.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=lryb.aiatsis.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-13 |roja-arşîvê=2019-03-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190306230858/http://lryb.aiatsis.gov.au/PDFs/aasj04.1_%20makassan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
=== Hatina ewropiyan ===
[[Wêne:Landing of Lieutenant James Cook at Botany Bay, 29 April 1770 (painting by E Phillips Fox).jpg|thumb|çep|Di 29ê nîsana sala 1770an de, James Cook hatiye Kendava Botany]]
Keştiya Duyfken a şirketa Holendî ya rojhilatê Hindistanê ku ji aliyê [[Willem Janszoon]] ve dihat ajotin, di sala 1606an de yekem daketina ewropî ya belgekirî ya li Awistralyayê pêk aniye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; Di dawiya heman salê de, Luís Vaz de Torres bi rêya [[Tengava Torres]]ê ber bi bakurê Awistiralyayê ve, li kêleka perava başûr a [[Nû Gîne]]yê, seferan lidarxistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luis Vaez de Torres (?–?) |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/torres-luis-vaez-de-2741 }}&lt;/ref&gt; Di rêwîtiya xwe ya duyem a sala 1644an de, wî nexşeya peravên bakurê Awistralyayê li başûrê Nû Gîneyê xêz kiriye. Piştî rêwîtiyên Tasman, holendî karibûn nexşeyên hema bêje temam ên peravên bakur û rojavayê Awistralyayê û piraniya peravên başûr û başûrê rojhilatê Tasmanyayê çêbikin. Wan navê parzemînê daniye [[Holendaya Nû]].&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

Di sala 1770an de kaptan [[James Cook]] bi keştîyê re çûye û nexşeya perava rojhilat xêz kiriye ku bi navê &quot;New South Wales&quot; binav kiriye û îdîa kiriye ku ew axa [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] e.&lt;ref name=&quot;Bashford2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Australia |paşnav=Bashford |pêşnav=Alison |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013 |isbn=978-1-107-01155-7 |cih=Melbourne, VIC, Australia |paşnav2=Macintyre |pêşnav2=Stuart Forbes }}&lt;/ref&gt; Di 26ê çileya 1788an de, Flota Yekem, di bin fermandariya kapîtan Arthur Phillip de, li Port Jackson gihîştiye Kendava Sîdneyê.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; Li wir wergeheke hatiye avakirin û ala yekîtiyê hatiye bilindkirin. Ev dîrok paşê di demên pêşerojê de bûye roja neteweyî ya Awistralyayê.&lt;ref name=&quot;Macintyre2020&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A concise history of Australia |paşnav=Macintyre |pêşnav=Stuart |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |isbn=978-1-108-72848-5 |çap= |cih=Cambridge ; New York, NY |series=Cambridge Concise Histories }}&lt;/ref&gt;

Piraniya niştecihvanên pêşîn mehkûm bûn ku ji ber sûcên piçûk dihatin veguhastin û wekê karker an xizmetkar ji bo &quot;niştecihên azad&quot; (koçberên dilxwaz) dihatin erkdar kirin. Piştî azadbûnê, mehkûm di mêla entegrebûna xwe bi civaka kolonyal re dimînin. Berxwedana aborjînan, serhildanên mehkûman û bûyerên eşqiyayî yên ku ji aliyê mehkûman ve dihatin pêkanîn, carinan di bin qanûna leşkerî de dihatin tepeserkirin.&lt;ref name=&quot;Bashford2013&quot;/&gt; Serhildana rûman a sala 1808an ku ji aliyê efserên Korporasyona New South Wales ve hatiye kirin, bûye sedema cûntayeke leşkerî ya demkî.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A concise history of Australia |paşnav=Macintyre |pêşnav=Stuart Forbes |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |isbn=978-1-108-72848-5 |çap=5 |cih=Cambridge, United Kingdom |series=Cambridge concise histories }}&lt;/ref&gt; Di du dehsalên pêş de, reformên civakî û aborî, digel damezrandina konseya qanûndanînê û dadgeha bilind, bûne sedema veguherîna koloniya cezayan a civaka sivîl.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

Piştî bicihbûna ewropiyan, nifûsa xwemalî di heyama 150 salan de kêm bûye ku bi piranî ji ber nexweşiyên vegirtî qewimiye.&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt; Desthilatdarên kolonyalîst ên brîtanî bi komên aborjîn re ku gelê xwemaliyên parzemînê bû, ti peymanekî şanenav nekirine.&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt; Her ku bicihbûn berfireh bûye, bi deh hezaran gelên xwemalî û bi hezaran niştecihvan di şerên li ser sinor de hatine kuştin ku gelek dîroknas dibêjin ku kiryarên qirkirinê ji aliyê niştecihvanan ve jî di nav xwe de digirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ruleoflaw.org.au/education/australian-colonies/terra-nullius/ |sernav=Terra Nullius {{!}} Rule of Law Education Centre |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Ewropiyan piraniya erdên xelkên xwemaliyên mayî ji wan bêpar hiştine.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

=== Berfirehbûna ewropiyan ===
[[Wêne:PortArthurPenitentiary.jpg|thumb|Dîmenek ji girtîgeha Port Arthur a li Tazmanyayê ku yek ji yanzdeh cihên mehkûmên Awistralyayê bû ku di roja îro de di Lîsteya Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê de ye]]
Di sala 1803an de li Van Diemen's Land (Tazmanyaya îro)&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to Australian history |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_t3i0 |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1999 |isbn=978-0-19-553597-6 |çap=Reprinted |cih=Melbourne |paşnavê-edîtor=Davison |pêşnavê-edîtor=Graeme |paşnavê-edîtor2=Hirst |pêşnavê-edîtor2=John B. |paşnavê-edîtor3=Macintyre |pêşnavê-edîtor3=Stuart }}&lt;/ref&gt; wargehekê hatiye damezrandin û di sala 1813an de, [[Gregory Blaxland]], [[William Lawson]] û [[William Wentworth]] ji çiyayên Şîn ên li rojavayê Sîdneyê derbas bûne û li deverên hundirîn rê ji bo koçberên ewropî vekirine.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gregory Blaxland (1778–1853) |paşnav=Conway |pêşnav=Jill |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/blaxland-gregory-1795 }}&lt;/ref&gt; Di sala 1827an de, dema ku Major Edmund Lockyer li ser King George Sound (Albanyaya îro) wargehek ava kiriye, daxwaza brîtanî ya ber bi tevahiya parzemîna Awistralyayê ve hatiye berfirehkirin.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt; Koloniya çemê Swanê (Pertha îro) di sala 1829an de hatiye damezrandin û bûye koloniya herî mezin a Awistralyaya rojava.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Li Wales a Başûr a Nû koloniyên nû hatine hatibûn damezrandin ku di nav de koloniyên wekê Tazmanya di sala 1825an de, Awistralyaya Başûr di sala 1836an de, Vîktorya di sala 1851ê de û koloniya Queensland di sala 1859an de, hebûn.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Awistralyaya Başûr û Vîktorya wekê koloniyên azad hatin damezrandin û wan qet mehkûmên ku dihatin veguhastin qebûl nekirin.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to Australian history |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_t3i0 |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-19-553597-6 |cih=Melbourne ; New York |paşnavê-edîtor=Davison |pêşnavê-edîtor=Graeme |paşnavê-edîtor2=Hirst |pêşnavê-edîtor2=John |paşnavê-edîtor3=Macintyre |pêşnavê-edîtor3=Stuart }}&lt;/ref&gt; Dijberiya zêde ya li dijî sîstema mehkûmkirinê bi rakirina wê ya li koloniyên rojhilat di salên 1850an de gihîştiye lûtkeyê. Di destpêkê de koloniyeke azad bû ku Awistralyaya Rojava ji sala 1850 heya sala 1868an mehkûman qebûl dikirin.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise History of Australia |paşnav=Macintyre |pêşnav=Stuart |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020-08-03 |isbn=978-1-108-62891-4 |url=https://doi.org/10.1017/9781108628914 }}&lt;/ref&gt;

Dema ku beşek ji Împeratoriya Brîtanî mabûn, şeş koloniyan di navbera salên 1855 û 1890an de bi awayekî tekane hikûmetek berpirsiyar bi dest xistine ku piraniya karûbarên xwe bi xwe birêve birine.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt; Ofîsa kolonyalîzmê ya li Londonê kontrola hinek mijaran, bi taybetî karûbarên derve yê kolonyalîzmê, parastiye.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Parlamentoyên kolonyal ji sala 1856an pê ve mafên dengdanê gav bi gav ji bo mêran berfireh kirine û di navbera salên 1890 û 1900an de mafê dengdanê yê jinan bi şert û mercên wekhev hat dayîn. Hinek koloniyan ji sala 1885an pê ve in bo dengdanê sinorkirinên nijadî ferz kirine.&lt;ref name=&quot;Bashford2013&quot;/&gt;

Di nîvê sedsala 19an de keşifgerên wekê Burke û Wills nexşeyên hundirîn ên Awistralyayê çêkirine.&lt;ref name=&quot;Macintyre2020&quot;/&gt; Komek ji çûyîna ji bo zêran ku di destpêka salên 1850an de dest pê kirine, bûye sedema herikîna koçberên nû yên ji Çînê, Amerîkaya Bakur û parzemîna Ewropayê&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian people: an encyclopedia of the nation, its people and their origins |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-80789-0 |çap=1 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Jupp |pêşnavê-edîtor=James }}&lt;/ref&gt; û her wiha derketina zozanan û dema ku madenvanên Ballaratê Serhildana Eureka ya li dijî xercên lîsansa zêr dane destpêkirin, bêaramiyên sivîl ên ya paşîn di sala 1854an de gihîşt lûtkeyê.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt; Di salên 1860î de mirovên giravên Deryaya Başûr bi darê zorê an jî bi revandinan ji bo karên bi peyman hatine birin ku bi piranî ji aliyê kolonîstên Queenslandê ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.slq.qld.gov.au/discover/exhibitions/australian-south-sea-islanders |sernav=Australian South Sea Islanders |malper=State Library Of Queensland |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-09-16 |sernav=Blackbirding: Australia's history of kidnapping Pacific Islanders |url=https://www.abc.net.au/news/2017-09-17/blackbirding-australias-history-of-kidnapping-pacific-islanders/8860754 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Bi hincetên parastina zarokan û polîtîkayên asîmîlasyona bi darê zorê, ji sala 1886an pê ve hikûmetên kolonyal ên Awistralyayê dest bi veqetîna gelek zarokên aborjîn ji malbat û civakên wan kirine.&lt;ref name=&quot;Bashford2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sbs.com.au/nitv/article/explainer-the-stolen-generations/5ust2jtjy |sernav=Explainer: the Stolen Generations |malper=NITV |tarîx=2016-12-01 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/learn/first-nations/stolen-generation/ |sernav=The Stolen Generation |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Şerê Boerê ya Duyem (1899–1902) mezintirîn bicîhkirina derveyî welat a hêzên kolonyal ên Awistralyayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.awm.gov.au/articles/atwar/boer |sernav=Australia and the Boer War, 1899–1902 {{!}} Australian War Memorial |malper=www.awm.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;

=== Federasyona şerên cîhanê ===
[[Wêne:Opening of the first parliament.jpg|thumb|Tabloyek ku ji aliyê Tom Roberts ve hatiye çêkirin, vekirina Parlamentoya Avusturalya ya yekem di sala 1901ê de nîşan dide]]
Di 1ê çileya sala 1901ê de, piştî deh salan ji plansazî, peymanên destûrî û referandûman, federasyona koloniyan hatiye bidestxistin ku di encamê de li gorî Destûra Bingehîn a nû ya Awistralyayê, dewleta Awistralyayê wekê dewleta neteweyekê hatiye damezrandin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;

Ji sala 1901ê pê ve Awistralya di nav Împeratoriya Brîtanî de herêmeke xweser bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.commonwealthofnations.org/commonwealth/history/ |sernav=History of the Commonwealth |malper=Commonwealth of Nations |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }}&lt;/ref&gt; Welat yek ji endamên damezrîner ên Komeleya Neteweyan a di sala 1920an de bû û yek ji endam ên damezrînerên Neteweyên Yekbûyî ya di sala 1945an de.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ungeneva.org/en/about/league-of-nations/covenant |sernav=The Covenant of the League of Nations {{!}} The United Nations Office at Geneva |malper=The United Nations Office at Geneva |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.un.org/en/about-us/growth-in-un-membership |sernav=Growth in United Nations membership |malper=United Nations |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en |paşnav=Nations |pêşnav=United }}&lt;/ref&gt; Qanûna Westminster a sala 1931ê desthilata Keyaniya Yekbûyî ya ji bo Awistralyayê di asta federal de bêyî razîbûna Awistralyayê qanûnan derxîne, bi dawî kiriye. Awistralyayê vê qanûnê di sala 1942an de pejirandiye lê ew ji bo piştrastkirina derbasdariya qanûnên ku di dema Şerê Cîhanê ya Duyem de hatine derxistin, berê ku ev qanûn were pejirandin ji sala 1939an ve ketibû meriyetê.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;

Herêma paytexta Awistralyayê di sala 1911ê de wekê cihê paytexta federal a pêşerojê ya Kanberra hatiye damezrandin. Dema ku ev herêm di bin avakirinê de bû, Melbourne ji 1901ê heta 1927an wekê paytexta demkî maye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://muse.jhu.edu/verify?url=%2Farticle%2F722852&amp;r=681172 |sernav=Project MUSE -- Verification required! |malper=muse.jhu.edu |roja-gihiştinê=2026-02-13 |doi=10.1353/vpr.2019.0003 }}&lt;/ref&gt; Herêma Bakur di sala 1911an de ji kontrola Awistralyaya Başûr derbasê kontrola hevalbendiya welatan bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yan |pêşnav=Shu-chuan |tarîx=2019 |sernav=&quot;Kangaroo Politics, Kangaroo Ideas, and Kangaroo Society&quot;: The Early Years of Melbourne Punch in Colonial Australia |url=https://doi.org/10.1353/vpr.2019.0003 |kovar=Victorian Periodicals Review |cild=52 |hejmar=1 |rr=80–102 |doi=10.1353/vpr.2019.0003 |issn=1712-526X }}&lt;/ref&gt; Awistralyayê di sala 1905an de rêveberiya Herêma Papua (ku berê koloniyeke brîtanî bû) û di sala 1920an de jî rêveberiya Herêma Gîneya Nû (berê Gîneya Nû ya Alman) girtin ser xwe. Herdu di sala 1949an de wekê Herêma Papua û Gîneya Nû hatine yek kirin û di sala 1975an de ji Awistralyayê serxwebûn bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://austlii.edu.au/cgi-bin/viewdoc/au/journals/UNSWLawJl/2009/3.html |sernav=McDermott, Peter M --- &quot;Australian Citizenship and the Independence of Papua New Guinea&quot; [2009] UNSWLawJl 3; (2009) 32(1) UNSW Law Journal 50 |malper=austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-02-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240208072215/https://austlii.edu.au/cgi-bin/viewdoc/au/journals/UNSWLawJl/2009/3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Darwin 42.jpg|thumb|Bombebarana Darwinê di sala 1942an de, yek ji zêdetirî 100 êrîşên hewayî yên japonî ya li ser Awistralyayê di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de pêk hatiye]]
Di sala 1914an de, Awistralya beşdarî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] bû û beşdarî şerên li gelek çeperên şer bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.awm.gov.au/articles/atwar/first-world-war |sernav=First World War 1914–18 {{!}} Australian War Memorial |malper=www.awm.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-13 }}&lt;/ref&gt; Ji 324.000 leşkerên ku li derveyî welêt xizmet kirine, nêzîkî 60.000 ji wan leşkeran di şer de jiyana xwe jidest dane û 152.000ên din jî birîndar bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Great War and its aftermath, 1914–22 |paşnav=Garton |pêşnav=Stephen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-11-05 |rr=39–63 |isbn=978-1-107-44575-8 |url=https://doi.org/10.1017/cho9781107445758.033 |paşnav2=Stanley |pêşnav2=Peter }}&lt;/ref&gt; Gelek awistralî têkçûna Milê Artêşa Awistralya û Zelanda Nû (ANZAC) li Gallipoli di sala 1915an de wekê &quot;vaftîzma agir&quot; dibînin ku nasnameya neteweya nû yê Awistralyayê ava kiriye.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://anzacportal.dva.gov.au/wars-and-missions/ww1/personnel/anzac-legend |sernav=The Anzac legend |malper=Anzac Portal |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Department of Veterans' Affairs; address=21 Genge St, Civic/Canberra City, ACT 2601; contact=+61 2 6289 1133; email=education@dva.gov.au }}&lt;/ref&gt; Destpêka kampanyayê her sal di Roja Anzacê de tê bîranîn, dîrokeke ku bi Roja Awustralyayê re wekê roja herî girîng a neteweyî reqabetê dike.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to Australian military history |weşanger=Oxford Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-19-551784-2 |çap=2 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Dennis |pêşnavê-edîtor=Peter |series=Oxford reference online premium }}&lt;/ref&gt;

Ji 1939 heta 1945an, Awistralya tevlî Şerê Cîhanî ya Duyem bûye. Hêzên çekdar ên Awistralyayê li qadên şer ên [[Okyanûsa Mezin|Pasîfîk]], [[Ewropa]], [[Deryaya Navîn]] û li Rojhilata Navîn şer kirine.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt; Şoka têkçûna Brîtanyayê li Singapûrê di sala 1942an de û di demek kurt de bombebarana Darwin û êrîşên din ên Japonî li ser axa Avusturalyayê, bûye sedema baweriyeke berfireh li Awistralyayê ku dagirkirina japonî nêzîk e û veguherînek ji [[Keyaniya Yekbûyî]] ji bo [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] wekê hevalbend û hevkarê ewlehiyê yê sereke yê Awistralyayê ye.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Ji sala 1951ê vir ve, Awistralya li gorî peymana ANZUSê bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re hevalbend e.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;

=== Serdema hevdem ===
[[Wêne:Dutch Migrant 1954 MariaScholte=50000thToAustraliaPostWW2.jpg|thumb|çep|Di sala 1954an de koçberên ku piştî şer ku ji Ewropayê gihîştin Awistralyayê]]
Di sê dehsalên piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de, Awistralyayê di asta jiyanê, di demên vala û di demên geşedanan de di warê standardiya jiyanê de pêkanîneke girîng dîtiye.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt; Hikûmetan pêlek mezin a koçberiyê ji seranserê Ewropayê teşwîq welat kirine û ev koçber wekê &quot;awistralyayên nû&quot; hatine binavkirin. Ev koçberiya zêde ji bo awistralyayan bi slogana &quot;nifûs bibe an jî bimire&quot; hatiye rewakirin.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;

Awistralya di dema [[Şerê Sar]] de endamek Bloka Rojava bû ku di salên 1950î de beşdarê Şerê Koreyê û Rewşa Awarte ya Malayayê û ji sala 1962 heta sala 1973an jî beşdarê [[Şerê Viyetnamê]] bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Fighting Australia's cold war: the nexus of strategy and operations in a multipolar Asia, 1945-1965 / edited by Peter Dean and Tristan Moss |weşanger=Australian National University Press |tarîx=2021 |isbn=978-1-76046-483-7 |cih=Acton ACT, Australia |paşnavê-edîtor=Dean |pêşnavê-edîtor=Peter J. |paşnavê-edîtor2=Moss |pêşnavê-edîtor2=Tristan |paşnavê-edîtor3=Australian National University Press }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.awm.gov.au/articles/event/vietnam |sernav=Vietnam War 1962–75 {{!}} Australian War Memorial |malper=www.awm.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}&lt;/ref&gt; Aloziyên ji metirsiya bandora komunîst li ser civakê bûye sedema hewldanên bêserketî yên hikûmeta Menzies ya ji bo qedexekirina [[Partiya Komunîst a Awistralyayê]] û di sala 1955an de bûye sedema parçebûnek dijwar ê di Partiya Kedê de.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;

Di encama referandûmeke sala 1967an de hikûmeta federal desthilata derxistina qanûnan di derbarê awistraliyên aborjîn de bi dest xistiye û awistraliyên aborjîn bi tevahî di hêjmara nifûsê de cih girtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aboriginal Australians: a history since 1788 |paşnav=Broome |pêşnav=Richard |weşanger=Allen &amp; Unwin |tarîx=2019 |isbn=978-1-76052-821-8 |çap=5 |cih=Crows Nest }}&lt;/ref&gt; Mafên erdê yên berê-kolonyal (ku li Awistralyayê wekê sernavê milkê xwemalî hatiye binavkirin) dema ku [[Dadgeha Bilind a Awistralyayê]] di Mabo v Queensland (Hejmar 2) de biryar daye ku Awistralya di dema niştecihbûna [[ewropî]] de terra nullius ('erd ne ya kesî') nebûye, cara yekem di qanûnê de hatine nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/australian-politics-explainer-the-mabo-decision-and-native-title-74147 |sernav=Australian politics explainer: the Mabo decision and native title |malper=The Conversation |tarîx=2017-04-26 |roja-gihiştinê=2026-02-14 |ziman=en-US |paşnav=Galloway |pêşnav=Kate }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Radical Title and Unalienated Land Post-Mabo |weşanger=Hart Publishing |isbn=978-1-4742-0201-5 |url=https://doi.org/10.5040/9781474202015.ch-004 }}&lt;/ref&gt;

Piştî betalkirina bermahiyên dawî yên siyaseta Awistralyaya Spî ya di sala 1973an de&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.border.gov.au/about/corporate/information/fact-sheets/08abolition |sernav=Fact sheet – Abolition of the 'White Australia' Policy |malper=www.border.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; demografî û çanda Awistralyayê wekê encameke pêla mezin û berdewam a koçberiya ne-ewropî ku bi piranî ji Asyayê bûn, guheriye.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt; Di dawiya sedsala 20an de, têkiliyên siyaseta derve bi welatên din ên Asya-Pasîfîkê re jî zêdetir bûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; Qanûnên Awistralyayê ya sala 1986an têkiliyên destûrî yên mayî yên di navbera Awistralya û [[Keyaniya Yekbûyî]] de qut kirine ku di heman demê de monarşî di kapasîteya xwe ya serbixwe de wekê [[Şahbanûya Awistralyayê]] de maye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.foundingdocs.gov.au/item-did-32.html |sernav=Documenting Democracy |malper=www.foundingdocs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Senate/Powers_practice_n_procedures/pops/pop48/battlesovereignty |sernav=Anne Twomey† &quot;The States, the Commonwealth and the Crown—the Battle for Sovereignty*&quot; |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House, Canberra, ACT, 2600; contact=+61 2 6277 7111; |roja-arşîvê=2022-09-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220909014023/https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Senate/Powers_practice_n_procedures/pops/pop48/battlesovereignty |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di referandûma destûrî ya sala 1999an de, ji %55ê hilbijêran hilweşandina monarşiyê û çêbûna komarparêziyê red kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://moadoph.gov.au/explore/democracy/1999-republic-referendum |sernav=1999: Republic Referendum - Australian Referendum Recap |malper=moadoph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}&lt;/ref&gt;

Piştî êrîşên 11ê îlonê ya li hemberê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Awistralya ji sala 2001ê heta 2021ê beşdarê [[Şerê Afganistanê]] û ji sala 2003an heta 2009an jî beşdarê [[Şerê Iraqê]] bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.awm.gov.au/articles/event/afghanistan |sernav=Post 9/11, Afghanistan and Iraq {{!}} Australian War Memorial |malper=www.awm.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}&lt;/ref&gt; Têkiliyên bazirganî yên welêt di sedsala 21an de her ku çûye ber bi [[Asyaya Rojhilat|rojhilatê Asyayê]] ve çûye û Çîn bi rêjeyek mezin bûye hevkarê bazirganî yê herî mezin ê welat.

Di bersiva pandemiya [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] de, ji adara sala 2020an pê ve, hikûmetên Federal, eyalet û herêman qedexeyên derketina derve û qedexeyên din ên li ser kombûnên giştî û tevgerê li seranserê sinorên neteweyî û eyaletan hatiye bikar anîn. Piştî belavkirina derzîkirinên di sala 2021ê de, ev qedexe hêdî hêdî hatin sivikkirin. Di cotmeha sala 2023an de, Awistralyayê ragihandiye ku COVID-19 êdî bûyerek nexweşiyeke vegirtî ya bi girîngiya neteweyî nîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2020 |sernav=The Commonwealth Pharmacists Association's global response to COVID-19 |url=https://doi.org/10.1211/pj.2020.20207983 |kovar=The Pharmaceutical Journal |doi=10.1211/pj.2020.20207983 |issn=2053-6186 }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
=== Taybetmendiyên giştî ===
[[Wêne:Reliefmap of Australia.png|thumb|Nexşeya topografîk a Awistralyayê (keska tarî bilindahiya herî nizm û qehweyîya tarî jî bilindahiya herî bilind nîşan dide).]]
Awistralya ji parzemîna sereke ya Awistralyayê, girava Tazmanya, gelek giravên piçûk ên deryayî û deverên dûr ên deryayî yên Giravên Ashmore û Cartier, Girava Noelê, Giravên Kokosê (Keeling), Giravên Deryaya Koralê, Giravên Heard û McDonaldê û Girava Norfolkê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://web.archive.org/screenshot/https://www.ga.gov.au/scientific-topics/national-location-information/dimensions/remote-offshore-territories |sernav=&quot;Remote Offshore Territories&quot; |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}&lt;/ref&gt; Awistralya jî îdîa dike ku ji sedî 42ê Antarktîkayê wekê axa Antarktîk a Awistralyayê ye lê ev îdîa tenê ji aliyê çar welatên din ve hatiye nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Scott |pêşnav=Shirley V. |tarîx=2021 |sernav=THE IRRELEVANCE OF NON-RECOGNITION TO AUSTRALIA'S ANTARCTIC TERRITORY TITLE |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-and-comparative-law-quarterly/article/irrelevance-of-nonrecognition-to-australias-antarctic-territory-title/395CC47418FA66136D0AF5F46DF4C9C2 |kovar=International &amp; Comparative Law Quarterly |ziman=en |cild=70 |hejmar=2 |rr=491–503 |doi=10.1017/S0020589321000051 |issn=0020-5893 }}&lt;/ref&gt;

Awistralyaya sereke di navbera hêlîpan 9° û 44° başûr û hêlîlar a 112° û 154° rojhilat de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ga.gov.au/scientific-topics/national-location-information/dimensions/area-of-australia-states-and-territories |sernav=Area of Australia - States and Territories |malper=Geoscience Australia |tarîx=2014-06-27 |roja-gihiştinê=2026-02-14 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Geoscience }}&lt;/ref&gt; Awistralya ku bi Okyanûsên Hindî û Pasîfîk hatiye dorpêçkirin, bi deryayên Arafura û Tîmorê ve ji Asyayê veqetandiye, Deryaya Koralê li peravên Queenslandê ye û Deryaya Tazmanê jî di navbera Awistralya û Zelanda Nû de ye. Refê mezin ê astengdar ku mezintirîn refê mercanên cîhanê, bi dûriyek kurt li perava bakurê rojhilat e û zêdetirî 2.300 km dirêj dibe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia }}&lt;/ref&gt;

Parzemîna sereke biçûktirîn parzemîna cîhanê ye û welat ji aliyê rûbera giştî ve şeşem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Awistralya carinan wekê girava herî mezin a cîhanê hatiye hesibandin û pir caran wekê &quot;parzemîna giravê&quot; hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;Henderson2016&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The geology of Australia |paşnav=Henderson |pêşnav=R. A. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2016 |isbn=978-1-107-43241-3 |çap= |cih=Port Melbourne, VIC, Australia |paşnav2=Johnson |pêşnav2=David }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Welat xwediyê 35.877 km perava deryayî ye (ji xeynî hemî giravên deryayî) û di heman demê de Awistralya îdîaya herêmeke aborî ya taybet a 8.148.250 kîlometreçargoşe dike.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Ev herêma aborî ya taybet axa Antarktîk a Awistralyayê nagire nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ga.gov.au/education/geoscience-basics/dimensions/oceans-seas.jsp |sernav=Oceans and Seas - Geoscience Australia |malper=www.ga.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 |paşnav=corporateName=Department of Industry, Tourism &amp; Resources, Geoscience Australia;jurisdiction=Commonwealth of Australia; contact=Web Manager, GPO Box 378 Canberra ACT Australia 2601, +61 2 6249 9111; email=http@ga.gov.au }}&lt;/ref&gt;

Piraniya Awistralyayê xwedî avhewayeke hişk an nîv-hişk e.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Di sala 2021ê de, ji %10ê çêrehgeh û zozanên mayînde yên cîhanê li Awistralyayê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2023 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2023 |isbn=978-92-5-138262-2 |ziman=en |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cc8166en |doi=10.4060/cc8166en }}&lt;/ref&gt; Qada daristanî ya welat nêzîkî ji %17ê rûbera erdê Awistralyayê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://openknowledge.fao.org/server/api/core/bitstreams/a6e225da-4a31-4e06-818d-ca3aeadfd635/content |sernav=Wayback Machine |malper=openknowledge.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-15 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fra-data.fao.org/assessments/fra/2020/AUS/home/overview/ |sernav=FRA Platform {{!}} Global Forest Resources Data {{!}} Food and Agriculture Organization of the United Nations |malper=fra-data.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-15 }}&lt;/ref&gt; Parzemîna Awistralyayê bi kêmanî jî be deşt e ku bilindahiya deştê ya navînî 325 metre bilind e û asta mayî ya bilindahî ya welat 870 metre ye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Rêzeçiyayên Mezin ên Dabeşkirinê li seranserê piraniya rojhilatê Awistralyayê dirêj dibe ku deştên navendî ji bilindahiyên rojhilat vediqetîne.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ga.gov.au:80/education/geoscience-basics/landforms/highest-mountains.html |sernav=Highest Mountains |malper=www.ga.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en-AU |paşnav=Australia |pêşnav=c\=AU\;o\=Australia Government\;ou\=Geoscience }}&lt;/ref&gt; Çiyayê Kosciuszko bi bilindahiya 2.228 m bilindtirîn çiyayê parzemînê ye. Bilindtirîn çiyayê derveyî parzemînê Mawson Peak in ku bi 2.745 m li Girava Heardê ye û li Herêma Antarktîk a Awistralyayê, çiyayên herî bilind ên din Çiyayê McClintock û Çiyayê Menziesê ye ku bi rêzê ve 3.492 m û 3.355 m bilind in.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

Murray-Darling sîstema çemê sereke yê Awistralyayê ye ku piraniya axa hundirîn a New South Wales û başûrê Queenslandê ber bi gola Alexandrina û deryaya Başûrê Awistralyayê ve diherike. Her wiha li navend û rojavayê Awistralyayê sîstemên çemên peravê yên biçûktir hene ku sîstemên avdana hundirîn ên wekê sîstema gola Eyre û sîstemên golên şor jî hene.&lt;ref name=&quot;Henderson2016&quot;/&gt; Çemên Awistralyayê di nav hemî parzemînên din de xwedî rêjeya herî kêm a herîkîna avê ya deryayê ne. Profîla hişk û deşta sereke ya parzemînê dibe sedema ku çemên li parzemînê hêdî diherikin û di encamê de xwê li ser erdê kom dibin.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Şorbûna avê bandorek neyînî li ser axa Awistralyayê çêdike ku bi navînî li gorî standardên cîhanê, ji aliyê berhemên xwarinê ve xizan e.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;

Nifûsa Awistralyayê li peravên deryayê kom bûye. Nêzîkî ji %95ê nifûsê di nav 100 km yê ji peravê de dijî ku rêje li navînîya cîhanê ji %39 ye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Rêjeya belavbûna nifûsa Awistralyayê li ser yek km² 3,5 kes e ku ev rêjeya herî kêm a cîhanê ye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Lêbelê li bajarên li ser perava nerm a başûrê rojhilat kombûneke mezin a nifûsê heye û rêjeya belavbûna nifûsê li navenda Melbourne li ser yek km² 38 kes e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |sernav=Regional population, 2023-24 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-03-27 |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Jeolojî ===
[[Wêne:Ausgeolbasic.jpg|thumb|Li gorî temenan, herêmên jeolojîk ên bingehîn ên Awistralyayê.]]
Awistralya ku berê beşek ji superparzemînên [[Rodînya]] û beşek ji [[Gondwana]] bû ku nêzîkî 35 milyon sal berê bi tevahî ji Antarktîkayê veqetiya û ber bi bakur ve çûye.&lt;ref name=&quot;Henderson2016&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kennett2018&quot;/&gt; Dema ku [[Serdema Dawî ya Qeşayê]] bi dawî bûye, bilindbûna asta deryayê nêzîkî 8.000 sal berê parzemîna Awistralya ji [[Nû Gîne]] û nêzîkî 6.000 sal berê ji Tazmanyayê veqetandiye.&lt;ref name=&quot;Kennett2018&quot;/&gt;

Awistralya bi temamî di nav plakaya tektonîk a Awistralyayê de cih digire. Beşa sereke ji aliyê jeolojîk ve bi qismî aram e, çêbûna çiyayî yên mezin kêm in, volkanên çalak an jî şikestekên tektonîk kêm in.&lt;ref name=&quot;Henderson2016&quot;/&gt; Lêbelê, plakaya Awistralyayê salane bi leza nêzîkî 6 heta 7 santîmetre ber bi bakurê rojhilat ve diçe û niha bi plakaya Ewrasyayê û plakaya Pasîfîkê re li hev dikeve.&lt;ref name=&quot;Kennett2018&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian continent: a geophysical synthesis |paşnav=Kennett |pêşnav=Brian |weşanger=ANU Press and Geoscience Australia |tarîx=2018 |isbn=978-1-76046-246-8 |cih=Acton, A.C.T |kesên-din=Australian National University Press, Geoscience Australia |paşnav2=Blewett |pêşnav2=Richard |paşnav3=Chopping |pêşnav3=Richard }}&lt;/ref&gt; Zextên navtektonîk ên ku ji ber vê tevgerê çêdibin, ji bo girseyeke bejahî yê ku ji aliyê jeolojîkî ve sekan ew, dibin sedema çalakiyek sîsmîk a bi qismî ku ji bo vê girseya sekan zêde ye. Di navbera salên 1901 û 2017an de 18 erdhejên bi momenta ji 6 pileyî mezintir çêbûne.&lt;ref name=&quot;Kennett2018&quot; /&gt; [[Erdheja Newcastle]] ya sala 1989an li Awistralyayê bûye sedema mirina 13 kesan ku ev jî erdheja herî mezin ê li Awistralyayê bû.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The geology of Australia |paşnav=Henderson |pêşnav=R. A. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2016 |isbn=978-1-107-43241-3 |çap= |cih=Melbourne Cambridge |paşnav2=Johnson |pêşnav2=David }}&lt;/ref&gt; Heta 4.600 sal berê li rojhilatê parzemînê volkanên çalak hebûn û ev yek di navên cihên aborjîn û çîrokên afirandinê de derbas dibe.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian Continent: A Geophysical Synthesis |paşnav=Kennett |pêşnav=B. L. N. |weşanger=ANU Press |tarîx=2018 |isbn=978-1-76046-246-8 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnav2=Chopping |pêşnav2=Richard |paşnav3=Blewett |pêşnav3=Richard }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de çalakiyên volkanî li [[Girava Heardê]] û [[Giravên McDonaldê]] ên dûr çêdibe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;

Qalikê parzemînî ya Awistralyayê di sê çerxan de ji kratonên arkeyayî yên herî kevin ên li rojava heta formasyonên orojenîk ên ciwantir ên li rojhilat (ku nêzîkî 541 milyon heta 252 milyon sal berê hatine avakirin) hatiye afirandin.&lt;ref name=&quot;:12&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Henderson2016&quot;/&gt; Kevirên li ser rûyê Awistralyayê ya herî kevin ji serdema arkeyan ne. Hinek ji wan keviran li rojavayê Awistralyayê ji 3,7 milyar salê kevintir in û kevirên din jî li başûrê Awistralyayê ji 3,1 milyar salê kevintir in. Krîstalên zîrkonê yên herî kevn ên li ser erdê ku dîroka wan vedigere 4,4 milyar sal berê ku li rojavayê Awistralyayê hatine dîtin. Lêbelê nêzîkî ji %80ê Awistralyayê bi kevirên rûniştî û regolît ve hatiye nixumandin ku temenê wan ji 250 milyon salê kêmtir in.&lt;ref name=&quot;Kennett2018&quot;/&gt;

=== Avhewa ===
[[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 AUS 1991–2020.svg|thumb|çep|Cûreya avhewaya ya Köppen a Awistralyayê]]
Avhewaya Awistralyayê ji tropîkal a şil li bakurê rojhilat û bakurê rojava heta û heta avhewaya ziwa ya li navendê diguhere. Hewaya welat li başûrê peravê nerm û şil e, zivistanan cemidî ye û li çiyayên bilind ên başûrê rojhilat û Tazmaniyayê di mehên zivistanan de berf heye.&lt;ref name=&quot;:11&quot;/&gt; Avhewa Awistralyayê ji &quot;helîpana hespan&quot; bi bandor dibe ku mêla avhewayê heye ku şert û mercên ziwa bi xwe re bîne. Bi tevahî parzemîna Awistralyayê parzemîna herî hişk a niştecîbûyî ye ku bi navînî barîna salane 470 mîlîmetre ye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Nêzîkî %70ê welat hişk an nîv-hişk e û nêzîkî ji %18 rûbera erdê jî çol e.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ga.gov.au/education/geoscience-basics/landforms/deserts.html |sernav=Deserts |malper=www.ga.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en-AU |paşnav=Australia |pêşnav=c\=AU\;o\=Australia Government\;ou\=Geoscience }}&lt;/ref&gt;

Her wiha avhewa ji aliyê sîstemên cûrbecûr ve wekê El Nino-Oscilasyona Başûr, Dîpola Okyanûsa Hindî û Moda Alîkî ya Başûr bi bandor dibe.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://web.archive.org/screenshot/http://www.bom.gov.au/state-of-the-climate/ |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-15 }}&lt;/ref&gt; Li Awistralyayê di nav salan de û di navbera salan de guherînek neasayî di baranê de heye ku pir caran dibe sedema ziwabûn û lehiyan. Bahoz û barana berfireh li Awistralyaya tropîkal zêde ne. Mûsona havînê baraneke girîng li bakurê Awistralyayê tîne û pergala zexta nizm dibe sedema barana zivistanê ya başûr. Herêmên herî germ li bakurş rojavayê welat û herêmên herî sar jî li başûrê rojhilat in. Di mehên havînan de rewşa şewata daristanan li başûrê Awistralyayê gelemper e.&lt;ref name=&quot;Henderson2016&quot;/&gt;

Guherîna avhewayê ji ber zêdebûna emîsyonên gazên serayê bûye sedema bilindbûna germahiya Awistralyayê ku ji sala 1910an vir ve 1.5&amp;nbsp;°C germahî bilind bûye ku bûye sedema germahiya zêde û baranên giran. Ji salên 1970an vir ve li başûrê Awistralyayê baran ji meha nîsanê heta meha cotmehê kêm bûye û ji salên 1950î vir ve dansala şewata daristanan dirêj bûye. Ji salên 1970î vir ve li bakurê Awistralyayê baran zêde bûye. Ji sala 1982an vir ve hejmara bahozên tropîkal kêm bûye û ji dawiya salên 1950yan vir ve berfa çiyayî kêm bûye. Asta deryayê li dora Awistralyayê bilind dibe û asîda di okyanusên li derdora Awistralyayê zêde bûye.&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot; caption=&quot;Dîmenên biyoklîmatîk ên Awistralyayê&quot;&gt;
Wêne:Gunbarrel Hwy, Gibson Desert Nature Reserve, Western Australia, Australia.June2017.IMG1228.jpg|Çola Gibsonê
Wêne:Rainforest Regenwald Australia (22865104000).jpg|Parka neteweyî ya Daintree
Wêne:Charlotte Pass 2008.jpg|Alpên Awistralyayê
Wêne:Yellow Waters (8602004999).jpg|Parka neteweyî ya Kakaduyê
Wêne:Mount Ginini - Namadgi National Park - 2.jpg|Parka neteweyî ya Namadgiyê
&lt;/gallery&gt;

=== Pirrengiyabiyo ===
[[Wêne:Koala climbing tree.jpg|thumb|Koala ku ajalekî berbelavê li Awistralyayê ye]]
Awistralya yek ji 17 welatên herî pirreng ên mezin ê cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Evans |pêşnav=Megan C. |paşnav2=Watson |pêşnav2=James E. M. |paşnav3=Fuller |pêşnav3=Richard A. |paşnav4=Venter |pêşnav4=Oscar |paşnav5=Bennett |pêşnav5=Simon C. |paşnav6=Marsack |pêşnav6=Peter R. |paşnav7=Possingham |pêşnav7=Hugh P. |tarîx=2011 |sernav=The Spatial Distribution of Threats to Species in Australia |url=https://academic.oup.com/bioscience/article-lookup/doi/10.1525/bio.2011.61.4.8 |kovar=BioScience |ziman=en |cild=61 |hejmar=4 |rr=281–289 |doi=10.1525/bio.2011.61.4.8 |issn=1525-3244 }}&lt;/ref&gt; Ji ber îzoleya xwe ya erdnîgarî ya dirêj, piraniya biyotaya Awistralyayê bêhempa ye.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Austral ark: the state of wildlife in Australia and New Zealand |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2015 |isbn=978-1-107-03354-2 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Stow |pêşnavê-edîtor=Adam |paşnavê-edîtor2=Maclean |pêşnavê-edîtor2=Norman |paşnavê-edîtor3=Holwell |pêşnavê-edîtor3=Gregory I. }}&lt;/ref&gt; Nêzîkî ji %94ê amfîbîyan, ji %93ê xezende û riwekên kulîlkdar, ji %69ê memikdaran û ji %46ê çûkên welatên endemîk in.&lt;ref name=&quot;:10&quot;/&gt; Awistralya xwedî cûrbecûr ekosîsteman e ku ji wan 89 herêm û 419 jêrherêm di çarçoveya biyoherêmên Awistralyayê de hatine nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/land/nrs/science/ibra/australias-bioregion-framework |sernav=Australia's bioregion framework - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Li gorî daneyên çileya sala 2025an de 168.386 cureyên bi navkirî di lîsteya cureyên neteweyî ya Awisturalyayê de hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://test-web.biodiversity.org.au/nsl/stats |sernav=Statistics - Australian National Species List |malper=test-web.biodiversity.org.au |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2025-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250228050842/https://test-web.biodiversity.org.au/nsl/stats |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Lêbelê hatiye texmînkirin ku ji %70ê cureyên Awistralyayê nehatine keşifkirin û dabeşkirin û dibe ku 600.000 cureyên xwemalî yên Awistralyayê hebin.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://soe.dcceew.gov.au/sites/default/files/2022-07/soe2021-biodiversity.pdf |sernav=Australia state of the environment 2021: biodiversity }}&lt;/ref&gt; Bi gelemperî, zanîna li ser cureyên movikdar û riwekên kulîlkdar ji zanîna li cureyên nemovikdar û kiyarkan çêtir e. Hatiye texmînkirin ku ji %10 kêmtir ji kiyark û kêzikên Awistralyayê nav li wan hatine danîn.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;

Nêzîkî ji %10ê cureyên nebatan ên ku li cîhanê têne zanîn li Awistralyayê hatine dîtin.&lt;ref name=&quot;:9&quot;/&gt; Gelek ji van li gorî avhewaya hişk, barîna guherbar û axa kêm-berhem adapte bûne. Li Awistralyayê nêzîkî ji %10ê cureyên xezalan ên cîhanê yên naskirî hene. Çol û daristanên şivikî erdê ziwa nêzîkî ji %70ê parzemînê vedigirin. Darên wekê akasya, banksiya û okalîpt li piraniya Awistralyayê belav bûne. Gelek nebat pelên wan hişk û temendirêj in û di warê karbonê de dewlemend ew kêm xurdemenî ne û ji bo şewatên daristanan baş adapte ne.&lt;ref name=&quot;Stow2015&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Austral ark: the state of wildlife in Australia and New Zealand |paşnav=Stow |pêşnav=Adam |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2015 |isbn=978-1-107-03354-2 |cih=Cambridge (GB) |paşnav2=Maclean |pêşnav2=Norman |paşnav3=Holwell |pêşnav3=Gregory L. }}&lt;/ref&gt;

Nêzîkî ji sêyan didu yê ji 330 cureyên ajalên bi kîsik ên cîhanê ajalên xwemaliyên Awistralyayê ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/learn/species-identification/ask-an-expert/what-is-a-marsupial/ |sernav=What is a marsupial? |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Memikên plasentayî yên Awistralyayê (bi piranî Perçemk û Mişk) jî hema hema ji %47ê cureyên memikên bejayî yên cîhanê pêk tînin.&lt;ref name=&quot;:10&quot;/&gt; Li Awistralyayê nêzîkî ji %10ê cureyên xezalan ên cîhanê ya naskirî hene.&lt;ref name=&quot;:9&quot;/&gt; Herwiha nêzîkî 320.500 cureyên bêmovik hene ku ji wan kêzik refa herî zêde ne û ji ji %75 zêdetir ji tevahiya cureyên ajalan pêk tînin.&lt;ref name=&quot;:9&quot;/&gt; Li Awistralyayê zêdetirî 15.000 cureyên kiyarkên naskirî hene û dibe ku bi deh hezaran cureyên din jî hebin.&lt;ref name=&quot;:9&quot;/&gt;

Jiyana kovî ya Awistralyayê gelek adapteyî ku li gorî jîngehê dikare xwe abapte bike. Ji ber ku pelên piraniya nebatan ji aliyê xurdemeniyan ve kêm in, li Awistralyayê rêjeyek bilind ji çûk, kêzik û kîsikdarên wekê Kurebeşk heye ku bi hingiv û polenê xwedî dibin. Koala îstîsnayek e ku xwarina pelên okalîptusê xwe xwedî dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/blog/science/world-first-mapping-of-complete-koala-genome-brings-hope-for-the-icons-future/ |sernav=World-first mapping of complete Koala genome brings hope for the icon's future |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;/&gt; Floraya kêmxurî û barîna guherbar a berfê di heman demê de ji bo ajalên ku hewcedariyên wan ên enerjiyê kêmtir in, guncaw e ku di nav wan de mar, gumgumok û kîsikdarên bazdanê ya wekê kanguru û wallaby heye. Lêbelê delîlên pêşketina hevgirtî ya kîsikdarên Awistralyayê û memikdarên plasentayê yên parzemînanên din ên ku di jîngehên wekhev de dijîn hene. Wek mînak pilingên Tazmanyayê (thylacine) ya nemabûyî bi gurê plasentayî, koremişkên kîsikdar bi koremişkên zêrîn ên Afrîkayê û mişkên bazdanê bi goştxwerên bazdanê yên herêmên din ên hişk re dişibiyan hev.&lt;ref name=&quot;Stow2015&quot;/&gt;

Nêzîkî 46 hezar sal berê li Awistralyayê, tevî megafaunaya wê, gelek cureyên movikdaran tune bûn û li ser rola çalakiyên mirovan û guherîna avhewayê di van tunebûnan de nîqaşeke zanistî ya berdewam heye. Kêmbûna rêjeya jidayikbûna piling û cinewirê tazmanî li vê giravê li dora 4.000 heta 5.000 sal berê de bi guhertinên li ser parzemînê re jî lihevhatî ye ku di nav de zêdebûna nifûsa mirovan, anîna dingoyan û bi karanîna zêdetir a agir û teknolojiyên nû û amûrên kevirî yên nû heye.&lt;ref name=&quot;:10&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/learn/animals/mammals/dingo/ |sernav=Dingo |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Di du sedsalên borî de Awistralyayê li gorî parzemînên din zêdetir cureyên xwe yên memikan winda kiriye. Bi tevahî, 100 cureyên Awistralyayê wekê nemabûyî an jî di xwezayê de nemabûyî hatine lîste kirin. Di hezîrana 2021ê de, ji aliyê hikûmetên Awistralyayê ve zêdetirî 1.000 cureyên ajal û nebatan wekê di bin xetereyê de an jî di bin xetereya krîtîk de hatine lîste kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://soe.dcceew.gov.au/sites/default/files/2022-07/soe2021-biodiversity.pdf |sernav=Murphy &amp; van Leeuwen 2021 }}&lt;/ref&gt; Gefên sereke yên li ser cureyên di bin xetereyê de guhertina rûerdê, têkçûna ekosîstemê, cureyên hatine anîn ên wekê pisîka kovî û rovî yê sor û guherîna avhewayê ye.&lt;ref name=&quot;:10&quot;/&gt;

Qanûna parastina jîngehê û parastina cûrbecûrîya biyolojîk a federal a sala 1999an çarçoveya qanûnî ye ku ji bo parastina cureyên di bin gefê de hatiye derxistin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/epbc |sernav=Environment Protection and Biodiversity Conservation Act 1999 (EPBC Act) - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sîstema rezervê ya neteweyî tora deverên parastî yên Awistralyayê ye. Di 30ê hezîrana 2022an de, ew zêdetirî ji %22 ji girseya bejahî ya Awistralyayê vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/land/nrs |sernav=National Reserve System - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Stratejiya Awistralyayê ji bo xwezayê ya salên 2024–2030 plana neteweyî ya biyolojîkî ye ku armanc dike ku windabûna biyolojîkî li Awistralyayê heta sala 2030an berevajî bike û erkên wîlayetê yên di bin peymana Neteweyên Yekbûyî ya li ser cûrbecûrîya biyolojîkî û peymanên din ên navneteweyî de bicîh bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/biodiversity/conservation/publications/australias-strategy-for-nature |sernav=Australia’s Strategy for Nature 2024–2030 - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/biodiversity/international/un-convention-biological-diversity |sernav=UN Convention on Biological Diversity - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
== Rêveberî û siyaset ==
[[Wêne:Canberra (AU), Parliament House -- 2019 -- 1746.jpg|thumb|çep|Parlamentoya Avusturalyayê li Kanberra, ACT (herêma paytexta Awistralyayê)]]
Awistralya monarşiyeke destûrî, demokrasiyeke parlemanî û federasyoneke.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/how-parliament-works/system-of-government/australian-system-of-government |sernav=Australian system of government - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Welat ji federasyonê di sala 1901ê vir ve destûra xwe ya bingehîn a bi piranî neguhertiye û ligel pergaleke siyasî ya lîberal û demokratîk a stabîl parastiye. Ew yek ji kevintirîn federasyonên cîhanê ye ku tê de desthilat di navbera hikûmetên federal û parêzgehan de hatiye dabeş kirin. Sîstema hikûmetê ya Awistralyayê hêmanên ku ji sîstemên siyasî yên Keyaniya Yekbûyî (desthilatdariya yekgirtî, monarşiya destûrî û dîsîplîna partiyê ya bihêz) û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (federalîzm, destûreke nivîskî û du-kameralîzmeke bihêz bi senatoyekê ku dewlet tê de nûnertiya wekhev hene) hatine wergirtin, vedihewîne û di encamê de hîbrîdeke cuda çêbûye.&lt;ref name=&quot;Thompson1980&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=Elaine |tarîx=1980 |sernav=The ‘Washminster’ mutation |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00323268008401755 |kovar=Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=32–40 |doi=10.1080/00323268008401755 |issn=0032-3268 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/your-questions-on-notice |sernav=What is the Washminster system? - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Desthilata hikûmeta federal bi qismî di navbera sê koman ku hatiye dabeşkirin wiha ye:&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/how-parliament-works/system-of-government/separation-of-powers-parliament-executive-and-judiciary |sernav=Separation of powers: Parliament, Executive and Judiciary - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
* Zagonsazî: Parlamentoya du odeyan e ku ji monarş, senato û ji meclîsa nûneran pêk tê.
* Desteya birêveberinê: Hikûmeta Awistralyayê, bi serokatiya serokwezîr (serokê partî an koalîsyona ku di meclîsa nûneran de piraniya dengan digire), kabîneya wan a bijartî û wezîrên din; bi fermî ji aliyê parêzgarê giştî ve têne erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/australia/ |sernav=Australia - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-16 |roja-arşîvê=2021-01-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210109090604/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/australia/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* Dadwerî: Dadgeha bilind û dadgehên din ên federal e.

Piştî hilbijartina di 3ê gulana 2025an serokwezîr [[Anthony Albanese]] ji [[Partiya Karker]] a Awistralyayê hatiye hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-05-03 |sernav=Labor defies early polls to claim win as count continues |url=https://www.abc.net.au/news/2025-05-03/federal-election-anthony-albanese-wins/105247712 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Charles III wekê qiralê Awistralyayê hikum dike û li Awistralyayê ji aliyê parêzgarê giştî ve li ser asta federal û ji aliyê parêzgarên li ser asta eyaletan ve nûnertiya wî tê kirin ku li gorî beşa 63 ya destûra bingehîn û peymanê li gorî şîreta wezîrên xwe tevdigerin.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.gg.gov.au/governorgeneral/category.php?id=2 |sernav=Governor General of Australia ~ Governor-General's Role |malper=www.gg.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |paşnav=Governor General of Australia }}&lt;/ref&gt; Bi vî awayî di pratîkê de parêzgarê giştî wekê kesayetek qanûnî ji bo kiryarên serokwezîr û kabîneyê tevdigere. Di hinek rewşan de, parêzgarê giştî dikare hêzên cîgir bikar bîne: hêzên ku di nebûna şîreta wezîran de an jî berevajî wê têne bikar anîn. Dema ku ev hêz dikarin werin bikar anîn, ew bi peymanekê ve tê rêvebirin û çarçoveya wan a rast ne diyar e. Bikaranîna herî berbiçav a van hêzan, ji kar dûrxistina hikûmeta Whitlam di krîza destûrî ya 1975an de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aph.gov.au/library/pubs/rn/1997-98/98rn25.htm |sernav=The Reserve Powers of the Governor-General (Research Note 25 1997-98) |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |roja-arşîvê=2010-07-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100726170040/http://www.aph.gov.au/library/pubs/rn/1997-98/98rn25.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Li senatoyê (meclisa jorîn) 76 senator hene ku her yek ji eyaletan diwanzdeh senator û her yek ji herêmên sereke (herêma paytexta Awistralyayê û herêma bakur) du senator hene.&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/news/elections/ |sernav=Elections |malper=www.abc.net.au |tarîx=2026-02-15 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; 150 endamên meclîsa nûneran (meclîsa jêrîn) hene ku ji herêmên hilbijartinê yên yek-endamî, ku bi gelemperî wekê &quot;hilbijêr&quot; an &quot;kursî&quot; têne zanîn, têne hilbijartin ku li gorî nifûsê li eyaletan têne dabeş kirin û her yek ji eyaletan herî kêm pênc kursî garantî dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Parliamentary_departments/Parliamentary_Library/Research |sernav=Research |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House |pêşnav=Canberra }}&lt;/ref&gt; Heyama herî zêde yê meclisa jêrîn sê sal e lê ev ne diyar e û hikûmet bi gelemperî di 6 mehên beriya dema herî zêde de ji bo hilbijartinê meclisê hinek zû belav dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aph.gov.au/Parliamentary_Business/Committees/Joint/Completed_Inquiries/em/elect04/chapter7 |sernav=Chapter 7 Parliamentary terms |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House |pêşnav=Canberra }}&lt;/ref&gt; Hilbijartinên her du meclîsan bi gelemperî di heman demê de têne lidarxistin, senatorên ku heyamên wan şeşsalî ne, ji xeynî ji herêman ku heyamên wan ne sekan in lê bi çerxa hilbijartinê ya meclîsa jêrîn ve girêdayî ne, li hev dicivin. Bi vî awayî, ji 76 kursiyên li senatoyê tenê 40 kursî heya ku çerx bi hilweşandineke ducarî neyê qutkirin, ji bo her hilbijartinê têne veqetandin.&lt;ref name=&quot;:16&quot;/&gt;

Sîstema hilbijartinê ya Awistralyayê ji bo meclîsa nûneran û hemî hilbijartinên meclîsa jêrîn a eyalet û herêman (ji xeynî Tazmanya û ACT ku sîstema Hare-Clark bikar tînin) dengdana tercîhî bikar tîne. Senato û piraniya meclîsên jorîn ên dewletan sîstema rêjeyî bi kar tînin ku dengdana tercîhî bi nûnertiya rêjeyî ji bo her dewletekê re dike yek. Dengdan ji bo hemî welatiyên ji 18 salî û mezintir li her herêmekê mecbûrî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://aec.gov.au/FAQs/Enrolment.htm#compulsory |sernav=Enrolment – frequently asked questions |malper=Australian Electoral Commission |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Australian Electoral Commission; address=10 Mort Street |pêşnav=Canberra ACT 2600; contact=13 23 26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=From secret ballot to democracy sausage: how Australia got compulsory voting |paşnav=Brett |pêşnav=Judith |weşanger=Text Publishing |tarîx=2019 |isbn=978-1-925603-84-2 |cih=Melbourne, Australia }}&lt;/ref&gt; Partiya ku piraniya dengan di meclîsa nûneran de bi dest xistiye hikûmetê ava dike û serokê vê partiyê jî dibe serokwezîrê welat. Parêzgerê giştî serokwezîr tayîn dike û dikare kesekî ku baweriya parlemanê winda kiriye an jî neqanûnî tevdigere ji kar dûr bixe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.gg.gov.au/content.php/page/id/3/title/governor-generals-role |sernav=Governor-General of Australia :: Governor-General's Role |malper=www.gg.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Governor-General of }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku Awistralya demokrasiyeke parlemanî ya Westminsterê ye ku xwedî odeyekê jorîn a bihêz û hilbijartî ye, carinan sîstema wê wekê &quot;mutasyona Washminster&quot; an nîv-parlemanî tê binavkirin.&lt;ref name=&quot;Thompson1980&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ganghof |pêşnav=Steffen |tarîx=2018 |sernav=A new political system model: Semi‐parliamentary government |url=https://www.cambridge.org/core/journals/european-journal-of-political-research/article/new-political-system-model-semiparliamentary-government/D9EFDEED7D0BC00BC835A2BAF1677962 |kovar=European Journal of Political Research |ziman=en |cild=57 |hejmar=2 |rr=261–281 |doi=10.1111/1475-6765.12224 |issn=0304-4130 }}&lt;/ref&gt;

Du komên siyasî yên sereke hene ku bi gelemperî hikûmetek federal ava kirine ku Partiya Karker a Awistralyayê û koalîsyonek heye ku ji komek partiyên wekê Partiya Lîberal û [[Partiya Neteweyî ya Awistralyayê|Partiya Neteweyî]] ku hevkarekê biçûk ê [[Partiya Lîberal a Awistralyayê|Partiya Lîberal]] e.&lt;ref name=&quot;:16&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:16&quot;/&gt; Di asta hikûmeta eyaletan de têkiliya di navbera Partiya Neteweyî û Partiya Lîberal de ji hev cuda ye ku partî li [[Queensland]] û [[Herêma Bakur a Awistralyayê|Herêma Bakur]] bûne yek (lêbelê parlamenterên federal di odeya partiya Lîberal an Neteweyî de rûdinin) ku li New South Wales, [[Vîktorya]] û [[Awistralyaya Rojava]] di koalîsyonê de ne û li [[Awistralyaya Başûr]] û [[Tanzanya|Tazmanya]] bi lîberalan re di nav dijberiyê de ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Green |pêşnav=ABC elections analyst Antony |tarîx=2008-07-30 |sernav=The Liberal-National Party - a new model party? |url=https://www.abc.net.au/news/2008-07-30/the-liberal-national-party---a-new-model-party/457812 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Di çanda siyasî ya Awistralyayê de, [[Partiya Karker a Awistralyayê|Partiya Karker]] wekê çep a navendî û koalîsyon jî wekî rast a navendî hatiye hesibandin. Endamên serbixwe û çend partiyên biçûk ên di parlamentoya Awistralyayê de, bi piranî li meclîsên jorîn nûnertî bi dest xistine. [[Partiya Keskan a Awistralyayê]] ji sala 2004an vir ve hem ji aliyê dengan û hem jî ji aliyê endametiyê ve sêyem partiya herî mezin ê Awistralyayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/politics/federal/old-greens-wounds-reopen-as-members-vote-on-directly-electing-leader-20200422-p54m5r.html |sernav=Old Greens wounds reopen as members vote on directly electing leader |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2020-04-22 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Harris |pêşnav=Rob }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian Greens: from activism to Australia's third party |url=https://archive.org/details/australiangreens0000jack |paşnav=Jackson |pêşnav=Stewart |weşanger=Melbourne Univ. Press |tarîx=2016 |isbn=978-0-522-86794-7 |cih=Carlton }}&lt;/ref&gt;
=== Eyaletên îdarî ===
[[Wêne:Australia states and territories labelled.svg|thumb|Eyaletên îdarî yên Awistralyayê]]
Awistralya ji şeş eyalet rêveberiyên wekê [[Wêlsa Başûr a Nû]] (NSW), [[Vîktorya]] (Vic), [[Queensland]] (Qld), [[Awistralyaya Rojava]] (WA), [[Awistralyaya Başûr]] (SA) û [[Tanzanya|Tazmanya]] (Tas) û ji du herêmên xweseriyên serekeyên [[Herêma Paytext a Awistralyayê]] (ACT) û [[Herêma Bakur a Awistralyayê|Herêma Bakur]] (NT) pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/your-questions-on-notice |sernav=Your questions on notice - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Ji xeynî çend deverên ku destûr desthilatên taybet dide hevbendiya dewletan Commonwealth (asta federal a hikûmetê), dewlet xwedê desthilata giştî ne ku qanûnan çêbikin.&lt;ref name=&quot;Pyke2020&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Government powers under a Federal Constitution: constitutional law in Australia |paşnav=Pyke |pêşnav=John |weşanger=Lawbook Co |tarîx=2020 |isbn=978-0-455-24415-0 |çap= |cih=Pyrmont, NSW }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/how-parliament-works/three-levels-of-government/three-levels-of-government-governing-australia |sernav=Three levels of government: governing Australia - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Dewleteke hevbeş tenê dikare qanûnan li ser mijarên ku di destûrê de hatine rêzkirin derxîne lê qanûnên wê heta radeya her nakokiyekê li ser yên dewletan serdest in.&lt;ref name=&quot;Pyke2020&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www5.austlii.edu.au/au/legis/cth/consol_act/coaca430/s109.html |sernav=COMMONWEALTH OF AUSTRALIA CONSTITUTION ACT - SECT 109 Inconsistency of laws. |malper=www.austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |roja-arşîvê=2024-07-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240723064908/http://www5.austlii.edu.au/au/legis/cth/consol_act/coaca430/s109.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Ji Federasyonê vir ve, hêza Hevbendiya dewletan li gorî dewletan ji ber şîrovekirina berfirehtir a ku ji hêzên Hevbendiya Dewletan ên navnîşkirî re tê dayîn û ji ber girêdayîbûna giran a darayî ya dewletan bi alîkariyên Hevbendiya Dewletan re, bi girîngî zêde bûye.&lt;ref name=&quot;Pyke2020&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Australian constitutional law: concepts and cases |paşnav=Beck |pêşnav=Luke |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2020 |isbn=978-1-108-70103-7 |cih=Port Melbourne, VIC }}&lt;/ref&gt;

Her eyalet û xaka sereke ya sereke xwedî parlementoya xwe ye yek-meclîsî ne ku di nav de Herêma Bakur, Herêma Paytext a Awistralyayê (ACT) û Queensland heye û eyaletên din jî eyaletên du-meclîsî ne. Meclisên jêrîn wekê meclîsa qanûndanînê têne zanîn (meclisên li Avusturalya Başûr û Tazmanyayê) û meclisên jorîn jî wekê konseya qanûndanînê têne zanîn. Serokê hikûmetê li her eyaletekê serokwezîr û li her herêmê serokwezîr e. Li her eyaletekê parêzgarekî nûnertiya qiral dike. Li asta hevbendiyê, nûnerê qiral parêzgerê giştî ye.&lt;ref name=&quot;:15&quot;/&gt;

Hikûmeta Hevbendiyê rasterast Herêma Kendava Jervis a navxweyî û herêmên derveyî birêve dibe ku di nav de Giravên Ashmore û Cartier, Giravên Deryaya Koralê, Girava Heardê û Giravên McDonaldê, herêmên Okyanûsa Hindî (Girava Noelê&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://ag.gov.au/www/agd/agd.nsf/Page/Territories_of_AustraliaNorfolk_IslandAdministrator_of_Norfolk_Island |sernav=Administrator of Norfolk Island |malper=ag.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Tan |pêşnav=Monica |paşnav2=Press |pêşnav2=Australian Associated |tarîx=2015-05-12 |sernav=Norfolk Island loses its parliament as Canberra takes control |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2015/may/12/norfolk-island-loses-its-parliament-as-canberra-takes-control |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; û Giravên Kokosê (Keeling)), Girava Norfolkê û Herêma Antarktîk a Awistralyayê hene.&lt;ref name=&quot;:14&quot;/&gt; Girava Macquarie ya dûr û Girava Lord Howe bi rêzê ve beşên eyaletên Tazmanya û New South Wales in.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-09-13 |sernav=Macquarie Island research station to close in 2017 |url=https://www.abc.net.au/news/2016-09-13/macquarie-island-research-station-to-be-closed-in-2017/7839640 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/traveller/inspiration/a-tale-of-two-islands-lord-howe-v-norfolk-20171107-gzg8tz.html |sernav=Which island should you visit - Lord Howe or Norfolk? A guide to both |malper=Traveller |tarîx=2017-11-08 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Southerden |pêşnav=Louise }}&lt;/ref&gt;
==== Agahiyên di derbarê herêm û eyaletên îdarî de ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Rêz
!Nav
!Cureyê yekîneya îdarî
!Paytext
!Nifûs (2021) 
!Rûber
(km²)
|-
|1
| align=&quot;left&quot; |[[Herêma Paytexta Awistralyayê]]
|Herêm
| align=&quot;left&quot; |Kanberra
| align=&quot;right&quot; |454.499
| align=&quot;right&quot; |2.358
|-
|2
| align=&quot;left&quot; |[[Vîktorya, eyalet|Vîktorya]]
|Eyalet 
| align=&quot;left&quot; |Melbourne
| align=&quot;right&quot; |6.503.491
| align=&quot;right&quot; |227.444
|-
|3
| align=&quot;left&quot; |[[Awistralyaya Rojava]]
|Eyalet
| align=&quot;left&quot; |Perth
| align=&quot;right&quot; |2.660.026
| align=&quot;right&quot; |2.527.013
|-
|4
| align=&quot;left&quot; |[[Queensland]]
|Eyalet
| align=&quot;left&quot; |Brisbane
| align=&quot;right&quot; |5.156.138
| align=&quot;right&quot; |1.729.742
|-
|5
| align=&quot;left&quot; |[[Wêlsa Başûr a Nû]]
|Eyalet
| align=&quot;left&quot; |Sîdney
| align=&quot;right&quot; |8.072.163
| align=&quot;right&quot; |801.150
|-
|6
| align=&quot;left&quot; |[[Herêma Bakur, Awistralya|Herêma Bakur]]
|Herêm
| align=&quot;left&quot; |Darwîn
| align=&quot;right&quot; |232.605
| align=&quot;right&quot; |1.347.791
|-
|7
| align=&quot;left&quot; |[[Tasmanya]]
|Eyalet
| align=&quot;left&quot; |Hobart
| align=&quot;right&quot; |557.571
| align=&quot;right&quot; |68.401
|-
|8
| align=&quot;left&quot; |[[Awistralyaya Başûr]]
|Eyalet
| align=&quot;left&quot; |Adelaide
| align=&quot;right&quot; |1.781.516
| align=&quot;right&quot; |984.321
|-
! colspan=&quot;4&quot; |Hemî
!'''25.422.788'''
!'''7.688.220'''
|}

=== Têkiliyên derve ===
[[Wêne:Diplomatic missions of Australia.png|thumb|çep|Nexşeya mîsyon a dîplomatîk ên Awistralyayê]]
[[Wêne:P20220524AS-1533 (52245766080).jpg|thumb|çep|Di sala 2022an de serokwezîrê Awistralyayê Anthony Albanese bi Serokê Amerîkayê Joe Biden re]]
Awistralya xwedî hêzek navîn e ku têkiliyên yên derve sê stûnên bingehîn ên du-alî hene ku di nav de pabendbûna bi hevpeymaniya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, têkiliya bi hind û pasîfîkê re û piştgiriya ji bo sazî, rêgez û hevkariya navneteweyî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://eastasiaforum.org/2022/07/31/a-new-australian-foreign-policy-agenda-under-albanese/ |sernav=A new Australian foreign policy agenda under Albanese {{!}} East Asia Forum |tarîx=2022-07-31 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Gyngell |pêşnav=Allan }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Firth2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Australia in international politics: an introduction to Australian foreign policy |paşnav=Firth |pêşnav=Stewart |weşanger=Allen &amp; Unwin |tarîx=2011 |isbn=978-1-74237-263-1 |çap=3 |cih=Crows Nest, N.S.W }}&lt;/ref&gt; Bi rêya peymana ANZUS û statuya welat wekê hevalbendek sereke yê li derveyê NATOyê ye ku Awistralya têkiliyek nêzîk bi Dewletên Yekbûyî re diparêze ku têkiliyên bihêz ên parastin, ewlehî û bazirganiyê vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/major-non-nato-ally-status/ |sernav=Major Non-NATO Ally Status |malper=United States Department of State |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li Hindistan û Pasîfîkê, welat hewl dide ku bi rêya herikîna vekirî ya bazirganî û sermayeyê têkiliyên xwe yên bazirganî zêde bike, di heman demê de bi piştgiriya rêziknameya heyî ya li ser bingeha qaîdeyan, bilindbûna hêza Çînê kontrol bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dfat.gov.au/sites/default/files/2017-foreign-policy-white-paper.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}&lt;/ref&gt; Li herêmê, welat endamê foruma giravên pasîfîkê, civaka pasîfîkê, mekanîzmaya ASEAN+6 û lûtkeya Asyaya Rojhilat e. Di asta navneteweyî de, welat endamê Neteweyên Yekbûyî, (ku ew yek ji endamên damezrîner ên yekbûyî bû), Hevbendiya Neteweyan, OECD û G20 e. Ev yek pabendbûna bi gelemperî ya bihêz a welêt ji bo piralîzmiyê nîşan dide.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/multilateralism-matters-again |sernav=Multilateralism matters again {{!}} Lowy Institute |malper=www.lowyinstitute.org |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbr.org/publication/australia-and-the-quad-a-watering-can-or-a-hammer/ |sernav=Australia and the Quad: A Watering Can or a Hammer? {{!}} The National Bureau of Asian Research (NBR) |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Awistralya endamê çend komên parastin, îstîxbarat û ewlehiyê ye ku di nav wan de hevpeymaniya îstîxbaratê ya Pênc Çavan bi Dewletên Yekbûyî, Keyaniya Yekbûyî, Kanada û Zelanda Nû re; hevpeymaniya ANZUS bi Dewletên Yekbûyî û Zelanda Nû re; peymana ewlehiyê ya AUKUS bi Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî re; Diyaloga Ewlehiyê ya Çaralî bi Dewletên Yekbûyî, Hindistan û Japon re; Rêkevtinên Parastinê yên Pênc Hêzan bi Zelanda Nû, Keyaniya Yekbûyî, Malezya û Sîngapûrê re û peymana parastin û endamê ewlehiyê ya Gihîştina Dualî bi Japonê re ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cfr.org/articles/australias-growing-defense-and-security-role-indo-pacific |sernav=Australia’s Growing Defense and Security Role in the Indo-Pacific {{!}} Council on Foreign Relations |malper=www.cfr.org |tarîx=2024-08-01 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Japan, Australia sign defence pact for closer cooperation |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/japan-australia-sign-defence-cooperation-pact-2022-01-06/ |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=Reuters |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nlb.gov.sg/main/article-detail?cmsuuid=39e900b6-73cb-4a4e-a3fb-19c44fe3fff6 |sernav=&quot;The Five Power Defence Arrangement comes into force&quot; |malper=www.nlb.gov.sg |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}&lt;/ref&gt;

Awistralyayê doza lîberalîzekirina bazirganiya navneteweyî şopandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Australia and the global trade system: from Havana to Seattle |url=https://archive.org/details/australiaglobalt0000capl |paşnav=Capling |pêşnav=Ann |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-78054-4 |cih=Cambridge ; New York }}&lt;/ref&gt; Welat pêşengiya damezrandina Koma Cairnsê û Hevkariya Aborî ya Asya-Pasîfîkê kiriye&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gallagher |pêşnav=Peter W. |tarîx=1988 |sernav=Setting the agenda for trade negotiations: Australia and the Cairns group |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/10357718808444955 |kovar=Australian Outlook |ziman=en |cild=42 |hejmar=1 |rr=3–8 |doi=10.1080/10357718808444955 |issn=0004-9913 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.apec2007.org/aa.htm |sernav=APEC Australia 2007 |malper=www.apec2007.org |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Taskforce |pêşnav=APEC 2007 |roja-arşîvê=2021-04-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210421170701/http://www.apec2007.org/aa.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; û endamê Rêxistina [[Hevkariya Aborî û Geşepêdanê]] (OECD) û endamê [[Rêxistina Bazirganiyê ya Cîhanê]] (WTO) ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/about.html |sernav=About |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/australia_e.htm |sernav=WTO {{!}} Australia - Member information |malper=www.wto.org |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}&lt;/ref&gt; Di destpêka salên 2000î de, Awistralyayê bi [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Çîn]], [[Japon]], [[Komara Korêyê|Koreya Başûr]], [[Îndonezya|Endonezya]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û bi [[Zelendaya Nû]] re peymanên bazirganiya azad ên piralî yên Peymana Berfireh û Pêşverû ya Hevpariya Trans-Pasîfîk û Hevpariya Aborî ya Berfireh a Herêmî şanenav kiriye û her wiha peymanên bazirganiya azad ên dualî jî bi Dewletên Yekbûyî, Çîn, Japon, Koreya Başûr, Endonezya, Keyaniya Yekbûyî û Nû Zelandayê re şanenav kiriye û peymana herî dawî di sala 2023an de bi Keyaniya Yekbûyî re hatiye şanenav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dfat.gov.au/trade/agreements/trade-agreements |sernav=Australia's free trade agreements (FTAs) |malper=Australian Government Department of Foreign Affairs and Trade |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Awistralya têkiliyeke kûr bi Nû Zelanda ya cîran re diparêze ku digel tevgera azad a welatiyan di navbera her du welatan de di bin peymana rêwîtiya Trans-Tazman de û bazirganiya azad di bin peymana têkiliyên aborî yên nêzîk de, têkiliyên xwe berdewam dike.&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://poll.lowyinstitute.org/files/lowyinsitutepoll-2021.pdf |sernav=&quot;2021 Lowy Institute Poll&quot; |roja-gihiştinê=2026-02-16 |roja-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319051732/https://poll.lowyinstitute.org/files/lowyinsitutepoll-2021.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Welatên ku di sala 2021ê de ji aliyê xelkê Avusturalyayê ve herî baş hatine dîtin ev in: Nû Zelanda, Keyaniya Yekbûyî, Japon, Almanya, Taywan, Tayland, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Koreya Başûr e.&lt;ref name=&quot;:18&quot;/&gt; Her wiha bernameyeke alîkariya navneteweyî berdewam dike ku bi vê bernameyê nêzîkî 75 welat alîkarî werdigirin. Awistralya di Endeksa Pabendbûna Geşepêdanê ya sala 2021ê ya Navenda Geşepêdana Cîhanî de di rêza çarem de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mitchell |pêşnav=Ian |paşnav2=Robinson |pêşnav2=Lee |paşnav3=Cichocka |pêşnav3=Beata |paşnav4=Ritchie |pêşnav4=Euan |tarîx=2021-09-13 |sernav=The Commitment to Development Index 2021 |url=https://www.cgdev.org/publication/commitment-development-index-2021 |kovar=cgdev.org |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Desthilatdariya li ser siyaseta derve di destê serokwezîr û komîteya ewlehiya neteweyî de ye û biryarên girîng ên wekê tevlîbûna Şerê Iraqê ya 2003an bêyî erêkirina pêşdem a kabîneyê hatiye girtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/cabinet-papers-2003-howard-government-sends-australia-into-the-iraq-war-217812 |sernav=Cabinet papers 2003: Howard government sends Australia into the Iraq war |malper=The Conversation |tarîx=2023-12-31 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-US |paşnav=Lee |pêşnav=David }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Firth2011&quot;/&gt; Bi heman awayî, parlamento di siyaseta derve de roleke fermî nalîze û desthilata ragihandina şer tenê di destê hikûmeta cîbicîkar de ye. Wezareta karûbarên derve û bazirganiyê di biryarên siyaseta welat de, piştgiriyê dide hikûmeta cîbicîkar.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.apsc.gov.au/capability-review-department-foreign-affairs-and-trade |sernav=Capability review: Department of Foreign Affairs and Trade&quot; }}&lt;/ref&gt;
=== Hêz ===
[[Wêne:HMAS Arunta and Canberra sailing in formation with other warships.jpg|thumb|çep|HMAS Canberra (L02), keştiyeke helîkopterê ya modela Canberra û HMAS Arunta, firkateyek ji modela Anzacê ku awayeke bi rêk û pêk pêşve diçin.]]
Du saziyên sereke yên ku di rêveberiya hêzên çekdar ên Awistralyayê de ne. Ev sazî Hêza Parastina Awistralyayê (ADF) û Wezareta Parastinê ne ku bi hev re wekê &quot;Parastin&quot; têne zanîn. Hêza Parastina Awistralyayê baskê leşkerî ye ku ji aliyê serokê hêza parastinê ve tê rêvebirin û ji sê şaxên wekê Hêzên Deryayî yên Qraliyeta Awistralyayê, Artêşa Awistralyayê û Hêzên Hewayî yên Qraliyeta Awistralyayê hene. Di sala 2021ê de 84.865 personelên artêşê ya xizmetê hebûn ku di nav wan de 60.286 şervanên birêkûpêk û 24.581 şervanên cigîr hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/articles/australian-defence-force-service |sernav=Australian Defence Force service {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-10-13 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Wezareta Parastinê baskê sivîl e û ji aliyê wezîrê parastinê ve tê rêvebirin. Ev her du rêber bi hev re Parastinê wekê dualîstiyekê birêve dibin ku xwedî berpirsiyariyên hevpar û hevbeş in.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Defence Act |tarîx=1903 |url=https://www.austlii.edu.au/cgi-bin/viewdoc/au/legis/cth/consol_act/da190356/s9.html |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}&lt;/ref&gt; Rola sereke ya fermandariya giştî ji aliyê parêzgarê giştî ve tê girtin; Lêbelê fermandariya rastîn di destê serokê Hêzên Parastinê de ye. Şaxa cîbicîkar a hikûmeta ''Commonwealth'' (yekitîya civaka îngilîzî) bi rêya wezîrê parastinê ku bi biryarên kabîneyê û komîteya ewlekariya neteweyî ve girêdayî ye, kontrola giştî ya artêşê di destê xwe de digire. Ajansên îstîxbaratê ya sereke yên Awistralyayê ev in ku di nav de Servîsa Îstîxbarata Veşartî ya Awistralyayê (îstîxbarata biyanî), Rêveberiya Sînyalan a Awistralyayê (îstîxbarata sînyalan) û Rêxistina Îstîxbarata Ewlehiyê ya Awistralyayê (ewlehiya navxweyî) hene.

Di sala 2022an de lêçûnên parastinê ji %1.9ê GDP ya welat bû ku ev jî 13em sermiyana parastinê ya herî mezin a cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2023-04/2304_fs_milex_2022.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.sipri.org |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}&lt;/ref&gt; Di sala 2024an de, Hêza Parastina Awistralyayê li Rojhilata Navîn û Hindistan-Pasîfîkê beşdarê operasyonên çalak bûne (tevî dabînkirina ewlehî û alîkariyê); beşdarê hêzên Neteweyên Yekbûyî bûye ku di têkiliyên Sûdana Başûr, parastina aştiyê ya Sûriye-Îsraîlê û Koreya Bakur de û di navxweyî de alîkarîya ji bo karesatên xwezayî û alîkarîya pêşîgirtina derbasbûna penaberan ji bo welat kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.defence.gov.au/defence-activities/operations |sernav=Operations |malper=Defence |tarîx=2025-07-24 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=scheme=AGLSTERMS.AglsAgent; corporateName=Commonwealth of Australia, Department of Defence; address=Russell Offices, Russell, ACT, 2600; contact=1300 333 362 }}&lt;/ref&gt;

=== Mafê mirovan ===
Li Awistralyayê bi gelemperî ji bo mafên sivîl û siyasî parastinên bi hêz hene û welat rêzek berfireh ji peymanên mafên navneteweyî şanenav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Australia: Events of 2023 |paşnav=Human Rights Watch |tarîx=2024-01-11 |ziman=en |url=https://www.hrw.org/world-report/2024/country-chapters/australia }}&lt;/ref&gt; Li Awistralyayê qanûnên girîng ên ku mafên mirovan diparêzin ev in: Destûra Bingehîn, Qanûna Cûdakariya Nijadî ya 1975an, Qanûna Cûdakariya Zayendî ya 1984an, Qanûna Cûdakariya Astengdaran a 1992an, û Qanûna Cûdakariya Temenî ya 2004an.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://humanrights.gov.au/resource-hub/by-resource-type/guides/rights-and-freedoms/legislation |sernav=Legislation {{!}} Australian Human Rights Commission |malper=humanrights.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}&lt;/ref&gt; Berevajî demokrasiyên din ên rojavayî yên berawirdî, Awistralya di destûr an jî di bin qanûnê de yekane destûra mafên federal tune ye; Lêbelê ACT, Vîktorya û Queensland xwedî mafên eyaletî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://humanrights.gov.au/sites/default/files/free_equal_hra_2022_-_2_pager_rgb_0.pdf |sernav=&quot;A Human Rights Act for Australia&quot; }}&lt;/ref&gt;

Rêxistinên navneteweyî yên wekê [[Çavdêriya Mafên Mirovan (rêxistin)|Çavdêriya Mafên Mirovan]] û [[Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî]] fikarên xwe di warên wekê siyaseta penaxwazan, mirinên xwemaliyên ya di binçavan de, nebûna parastina mafên bingehîn û qanûnên ku xwepêşandanan bi sinor dikin de anîne ziman.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/news/2024/01/11/australia-setbacks-inaction-key-rights-issues |sernav=Australia: Setbacks, Inaction on Key Rights Issues {{!}} Human Rights Watch |tarîx=2024-01-11 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
== Aborî ==
[[Wêne:Sydney central business district skyline, August 2021.jpg|thumb|Dîmenek ji navçeya karsaziyê ya navendî ya Sîdneyê ku navenda darayî ya Awistralyayê ye.]]
Aboriya bazara tevlihev a Awistralyayê gelek pêşketî ye û di warî çavkaniyên xwezayî de dewlemend e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Russell |pêşnav=Clyde |sernav=Column: Resource-rich Australia shows vagaries of any commodity supercycle |url=https://www.reuters.com/article/uk-column-russell-commodities-australia-idUKKBN2BM0WC |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê navînî ve, çardehem aboriya herî mezin ê cîhanê ye û ji aliyê parîteya hêza kirînê ve (PPP) jî 18em aboriya herî mezin ê cîhanê ye. Ji sala 2021ê vir ve Awistralya piştî Lûksembûrgê xwediyê duyem rêjeya herî bilind a dewlemendiya serê kesane ye û sêzdehem herî bilind a sermayeyên darayî yên serê kesî û her wiha yek ji dahatên serê kesî yên herî bilind ên cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ubs.com/us/en.html |sernav=Our financial services in the United States of America |malper=United States of America |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2024/october/weo-report |sernav=Report for Selected Countries and Subjects |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hêza kar a welat nêzîkî 13,5 milyon kes e û li gorî daneyên hezîrana sala 2022an rêjeya bêkariyê ji %3,5 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/labour/employment-and-unemployment/labour-force-australia/latest-release |sernav=Labour Force, Australia, December 2025 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2026-01-22 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li gorî Konseya Xizmeta Civakî ya Awistralyayê, rêjeya hejariyê li Awistralyayê ji ji %13,6ê nifûsê derbas dibe ku zêdetirî 3,2 milyon kes digire nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.acoss.org.au/media_release/report-shows-three-million-people-in-poverty-in-australia-and-why-we-must-act-to-support-each-other/ |sernav=Report shows three million people in poverty in Australia and why we must act to support each other |malper=ACOSS |tarîx=2020-02-21 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Her wiha hatiye texmîn kirin ku 774.000 (%17,7) zarokên di bin temenê 15 salî de di bin xizaniyê de dijîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://povertyandinequality.acoss.org.au/poverty/ |sernav=Poverty – Poverty and Inequality |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Dolarê Awistralyayê diravê neteweyî ye ku ji aliyê sê dewletên giravî yên li Pasîfîkê ve jî tê bikar anîn ku di nav de Kîrîbatî, Nauru û Tuvalu hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.adb.org/sites/default/files/publication/30205/ado2013-small-island-economies.pdf |sernav=&quot;Small island economies&quot; }}&lt;/ref&gt;

Deynê hikûmeta Awistralyayê ku di hezîrana sala 2022an de bi qasî 963 milyar dolar bû ku ji %45,1ê GDPya giştî ya welat derbas bûye û heştem deynê herî zêde yê cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Parliamentary_departments/Parliamentary_Library/Research |sernav=Research |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House |pêşnav=Canberra }}&lt;/ref&gt; Awistralya di sala 2020an de, piştî Swîsreyê, xwediyê duyem asta herî bilind a deynê malbatan a li cîhanê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/datamapper/HH_LS@GDD/AUS/CHE |sernav=&quot;Household debt, loans and debt securities&quot; |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Bihayên xanîyan di nav bihayên herî bilind de li cîhanê ne, nemaze li deverên mezin ên bajarî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/economy/2022/4/6/australians-home-ownership-dream-turns-soar-as-prices-soar |sernav=‘Ridiculous prices’: Australians’ home ownership dreams turn sour |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Neubauer |pêşnav=Ian }}&lt;/ref&gt; Sektora xizmetguzariya mezin bi qasî ji %71,2ê GDPya giştî pêk tîne ku piştre sektora pîşesaziyê (%25,3) tê ku di heman demê de sektora çandiniyê jî ji %3.6ê GDPya giştî pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/stories/story/spotlighting-the-world-factbook-as-we-bid-a-fond-farewell/ |sernav=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Awistralya 21em mezintirîn hinardekar û 24em mezintirîn derhanîn a li cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(43dxg0yufph5ob3ci3kgpg55))/Country_SelProductCountry.aspx?nvpm=1%7C036%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C%7C2%7C1%7C1%7C1&amp;AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=Trade Map - List of importing markets for the product exported by Australia in 2024 |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(lan5g145vidpni55hqqgzs45))/Country_SelProductCountry.aspx?nvpm=1%7C036%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C1%7C%7C2%7C1%7C1%7C1&amp;AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=Trade Map - List of supplying markets for the product imported by Australia in 2024 |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Çîn şirîkê bazirganî yê herî mezin ê Awistralyayê ye ku bi qasî ji %40ê hinardekirina welêt û %17.6ê derhanîn a welat pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2020/12/29/trade-war-with-china-australias-economy-after-covid-19-pandemic.html |sernav=Australia’s growth may ‘never return’ to its pre-virus path after trade trouble with China, says economist |malper=CNBC |tarîx=2020-12-29 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Tan |pêşnav=Weizhen }}&lt;/ref&gt; Bazarên din ên sereke yên hinardekirina Awistralyayê Japon, Dewletên Yekbûyî û Koreya Başûr in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Paine |pêşnav=Joshua |tarîx=2020 |sernav=Submission to Australian Government Department of Foreign Affairs and Trade Review of Australia’s Bilateral Investment Treaties |url=https://doi.org/10.2139/ssrn.3711675 |kovar=SSRN Electronic Journal |doi=10.2139/ssrn.3711675 |issn=1556-5068 }}&lt;/ref&gt;

Awistralya xwedî astên bilind ên pêşbazî û azadiya aborî ye û di Endeksa Pêşveçûna Mirovan a sala 2022an de di rêza dehem de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |tarîx=2022-09-08 |sernav=Human Development Report 2021-22 |url=https://hdr.undp.org/content/human-development-report-2021-22 |kovar=undp.org |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ji sala 2022an pê ve, di Endeksa Azadiya Aborî de di rêza diwanzdehê de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.heritage.org/index/ranking |sernav=Country Rankings: World &amp; Global Economy Rankings on Economic Freedom |malper=www.heritage.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di sala 2019an de 9,5 milyon geştiyarên navneteweyî serlêdana Awistralyayê kiriye û di sala 2019an de ji bo geştiyariya hundirîn di nav welatên Asya-Pasîfîkê de di rêza sêzdehan de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://statistics.jnto.go.jp/en/graph/ |sernav=Data list {{!}} 日本の観光統計データ |malper=Japan Tourism Statistics {{!}} 日本の観光統計データ |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.e-unwto.org/action/cookieAbsent |sernav=&quot;Statistical Annex&quot; |malper=World Tourism Organization (UNWTO) |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |doi=10.18111/wtobarometereng.2020.18.1.5 }}&lt;/ref&gt; Rapora reqabeta geştyarî û geştyariya sala 2021ê Awistralya di nav 117 welatan de di rêza heftem a cîhanê de bi cih kiriye. Dahatên Awistralyayê ya geştiyariya navneteweyî di sala 2019an de gihîştiye 45,7 milyar dolarê.&lt;ref name=&quot;:17&quot; /&gt;
== Demografî ==
Li gorî daneyên sala sala 2026an nifûsa Awistralyayê 28.303.200 kes hatiye texmînkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/population-clock-pyramid |sernav=Population clock and pyramid {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Awistralya welatê 54em ê herî qelebalix ê cîhanê û welatê herî qelebalix ê Okyanûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationsonline.org/oneworld/population-by-country.htm |sernav=From the World's most populated countries to the least populated nations - Nations Online Project |malper=www.nationsonline.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-us |paşnav=nationsonline.org |pêşnav=klaus kästle- }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa Awistralyayê li serê kîlometreçargoşekî 3,4 kes dikeve û bi vê yekê Awistralya bûye yek ji welatên herî kêm-nifûs ên cîhanê. Nifûs bi giranî li perava rojhilat bi taybetî li herêma başûrê rojhilat ê di navbera başûrê rojhilatê Queenslandê li bakurê rojhilat û li Adelaideyê li başûrê rojava kom bûye.&lt;ref name=&quot;:19&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |sernav=Regional population, 2023-24 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-03-27 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Awistralya welateke pir bajarî ye ku di sala 2018an de ji %67ê nifûsa welat li herêmên statîstîkî yên paytexta mezin (herêmên metropolîtan ên eyaletê û paytextên axa sereke) dijîn.&lt;ref name=&quot;:19&quot;/&gt; Herêmên metropolîtan ên ku ji milyonekê zêdetir welatî lê dijîn deverên metropolî yên wekê Sîdney, Melbourne, Brisbane, Perth û Adelaide ne.&lt;ref name=&quot;:19&quot; /&gt;

Wekê gelek welatên pêşketî yên din, Awistralya jî guherînek demografîk ber bi nifûseke bi temen ve dijî ku bûye zêdebûna kesên teqawidbûyan û kêmbûna kesên di temenê xebatê de. Li gorî daneyên sala 2021ê, temenê navînî ya nifûsê 39 salî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/population-census/latest-release |sernav=Population: Census, 2021 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-02-12 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Esl û koçberî ===
[[Wêne:Australian Residents by Country of Birth 2021 Census.svg|thumb|Rêjeya welatiyên Awistralyayê li gorî welatê jidayikbûnê (li gorî daneyên sala 2021ê)]]
Her çiqas di sedsala 19an de koçberiyek girîng ji Çîn û Almanya li Awistralyayê hebe jî, di navbera sala 1788an û Şerê Cîhanê yê Duyem de, piraniya welatî û koçberan ji Giravên Brîtanî (bi giranî Îngilîstan, Îrlenda û Skotlendayê) hatine. Piştî federasyonê di sala 1901ê de, siyaseta spî ya Awistralyayê hatiye xurtkirin û koçberiya zêdetir ji van deveran hatine sinordar kirin. Lêbelê ev siyaset piştî Şerê Cîhanî yê Duyem hatiye sistkirin û di dehsalên piştî şer de, Awistralyayê pêlek mezin a koçberiyê ji seranserê Ewropayê wergirtiye û ji dehsalên berê gelek koçber ji başûr û rojhilatê Ewropayê hatine. Hemî cudakariya nijadî ya eşkere di sala 1973an de bi dawî bûye û pirçandîbûn bûye polîtîkayeke fermî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.immi.gov.au/facts/06evolution.htm |sernav=Australian Immigration Fact Sheet - The Evolution of Australia's Multicultural Policies |malper=www.immi.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştre pêlek mezin û berdewam a koçberiyê ji seranserê cîhanê çêbûye û Asya di sedsala 21an de çavkaniya herî mezin a koçberan ên li Awistralyayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.homeaffairs.gov.au/research-and-stats/files/report-migration-program-2018-19.pdf |sernav=&quot;2018–19 Migration Program Report&quot; }}&lt;/ref&gt;

Îro, Awistralya xwedî heştem nifûsa koçberan a herî mezin ê cîhanê ye ku koçber ji %30ê nifûsa welat pêk tînin ku ev rêje di nav welatên mezin ên rojavayî de rêjeya herî bilind e.&lt;ref name=&quot;:20&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/migration-australia/latest-release |sernav=Migration, Australia, 2019-20 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2021-06-17 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.un.org/en/development/desa/population/migration/data/estimates2/estimatesmaps.shtml?1t1 |sernav=United Nations Population Division {{!}} Department of Economic and Social Affairs |malper=www.un.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=EN }}&lt;/ref&gt; Di salên 2022-23an de 212.789 koçberên mayînde hatine qebûlkirin ku tevî koçberên demkî nifûsa koçberiyê ya Awistralyayê gihiştiye 518.000 kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/overseas-migration/latest-release |sernav=Overseas Migration, 2024-25 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-12-19 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.homeaffairs.gov.au/research-and-stats/files/migration-trends-2022-23.PDF |sernav=Wayback Machine |malper=www.homeaffairs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Piraniya penaberan bi vîzeyên pispor hatine Awistralyayê lêbelê bernameya koçberiyê ji bo endamên malbatê û penaberan jî vîzeyan pêşkêş dike.&lt;ref name=&quot;:20&quot;/&gt;

Buroya statîstîkî ya Awistralyayê ji her welatiyên Awistralyayê dixwaze ku di her hêjmara nifûsê de heta du bav û kalan destnîşan bike û ev bersiv li gorî komên bav û kalan ên berfireh têne dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/detailed-methodology-information/information-papers/understanding-and-using-ancestry-data |sernav=Understanding and using Ancestry data {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-06-28 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:21&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/classifications/australian-standard-classification-cultural-and-ethnic-groups-ascceg/latest-release |sernav=Australian Standard Classification of Cultural and Ethnic Groups (ASCCEG), 2025 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-11-18 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de, komên bav û kalan ên herî zêde wekê rêjeyek ji tevahiya nifûsê hatine destnîşankirin ev bûn: ji %57,2 ewropî (di nav de %46 kesên ji bakurê rojavayê Ewropayê û ji %11.2 kesên ji başûr û rojhilatê Ewropayê hene), ji %33,8 okyanûsî, ji %17,4 asyayî (di nav de ji %6.5 kesên ji başûr û navînê Asyayê, ji %6.4 kesên ji bakurê rojhilatê Asyayê û ji %4,5 kesên ji başûrê rojhilatê Asyayê hene), ji %3,2 kesên ji bakurê Afrîkayê û ji Rojhilata Navîn, ji %1,4 kesên ji gelên Amerîkayê û ji %1.3 kesên Afrîkaya Jêr-Sahrayê hene.

Di hêjmara nifûsê ya 2021ê de bav û kalên takekesî yên herî gelemperî wekê rêjeyek ji nifûsa giştî hatine destnîşankirin wiha ye:&lt;ref name=&quot;:26&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/community-profiles/2021/AUS/download/GCP_AUS.xlsx |sernav=&quot;General Community Profile&quot; }}&lt;/ref&gt; Îngilîzî (%33), awistralyayî (%29,9), îrlendî (%9,5), skotlendî (%8,6), çînî (%5,5), îtalî (%4,4), almanî (%4), hindî (%3,1), aborjînî (%2,9), yewnanî (%1,7), fîlîpînî (%1,6), holendî (%1,5), vîetnamî (%1,3) û libnanî (%1) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/49f609c83cf34d69ca2569de0025c182!OpenDocument |sernav=Feature Article - Ethnic and Cultural Diversity in Australia (Feature Article) |malper=www.abs.gov.au |tarîx=1995-01-01 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Statistics |pêşnav=c=AU; o=Commonwealth of Australia; ou=Australian Bureau of }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aboriginal and Torres Strait Islander teachers in the assimilation era |paşnav=Whitehead |pêşnav=Kay |weşanger=Routledge |tarîx=2025-08-04 |rr=122–151 |isbn=978-1-003-37047-5 |cih=London |url=https://doi.org/10.4324/9781003370475-6 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de ji %3,8ê nifûsa Awistralyayê xwe wekê kesên xwemaliyên aborjînî yên awistralyayî û kesên ji Giravên Torres Straitê destnîşan kirine.&lt;ref name=&quot;:21&quot;/&gt;

=== Ziman ===
Îngilîzî li Awistralyayê statûyek qanûnî nine lê ji ber bikaranîna berbelav, zimanê îngilîzî zimanê fermî û neteweyî yê de fakto ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.immi.gov.au/media/publications/multicultural/confer/04/speech18b.htm |sernav=Australian Immigration - 1995 Global Cultural Diversity Conference - Mr Joseph Lo Bianco |malper=www.immi.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ward |pêşnav=Rowena |tarîx=2019-11-13 |sernav=‘National’ and ‘Official’ Languages Across the Independent Asia-Pacific |url=https://epress.lib.uts.edu.au/journals/index.php/portal/article/view/6510 |kovar=PORTAL Journal of Multidisciplinary International Studies |ziman=en |cild=16 |hejmar=1-2 |rr=82–100 |doi=10.5130/pjmis.v16i1-2.6510 |issn=1449-2490 }}&lt;/ref&gt; Îngilîziya Awistralyayê cureyekî sereke yê ziman e ku xwedî zarava û ferhengek cihêreng e û di rêziman û rastnivîsê de ji cureyên din ên zimanê îngilîzî hinekî cuda ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nma.gov.au/libraries/attachments/exhibitions/vocabulary_of_australian_english/files/5471/Vocabulary%20of%20Australian%20English.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.nma.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |roja-arşîvê=2011-03-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110320004658/http://www.nma.gov.au/libraries/attachments/exhibitions/vocabulary_of_australian_english/files/5471/Vocabulary%20of%20Australian%20English.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Îngilîzî ya awistralyayî yê giştî wekê zimanê standard a welat tê bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://nos-langues.canada.ca/en/blogue-blog/australian-english-eng |sernav=Australian English in a nutshell – The Our Languages blog – Resources of the Language Portal of Canada – Languages – Canadian identity and society – Culture, history and sport – Canada.ca |malper=nos-langues.canada.ca |tarîx=2026-02-17 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Public Services and Procurement Canada }}&lt;/ref&gt; Zimanê îşaretan ê awistralyayî ku wekê auslan tê zanîn, di dema hêjmara nifûsê ya sala 2021an de ji aliyê 16.242 kesan ve li malê hatiye bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/cultural-diversity-census/latest-release |sernav=Cultural diversity: Census, 2021 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-01-12 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de, ji %72ê nifûsê tenê zimanê ku li malê dihat axaftin zimanê îngilîzî bû. Zimanên din ên herî zêde li malê dihatin axaftin mandarînî (%2,7), erebî (%1,4), viyetnamî (%1.3), kantonî (%1,2) û zimanê pencabî (%0,9) bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/AUS |sernav=2021 Australia, Census All persons QuickStats {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;

Tê texmînkirin ku di dema têkiliya yekem a bi ewropiyan re de hatiye dîtin ku zêdetirî 250 zimanên aborjîn ên Awistralyayê hebûn. Her çiqas 70 ji zimanên ku dihatin bikaranîn di bin xetereyê de bûn, rapirsiya neteweyî ya zimanên xwemalî (NILS) ya salên 2018-19an nîşan daye ku zêdetirî 120 cureyên zimanên xwemalî dihatin bikaranîn an jî di bin vejandinê de bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Ian |tarîx=2020-08-31 |sernav=Indigenous language policies in Canada  in the wake of Bill C-91: Report on a  national colloquium at Glendon College,  December 2019 |url=https://doi.org/10.25071/75d88c10 |kovar=Canada Watch |doi=10.25071/75d88c10 |issn=1191-7733 }}&lt;/ref&gt; Di hêjmara nifûsê ya sala 2021an de hatiye dîtin ku 167 zimanên xwemalî li malê ji aliyê 76.978 xwemaliyên awistralyayî ve têne axaftin zimanê yumplatok (Kreola Torres Strait), djambarrpuyngu (zimanek yolŋu) û zimanê pitjantjatjara (zimaneke çola rojava) bûn ku di nav zimanên herî berbelav de bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/aboriginal-and-torres-strait-islander-peoples/aboriginal-and-torres-strait-islander-people-census/latest-release |sernav=Aboriginal and Torres Strait Islander people: Census, 2021 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-01-07 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
[[Wêne:St Mary's Cathedral as viewed from Hyde Park, Sydney b.jpg|thumb|Katedrala Ezîz Mary ya li Sîdneyê ku girêdayî Dêra Katolîk e ku mezintirîn mezheba dînî ya Awistralyayê ye]]
Li Awistralyayê dîneke dewletê tune ye ku benda 116 a destûra bingehîn a Awistralyayê qanûnên federal avakirina dînekî, her rê û rêbazeke dînî ya bi zorê an rêgirtina azadiya dînî û qedexe kirina jîyana dînî, qedexe dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dfat.gov.au/facts/religion.html |sernav=Australian Department of Foreign Affairs and Trade |malper=www.dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=corporateName= Department of Foreign Affairs and Trade }}&lt;/ref&gt; Lêbelê eyaletên Awistralyayê hê jî xwedî derxistina qanûnên cudakariya dînî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.austlii.edu.au/au/journals/FedLRev/1998/6.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;

Di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de ji %38,9ê nifûsê xwe wekê bê dîn nîşan dane ku ev rêje ji %15,5ê sala 2001ê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2001/0 |sernav=2001 Australia, Census All persons QuickStats {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Dînê herî mezin ê welat baweriya xiristiyanî ye ku ji %43,9 ê ji nifûsa welat baweriya xwe bi vê dînê tîne.&lt;ref name=&quot;:26&quot;/&gt; Mezhebên xiristiyan ên herî mezin ê Awistralyayê Dêra Katolîk (ji %20 ê ji nifûsê) û Dêra Anglîkan a Awistralyayê (ji %9,8 ê nifûsê) ne. Koçberiya nebrîtanî yên ji Şerê Cîhanê yê Duyem vir ve bûye sedema mezinbûna dînên nexiristiyan ku bi rêzê ve îslam (%3,2), hindûîzm (%2,7), bûdîzm (%2,4%), sîxîzm (%0,8) û cihûtî (%0,4) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/articles/religious-affiliation-australia |sernav=Religious affiliation in Australia {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-04-07 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2021an de nêzîkî 8.000 kesan girêdana xwe bi dînên kevneşopî yên aborjînî re diyar kirine. Di mîtolojiya aborjînî ya Awistralyayê û çarçoveya anîmîst a li aborjînî ya Awistralyayê pêşketiye de ku xeyalkirina serdemeke pîroz e ku tê de hebûnên ruhî yên totemîk ên bav û kalan û afirandin pêk anîne. Serdema xeyalan qanûn û avahiyên civakê saz kiriye û merasîmên ku ji bo misogerkirina berdewamiya jiyan û axê hatine lidarxistin, pêk aniye.&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt;

=== Tenduristî ===
Temenê jiyana li Awistralyayê 83 sal e (81 sal ji bo mêran û 85 sal ji bo jinan) û ev temen pêncem temenê herî bilind ê cîhanê ye.&lt;ref name=&quot;:23&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Welat xwedî rêjeya herî bilind a penceşêra çerm li cîhanê ye ku di heman demê de cixarekêşandin sedema herî mezin a mirin û nexweşiyan e ku dikare were pêşîgirtin û berpirsiyarê ji %7,8ê tevahî ya mirin û nexweşiyan e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.health.gov.au/internet/skincancer/publishing.nsf/Content/fact-2 |sernav=Key statistics |malper=www.health.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Australian Government Department of Health }}&lt;/ref&gt; Di nav sedemên pêşîlêgirtinê de tansiyona bilind (hîpertansiyon) bi rêjeya ji %7.6 di rêza duyem de ye û qelewbûn jî bi rêjeya ji %7,5an di rêza sêyem de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aihw.gov.au/publications/hwe/bodaiia03/bodaiia03-c05.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.aihw.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |roja-arşîvê=2011-02-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110226105813/http://www.aihw.gov.au/publications/hwe/bodaiia03/bodaiia03-c05.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://quitnow.info.au/internet/quitnow/publishing.nsf/Content/warnings-graph |sernav=quitnow - Smoking - A Leading Cause of Death |malper=quitnow.info.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |roja-arşîvê=2011-02-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110219073743/http://quitnow.info.au/internet/quitnow/publishing.nsf/Content/warnings-graph |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Awistralya di sala 2012an de ji aliyê rêjeya jinên qelew ve di rêza 35em a cîhanê de bû û ji aliyê rêjeya kesên qelew ve di nav welatên pêşketî de di rêza yekem de bû ku ji %63ê nifûsa welat ya ji kesên mezin zêde bi kîlo ne an jî qelew e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.iaso.org/site_media/uploads/Global_prevalence_of_adult_obesity_Ranking_by_country_2012.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.iaso.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.health.gov.au/internet/main/publishing.nsf/Content/health-pubhlth-strateg-hlthwt-obesity.htm |sernav=About Overweight and Obesity |malper=www.health.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Australian Government Department of Health and Ageing. Population Health Division }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aihw.gov.au:80/overweight-and-obesity/ |sernav=Overweight and obesity (AIHW) |malper=www.aihw.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Awistralya di sala 2021ê de nêzîkî ji %9,91 ji GDPya giştî ji bo lênihêrîna tenduristiyê xerc kiriye.&lt;ref name=&quot;:23&quot;/&gt; Awistralyayê di sala 1975an de sîstemeke sîgortaya neteweyî xistiye meriyetê.&lt;ref name=&quot;:24&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aph.gov.au/library/intguide/SP/medicare.htm |sernav=Medicare - Background Brief |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |roja-arşîvê=2010-04-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100414012007/http://www.aph.gov.au/library/intguide/SP/medicare.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Piştî heyamekê ku gihîştina bernameyê sinordar bû ku ev bername di sala 1981an de bi navê Medicare careke din dîsa hatiye gerdûnî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.commonwealthfund.org/international-health-policy-center/countries/australia |sernav=Australia |malper=www.commonwealthfund.org |tarîx=2020-06-05 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Bername bi awayekî navinî ji aliyê zêdebarê baca dahatiyê ve tê fînansekirin ku wekê baca Medicare tê zanîn ku niha ji %2 ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ato.gov.au/Individuals/Medicare-levy/ |sernav=Medicare levy |malper=www.ato.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU |paşnav=Office |pêşnav=Australian Taxation }}&lt;/ref&gt; Nexweşxaneyan eyaletan û xizmetên derveyî nexweşxaneyê birêve dibin ku di heman demê de hikûmeta federal bernameya alikariya dermanan (ku lêçûnên dermanan subvansîyon dike) û birêvebirina giştî ya tibbê fînanse dike.&lt;ref name=&quot;:24&quot;/&gt;
=== Perwerdehî ===
[[Wêne:Unimelb main entrance.jpg|thumb|çep|Dimenek ji Zanîngeha Melbourne ku yek ji zanîngehên herî kevn ên welat e]]
Beşdarbûna dibistanê, an qeydkirina ji bo perwerdehiya malê, li seranserê Awistralyayê mecbûrî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Briefing |pêşnav=Ian Townsend for Background |tarîx=2012-01-28 |sernav=Thousands of parents illegally home schooling |url=https://www.abc.net.au/news/2012-01-28/thousands-of-parents-illegally-home-schooling/3798008 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Perwerde di serî de di berpirsiyariya eyalet û herêmên takekesî de ye lêbelê Commonwealth (Dewleta Hevbendiyê) bi rêya peymanên fînansekirinê xwedî bandoreke girîng e. Ji sala 2014an vir ve, bernameyeke perwerdehiyê ya neteweyî ku ji aliyê Commonwealth ve hatiye pêşvexistin, ji aliyê eyalet û herêman ve hatiye bicîhanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/why-do-australian-states-need-a-national-curriculum-and-do-teachers-even-use-it-171745 |sernav=Why do Australian states need a national curriculum, and do teachers even use it? |malper=The Conversation |tarîx=2021-11-18 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-US |paşnav=Ross |pêşnav=Emily }}&lt;/ref&gt; Rêbazên beşdarbûnê li gorî dewletan diguherin lê bi gelemperî zarok neçar in ku ji temenê 5 heta 16 saliya xwe biçin dibistanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/settle-in-australia/everyday-life/education |sernav=Education |malper=www.immi.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU |paşnav=; c=AU; o=Commonwealth of Australia; ou=Department of Immigration and Citizenship (DIAC) }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dfat.gov.au/facts/education_in_australia.html |sernav=Australian Department of Foreign Affairs and Trade |malper=www.dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=corporateName= Department of Foreign Affairs and Trade }}&lt;/ref&gt; Li hinek eyaletan (Awistralyaya Rojava, Herêma Bakur û New South Wales), zarokên 16-17 salî mecbûr in ku biçin dibistanê an jî beşdarî perwerdehiya pîşeyî yên wekê stajyeriyê bibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://det.wa.edu.au/schoolsandyou/detcms/navigation/parents-and-community/schooling/?oid=Category-id-3869597 |sernav=Schooling |malper=det.wa.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.austlii.edu.au/au/legis/nt/consol_act/ea104/s20.html |sernav=EDUCATION ACT - SECT 20 Procedures of advisory council |malper=www.austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Education Act |tarîx=1990 |url=https://www.austlii.edu.au/cgi-bin/viewdoc/au/legis/nsw/consol_act/ea1990104/s21b.html |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Minimum school leaving age jumps to 17 |url=http://news.theage.com.au/breaking-news-national/minimum-school-leaving-age-jumps-to-17-20090128-7r4d.html |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=The Age |ziman=en-au }}&lt;/ref&gt; Li gorî nirxandinên PISA ya 2022an, xwendekarên 15 salî yên awstralyayî di OECDyê de ji bo xwendin û zanistê di rêza nehan û ji bo matematîkê jî di rêza dehem de ne. Lêbelê nêzîkî ji %60 xwendekarên Awistralyayê standarda jêhatîbûna neteweyî bi dest xistine ku ji %51 di matematîkê de, ji %58 di zanistê de û ji %57 jî di xwendinê de jêhatîbûnê bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-12-05 |sernav=New data shows many Australian teens are falling behind at school. This teacher is not surprised |url=https://www.abc.net.au/news/2023-12-05/pisa-international-school-rankings-in-maths-science-reading/103185468 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/publications/pisa-2022-results-volume-i-and-ii-country-notes_ed6fbcc5-en/australia_e9346d47-en.html |sernav=Australia |malper=OECD |tarîx=2023-12-04 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=OECD }}&lt;/ref&gt;

Li Awistralya 37 zanîngehên ku ji aliyê hikûmetê ve hatine fînansekirin û sê zanîngehên taybet hene û her wiha hejmarek saziyên din ên pispor hene ku qursên di asta xwendina bilind de pêşkêş dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ausitaleem.com.pk/australian-education-system.shtml |sernav=Australian Education {{!}} Australian Education System {{!}} Education {{!}} Study in Australia |malper=www.ausitaleem.com.pk |roja-gihiştinê=2026-02-17 |paşnav=Atta-ur-Rehman |roja-arşîvê=2012-01-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120119063252/http://www.ausitaleem.com.pk/australian-education-system.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; OECDyê Awistralyayê di nav welatên herî biha yê ji bo xwendina zanîngehê bi cih kiriye. Sîstemeke perwerdehiya pîşeyî heye ku wekê TAFE tê zanîn û gelek kes ji bo perwerdeya hunerî perwerdehiyê dibînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.australianapprenticeships.gov.au/about/default.asp |sernav=Australian Apprenticeships |malper=www.australianapprenticeships.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Nêzîkî ji %58ê awistralyayîyên di navbera 25 û 64 salî de xwedî bawernameyên pîşeyî an jî pîşeyiyên bilind in û bi rêjeya xwendina bilind a ji %49 di nav welatên OECDyê de xwedî rêjeya herî bilind e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/1a79e7ae231704f8ca256f720082feb9!OpenDocument |sernav=Contents - Contents |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2005-01-21 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Statistics |pêşnav=c=AU; o=Commonwealth of Australia; ou=Australian Bureau of }}&lt;/ref&gt; Ji %38ê nifûsa Awistralyayê xwedî bawernameyeke perwerdehiya bilind e ku di nav rêjeyên herî bilind ên cîhanê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Most Educated Countries in the World |url=https://finance.yahoo.com/news/the-most-educated-countries-in-the-world.html |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=Yahoo Finance |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Grossman |pêşnav=Samantha |tarîx=2012-09-27 |sernav=And the World’s Most Educated Country Is… |url=https://newsfeed.time.com/2012/09/27/and-the-worlds-most-educated-country-is/ |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=Time |ziman=en-US |issn=0040-781X |roja-arşîvê=2018-07-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180709210040/http://newsfeed.time.com/2012/09/27/and-the-worlds-most-educated-country-is/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/quickstat/036 |sernav=2016 Census QuickStats: Australia |malper=www.censusdata.abs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-06-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180620052901/http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/quickstat/036 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Awistralya xwedî rêjeya herî bilind a xwendekarên navneteweyî ya li gorî serê nifûsê li cîhanê ye ku 812.000 xwendekarên navneteweyî di sala 2019an de li zanîngeh û saziyên pîşeyî yên welat tomarkirî bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2019-10-16 |sernav=Student market a hot commodity |url=https://www.theaustralian.com.au/business/property/booming-student-market-a-valuable-property/news-story/6bb3823260aa3443f0c26909406d089b |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.macrobusiness.com.au/2019/11/australian-universities-double-down-on-international-students/ |sernav=Australian universities double down on international students |malper=MacroBusiness |tarîx=2019-10-31 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |paşnav=November 2019 |pêşnav=Leith van OnselenFriday 1 }}&lt;/ref&gt; Li gorî vê yekê di sala 2019an de, xwendekarên navneteweyî bi navînî ji %26,7ê xwendekarên zanîngehên li Awistralyayê pêk tînin. Ji ber vê yekê perwerdehiya navneteweyî bûye sedema nîfûsa kesên ji derveyî welat û bandorek berbiçav li ser demografiya welat dike ku rêjeyek girîng a xwendekarên navneteweyî piştî xwendina xwe bi vîzeyên cûrbecûr ên jêhatîbûn û kar li Awistralyayê dimînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2018-07-26 |sernav=Record number of international students sticking around on work visas |url=https://www.abc.net.au/news/2018-07-27/temporary-graduate-visa-485-boom/10035390 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Perwerde piştî hesin û komir, sêyem berhema herî mezin a hinardekirina Awistralyayê ye û di darayî ya salên 2016-17an de zêdetirî 28 milyar dolar beşdarî li aboriya Awistralyayê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://curious.science.org.au/policy-features/science-australia |sernav=Science in Australia |malper=Curious |tarîx=2021-05-17 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Berthold |pêşnav=Emma }}&lt;/ref&gt;

== Çand ==
[[Wêne:Sydney Australia. (21339175489).jpg|thumb|Xaniyê Operayê yê Sîdneyê ku di sala 1973an de hate temamkirin û di sala 2007an de wekê yek ji cihê Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê hate ragihandin ku avahiya herî ciwan ku ketiye nava vê lîsteyê]]
Çanda hemdem a Awistralyayê cihêreng e û kevneşopiyên xwemalî yên welêt ku mîrata brîtanî û îrlendî û dîroka koçberiya pirçandî ya piştî 1945an nîşan dide.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian people: an encyclopedia of the nation, its people and their origins |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-80789-0 |cih=Cambridge [England] ; New York |paşnavê-edîtor=Jupp |pêşnavê-edîtor=James }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:25&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Cultural history in Australia |url=https://archive.org/details/culturalhistoryi0000unse |weşanger=UNSW Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-86840-589-6 |cih=Sydney |paşnavê-edîtor=Teo |pêşnavê-edîtor=Hsu-Ming |paşnavê-edîtor2=White |pêşnavê-edîtor2=Richard }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de çanda welat ji çanda Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê jî bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent |sernav=Sage Journals: Discover world-class research |malper=Sage Journals |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |doi=10.1177/026327648300100309 }}&lt;/ref&gt; Pêşveçûna çanda Awistralyayê ji dema kolonyalîzma brîtanî vir ve bûye çandeke cihêreng.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:25&quot;/&gt;

Gelek awistralî wekhevî, hevaltî, bêrêzî û nebûna fermîtiyê wekê beşek ji nasnameya xwe ya neteweyî destnîşan dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Australia - Culture, Diversity, Indigenous {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Australia/Cultural-life |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://culturalatlas.sbs.com.au/australian-culture/australian-culture-core-concepts |sernav=Australian - Core Concepts |malper=Cultural Atlas |tarîx=2016-01-01 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://immi.homeaffairs.gov.au/citizenship-subsite/files/our-common-bond-testable.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=immi.homeaffairs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Ev yek di jargonên awistralyayî de û her wiha di mîzahên awistralyayî de jî têne îfadekirin ku pir caran wekê hişk, bêrêz û îronîk têne binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://daily.jstor.org/australians-obsessed-nicknaming/ |sernav=Small Poppy Syndrome: Why are Australians so Obsessed With Nicknaming Things? |malper=JSTOR Daily |tarîx=2018-02-07 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-US |paşnav=Luu |pêşnav=Chi }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent |sernav=Sage Journals: Discover world-class research |malper=Sage Journals |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |doi=10.1177/0022022116638175 }}&lt;/ref&gt; Li Awistralyayê ji welatiyên nû û xwediyên vîzeyê tê xwestin ku pabendî &quot;nirxên Awistralyayê&quot; bibin ku ji aliyê wezareta karên navxweyî ve wiha hatiye destnîşankirin: rêzgirtin ji bo azadiya takekesî; naskirina serdestiya qanûnê; dijberiya li hember cudakariya nijadî, zayendî û dînî; û têgihîştina &quot;mafê dadperwer&quot; ku tê gotin wekheviya derfetan ji bo her kesî û dilovaniya li hemberê kesên hewcedar.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://immi.homeaffairs.gov.au/help-support/meeting-our-requirements/australian-values |sernav=Immigration and citizenship Website |malper=Immigration and citizenship Website |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;
=== Huner ===
Li Awistralyayê zêdetirî 100.000 cihên hunera kevirî ya aborjîn hene û sêwiran, şêwaz û çîrokên kevneşopî di hunera hemdem a Awistralyayê ya xwemalî de cih digirin ku li gorî rexnegir Robert Hughes, &quot;tevgera hunerî ya mezin a dawî ya sedsala 20an&quot; e ku di nav nûnerên wê de Emily Kame Kngwarreye heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Henly |pêşnav=Susan Gough |tarîx=2005-11-06 |sernav=Powerful growth of Aboriginal art |url=https://www.nytimes.com/2005/11/06/arts/powerful-growth-of-aboriginal-art.html |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Emily Kngwarreye paintings |paşnav=Kngwarreye |pêşnav=Emily Kame |weşanger=Craftsman House |tarîx=1998 |isbn=978-90-5703-681-1 |cih=North Ryde, NSW |paşnav2=Isaacs |pêşnav2=Jennifer }}&lt;/ref&gt; Hunermendên kolonyal ên destpêkê ji bo axa nenas balkêşiyeke bêhempa nîşan dane. Berhemên empresyonîst ên Arthur Streeton, Tom Roberts û endamên din ên dibistana Heidelberg a sedsala 19an yekem tevgera &quot;bi taybetî awistralyayî&quot; di hunera rojavayî de, di pêşiya federasyonê de hestên neteweperwer rave kirine.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.artgallery.nsw.gov.au/collection/ |sernav=Collection {{!}} Art Gallery of NSW |malper=www.artgallery.nsw.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas dibistan heta salên 1900an bi bandor mabe jî, modernîstên wekê Margaret Preston û Clarice Beckett û paşê Sîdney Nolan, mêlên hunerî yên nû keşif kirine.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Australia}}

{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Awistralya| ]]
[[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1901ê de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku inglîzî zimanê resmî ye]]
[[Kategorî:Endamên G20ê]]</text>
      <sha1>fc1khxu5agyxwqgimr5bsvxo0ii6abk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095504</id>
      <parentid>2095502</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T20:06:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Etîmolojî */  Rastnivîs</comment>
      <origin>2095504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="139081" sha1="got7dehhuui6sknjweyqnsm7b1cv92i" xml:space="preserve">{{ev gotar|di derbarê welatê Awistralya ye. Ji bo wateyên din a &quot;Awistralya&quot;, li [[Awistralya (cudakirin)]] binihêre.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| zimanên fermî      = De jure: bê zimanê fermî
De facto: [[Zimanê inglîzî]]
}}
'''Awistralya'''{{Efn|An jî '''Ewistralya'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=368 }}&lt;/ref&gt;}} ({{Ziman-en|Commonwealth of Australia}}) welatekî parzemînî ye ku ji parzemîna Awistralyayê, girava [[Tazmanya]]yê û ji gelek giravên din ên biçûktir pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Turbidite sedimentation off the Antarctic continent |paşnav=Payne |pêşnav=Robert R. |weşanger=American Geophysical Union |tarîx=1972 |rr=349–364 |cih=Washington, D. C. |url=https://doi.org/10.1029/ar019p0349 |paşnav2=Conolly |pêşnav2=John R. }}&lt;/ref&gt; Rûerda Awistralyayê bi tevahî 7.688.287 km² ye ku bi vê rûbarê şeşem welatê herî mezin ê cîhanêye û welatê herî mezin ê [[Okyanûsya]]yêye. Awistralya parzemîna herî bi deştî û parzemîna herî hişkesaliyê niştecihî ya cîhanê ye. Di warê biyopirrengiyê de welateke dewlemend ew û xwedî mezinahiya cûrbecûr deverên û avhewayê ye ku di nav de çolên li hundir û daristanên baranê yên tropîkal li perava welat hene.

Bav û kalên awistralyayî yên aborjîn ji 50.000 heta 65.000 sal berê, di [[Serdema Dawîn a Qeşayê]] de, ji başûrê rojhilatê Asyayê dest bi koçberiya ber bi parzemînê ve kirine. Di dema ku brîtanî li parzemînê bicih bûne, awistralyayên aborjîn ji 250 zêdetir zimanan diaxivîn û yek ji kevintirîn çandên cîhanê bûn.&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Original Australians: The Story of the Aboriginal People |paşnav=Flood |pêşnav=Josephine |weşanger=Allen &amp; Unwin |tarîx=2019 |isbn=978-1-76052-707-5 |çap=2 |cih=Sydney }}&lt;/ref&gt; Dîroka nivîskî ya Awistralyayê bi keşifkirina piraniya peravê ku ji aliyê holendiyan ve di sedsala 17an de dest pê kiriye, hatiye nivîsandin.

Koloniya Brîtanî di sala 1788an de bi damezrandina koloniya cezayî ya [[Wêlsa Başûr a Nû]] dest pê kiriye. Heta nîvê sedsala 19an, [[Awistralya (parzemîn)|piraniya parzemînê]] ji aliyê koçberên ewropî ve hatibû keşifkirin û pênc koloniyên din ên brîtanî yên xweser li parzemînê hatibûn damezrandin ku her yek ji wan heta sala 1890an hikûmetek berpirsiyar bi dest xistine. Kolonî di sala 1901ê de bi yekkirinên koloniyan re bûne federal û dewleta Awistralyayê ya îro ava kirine. Ev rewş berdewamiya pêvajoya zêdekirina xweseriyê ji [[Keyaniya Yekbûyî]] bû ku bi qanûna pejirandina Westminster a sala 1942an hatiye ronîkirin û bi qanûnên Awistralyayê ya sala 1986an bi dawî bûye.

Awistralya monarşiyeke destûrî ye ku xwedî demokrasiyeke parlemanî ye û federasyonek e ku ji şeş [[parêzgeh]] û ji deh herêman pêk tê. Tevahiya nifûsa welat nêzîkî 28 milyonan e ku pirraniya welatî li deverên bajarî dijîn û bi nifûsa welat bi giranî li perava rojhilat a Awistralyayê kom bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |sernav=Regional population, 2021-22 financial year |malper=Australian Bureau of Statistics |roja-gihiştinê=2026-02-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Paytexta welat bajarê [[Kanberra]]yê ye ku di heman demê de bajarê herî qelebalix ê welat bajarên [[Sîdney]] û [[Melbourne]] ne ku her yek ji wan zêdetirî pênc milyon welatî lê dijîn. Awistralya xwedî aboriyeke pir pêşketî ye û welat xwedî yek ji dahatên serê kesî yên herî bilind ên cîhanê ye. Çavkaniyên Awistralyayê ya xwezayî yên pir zêde ne û têkiliyên Awistralyayê ya bazirganî yên navneteweyî baş pêşketiye ku ev têkilî ji bo aboriya welêt gelek girîng in.

Awistralya di warê parastinê de xwedî hêzek navîn e û xwedî sêzdehem lêçûnên leşkerî yên herî zêde li cîhanê ye. Welat endamê komên navneteweyî yên wekî ê [[Neteweyên Yekbûyî]], [[G20]], [[OECD]], Rêxistina Bazirganiya Cîhanê, Hevkariya Aborî ya Asya-Pasîfîk, [[Foruma Giravên Pasîfîk]], Civaka Pasîfîk û Hevbendiya Neteweyan e. Di heman demê de Awistralya beşdarî hevpeymaniyên parastin, îstîxbarat û ewlehiyê ANZUS, AUKUS û Five Eyes bûye. Welat hevalbendek sereke ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ye ku endamê [[NATO]]yê nîne.

== Etîmolojî ==
Navê Awistralyayê (bi îngilîziya Awistralyayê wekê /əˈstreɪliə/ tê bilêvkirin) ji peyva latînî Terra Australis Incognita ('erdê başûr ê nenas') hatiye wergirtin ku naveke ku ji demên kevnar ve ji bo parzemînek hîpotetîk li [[Nîvkada Başûr|nîvkada başûr]] hatiye bikar anîn. Çend kartografên sedsala 16an peyva Awistralya li ser nexşeyan bi kar anîn lê ji bo destnîşankirina Awistralyaya nûjen neanîn e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/putting-australia-on-the-map-29816 |sernav=Putting ‘Australia’ on the map |malper=The Conversation |tarîx=2014-08-10 |roja-gihiştinê=2026-02-12 |ziman=en-US |paşnav=Clarke |pêşnav=Jacqueline |paşnav2=Clarke |pêşnav2=Philip }}&lt;/ref&gt;

Dema ku holendiyan di sedsala 17an de dest bi serdana Awistralyayê û nexşekirina Awistralyayê kirin e wan ji parzemînê wekê Holendaya Nû binavkirine. Navê Awistralya ji aliyê keşifger Matthew Flinders ve hatiye populer bûye ku di sala 1803an de li dora parzemînê geriyaye. Lêbelê dema ku vegotina wî ya rêwîtiya wî di sala 1814an de hatiye weşandin, navê Terra Australis hatiye bikar anîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.library.gov.au/research/research-guides-0/where-name-australia-came |sernav=Where the name 'Australia' came from {{!}} National Library of Australia (NLA) |malper=www.library.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Parêzgarê New South Wales Lachlan Macquarie di kanûna sala 1817an de bi fermî pêşniyar kiriye ku navê Awistralya li cihê New Holland (Holenda Nû) were bikar anîn. Amîraltiya brîtanî ev nav di sala 1824an de pejirandiye û parlamena brîtanî di sala 1828an de di qanûndanînê de bikar aniye. Ofîsa hîdrografiyê ya Keyaniya Yekbûyî navê nû di rêbernameya Awistralya ya sala 1830an de bikar aniye. Navê &quot;Commonwealth of Australya&quot; ji bo federasyona nû ya şeş koloniyên berê di qanûna destûra bingehîn a ''Commonwealth of Australya'' ya sala 1900 (UK) de bi awayekî fermî hatiye naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Gelên xwemaliyên Awistralyayê ji du komên mezin pêk hatine ku yek ji van koman awistralyayîyên aborjînin ku yek ji gelên xwemaliyên yên parzemîna Awistralyayê û tevî [[Tazmanya]]yê li gelek giravên Awistralyayê dijîn. Yek ji komên xwemaliyên Awistralyayê gelên [[giravên Torres Straitê]] ne ku gelekî [[melanezyayî]] yê cuda yê giravên Torres Strait in.

[[Wêne:Bradshaw rock paintings.jpg|thumb|Hunerê kevirî yê Aborjîn li herêma Kîmberleya li Rojavayê Avusturalya]]
Li gorî texmînan, jiyana mirovan li parzemîna Awistralyayê ji 50.000 heta 65.000 sal berê dest pê kiriye&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Australia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013 |isbn=978-1-107-01155-7 |cih=Port Melbourne, Vic. ; New York |paşnavê-edîtor=Bashford |pêşnavê-edîtor=Alison |paşnavê-edîtor2=Macintyre |pêşnavê-edîtor2=Stuart }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Clarkson2017&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Clarkson |pêşnav=Chris |paşnav2=Jacobs |pêşnav2=Zenobia |paşnav3=Marwick |pêşnav3=Ben |paşnav4=Fullagar |pêşnav4=Richard |paşnav5=Wallis |pêşnav5=Lynley |paşnav6=Smith |pêşnav6=Mike |paşnav7=Roberts |pêşnav7=Richard G. |paşnav8=Hayes |pêşnav8=Elspeth |paşnav9=Lowe |pêşnav9=Kelsey |paşnav10=Carah |pêşnav10=Xavier |paşnav11=Florin |pêşnav11=S. Anna |paşnav12=McNeil |pêşnav12=Jessica |paşnav13=Cox |pêşnav13=Delyth |paşnav14=Arnold |pêşnav14=Lee J. |paşnav15=Hua |pêşnav15=Quan |tarîx=2017 |sernav=Human occupation of northern Australia by 65,000 years ago |url=https://www.nature.com/articles/nature22968 |kovar=Nature |ziman=en |cild=547 |hejmar=7663 |rr=306–310 |doi=10.1038/nature22968 |issn=1476-4687 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Williams2021&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Williams |pêşnav=Martin A. J. |paşnav2=Spooner |pêşnav2=Nigel A. |paşnav3=McDonnell |pêşnav3=Kathryn |paşnav4=O'Connell |pêşnav4=James F. |tarîx=2021 |sernav=Identifying disturbance in archaeological sites in tropical northern Australia: Implications for previously proposed 65,000‐year continental occupation date |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/gea.21822 |kovar=Geoarchaeology |ziman=en |cild=36 |hejmar=1 |rr=92–108 |doi=10.1002/gea.21822 |issn=0883-6353 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Allen |pêşnav=Jim |paşnav2=O'Connell |pêşnav2=James F. |tarîx=2025 |sernav=Recent DNA Studies Question a 65 kya Arrival of Humans in Sahul |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/arco.70002 |kovar=Archaeology in Oceania |ziman=en |cild=60 |hejmar=2 |rr=187–190 |doi=10.1002/arco.70002 |issn=0728-4896 }}&lt;/ref&gt; ku bi koçberiya mirovên bi rêya pirên bejahî û derbasbûnên deryayî yên kurt, ji herêma ku niha wekê başûrê rojhilatê Asyayê tê zanîn koçê parzemînê bûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Bi awayekî baş nayê zanîn ku bav û kalên awistralyayên aborjîn ên nûjen ka di çend pêlên koçberiyê de koçê parzemînê bûne.&lt;ref name=&quot;Malaspinas2016&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Malaspinas |pêşnav=Anna-Sapfo |paşnav2=Westaway |pêşnav2=Michael C. |paşnav3=Muller |pêşnav3=Craig |paşnav4=Sousa |pêşnav4=Vitor C. |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Alves |pêşnav6=Isabel |paşnav7=Bergström |pêşnav7=Anders |paşnav8=Athanasiadis |pêşnav8=Georgios |paşnav9=Cheng |pêşnav9=Jade Y. |paşnav10=Crawford |pêşnav10=Jacob E. |paşnav11=Heupink |pêşnav11=Tim H. |paşnav12=Macholdt |pêşnav12=Enrico |paşnav13=Peischl |pêşnav13=Stephan |paşnav14=Rasmussen |pêşnav14=Simon |paşnav15=Schiffels |pêşnav15=Stephan |tarîx=2016 |sernav=A genomic history of Aboriginal Australia |url=https://www.nature.com/articles/nature18299 |kovar=Nature |ziman=en |cild=538 |hejmar=7624 |rr=207–214 |doi=10.1038/nature18299 |issn=1476-4687 |pmc=7617037 |pmid=27654914 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/ |sernav=Australian Museum |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Stargeha kevirî ya Madjedbebe ku li Arnhem Landê ye dibe ku kevintirîn cihê hebûna mirovan ê li Awistralyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Clarkson2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Williams2021&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt; Kevntirîn paşmayên mirovan ên hatine dîtin paşmayên Gola Mungo ne ku dîroka wan bi qasî 42.000 sal berê ye.&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt;

Çanda Awistralyayê ya [[Xwecihên Awistralyayê|Aborjîn]] yek ji kevintirîn çandên berdewam ên li cîhanê ye.&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.australiangeographic.com.au/news/2011/09/dna-confirms-aboriginal-culture-one-of-earths-oldest/ |sernav=DNA confirms Aboriginal culture one of Earth's oldest |malper=Australian Geographic |tarîx=2011-09-23 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Staff |pêşnav=A. G. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2016/09/22/asia/indigenous-australians-earths-oldest-civilization |sernav=Aboriginal Australians are Earth’s oldest civilization: DNA study |malper=CNN |tarîx=2016-09-22 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en |paşnav=Jozuka |pêşnav=Emiko }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Malaspinas2016&quot;/&gt; Di dema têkiliya yekem bi ewropî re, awistralyayîyên aborjînî ji civakên cûrbecûr pêk dihatin ku sîstemên aboriyên cûrbecûr bûn û herî kêm li 250 komên zimanî yên cûda belav bibûn.&lt;ref name=&quot;Williams1987&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Williams |pêşnav=Elizabeth |tarîx=1987 |sernav=Complex hunter-gatherers: a view from Australia |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/complex-huntergatherers-a-view-from-australia/91998B1AE66FF0117DEE1EC628FD96BE |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=61 |hejmar=232 |rr=310–321 |doi=10.1017/S0003598X00052182 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Williams1987&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt; Texmînên nifûsa aborjînan berî niştecihbûna brîtanî, di navbera 300.000 û 3 milyon de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/the-first-australians-grew-to-a-population-of-millions-much-more-than-previous-estimates-142371 |sernav=The First Australians grew to a population of millions, much more than previous estimates |malper=The Conversation |tarîx=2021-04-29 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Williams |pêşnav=Alan N. |paşnav2=Bradshaw |pêşnav2=Corey J. A. |paşnav3=Saltré |pêşnav3=Frédérik |paşnav4=Norman |pêşnav4=Kasih |paşnav5=Ulm |pêşnav5=Sean }}&lt;/ref&gt; Çandên awistralyayî yên aborjîn bi kûrahî bi erd û jîngehê ve girêdayî bûn (hê jî wiha ye) û bi çîrokên xewnên bi rêya kevneşopiya devkî, stran, reqs û bi tabloyan hatine parastin.&lt;ref name=&quot;Mawson2021&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mawson |pêşnav=Stephanie |tarîx=2021 |sernav=THE DEEP PAST OF PRE-COLONIAL AUSTRALIA |url=https://www.cambridge.org/core/journals/historical-journal/article/deep-past-of-precolonial-australia/F128C60AE14F4F07045FA65AEC152CB2 |kovar=The Historical Journal |ziman=en |cild=64 |hejmar=5 |rr=1477–1499 |doi=10.1017/S0018246X20000369 |issn=0018-246X }}&lt;/ref&gt; Hinek kom bi şewitandin a bi kontrol ê ji bo guhertina ji bo guhertina nebatan,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/how-aboriginal-burning-changed-australias-climate-4454 |sernav=How Aboriginal burning changed Australia’s climate |malper=The Conversation |tarîx=2012-01-11 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Wyrwoll |pêşnav=Karl-Heinz }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/before-the-colonists-came-we-burned-small-and-burned-often-to-avoid-big-fires-its-time-to-relearn-cultural-burning-201475 |sernav=Before the colonists came, we burned small and burned often to avoid big fires. It’s time to relearn cultural burning |malper=The Conversation |tarîx=2023-06-21 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Williams |pêşnav=Robbie }}&lt;/ref&gt; xwedîkirina masiyan&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/aboriginal-people-have-spent-centuries-building-in-the-darling-river-now-there-are-plans-to-demolish-these-important-structures-195966 |sernav=Aboriginal people have spent centuries building in the Darling River. Now there are plans to demolish these important structures |malper=The Conversation |tarîx=2022-12-15 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Bates |pêşnav=Badger |paşnav2=Westaway |pêşnav2=Michael |paşnav3=Jackson |pêşnav3=Sue }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/friday-essay-traps-rites-and-kurrajong-twine-the-incredible-ingenuity-of-indigenous-fishing-knowledge-210467 |sernav=Friday essay: traps, rites and kurrajong twine – the incredible ingenuity of Indigenous fishing knowledge |malper=The Conversation |tarîx=2023-08-31 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Clark |pêşnav=Anna }}&lt;/ref&gt; û stargehên nîvmayînde ava dikirin.&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt; Ev pêkanîn bi awayên cûrbecûr wekê &quot;nêçîrvan-berhevkar&quot;, &quot;çandinî&quot;, &quot;çandiniya xwezayî&quot; û &quot;zêdekirin&quot; hatine wesifandin.&lt;ref name=&quot;Mawson2021&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bender |pêşnav=Barbara |tarîx=1978 |sernav=Gatherer‐hunter to farmer: A social perspective |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1978.9979731 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=10 |hejmar=2 |rr=204–222 |doi=10.1080/00438243.1978.9979731 |issn=0043-8243 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/colonists-upended-aboriginal-farming-growing-grain-and-running-sheep-on-rich-yamfields-and-cattle-on-arid-grainlands-207118 |sernav=Colonists upended Aboriginal farming, growing grain and running sheep on rich yamfields, and cattle on arid grainlands |malper=The Conversation |tarîx=2023-09-19 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Gammage |pêşnav=Bill }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt;

Xelkê [[giravên Torres Straitê]] cara yekem herî kêm 2.500 sal berê li giravên xwe bi cih bûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Torres Strait Islands {{!}} Indigenous Culture, History &amp; Geography |url=https://www.britannica.com/place/Torres-Strait-Islands |roja-gihiştinê=2026-02-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê çandî û zimanî ve ji gelên aborjîn ên sereke cuda bûne ku ew deryavan bûn û debara xwe ji baxçevaniya demsalî û çavkaniyên resîfan û ji deryayên xwe digirtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; Çandinî jî li hinek girav û gundan pêş ketiye û di salên 1300î de derketiye holê. Heta nîvê sedsala 18an li bakurê Awistralyayê, di navbera komên aborjîn ên herêmî û trepangerên makassan ên ku ji [[Îndonezya]]ya îro hatine, têkilî, bazirganî û têkiliya çandî ya cuda ava bibû.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://lryb.aiatsis.gov.au/PDFs/aasj04.1_%20makassan.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=lryb.aiatsis.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-13 |roja-arşîvê=2019-03-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190306230858/http://lryb.aiatsis.gov.au/PDFs/aasj04.1_%20makassan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
=== Hatina ewropiyan ===
[[Wêne:Landing of Lieutenant James Cook at Botany Bay, 29 April 1770 (painting by E Phillips Fox).jpg|thumb|çep|Di 29ê nîsana sala 1770an de, James Cook hatiye Kendava Botany]]
Keştiya Duyfken a şirketa Holendî ya rojhilatê Hindistanê ku ji aliyê [[Willem Janszoon]] ve dihat ajotin, di sala 1606an de yekem daketina ewropî ya belgekirî ya li Awistralyayê pêk aniye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; Di dawiya heman salê de, Luís Vaz de Torres bi rêya [[Tengava Torres]]ê ber bi bakurê Awistiralyayê ve, li kêleka perava başûr a [[Nû Gîne]]yê, seferan lidarxistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luis Vaez de Torres (?–?) |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/torres-luis-vaez-de-2741 }}&lt;/ref&gt; Di rêwîtiya xwe ya duyem a sala 1644an de, wî nexşeya peravên bakurê Awistralyayê li başûrê Nû Gîneyê xêz kiriye. Piştî rêwîtiyên Tasman, holendî karibûn nexşeyên hema bêje temam ên peravên bakur û rojavayê Awistralyayê û piraniya peravên başûr û başûrê rojhilatê Tasmanyayê çêbikin. Wan navê parzemînê daniye [[Holendaya Nû]].&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

Di sala 1770an de kaptan [[James Cook]] bi keştîyê re çûye û nexşeya perava rojhilat xêz kiriye ku bi navê &quot;New South Wales&quot; binav kiriye û îdîa kiriye ku ew axa [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] e.&lt;ref name=&quot;Bashford2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Australia |paşnav=Bashford |pêşnav=Alison |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013 |isbn=978-1-107-01155-7 |cih=Melbourne, VIC, Australia |paşnav2=Macintyre |pêşnav2=Stuart Forbes }}&lt;/ref&gt; Di 26ê çileya 1788an de, Flota Yekem, di bin fermandariya kapîtan Arthur Phillip de, li Port Jackson gihîştiye Kendava Sîdneyê.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; Li wir wergeheke hatiye avakirin û ala yekîtiyê hatiye bilindkirin. Ev dîrok paşê di demên pêşerojê de bûye roja neteweyî ya Awistralyayê.&lt;ref name=&quot;Macintyre2020&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A concise history of Australia |paşnav=Macintyre |pêşnav=Stuart |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |isbn=978-1-108-72848-5 |çap= |cih=Cambridge ; New York, NY |series=Cambridge Concise Histories }}&lt;/ref&gt;

Piraniya niştecihvanên pêşîn mehkûm bûn ku ji ber sûcên piçûk dihatin veguhastin û wekê karker an xizmetkar ji bo &quot;niştecihên azad&quot; (koçberên dilxwaz) dihatin erkdar kirin. Piştî azadbûnê, mehkûm di mêla entegrebûna xwe bi civaka kolonyal re dimînin. Berxwedana aborjînan, serhildanên mehkûman û bûyerên eşqiyayî yên ku ji aliyê mehkûman ve dihatin pêkanîn, carinan di bin qanûna leşkerî de dihatin tepeserkirin.&lt;ref name=&quot;Bashford2013&quot;/&gt; Serhildana rûman a sala 1808an ku ji aliyê efserên Korporasyona New South Wales ve hatiye kirin, bûye sedema cûntayeke leşkerî ya demkî.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A concise history of Australia |paşnav=Macintyre |pêşnav=Stuart Forbes |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |isbn=978-1-108-72848-5 |çap=5 |cih=Cambridge, United Kingdom |series=Cambridge concise histories }}&lt;/ref&gt; Di du dehsalên pêş de, reformên civakî û aborî, digel damezrandina konseya qanûndanînê û dadgeha bilind, bûne sedema veguherîna koloniya cezayan a civaka sivîl.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

Piştî bicihbûna ewropiyan, nifûsa xwemalî di heyama 150 salan de kêm bûye ku bi piranî ji ber nexweşiyên vegirtî qewimiye.&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt; Desthilatdarên kolonyalîst ên brîtanî bi komên aborjîn re ku gelê xwemaliyên parzemînê bû, ti peymanekî şanenav nekirine.&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt; Her ku bicihbûn berfireh bûye, bi deh hezaran gelên xwemalî û bi hezaran niştecihvan di şerên li ser sinor de hatine kuştin ku gelek dîroknas dibêjin ku kiryarên qirkirinê ji aliyê niştecihvanan ve jî di nav xwe de digirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ruleoflaw.org.au/education/australian-colonies/terra-nullius/ |sernav=Terra Nullius {{!}} Rule of Law Education Centre |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Ewropiyan piraniya erdên xelkên xwemaliyên mayî ji wan bêpar hiştine.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

=== Berfirehbûna ewropiyan ===
[[Wêne:PortArthurPenitentiary.jpg|thumb|Dîmenek ji girtîgeha Port Arthur a li Tazmanyayê ku yek ji yanzdeh cihên mehkûmên Awistralyayê bû ku di roja îro de di Lîsteya Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê de ye]]
Di sala 1803an de li Van Diemen's Land (Tazmanyaya îro)&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to Australian history |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_t3i0 |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1999 |isbn=978-0-19-553597-6 |çap=Reprinted |cih=Melbourne |paşnavê-edîtor=Davison |pêşnavê-edîtor=Graeme |paşnavê-edîtor2=Hirst |pêşnavê-edîtor2=John B. |paşnavê-edîtor3=Macintyre |pêşnavê-edîtor3=Stuart }}&lt;/ref&gt; wargehekê hatiye damezrandin û di sala 1813an de, [[Gregory Blaxland]], [[William Lawson]] û [[William Wentworth]] ji çiyayên Şîn ên li rojavayê Sîdneyê derbas bûne û li deverên hundirîn rê ji bo koçberên ewropî vekirine.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gregory Blaxland (1778–1853) |paşnav=Conway |pêşnav=Jill |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/blaxland-gregory-1795 }}&lt;/ref&gt; Di sala 1827an de, dema ku Major Edmund Lockyer li ser King George Sound (Albanyaya îro) wargehek ava kiriye, daxwaza brîtanî ya ber bi tevahiya parzemîna Awistralyayê ve hatiye berfirehkirin.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt; Koloniya çemê Swanê (Pertha îro) di sala 1829an de hatiye damezrandin û bûye koloniya herî mezin a Awistralyaya rojava.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Li Wales a Başûr a Nû koloniyên nû hatine hatibûn damezrandin ku di nav de koloniyên wekê Tazmanya di sala 1825an de, Awistralyaya Başûr di sala 1836an de, Vîktorya di sala 1851ê de û koloniya Queensland di sala 1859an de, hebûn.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Awistralyaya Başûr û Vîktorya wekê koloniyên azad hatin damezrandin û wan qet mehkûmên ku dihatin veguhastin qebûl nekirin.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to Australian history |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_t3i0 |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-19-553597-6 |cih=Melbourne ; New York |paşnavê-edîtor=Davison |pêşnavê-edîtor=Graeme |paşnavê-edîtor2=Hirst |pêşnavê-edîtor2=John |paşnavê-edîtor3=Macintyre |pêşnavê-edîtor3=Stuart }}&lt;/ref&gt; Dijberiya zêde ya li dijî sîstema mehkûmkirinê bi rakirina wê ya li koloniyên rojhilat di salên 1850an de gihîştiye lûtkeyê. Di destpêkê de koloniyeke azad bû ku Awistralyaya Rojava ji sala 1850 heya sala 1868an mehkûman qebûl dikirin.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise History of Australia |paşnav=Macintyre |pêşnav=Stuart |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020-08-03 |isbn=978-1-108-62891-4 |url=https://doi.org/10.1017/9781108628914 }}&lt;/ref&gt;

Dema ku beşek ji Împeratoriya Brîtanî mabûn, şeş koloniyan di navbera salên 1855 û 1890an de bi awayekî tekane hikûmetek berpirsiyar bi dest xistine ku piraniya karûbarên xwe bi xwe birêve birine.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt; Ofîsa kolonyalîzmê ya li Londonê kontrola hinek mijaran, bi taybetî karûbarên derve yê kolonyalîzmê, parastiye.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Parlamentoyên kolonyal ji sala 1856an pê ve mafên dengdanê gav bi gav ji bo mêran berfireh kirine û di navbera salên 1890 û 1900an de mafê dengdanê yê jinan bi şert û mercên wekhev hat dayîn. Hinek koloniyan ji sala 1885an pê ve in bo dengdanê sinorkirinên nijadî ferz kirine.&lt;ref name=&quot;Bashford2013&quot;/&gt;

Di nîvê sedsala 19an de keşifgerên wekê Burke û Wills nexşeyên hundirîn ên Awistralyayê çêkirine.&lt;ref name=&quot;Macintyre2020&quot;/&gt; Komek ji çûyîna ji bo zêran ku di destpêka salên 1850an de dest pê kirine, bûye sedema herikîna koçberên nû yên ji Çînê, Amerîkaya Bakur û parzemîna Ewropayê&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian people: an encyclopedia of the nation, its people and their origins |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-80789-0 |çap=1 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Jupp |pêşnavê-edîtor=James }}&lt;/ref&gt; û her wiha derketina zozanan û dema ku madenvanên Ballaratê Serhildana Eureka ya li dijî xercên lîsansa zêr dane destpêkirin, bêaramiyên sivîl ên ya paşîn di sala 1854an de gihîşt lûtkeyê.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt; Di salên 1860î de mirovên giravên Deryaya Başûr bi darê zorê an jî bi revandinan ji bo karên bi peyman hatine birin ku bi piranî ji aliyê kolonîstên Queenslandê ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.slq.qld.gov.au/discover/exhibitions/australian-south-sea-islanders |sernav=Australian South Sea Islanders |malper=State Library Of Queensland |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-09-16 |sernav=Blackbirding: Australia's history of kidnapping Pacific Islanders |url=https://www.abc.net.au/news/2017-09-17/blackbirding-australias-history-of-kidnapping-pacific-islanders/8860754 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Bi hincetên parastina zarokan û polîtîkayên asîmîlasyona bi darê zorê, ji sala 1886an pê ve hikûmetên kolonyal ên Awistralyayê dest bi veqetîna gelek zarokên aborjîn ji malbat û civakên wan kirine.&lt;ref name=&quot;Bashford2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sbs.com.au/nitv/article/explainer-the-stolen-generations/5ust2jtjy |sernav=Explainer: the Stolen Generations |malper=NITV |tarîx=2016-12-01 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/learn/first-nations/stolen-generation/ |sernav=The Stolen Generation |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Şerê Boerê ya Duyem (1899–1902) mezintirîn bicîhkirina derveyî welat a hêzên kolonyal ên Awistralyayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.awm.gov.au/articles/atwar/boer |sernav=Australia and the Boer War, 1899–1902 {{!}} Australian War Memorial |malper=www.awm.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;

=== Federasyona şerên cîhanê ===
[[Wêne:Opening of the first parliament.jpg|thumb|Tabloyek ku ji aliyê Tom Roberts ve hatiye çêkirin, vekirina Parlamentoya Avusturalya ya yekem di sala 1901ê de nîşan dide]]
Di 1ê çileya sala 1901ê de, piştî deh salan ji plansazî, peymanên destûrî û referandûman, federasyona koloniyan hatiye bidestxistin ku di encamê de li gorî Destûra Bingehîn a nû ya Awistralyayê, dewleta Awistralyayê wekê dewleta neteweyekê hatiye damezrandin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;

Ji sala 1901ê pê ve Awistralya di nav Împeratoriya Brîtanî de herêmeke xweser bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.commonwealthofnations.org/commonwealth/history/ |sernav=History of the Commonwealth |malper=Commonwealth of Nations |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }}&lt;/ref&gt; Welat yek ji endamên damezrîner ên Komeleya Neteweyan a di sala 1920an de bû û yek ji endam ên damezrînerên Neteweyên Yekbûyî ya di sala 1945an de.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ungeneva.org/en/about/league-of-nations/covenant |sernav=The Covenant of the League of Nations {{!}} The United Nations Office at Geneva |malper=The United Nations Office at Geneva |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.un.org/en/about-us/growth-in-un-membership |sernav=Growth in United Nations membership |malper=United Nations |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en |paşnav=Nations |pêşnav=United }}&lt;/ref&gt; Qanûna Westminster a sala 1931ê desthilata Keyaniya Yekbûyî ya ji bo Awistralyayê di asta federal de bêyî razîbûna Awistralyayê qanûnan derxîne, bi dawî kiriye. Awistralyayê vê qanûnê di sala 1942an de pejirandiye lê ew ji bo piştrastkirina derbasdariya qanûnên ku di dema Şerê Cîhanê ya Duyem de hatine derxistin, berê ku ev qanûn were pejirandin ji sala 1939an ve ketibû meriyetê.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;

Herêma paytexta Awistralyayê di sala 1911ê de wekê cihê paytexta federal a pêşerojê ya Kanberra hatiye damezrandin. Dema ku ev herêm di bin avakirinê de bû, Melbourne ji 1901ê heta 1927an wekê paytexta demkî maye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://muse.jhu.edu/verify?url=%2Farticle%2F722852&amp;r=681172 |sernav=Project MUSE -- Verification required! |malper=muse.jhu.edu |roja-gihiştinê=2026-02-13 |doi=10.1353/vpr.2019.0003 }}&lt;/ref&gt; Herêma Bakur di sala 1911an de ji kontrola Awistralyaya Başûr derbasê kontrola hevalbendiya welatan bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yan |pêşnav=Shu-chuan |tarîx=2019 |sernav=&quot;Kangaroo Politics, Kangaroo Ideas, and Kangaroo Society&quot;: The Early Years of Melbourne Punch in Colonial Australia |url=https://doi.org/10.1353/vpr.2019.0003 |kovar=Victorian Periodicals Review |cild=52 |hejmar=1 |rr=80–102 |doi=10.1353/vpr.2019.0003 |issn=1712-526X }}&lt;/ref&gt; Awistralyayê di sala 1905an de rêveberiya Herêma Papua (ku berê koloniyeke brîtanî bû) û di sala 1920an de jî rêveberiya Herêma Gîneya Nû (berê Gîneya Nû ya Alman) girtin ser xwe. Herdu di sala 1949an de wekê Herêma Papua û Gîneya Nû hatine yek kirin û di sala 1975an de ji Awistralyayê serxwebûn bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://austlii.edu.au/cgi-bin/viewdoc/au/journals/UNSWLawJl/2009/3.html |sernav=McDermott, Peter M --- &quot;Australian Citizenship and the Independence of Papua New Guinea&quot; [2009] UNSWLawJl 3; (2009) 32(1) UNSW Law Journal 50 |malper=austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-02-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240208072215/https://austlii.edu.au/cgi-bin/viewdoc/au/journals/UNSWLawJl/2009/3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Darwin 42.jpg|thumb|Bombebarana Darwinê di sala 1942an de, yek ji zêdetirî 100 êrîşên hewayî yên japonî ya li ser Awistralyayê di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de pêk hatiye]]
Di sala 1914an de, Awistralya beşdarî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] bû û beşdarî şerên li gelek çeperên şer bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.awm.gov.au/articles/atwar/first-world-war |sernav=First World War 1914–18 {{!}} Australian War Memorial |malper=www.awm.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-13 }}&lt;/ref&gt; Ji 324.000 leşkerên ku li derveyî welêt xizmet kirine, nêzîkî 60.000 ji wan leşkeran di şer de jiyana xwe jidest dane û 152.000ên din jî birîndar bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Great War and its aftermath, 1914–22 |paşnav=Garton |pêşnav=Stephen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-11-05 |rr=39–63 |isbn=978-1-107-44575-8 |url=https://doi.org/10.1017/cho9781107445758.033 |paşnav2=Stanley |pêşnav2=Peter }}&lt;/ref&gt; Gelek awistralî têkçûna Milê Artêşa Awistralya û Zelanda Nû (ANZAC) li Gallipoli di sala 1915an de wekê &quot;vaftîzma agir&quot; dibînin ku nasnameya neteweya nû yê Awistralyayê ava kiriye.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://anzacportal.dva.gov.au/wars-and-missions/ww1/personnel/anzac-legend |sernav=The Anzac legend |malper=Anzac Portal |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Department of Veterans' Affairs; address=21 Genge St, Civic/Canberra City, ACT 2601; contact=+61 2 6289 1133; email=education@dva.gov.au }}&lt;/ref&gt; Destpêka kampanyayê her sal di Roja Anzacê de tê bîranîn, dîrokeke ku bi Roja Awustralyayê re wekê roja herî girîng a neteweyî reqabetê dike.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to Australian military history |weşanger=Oxford Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-19-551784-2 |çap=2 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Dennis |pêşnavê-edîtor=Peter |series=Oxford reference online premium }}&lt;/ref&gt;

Ji 1939 heta 1945an, Awistralya tevlî Şerê Cîhanî ya Duyem bûye. Hêzên çekdar ên Awistralyayê li qadên şer ên [[Okyanûsa Mezin|Pasîfîk]], [[Ewropa]], [[Deryaya Navîn]] û li Rojhilata Navîn şer kirine.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt; Şoka têkçûna Brîtanyayê li Singapûrê di sala 1942an de û di demek kurt de bombebarana Darwin û êrîşên din ên Japonî li ser axa Avusturalyayê, bûye sedema baweriyeke berfireh li Awistralyayê ku dagirkirina japonî nêzîk e û veguherînek ji [[Keyaniya Yekbûyî]] ji bo [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] wekê hevalbend û hevkarê ewlehiyê yê sereke yê Awistralyayê ye.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Ji sala 1951ê vir ve, Awistralya li gorî peymana ANZUSê bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re hevalbend e.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;

=== Serdema hevdem ===
[[Wêne:Dutch Migrant 1954 MariaScholte=50000thToAustraliaPostWW2.jpg|thumb|çep|Di sala 1954an de koçberên ku piştî şer ku ji Ewropayê gihîştin Awistralyayê]]
Di sê dehsalên piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de, Awistralyayê di asta jiyanê, di demên vala û di demên geşedanan de di warê standardiya jiyanê de pêkanîneke girîng dîtiye.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt; Hikûmetan pêlek mezin a koçberiyê ji seranserê Ewropayê teşwîq welat kirine û ev koçber wekê &quot;awistralyayên nû&quot; hatine binavkirin. Ev koçberiya zêde ji bo awistralyayan bi slogana &quot;nifûs bibe an jî bimire&quot; hatiye rewakirin.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;

Awistralya di dema [[Şerê Sar]] de endamek Bloka Rojava bû ku di salên 1950î de beşdarê Şerê Koreyê û Rewşa Awarte ya Malayayê û ji sala 1962 heta sala 1973an jî beşdarê [[Şerê Viyetnamê]] bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Fighting Australia's cold war: the nexus of strategy and operations in a multipolar Asia, 1945-1965 / edited by Peter Dean and Tristan Moss |weşanger=Australian National University Press |tarîx=2021 |isbn=978-1-76046-483-7 |cih=Acton ACT, Australia |paşnavê-edîtor=Dean |pêşnavê-edîtor=Peter J. |paşnavê-edîtor2=Moss |pêşnavê-edîtor2=Tristan |paşnavê-edîtor3=Australian National University Press }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.awm.gov.au/articles/event/vietnam |sernav=Vietnam War 1962–75 {{!}} Australian War Memorial |malper=www.awm.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}&lt;/ref&gt; Aloziyên ji metirsiya bandora komunîst li ser civakê bûye sedema hewldanên bêserketî yên hikûmeta Menzies ya ji bo qedexekirina [[Partiya Komunîst a Awistralyayê]] û di sala 1955an de bûye sedema parçebûnek dijwar ê di Partiya Kedê de.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;

Di encama referandûmeke sala 1967an de hikûmeta federal desthilata derxistina qanûnan di derbarê awistraliyên aborjîn de bi dest xistiye û awistraliyên aborjîn bi tevahî di hêjmara nifûsê de cih girtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aboriginal Australians: a history since 1788 |paşnav=Broome |pêşnav=Richard |weşanger=Allen &amp; Unwin |tarîx=2019 |isbn=978-1-76052-821-8 |çap=5 |cih=Crows Nest }}&lt;/ref&gt; Mafên erdê yên berê-kolonyal (ku li Awistralyayê wekê sernavê milkê xwemalî hatiye binavkirin) dema ku [[Dadgeha Bilind a Awistralyayê]] di Mabo v Queensland (Hejmar 2) de biryar daye ku Awistralya di dema niştecihbûna [[ewropî]] de terra nullius ('erd ne ya kesî') nebûye, cara yekem di qanûnê de hatine nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/australian-politics-explainer-the-mabo-decision-and-native-title-74147 |sernav=Australian politics explainer: the Mabo decision and native title |malper=The Conversation |tarîx=2017-04-26 |roja-gihiştinê=2026-02-14 |ziman=en-US |paşnav=Galloway |pêşnav=Kate }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Radical Title and Unalienated Land Post-Mabo |weşanger=Hart Publishing |isbn=978-1-4742-0201-5 |url=https://doi.org/10.5040/9781474202015.ch-004 }}&lt;/ref&gt;

Piştî betalkirina bermahiyên dawî yên siyaseta Awistralyaya Spî ya di sala 1973an de&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.border.gov.au/about/corporate/information/fact-sheets/08abolition |sernav=Fact sheet – Abolition of the 'White Australia' Policy |malper=www.border.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; demografî û çanda Awistralyayê wekê encameke pêla mezin û berdewam a koçberiya ne-ewropî ku bi piranî ji Asyayê bûn, guheriye.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt; Di dawiya sedsala 20an de, têkiliyên siyaseta derve bi welatên din ên Asya-Pasîfîkê re jî zêdetir bûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; Qanûnên Awistralyayê ya sala 1986an têkiliyên destûrî yên mayî yên di navbera Awistralya û [[Keyaniya Yekbûyî]] de qut kirine ku di heman demê de monarşî di kapasîteya xwe ya serbixwe de wekê [[Şahbanûya Awistralyayê]] de maye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.foundingdocs.gov.au/item-did-32.html |sernav=Documenting Democracy |malper=www.foundingdocs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Senate/Powers_practice_n_procedures/pops/pop48/battlesovereignty |sernav=Anne Twomey† &quot;The States, the Commonwealth and the Crown—the Battle for Sovereignty*&quot; |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House, Canberra, ACT, 2600; contact=+61 2 6277 7111; |roja-arşîvê=2022-09-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220909014023/https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Senate/Powers_practice_n_procedures/pops/pop48/battlesovereignty |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di referandûma destûrî ya sala 1999an de, ji %55ê hilbijêran hilweşandina monarşiyê û çêbûna komarparêziyê red kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://moadoph.gov.au/explore/democracy/1999-republic-referendum |sernav=1999: Republic Referendum - Australian Referendum Recap |malper=moadoph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}&lt;/ref&gt;

Piştî êrîşên 11ê îlonê ya li hemberê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Awistralya ji sala 2001ê heta 2021ê beşdarê [[Şerê Afganistanê]] û ji sala 2003an heta 2009an jî beşdarê [[Şerê Iraqê]] bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.awm.gov.au/articles/event/afghanistan |sernav=Post 9/11, Afghanistan and Iraq {{!}} Australian War Memorial |malper=www.awm.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}&lt;/ref&gt; Têkiliyên bazirganî yên welêt di sedsala 21an de her ku çûye ber bi [[Asyaya Rojhilat|rojhilatê Asyayê]] ve çûye û Çîn bi rêjeyek mezin bûye hevkarê bazirganî yê herî mezin ê welat.

Di bersiva pandemiya [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] de, ji adara sala 2020an pê ve, hikûmetên Federal, eyalet û herêman qedexeyên derketina derve û qedexeyên din ên li ser kombûnên giştî û tevgerê li seranserê sinorên neteweyî û eyaletan hatiye bikar anîn. Piştî belavkirina derzîkirinên di sala 2021ê de, ev qedexe hêdî hêdî hatin sivikkirin. Di cotmeha sala 2023an de, Awistralyayê ragihandiye ku COVID-19 êdî bûyerek nexweşiyeke vegirtî ya bi girîngiya neteweyî nîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2020 |sernav=The Commonwealth Pharmacists Association's global response to COVID-19 |url=https://doi.org/10.1211/pj.2020.20207983 |kovar=The Pharmaceutical Journal |doi=10.1211/pj.2020.20207983 |issn=2053-6186 }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
=== Taybetmendiyên giştî ===
[[Wêne:Reliefmap of Australia.png|thumb|Nexşeya topografîk a Awistralyayê (keska tarî bilindahiya herî nizm û qehweyîya tarî jî bilindahiya herî bilind nîşan dide).]]
Awistralya ji parzemîna sereke ya Awistralyayê, girava Tazmanya, gelek giravên piçûk ên deryayî û deverên dûr ên deryayî yên Giravên Ashmore û Cartier, Girava Noelê, Giravên Kokosê (Keeling), Giravên Deryaya Koralê, Giravên Heard û McDonaldê û Girava Norfolkê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://web.archive.org/screenshot/https://www.ga.gov.au/scientific-topics/national-location-information/dimensions/remote-offshore-territories |sernav=&quot;Remote Offshore Territories&quot; |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}&lt;/ref&gt; Awistralya jî îdîa dike ku ji sedî 42ê Antarktîkayê wekê axa Antarktîk a Awistralyayê ye lê ev îdîa tenê ji aliyê çar welatên din ve hatiye nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Scott |pêşnav=Shirley V. |tarîx=2021 |sernav=THE IRRELEVANCE OF NON-RECOGNITION TO AUSTRALIA'S ANTARCTIC TERRITORY TITLE |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-and-comparative-law-quarterly/article/irrelevance-of-nonrecognition-to-australias-antarctic-territory-title/395CC47418FA66136D0AF5F46DF4C9C2 |kovar=International &amp; Comparative Law Quarterly |ziman=en |cild=70 |hejmar=2 |rr=491–503 |doi=10.1017/S0020589321000051 |issn=0020-5893 }}&lt;/ref&gt;

Awistralyaya sereke di navbera hêlîpan 9° û 44° başûr û hêlîlar a 112° û 154° rojhilat de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ga.gov.au/scientific-topics/national-location-information/dimensions/area-of-australia-states-and-territories |sernav=Area of Australia - States and Territories |malper=Geoscience Australia |tarîx=2014-06-27 |roja-gihiştinê=2026-02-14 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Geoscience }}&lt;/ref&gt; Awistralya ku bi Okyanûsên Hindî û Pasîfîk hatiye dorpêçkirin, bi deryayên Arafura û Tîmorê ve ji Asyayê veqetandiye, Deryaya Koralê li peravên Queenslandê ye û Deryaya Tazmanê jî di navbera Awistralya û Zelanda Nû de ye. Refê mezin ê astengdar ku mezintirîn refê mercanên cîhanê, bi dûriyek kurt li perava bakurê rojhilat e û zêdetirî 2.300 km dirêj dibe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia }}&lt;/ref&gt;

Parzemîna sereke biçûktirîn parzemîna cîhanê ye û welat ji aliyê rûbera giştî ve şeşem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Awistralya carinan wekê girava herî mezin a cîhanê hatiye hesibandin û pir caran wekê &quot;parzemîna giravê&quot; hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;Henderson2016&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The geology of Australia |paşnav=Henderson |pêşnav=R. A. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2016 |isbn=978-1-107-43241-3 |çap= |cih=Port Melbourne, VIC, Australia |paşnav2=Johnson |pêşnav2=David }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Welat xwediyê 35.877 km perava deryayî ye (ji xeynî hemî giravên deryayî) û di heman demê de Awistralya îdîaya herêmeke aborî ya taybet a 8.148.250 kîlometreçargoşe dike.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Ev herêma aborî ya taybet axa Antarktîk a Awistralyayê nagire nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ga.gov.au/education/geoscience-basics/dimensions/oceans-seas.jsp |sernav=Oceans and Seas - Geoscience Australia |malper=www.ga.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 |paşnav=corporateName=Department of Industry, Tourism &amp; Resources, Geoscience Australia;jurisdiction=Commonwealth of Australia; contact=Web Manager, GPO Box 378 Canberra ACT Australia 2601, +61 2 6249 9111; email=http@ga.gov.au }}&lt;/ref&gt;

Piraniya Awistralyayê xwedî avhewayeke hişk an nîv-hişk e.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Di sala 2021ê de, ji %10ê çêrehgeh û zozanên mayînde yên cîhanê li Awistralyayê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2023 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2023 |isbn=978-92-5-138262-2 |ziman=en |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cc8166en |doi=10.4060/cc8166en }}&lt;/ref&gt; Qada daristanî ya welat nêzîkî ji %17ê rûbera erdê Awistralyayê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://openknowledge.fao.org/server/api/core/bitstreams/a6e225da-4a31-4e06-818d-ca3aeadfd635/content |sernav=Wayback Machine |malper=openknowledge.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-15 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fra-data.fao.org/assessments/fra/2020/AUS/home/overview/ |sernav=FRA Platform {{!}} Global Forest Resources Data {{!}} Food and Agriculture Organization of the United Nations |malper=fra-data.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-15 }}&lt;/ref&gt; Parzemîna Awistralyayê bi kêmanî jî be deşt e ku bilindahiya deştê ya navînî 325 metre bilind e û asta mayî ya bilindahî ya welat 870 metre ye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Rêzeçiyayên Mezin ên Dabeşkirinê li seranserê piraniya rojhilatê Awistralyayê dirêj dibe ku deştên navendî ji bilindahiyên rojhilat vediqetîne.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ga.gov.au:80/education/geoscience-basics/landforms/highest-mountains.html |sernav=Highest Mountains |malper=www.ga.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en-AU |paşnav=Australia |pêşnav=c\=AU\;o\=Australia Government\;ou\=Geoscience }}&lt;/ref&gt; Çiyayê Kosciuszko bi bilindahiya 2.228 m bilindtirîn çiyayê parzemînê ye. Bilindtirîn çiyayê derveyî parzemînê Mawson Peak in ku bi 2.745 m li Girava Heardê ye û li Herêma Antarktîk a Awistralyayê, çiyayên herî bilind ên din Çiyayê McClintock û Çiyayê Menziesê ye ku bi rêzê ve 3.492 m û 3.355 m bilind in.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

Murray-Darling sîstema çemê sereke yê Awistralyayê ye ku piraniya axa hundirîn a New South Wales û başûrê Queenslandê ber bi gola Alexandrina û deryaya Başûrê Awistralyayê ve diherike. Her wiha li navend û rojavayê Awistralyayê sîstemên çemên peravê yên biçûktir hene ku sîstemên avdana hundirîn ên wekê sîstema gola Eyre û sîstemên golên şor jî hene.&lt;ref name=&quot;Henderson2016&quot;/&gt; Çemên Awistralyayê di nav hemî parzemînên din de xwedî rêjeya herî kêm a herîkîna avê ya deryayê ne. Profîla hişk û deşta sereke ya parzemînê dibe sedema ku çemên li parzemînê hêdî diherikin û di encamê de xwê li ser erdê kom dibin.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Şorbûna avê bandorek neyînî li ser axa Awistralyayê çêdike ku bi navînî li gorî standardên cîhanê, ji aliyê berhemên xwarinê ve xizan e.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;

Nifûsa Awistralyayê li peravên deryayê kom bûye. Nêzîkî ji %95ê nifûsê di nav 100 km yê ji peravê de dijî ku rêje li navînîya cîhanê ji %39 ye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Rêjeya belavbûna nifûsa Awistralyayê li ser yek km² 3,5 kes e ku ev rêjeya herî kêm a cîhanê ye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Lêbelê li bajarên li ser perava nerm a başûrê rojhilat kombûneke mezin a nifûsê heye û rêjeya belavbûna nifûsê li navenda Melbourne li ser yek km² 38 kes e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |sernav=Regional population, 2023-24 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-03-27 |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Jeolojî ===
[[Wêne:Ausgeolbasic.jpg|thumb|Li gorî temenan, herêmên jeolojîk ên bingehîn ên Awistralyayê.]]
Awistralya ku berê beşek ji superparzemînên [[Rodînya]] û beşek ji [[Gondwana]] bû ku nêzîkî 35 milyon sal berê bi tevahî ji Antarktîkayê veqetiya û ber bi bakur ve çûye.&lt;ref name=&quot;Henderson2016&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kennett2018&quot;/&gt; Dema ku [[Serdema Dawî ya Qeşayê]] bi dawî bûye, bilindbûna asta deryayê nêzîkî 8.000 sal berê parzemîna Awistralya ji [[Nû Gîne]] û nêzîkî 6.000 sal berê ji Tazmanyayê veqetandiye.&lt;ref name=&quot;Kennett2018&quot;/&gt;

Awistralya bi temamî di nav plakaya tektonîk a Awistralyayê de cih digire. Beşa sereke ji aliyê jeolojîk ve bi qismî aram e, çêbûna çiyayî yên mezin kêm in, volkanên çalak an jî şikestekên tektonîk kêm in.&lt;ref name=&quot;Henderson2016&quot;/&gt; Lêbelê, plakaya Awistralyayê salane bi leza nêzîkî 6 heta 7 santîmetre ber bi bakurê rojhilat ve diçe û niha bi plakaya Ewrasyayê û plakaya Pasîfîkê re li hev dikeve.&lt;ref name=&quot;Kennett2018&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian continent: a geophysical synthesis |paşnav=Kennett |pêşnav=Brian |weşanger=ANU Press and Geoscience Australia |tarîx=2018 |isbn=978-1-76046-246-8 |cih=Acton, A.C.T |kesên-din=Australian National University Press, Geoscience Australia |paşnav2=Blewett |pêşnav2=Richard |paşnav3=Chopping |pêşnav3=Richard }}&lt;/ref&gt; Zextên navtektonîk ên ku ji ber vê tevgerê çêdibin, ji bo girseyeke bejahî yê ku ji aliyê jeolojîkî ve sekan ew, dibin sedema çalakiyek sîsmîk a bi qismî ku ji bo vê girseya sekan zêde ye. Di navbera salên 1901 û 2017an de 18 erdhejên bi momenta ji 6 pileyî mezintir çêbûne.&lt;ref name=&quot;Kennett2018&quot; /&gt; [[Erdheja Newcastle]] ya sala 1989an li Awistralyayê bûye sedema mirina 13 kesan ku ev jî erdheja herî mezin ê li Awistralyayê bû.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The geology of Australia |paşnav=Henderson |pêşnav=R. A. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2016 |isbn=978-1-107-43241-3 |çap= |cih=Melbourne Cambridge |paşnav2=Johnson |pêşnav2=David }}&lt;/ref&gt; Heta 4.600 sal berê li rojhilatê parzemînê volkanên çalak hebûn û ev yek di navên cihên aborjîn û çîrokên afirandinê de derbas dibe.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian Continent: A Geophysical Synthesis |paşnav=Kennett |pêşnav=B. L. N. |weşanger=ANU Press |tarîx=2018 |isbn=978-1-76046-246-8 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnav2=Chopping |pêşnav2=Richard |paşnav3=Blewett |pêşnav3=Richard }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de çalakiyên volkanî li [[Girava Heardê]] û [[Giravên McDonaldê]] ên dûr çêdibe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;

Qalikê parzemînî ya Awistralyayê di sê çerxan de ji kratonên arkeyayî yên herî kevin ên li rojava heta formasyonên orojenîk ên ciwantir ên li rojhilat (ku nêzîkî 541 milyon heta 252 milyon sal berê hatine avakirin) hatiye afirandin.&lt;ref name=&quot;:12&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Henderson2016&quot;/&gt; Kevirên li ser rûyê Awistralyayê ya herî kevin ji serdema arkeyan ne. Hinek ji wan keviran li rojavayê Awistralyayê ji 3,7 milyar salê kevintir in û kevirên din jî li başûrê Awistralyayê ji 3,1 milyar salê kevintir in. Krîstalên zîrkonê yên herî kevn ên li ser erdê ku dîroka wan vedigere 4,4 milyar sal berê ku li rojavayê Awistralyayê hatine dîtin. Lêbelê nêzîkî ji %80ê Awistralyayê bi kevirên rûniştî û regolît ve hatiye nixumandin ku temenê wan ji 250 milyon salê kêmtir in.&lt;ref name=&quot;Kennett2018&quot;/&gt;

=== Avhewa ===
[[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 AUS 1991–2020.svg|thumb|çep|Cûreya avhewaya ya Köppen a Awistralyayê]]
Avhewaya Awistralyayê ji tropîkal a şil li bakurê rojhilat û bakurê rojava heta û heta avhewaya ziwa ya li navendê diguhere. Hewaya welat li başûrê peravê nerm û şil e, zivistanan cemidî ye û li çiyayên bilind ên başûrê rojhilat û Tazmaniyayê di mehên zivistanan de berf heye.&lt;ref name=&quot;:11&quot;/&gt; Avhewa Awistralyayê ji &quot;helîpana hespan&quot; bi bandor dibe ku mêla avhewayê heye ku şert û mercên ziwa bi xwe re bîne. Bi tevahî parzemîna Awistralyayê parzemîna herî hişk a niştecîbûyî ye ku bi navînî barîna salane 470 mîlîmetre ye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Nêzîkî %70ê welat hişk an nîv-hişk e û nêzîkî ji %18 rûbera erdê jî çol e.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ga.gov.au/education/geoscience-basics/landforms/deserts.html |sernav=Deserts |malper=www.ga.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en-AU |paşnav=Australia |pêşnav=c\=AU\;o\=Australia Government\;ou\=Geoscience }}&lt;/ref&gt;

Her wiha avhewa ji aliyê sîstemên cûrbecûr ve wekê El Nino-Oscilasyona Başûr, Dîpola Okyanûsa Hindî û Moda Alîkî ya Başûr bi bandor dibe.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://web.archive.org/screenshot/http://www.bom.gov.au/state-of-the-climate/ |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-15 }}&lt;/ref&gt; Li Awistralyayê di nav salan de û di navbera salan de guherînek neasayî di baranê de heye ku pir caran dibe sedema ziwabûn û lehiyan. Bahoz û barana berfireh li Awistralyaya tropîkal zêde ne. Mûsona havînê baraneke girîng li bakurê Awistralyayê tîne û pergala zexta nizm dibe sedema barana zivistanê ya başûr. Herêmên herî germ li bakurş rojavayê welat û herêmên herî sar jî li başûrê rojhilat in. Di mehên havînan de rewşa şewata daristanan li başûrê Awistralyayê gelemper e.&lt;ref name=&quot;Henderson2016&quot;/&gt;

Guherîna avhewayê ji ber zêdebûna emîsyonên gazên serayê bûye sedema bilindbûna germahiya Awistralyayê ku ji sala 1910an vir ve 1.5&amp;nbsp;°C germahî bilind bûye ku bûye sedema germahiya zêde û baranên giran. Ji salên 1970an vir ve li başûrê Awistralyayê baran ji meha nîsanê heta meha cotmehê kêm bûye û ji salên 1950î vir ve dansala şewata daristanan dirêj bûye. Ji salên 1970î vir ve li bakurê Awistralyayê baran zêde bûye. Ji sala 1982an vir ve hejmara bahozên tropîkal kêm bûye û ji dawiya salên 1950yan vir ve berfa çiyayî kêm bûye. Asta deryayê li dora Awistralyayê bilind dibe û asîda di okyanusên li derdora Awistralyayê zêde bûye.&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot; caption=&quot;Dîmenên biyoklîmatîk ên Awistralyayê&quot;&gt;
Wêne:Gunbarrel Hwy, Gibson Desert Nature Reserve, Western Australia, Australia.June2017.IMG1228.jpg|Çola Gibsonê
Wêne:Rainforest Regenwald Australia (22865104000).jpg|Parka neteweyî ya Daintree
Wêne:Charlotte Pass 2008.jpg|Alpên Awistralyayê
Wêne:Yellow Waters (8602004999).jpg|Parka neteweyî ya Kakaduyê
Wêne:Mount Ginini - Namadgi National Park - 2.jpg|Parka neteweyî ya Namadgiyê
&lt;/gallery&gt;

=== Pirrengiyabiyo ===
[[Wêne:Koala climbing tree.jpg|thumb|Koala ku ajalekî berbelavê li Awistralyayê ye]]
Awistralya yek ji 17 welatên herî pirreng ên mezin ê cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Evans |pêşnav=Megan C. |paşnav2=Watson |pêşnav2=James E. M. |paşnav3=Fuller |pêşnav3=Richard A. |paşnav4=Venter |pêşnav4=Oscar |paşnav5=Bennett |pêşnav5=Simon C. |paşnav6=Marsack |pêşnav6=Peter R. |paşnav7=Possingham |pêşnav7=Hugh P. |tarîx=2011 |sernav=The Spatial Distribution of Threats to Species in Australia |url=https://academic.oup.com/bioscience/article-lookup/doi/10.1525/bio.2011.61.4.8 |kovar=BioScience |ziman=en |cild=61 |hejmar=4 |rr=281–289 |doi=10.1525/bio.2011.61.4.8 |issn=1525-3244 }}&lt;/ref&gt; Ji ber îzoleya xwe ya erdnîgarî ya dirêj, piraniya biyotaya Awistralyayê bêhempa ye.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Austral ark: the state of wildlife in Australia and New Zealand |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2015 |isbn=978-1-107-03354-2 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Stow |pêşnavê-edîtor=Adam |paşnavê-edîtor2=Maclean |pêşnavê-edîtor2=Norman |paşnavê-edîtor3=Holwell |pêşnavê-edîtor3=Gregory I. }}&lt;/ref&gt; Nêzîkî ji %94ê amfîbîyan, ji %93ê xezende û riwekên kulîlkdar, ji %69ê memikdaran û ji %46ê çûkên welatên endemîk in.&lt;ref name=&quot;:10&quot;/&gt; Awistralya xwedî cûrbecûr ekosîsteman e ku ji wan 89 herêm û 419 jêrherêm di çarçoveya biyoherêmên Awistralyayê de hatine nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/land/nrs/science/ibra/australias-bioregion-framework |sernav=Australia's bioregion framework - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Li gorî daneyên çileya sala 2025an de 168.386 cureyên bi navkirî di lîsteya cureyên neteweyî ya Awisturalyayê de hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://test-web.biodiversity.org.au/nsl/stats |sernav=Statistics - Australian National Species List |malper=test-web.biodiversity.org.au |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2025-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250228050842/https://test-web.biodiversity.org.au/nsl/stats |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Lêbelê hatiye texmînkirin ku ji %70ê cureyên Awistralyayê nehatine keşifkirin û dabeşkirin û dibe ku 600.000 cureyên xwemalî yên Awistralyayê hebin.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://soe.dcceew.gov.au/sites/default/files/2022-07/soe2021-biodiversity.pdf |sernav=Australia state of the environment 2021: biodiversity }}&lt;/ref&gt; Bi gelemperî, zanîna li ser cureyên movikdar û riwekên kulîlkdar ji zanîna li cureyên nemovikdar û kiyarkan çêtir e. Hatiye texmînkirin ku ji %10 kêmtir ji kiyark û kêzikên Awistralyayê nav li wan hatine danîn.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;

Nêzîkî ji %10ê cureyên nebatan ên ku li cîhanê têne zanîn li Awistralyayê hatine dîtin.&lt;ref name=&quot;:9&quot;/&gt; Gelek ji van li gorî avhewaya hişk, barîna guherbar û axa kêm-berhem adapte bûne. Li Awistralyayê nêzîkî ji %10ê cureyên xezalan ên cîhanê yên naskirî hene. Çol û daristanên şivikî erdê ziwa nêzîkî ji %70ê parzemînê vedigirin. Darên wekê akasya, banksiya û okalîpt li piraniya Awistralyayê belav bûne. Gelek nebat pelên wan hişk û temendirêj in û di warê karbonê de dewlemend ew kêm xurdemenî ne û ji bo şewatên daristanan baş adapte ne.&lt;ref name=&quot;Stow2015&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Austral ark: the state of wildlife in Australia and New Zealand |paşnav=Stow |pêşnav=Adam |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2015 |isbn=978-1-107-03354-2 |cih=Cambridge (GB) |paşnav2=Maclean |pêşnav2=Norman |paşnav3=Holwell |pêşnav3=Gregory L. }}&lt;/ref&gt;

Nêzîkî ji sêyan didu yê ji 330 cureyên ajalên bi kîsik ên cîhanê ajalên xwemaliyên Awistralyayê ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/learn/species-identification/ask-an-expert/what-is-a-marsupial/ |sernav=What is a marsupial? |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Memikên plasentayî yên Awistralyayê (bi piranî Perçemk û Mişk) jî hema hema ji %47ê cureyên memikên bejayî yên cîhanê pêk tînin.&lt;ref name=&quot;:10&quot;/&gt; Li Awistralyayê nêzîkî ji %10ê cureyên xezalan ên cîhanê ya naskirî hene.&lt;ref name=&quot;:9&quot;/&gt; Herwiha nêzîkî 320.500 cureyên bêmovik hene ku ji wan kêzik refa herî zêde ne û ji ji %75 zêdetir ji tevahiya cureyên ajalan pêk tînin.&lt;ref name=&quot;:9&quot;/&gt; Li Awistralyayê zêdetirî 15.000 cureyên kiyarkên naskirî hene û dibe ku bi deh hezaran cureyên din jî hebin.&lt;ref name=&quot;:9&quot;/&gt;

Jiyana kovî ya Awistralyayê gelek adapteyî ku li gorî jîngehê dikare xwe abapte bike. Ji ber ku pelên piraniya nebatan ji aliyê xurdemeniyan ve kêm in, li Awistralyayê rêjeyek bilind ji çûk, kêzik û kîsikdarên wekê Kurebeşk heye ku bi hingiv û polenê xwedî dibin. Koala îstîsnayek e ku xwarina pelên okalîptusê xwe xwedî dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/blog/science/world-first-mapping-of-complete-koala-genome-brings-hope-for-the-icons-future/ |sernav=World-first mapping of complete Koala genome brings hope for the icon's future |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;/&gt; Floraya kêmxurî û barîna guherbar a berfê di heman demê de ji bo ajalên ku hewcedariyên wan ên enerjiyê kêmtir in, guncaw e ku di nav wan de mar, gumgumok û kîsikdarên bazdanê ya wekê kanguru û wallaby heye. Lêbelê delîlên pêşketina hevgirtî ya kîsikdarên Awistralyayê û memikdarên plasentayê yên parzemînanên din ên ku di jîngehên wekhev de dijîn hene. Wek mînak pilingên Tazmanyayê (thylacine) ya nemabûyî bi gurê plasentayî, koremişkên kîsikdar bi koremişkên zêrîn ên Afrîkayê û mişkên bazdanê bi goştxwerên bazdanê yên herêmên din ên hişk re dişibiyan hev.&lt;ref name=&quot;Stow2015&quot;/&gt;

Nêzîkî 46 hezar sal berê li Awistralyayê, tevî megafaunaya wê, gelek cureyên movikdaran tune bûn û li ser rola çalakiyên mirovan û guherîna avhewayê di van tunebûnan de nîqaşeke zanistî ya berdewam heye. Kêmbûna rêjeya jidayikbûna piling û cinewirê tazmanî li vê giravê li dora 4.000 heta 5.000 sal berê de bi guhertinên li ser parzemînê re jî lihevhatî ye ku di nav de zêdebûna nifûsa mirovan, anîna dingoyan û bi karanîna zêdetir a agir û teknolojiyên nû û amûrên kevirî yên nû heye.&lt;ref name=&quot;:10&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/learn/animals/mammals/dingo/ |sernav=Dingo |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Di du sedsalên borî de Awistralyayê li gorî parzemînên din zêdetir cureyên xwe yên memikan winda kiriye. Bi tevahî, 100 cureyên Awistralyayê wekê nemabûyî an jî di xwezayê de nemabûyî hatine lîste kirin. Di hezîrana 2021ê de, ji aliyê hikûmetên Awistralyayê ve zêdetirî 1.000 cureyên ajal û nebatan wekê di bin xetereyê de an jî di bin xetereya krîtîk de hatine lîste kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://soe.dcceew.gov.au/sites/default/files/2022-07/soe2021-biodiversity.pdf |sernav=Murphy &amp; van Leeuwen 2021 }}&lt;/ref&gt; Gefên sereke yên li ser cureyên di bin xetereyê de guhertina rûerdê, têkçûna ekosîstemê, cureyên hatine anîn ên wekê pisîka kovî û rovî yê sor û guherîna avhewayê ye.&lt;ref name=&quot;:10&quot;/&gt;

Qanûna parastina jîngehê û parastina cûrbecûrîya biyolojîk a federal a sala 1999an çarçoveya qanûnî ye ku ji bo parastina cureyên di bin gefê de hatiye derxistin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/epbc |sernav=Environment Protection and Biodiversity Conservation Act 1999 (EPBC Act) - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sîstema rezervê ya neteweyî tora deverên parastî yên Awistralyayê ye. Di 30ê hezîrana 2022an de, ew zêdetirî ji %22 ji girseya bejahî ya Awistralyayê vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/land/nrs |sernav=National Reserve System - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Stratejiya Awistralyayê ji bo xwezayê ya salên 2024–2030 plana neteweyî ya biyolojîkî ye ku armanc dike ku windabûna biyolojîkî li Awistralyayê heta sala 2030an berevajî bike û erkên wîlayetê yên di bin peymana Neteweyên Yekbûyî ya li ser cûrbecûrîya biyolojîkî û peymanên din ên navneteweyî de bicîh bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/biodiversity/conservation/publications/australias-strategy-for-nature |sernav=Australia’s Strategy for Nature 2024–2030 - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/biodiversity/international/un-convention-biological-diversity |sernav=UN Convention on Biological Diversity - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
== Rêveberî û siyaset ==
[[Wêne:Canberra (AU), Parliament House -- 2019 -- 1746.jpg|thumb|çep|Parlamentoya Avusturalyayê li Kanberra, ACT (herêma paytexta Awistralyayê)]]
Awistralya monarşiyeke destûrî, demokrasiyeke parlemanî û federasyoneke.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/how-parliament-works/system-of-government/australian-system-of-government |sernav=Australian system of government - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Welat ji federasyonê di sala 1901ê vir ve destûra xwe ya bingehîn a bi piranî neguhertiye û ligel pergaleke siyasî ya lîberal û demokratîk a stabîl parastiye. Ew yek ji kevintirîn federasyonên cîhanê ye ku tê de desthilat di navbera hikûmetên federal û parêzgehan de hatiye dabeş kirin. Sîstema hikûmetê ya Awistralyayê hêmanên ku ji sîstemên siyasî yên Keyaniya Yekbûyî (desthilatdariya yekgirtî, monarşiya destûrî û dîsîplîna partiyê ya bihêz) û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (federalîzm, destûreke nivîskî û du-kameralîzmeke bihêz bi senatoyekê ku dewlet tê de nûnertiya wekhev hene) hatine wergirtin, vedihewîne û di encamê de hîbrîdeke cuda çêbûye.&lt;ref name=&quot;Thompson1980&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=Elaine |tarîx=1980 |sernav=The ‘Washminster’ mutation |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00323268008401755 |kovar=Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=32–40 |doi=10.1080/00323268008401755 |issn=0032-3268 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/your-questions-on-notice |sernav=What is the Washminster system? - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Desthilata hikûmeta federal bi qismî di navbera sê koman ku hatiye dabeşkirin wiha ye:&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/how-parliament-works/system-of-government/separation-of-powers-parliament-executive-and-judiciary |sernav=Separation of powers: Parliament, Executive and Judiciary - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
* Zagonsazî: Parlamentoya du odeyan e ku ji monarş, senato û ji meclîsa nûneran pêk tê.
* Desteya birêveberinê: Hikûmeta Awistralyayê, bi serokatiya serokwezîr (serokê partî an koalîsyona ku di meclîsa nûneran de piraniya dengan digire), kabîneya wan a bijartî û wezîrên din; bi fermî ji aliyê parêzgarê giştî ve têne erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/australia/ |sernav=Australia - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-16 |roja-arşîvê=2021-01-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210109090604/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/australia/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* Dadwerî: Dadgeha bilind û dadgehên din ên federal e.

Piştî hilbijartina di 3ê gulana 2025an serokwezîr [[Anthony Albanese]] ji [[Partiya Karker]] a Awistralyayê hatiye hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-05-03 |sernav=Labor defies early polls to claim win as count continues |url=https://www.abc.net.au/news/2025-05-03/federal-election-anthony-albanese-wins/105247712 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Charles III wekê qiralê Awistralyayê hikum dike û li Awistralyayê ji aliyê parêzgarê giştî ve li ser asta federal û ji aliyê parêzgarên li ser asta eyaletan ve nûnertiya wî tê kirin ku li gorî beşa 63 ya destûra bingehîn û peymanê li gorî şîreta wezîrên xwe tevdigerin.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.gg.gov.au/governorgeneral/category.php?id=2 |sernav=Governor General of Australia ~ Governor-General's Role |malper=www.gg.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |paşnav=Governor General of Australia }}&lt;/ref&gt; Bi vî awayî di pratîkê de parêzgarê giştî wekê kesayetek qanûnî ji bo kiryarên serokwezîr û kabîneyê tevdigere. Di hinek rewşan de, parêzgarê giştî dikare hêzên cîgir bikar bîne: hêzên ku di nebûna şîreta wezîran de an jî berevajî wê têne bikar anîn. Dema ku ev hêz dikarin werin bikar anîn, ew bi peymanekê ve tê rêvebirin û çarçoveya wan a rast ne diyar e. Bikaranîna herî berbiçav a van hêzan, ji kar dûrxistina hikûmeta Whitlam di krîza destûrî ya 1975an de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aph.gov.au/library/pubs/rn/1997-98/98rn25.htm |sernav=The Reserve Powers of the Governor-General (Research Note 25 1997-98) |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |roja-arşîvê=2010-07-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100726170040/http://www.aph.gov.au/library/pubs/rn/1997-98/98rn25.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Li senatoyê (meclisa jorîn) 76 senator hene ku her yek ji eyaletan diwanzdeh senator û her yek ji herêmên sereke (herêma paytexta Awistralyayê û herêma bakur) du senator hene.&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/news/elections/ |sernav=Elections |malper=www.abc.net.au |tarîx=2026-02-15 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; 150 endamên meclîsa nûneran (meclîsa jêrîn) hene ku ji herêmên hilbijartinê yên yek-endamî, ku bi gelemperî wekê &quot;hilbijêr&quot; an &quot;kursî&quot; têne zanîn, têne hilbijartin ku li gorî nifûsê li eyaletan têne dabeş kirin û her yek ji eyaletan herî kêm pênc kursî garantî dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Parliamentary_departments/Parliamentary_Library/Research |sernav=Research |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House |pêşnav=Canberra }}&lt;/ref&gt; Heyama herî zêde yê meclisa jêrîn sê sal e lê ev ne diyar e û hikûmet bi gelemperî di 6 mehên beriya dema herî zêde de ji bo hilbijartinê meclisê hinek zû belav dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aph.gov.au/Parliamentary_Business/Committees/Joint/Completed_Inquiries/em/elect04/chapter7 |sernav=Chapter 7 Parliamentary terms |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House |pêşnav=Canberra }}&lt;/ref&gt; Hilbijartinên her du meclîsan bi gelemperî di heman demê de têne lidarxistin, senatorên ku heyamên wan şeşsalî ne, ji xeynî ji herêman ku heyamên wan ne sekan in lê bi çerxa hilbijartinê ya meclîsa jêrîn ve girêdayî ne, li hev dicivin. Bi vî awayî, ji 76 kursiyên li senatoyê tenê 40 kursî heya ku çerx bi hilweşandineke ducarî neyê qutkirin, ji bo her hilbijartinê têne veqetandin.&lt;ref name=&quot;:16&quot;/&gt;

Sîstema hilbijartinê ya Awistralyayê ji bo meclîsa nûneran û hemî hilbijartinên meclîsa jêrîn a eyalet û herêman (ji xeynî Tazmanya û ACT ku sîstema Hare-Clark bikar tînin) dengdana tercîhî bikar tîne. Senato û piraniya meclîsên jorîn ên dewletan sîstema rêjeyî bi kar tînin ku dengdana tercîhî bi nûnertiya rêjeyî ji bo her dewletekê re dike yek. Dengdan ji bo hemî welatiyên ji 18 salî û mezintir li her herêmekê mecbûrî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://aec.gov.au/FAQs/Enrolment.htm#compulsory |sernav=Enrolment – frequently asked questions |malper=Australian Electoral Commission |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Australian Electoral Commission; address=10 Mort Street |pêşnav=Canberra ACT 2600; contact=13 23 26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=From secret ballot to democracy sausage: how Australia got compulsory voting |paşnav=Brett |pêşnav=Judith |weşanger=Text Publishing |tarîx=2019 |isbn=978-1-925603-84-2 |cih=Melbourne, Australia }}&lt;/ref&gt; Partiya ku piraniya dengan di meclîsa nûneran de bi dest xistiye hikûmetê ava dike û serokê vê partiyê jî dibe serokwezîrê welat. Parêzgerê giştî serokwezîr tayîn dike û dikare kesekî ku baweriya parlemanê winda kiriye an jî neqanûnî tevdigere ji kar dûr bixe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.gg.gov.au/content.php/page/id/3/title/governor-generals-role |sernav=Governor-General of Australia :: Governor-General's Role |malper=www.gg.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Governor-General of }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku Awistralya demokrasiyeke parlemanî ya Westminsterê ye ku xwedî odeyekê jorîn a bihêz û hilbijartî ye, carinan sîstema wê wekê &quot;mutasyona Washminster&quot; an nîv-parlemanî tê binavkirin.&lt;ref name=&quot;Thompson1980&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ganghof |pêşnav=Steffen |tarîx=2018 |sernav=A new political system model: Semi‐parliamentary government |url=https://www.cambridge.org/core/journals/european-journal-of-political-research/article/new-political-system-model-semiparliamentary-government/D9EFDEED7D0BC00BC835A2BAF1677962 |kovar=European Journal of Political Research |ziman=en |cild=57 |hejmar=2 |rr=261–281 |doi=10.1111/1475-6765.12224 |issn=0304-4130 }}&lt;/ref&gt;

Du komên siyasî yên sereke hene ku bi gelemperî hikûmetek federal ava kirine ku Partiya Karker a Awistralyayê û koalîsyonek heye ku ji komek partiyên wekê Partiya Lîberal û [[Partiya Neteweyî ya Awistralyayê|Partiya Neteweyî]] ku hevkarekê biçûk ê [[Partiya Lîberal a Awistralyayê|Partiya Lîberal]] e.&lt;ref name=&quot;:16&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:16&quot;/&gt; Di asta hikûmeta eyaletan de têkiliya di navbera Partiya Neteweyî û Partiya Lîberal de ji hev cuda ye ku partî li [[Queensland]] û [[Herêma Bakur a Awistralyayê|Herêma Bakur]] bûne yek (lêbelê parlamenterên federal di odeya partiya Lîberal an Neteweyî de rûdinin) ku li New South Wales, [[Vîktorya]] û [[Awistralyaya Rojava]] di koalîsyonê de ne û li [[Awistralyaya Başûr]] û [[Tanzanya|Tazmanya]] bi lîberalan re di nav dijberiyê de ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Green |pêşnav=ABC elections analyst Antony |tarîx=2008-07-30 |sernav=The Liberal-National Party - a new model party? |url=https://www.abc.net.au/news/2008-07-30/the-liberal-national-party---a-new-model-party/457812 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Di çanda siyasî ya Awistralyayê de, [[Partiya Karker a Awistralyayê|Partiya Karker]] wekê çep a navendî û koalîsyon jî wekî rast a navendî hatiye hesibandin. Endamên serbixwe û çend partiyên biçûk ên di parlamentoya Awistralyayê de, bi piranî li meclîsên jorîn nûnertî bi dest xistine. [[Partiya Keskan a Awistralyayê]] ji sala 2004an vir ve hem ji aliyê dengan û hem jî ji aliyê endametiyê ve sêyem partiya herî mezin ê Awistralyayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/politics/federal/old-greens-wounds-reopen-as-members-vote-on-directly-electing-leader-20200422-p54m5r.html |sernav=Old Greens wounds reopen as members vote on directly electing leader |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2020-04-22 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Harris |pêşnav=Rob }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian Greens: from activism to Australia's third party |url=https://archive.org/details/australiangreens0000jack |paşnav=Jackson |pêşnav=Stewart |weşanger=Melbourne Univ. Press |tarîx=2016 |isbn=978-0-522-86794-7 |cih=Carlton }}&lt;/ref&gt;
=== Eyaletên îdarî ===
[[Wêne:Australia states and territories labelled.svg|thumb|Eyaletên îdarî yên Awistralyayê]]
Awistralya ji şeş eyalet rêveberiyên wekê [[Wêlsa Başûr a Nû]] (NSW), [[Vîktorya]] (Vic), [[Queensland]] (Qld), [[Awistralyaya Rojava]] (WA), [[Awistralyaya Başûr]] (SA) û [[Tanzanya|Tazmanya]] (Tas) û ji du herêmên xweseriyên serekeyên [[Herêma Paytext a Awistralyayê]] (ACT) û [[Herêma Bakur a Awistralyayê|Herêma Bakur]] (NT) pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/your-questions-on-notice |sernav=Your questions on notice - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Ji xeynî çend deverên ku destûr desthilatên taybet dide hevbendiya dewletan Commonwealth (asta federal a hikûmetê), dewlet xwedê desthilata giştî ne ku qanûnan çêbikin.&lt;ref name=&quot;Pyke2020&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Government powers under a Federal Constitution: constitutional law in Australia |paşnav=Pyke |pêşnav=John |weşanger=Lawbook Co |tarîx=2020 |isbn=978-0-455-24415-0 |çap= |cih=Pyrmont, NSW }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/how-parliament-works/three-levels-of-government/three-levels-of-government-governing-australia |sernav=Three levels of government: governing Australia - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Dewleteke hevbeş tenê dikare qanûnan li ser mijarên ku di destûrê de hatine rêzkirin derxîne lê qanûnên wê heta radeya her nakokiyekê li ser yên dewletan serdest in.&lt;ref name=&quot;Pyke2020&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www5.austlii.edu.au/au/legis/cth/consol_act/coaca430/s109.html |sernav=COMMONWEALTH OF AUSTRALIA CONSTITUTION ACT - SECT 109 Inconsistency of laws. |malper=www.austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |roja-arşîvê=2024-07-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240723064908/http://www5.austlii.edu.au/au/legis/cth/consol_act/coaca430/s109.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Ji Federasyonê vir ve, hêza Hevbendiya dewletan li gorî dewletan ji ber şîrovekirina berfirehtir a ku ji hêzên Hevbendiya Dewletan ên navnîşkirî re tê dayîn û ji ber girêdayîbûna giran a darayî ya dewletan bi alîkariyên Hevbendiya Dewletan re, bi girîngî zêde bûye.&lt;ref name=&quot;Pyke2020&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Australian constitutional law: concepts and cases |paşnav=Beck |pêşnav=Luke |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2020 |isbn=978-1-108-70103-7 |cih=Port Melbourne, VIC }}&lt;/ref&gt;

Her eyalet û xaka sereke ya sereke xwedî parlementoya xwe ye yek-meclîsî ne ku di nav de Herêma Bakur, Herêma Paytext a Awistralyayê (ACT) û Queensland heye û eyaletên din jî eyaletên du-meclîsî ne. Meclisên jêrîn wekê meclîsa qanûndanînê têne zanîn (meclisên li Avusturalya Başûr û Tazmanyayê) û meclisên jorîn jî wekê konseya qanûndanînê têne zanîn. Serokê hikûmetê li her eyaletekê serokwezîr û li her herêmê serokwezîr e. Li her eyaletekê parêzgarekî nûnertiya qiral dike. Li asta hevbendiyê, nûnerê qiral parêzgerê giştî ye.&lt;ref name=&quot;:15&quot;/&gt;

Hikûmeta Hevbendiyê rasterast Herêma Kendava Jervis a navxweyî û herêmên derveyî birêve dibe ku di nav de Giravên Ashmore û Cartier, Giravên Deryaya Koralê, Girava Heardê û Giravên McDonaldê, herêmên Okyanûsa Hindî (Girava Noelê&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://ag.gov.au/www/agd/agd.nsf/Page/Territories_of_AustraliaNorfolk_IslandAdministrator_of_Norfolk_Island |sernav=Administrator of Norfolk Island |malper=ag.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Tan |pêşnav=Monica |paşnav2=Press |pêşnav2=Australian Associated |tarîx=2015-05-12 |sernav=Norfolk Island loses its parliament as Canberra takes control |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2015/may/12/norfolk-island-loses-its-parliament-as-canberra-takes-control |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; û Giravên Kokosê (Keeling)), Girava Norfolkê û Herêma Antarktîk a Awistralyayê hene.&lt;ref name=&quot;:14&quot;/&gt; Girava Macquarie ya dûr û Girava Lord Howe bi rêzê ve beşên eyaletên Tazmanya û New South Wales in.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-09-13 |sernav=Macquarie Island research station to close in 2017 |url=https://www.abc.net.au/news/2016-09-13/macquarie-island-research-station-to-be-closed-in-2017/7839640 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/traveller/inspiration/a-tale-of-two-islands-lord-howe-v-norfolk-20171107-gzg8tz.html |sernav=Which island should you visit - Lord Howe or Norfolk? A guide to both |malper=Traveller |tarîx=2017-11-08 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Southerden |pêşnav=Louise }}&lt;/ref&gt;
==== Agahiyên di derbarê herêm û eyaletên îdarî de ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Rêz
!Nav
!Cureyê yekîneya îdarî
!Paytext
!Nifûs (2021) 
!Rûber
(km²)
|-
|1
| align=&quot;left&quot; |[[Herêma Paytexta Awistralyayê]]
|Herêm
| align=&quot;left&quot; |Kanberra
| align=&quot;right&quot; |454.499
| align=&quot;right&quot; |2.358
|-
|2
| align=&quot;left&quot; |[[Vîktorya, eyalet|Vîktorya]]
|Eyalet 
| align=&quot;left&quot; |Melbourne
| align=&quot;right&quot; |6.503.491
| align=&quot;right&quot; |227.444
|-
|3
| align=&quot;left&quot; |[[Awistralyaya Rojava]]
|Eyalet
| align=&quot;left&quot; |Perth
| align=&quot;right&quot; |2.660.026
| align=&quot;right&quot; |2.527.013
|-
|4
| align=&quot;left&quot; |[[Queensland]]
|Eyalet
| align=&quot;left&quot; |Brisbane
| align=&quot;right&quot; |5.156.138
| align=&quot;right&quot; |1.729.742
|-
|5
| align=&quot;left&quot; |[[Wêlsa Başûr a Nû]]
|Eyalet
| align=&quot;left&quot; |Sîdney
| align=&quot;right&quot; |8.072.163
| align=&quot;right&quot; |801.150
|-
|6
| align=&quot;left&quot; |[[Herêma Bakur, Awistralya|Herêma Bakur]]
|Herêm
| align=&quot;left&quot; |Darwîn
| align=&quot;right&quot; |232.605
| align=&quot;right&quot; |1.347.791
|-
|7
| align=&quot;left&quot; |[[Tasmanya]]
|Eyalet
| align=&quot;left&quot; |Hobart
| align=&quot;right&quot; |557.571
| align=&quot;right&quot; |68.401
|-
|8
| align=&quot;left&quot; |[[Awistralyaya Başûr]]
|Eyalet
| align=&quot;left&quot; |Adelaide
| align=&quot;right&quot; |1.781.516
| align=&quot;right&quot; |984.321
|-
! colspan=&quot;4&quot; |Hemî
!'''25.422.788'''
!'''7.688.220'''
|}

=== Têkiliyên derve ===
[[Wêne:Diplomatic missions of Australia.png|thumb|çep|Nexşeya mîsyon a dîplomatîk ên Awistralyayê]]
[[Wêne:P20220524AS-1533 (52245766080).jpg|thumb|çep|Di sala 2022an de serokwezîrê Awistralyayê Anthony Albanese bi Serokê Amerîkayê Joe Biden re]]
Awistralya xwedî hêzek navîn e ku têkiliyên yên derve sê stûnên bingehîn ên du-alî hene ku di nav de pabendbûna bi hevpeymaniya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, têkiliya bi hind û pasîfîkê re û piştgiriya ji bo sazî, rêgez û hevkariya navneteweyî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://eastasiaforum.org/2022/07/31/a-new-australian-foreign-policy-agenda-under-albanese/ |sernav=A new Australian foreign policy agenda under Albanese {{!}} East Asia Forum |tarîx=2022-07-31 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Gyngell |pêşnav=Allan }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Firth2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Australia in international politics: an introduction to Australian foreign policy |paşnav=Firth |pêşnav=Stewart |weşanger=Allen &amp; Unwin |tarîx=2011 |isbn=978-1-74237-263-1 |çap=3 |cih=Crows Nest, N.S.W }}&lt;/ref&gt; Bi rêya peymana ANZUS û statuya welat wekê hevalbendek sereke yê li derveyê NATOyê ye ku Awistralya têkiliyek nêzîk bi Dewletên Yekbûyî re diparêze ku têkiliyên bihêz ên parastin, ewlehî û bazirganiyê vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/major-non-nato-ally-status/ |sernav=Major Non-NATO Ally Status |malper=United States Department of State |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li Hindistan û Pasîfîkê, welat hewl dide ku bi rêya herikîna vekirî ya bazirganî û sermayeyê têkiliyên xwe yên bazirganî zêde bike, di heman demê de bi piştgiriya rêziknameya heyî ya li ser bingeha qaîdeyan, bilindbûna hêza Çînê kontrol bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dfat.gov.au/sites/default/files/2017-foreign-policy-white-paper.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}&lt;/ref&gt; Li herêmê, welat endamê foruma giravên pasîfîkê, civaka pasîfîkê, mekanîzmaya ASEAN+6 û lûtkeya Asyaya Rojhilat e. Di asta navneteweyî de, welat endamê Neteweyên Yekbûyî, (ku ew yek ji endamên damezrîner ên yekbûyî bû), Hevbendiya Neteweyan, OECD û G20 e. Ev yek pabendbûna bi gelemperî ya bihêz a welêt ji bo piralîzmiyê nîşan dide.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/multilateralism-matters-again |sernav=Multilateralism matters again {{!}} Lowy Institute |malper=www.lowyinstitute.org |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbr.org/publication/australia-and-the-quad-a-watering-can-or-a-hammer/ |sernav=Australia and the Quad: A Watering Can or a Hammer? {{!}} The National Bureau of Asian Research (NBR) |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Awistralya endamê çend komên parastin, îstîxbarat û ewlehiyê ye ku di nav wan de hevpeymaniya îstîxbaratê ya Pênc Çavan bi Dewletên Yekbûyî, Keyaniya Yekbûyî, Kanada û Zelanda Nû re; hevpeymaniya ANZUS bi Dewletên Yekbûyî û Zelanda Nû re; peymana ewlehiyê ya AUKUS bi Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî re; Diyaloga Ewlehiyê ya Çaralî bi Dewletên Yekbûyî, Hindistan û Japon re; Rêkevtinên Parastinê yên Pênc Hêzan bi Zelanda Nû, Keyaniya Yekbûyî, Malezya û Sîngapûrê re û peymana parastin û endamê ewlehiyê ya Gihîştina Dualî bi Japonê re ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cfr.org/articles/australias-growing-defense-and-security-role-indo-pacific |sernav=Australia’s Growing Defense and Security Role in the Indo-Pacific {{!}} Council on Foreign Relations |malper=www.cfr.org |tarîx=2024-08-01 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Japan, Australia sign defence pact for closer cooperation |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/japan-australia-sign-defence-cooperation-pact-2022-01-06/ |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=Reuters |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nlb.gov.sg/main/article-detail?cmsuuid=39e900b6-73cb-4a4e-a3fb-19c44fe3fff6 |sernav=&quot;The Five Power Defence Arrangement comes into force&quot; |malper=www.nlb.gov.sg |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}&lt;/ref&gt;

Awistralyayê doza lîberalîzekirina bazirganiya navneteweyî şopandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Australia and the global trade system: from Havana to Seattle |url=https://archive.org/details/australiaglobalt0000capl |paşnav=Capling |pêşnav=Ann |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-78054-4 |cih=Cambridge ; New York }}&lt;/ref&gt; Welat pêşengiya damezrandina Koma Cairnsê û Hevkariya Aborî ya Asya-Pasîfîkê kiriye&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gallagher |pêşnav=Peter W. |tarîx=1988 |sernav=Setting the agenda for trade negotiations: Australia and the Cairns group |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/10357718808444955 |kovar=Australian Outlook |ziman=en |cild=42 |hejmar=1 |rr=3–8 |doi=10.1080/10357718808444955 |issn=0004-9913 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.apec2007.org/aa.htm |sernav=APEC Australia 2007 |malper=www.apec2007.org |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Taskforce |pêşnav=APEC 2007 |roja-arşîvê=2021-04-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210421170701/http://www.apec2007.org/aa.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; û endamê Rêxistina [[Hevkariya Aborî û Geşepêdanê]] (OECD) û endamê [[Rêxistina Bazirganiyê ya Cîhanê]] (WTO) ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/about.html |sernav=About |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/australia_e.htm |sernav=WTO {{!}} Australia - Member information |malper=www.wto.org |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}&lt;/ref&gt; Di destpêka salên 2000î de, Awistralyayê bi [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Çîn]], [[Japon]], [[Komara Korêyê|Koreya Başûr]], [[Îndonezya|Endonezya]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û bi [[Zelendaya Nû]] re peymanên bazirganiya azad ên piralî yên Peymana Berfireh û Pêşverû ya Hevpariya Trans-Pasîfîk û Hevpariya Aborî ya Berfireh a Herêmî şanenav kiriye û her wiha peymanên bazirganiya azad ên dualî jî bi Dewletên Yekbûyî, Çîn, Japon, Koreya Başûr, Endonezya, Keyaniya Yekbûyî û Nû Zelandayê re şanenav kiriye û peymana herî dawî di sala 2023an de bi Keyaniya Yekbûyî re hatiye şanenav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dfat.gov.au/trade/agreements/trade-agreements |sernav=Australia's free trade agreements (FTAs) |malper=Australian Government Department of Foreign Affairs and Trade |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Awistralya têkiliyeke kûr bi Nû Zelanda ya cîran re diparêze ku digel tevgera azad a welatiyan di navbera her du welatan de di bin peymana rêwîtiya Trans-Tazman de û bazirganiya azad di bin peymana têkiliyên aborî yên nêzîk de, têkiliyên xwe berdewam dike.&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://poll.lowyinstitute.org/files/lowyinsitutepoll-2021.pdf |sernav=&quot;2021 Lowy Institute Poll&quot; |roja-gihiştinê=2026-02-16 |roja-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319051732/https://poll.lowyinstitute.org/files/lowyinsitutepoll-2021.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Welatên ku di sala 2021ê de ji aliyê xelkê Avusturalyayê ve herî baş hatine dîtin ev in: Nû Zelanda, Keyaniya Yekbûyî, Japon, Almanya, Taywan, Tayland, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Koreya Başûr e.&lt;ref name=&quot;:18&quot;/&gt; Her wiha bernameyeke alîkariya navneteweyî berdewam dike ku bi vê bernameyê nêzîkî 75 welat alîkarî werdigirin. Awistralya di Endeksa Pabendbûna Geşepêdanê ya sala 2021ê ya Navenda Geşepêdana Cîhanî de di rêza çarem de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mitchell |pêşnav=Ian |paşnav2=Robinson |pêşnav2=Lee |paşnav3=Cichocka |pêşnav3=Beata |paşnav4=Ritchie |pêşnav4=Euan |tarîx=2021-09-13 |sernav=The Commitment to Development Index 2021 |url=https://www.cgdev.org/publication/commitment-development-index-2021 |kovar=cgdev.org |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Desthilatdariya li ser siyaseta derve di destê serokwezîr û komîteya ewlehiya neteweyî de ye û biryarên girîng ên wekê tevlîbûna Şerê Iraqê ya 2003an bêyî erêkirina pêşdem a kabîneyê hatiye girtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/cabinet-papers-2003-howard-government-sends-australia-into-the-iraq-war-217812 |sernav=Cabinet papers 2003: Howard government sends Australia into the Iraq war |malper=The Conversation |tarîx=2023-12-31 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-US |paşnav=Lee |pêşnav=David }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Firth2011&quot;/&gt; Bi heman awayî, parlamento di siyaseta derve de roleke fermî nalîze û desthilata ragihandina şer tenê di destê hikûmeta cîbicîkar de ye. Wezareta karûbarên derve û bazirganiyê di biryarên siyaseta welat de, piştgiriyê dide hikûmeta cîbicîkar.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.apsc.gov.au/capability-review-department-foreign-affairs-and-trade |sernav=Capability review: Department of Foreign Affairs and Trade&quot; }}&lt;/ref&gt;
=== Hêz ===
[[Wêne:HMAS Arunta and Canberra sailing in formation with other warships.jpg|thumb|çep|HMAS Canberra (L02), keştiyeke helîkopterê ya modela Canberra û HMAS Arunta, firkateyek ji modela Anzacê ku awayeke bi rêk û pêk pêşve diçin.]]
Du saziyên sereke yên ku di rêveberiya hêzên çekdar ên Awistralyayê de ne. Ev sazî Hêza Parastina Awistralyayê (ADF) û Wezareta Parastinê ne ku bi hev re wekê &quot;Parastin&quot; têne zanîn. Hêza Parastina Awistralyayê baskê leşkerî ye ku ji aliyê serokê hêza parastinê ve tê rêvebirin û ji sê şaxên wekê Hêzên Deryayî yên Qraliyeta Awistralyayê, Artêşa Awistralyayê û Hêzên Hewayî yên Qraliyeta Awistralyayê hene. Di sala 2021ê de 84.865 personelên artêşê ya xizmetê hebûn ku di nav wan de 60.286 şervanên birêkûpêk û 24.581 şervanên cigîr hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/articles/australian-defence-force-service |sernav=Australian Defence Force service {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-10-13 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Wezareta Parastinê baskê sivîl e û ji aliyê wezîrê parastinê ve tê rêvebirin. Ev her du rêber bi hev re Parastinê wekê dualîstiyekê birêve dibin ku xwedî berpirsiyariyên hevpar û hevbeş in.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Defence Act |tarîx=1903 |url=https://www.austlii.edu.au/cgi-bin/viewdoc/au/legis/cth/consol_act/da190356/s9.html |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}&lt;/ref&gt; Rola sereke ya fermandariya giştî ji aliyê parêzgarê giştî ve tê girtin; Lêbelê fermandariya rastîn di destê serokê Hêzên Parastinê de ye. Şaxa cîbicîkar a hikûmeta ''Commonwealth'' (yekitîya civaka îngilîzî) bi rêya wezîrê parastinê ku bi biryarên kabîneyê û komîteya ewlekariya neteweyî ve girêdayî ye, kontrola giştî ya artêşê di destê xwe de digire. Ajansên îstîxbaratê ya sereke yên Awistralyayê ev in ku di nav de Servîsa Îstîxbarata Veşartî ya Awistralyayê (îstîxbarata biyanî), Rêveberiya Sînyalan a Awistralyayê (îstîxbarata sînyalan) û Rêxistina Îstîxbarata Ewlehiyê ya Awistralyayê (ewlehiya navxweyî) hene.

Di sala 2022an de lêçûnên parastinê ji %1.9ê GDP ya welat bû ku ev jî 13em sermiyana parastinê ya herî mezin a cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2023-04/2304_fs_milex_2022.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.sipri.org |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}&lt;/ref&gt; Di sala 2024an de, Hêza Parastina Awistralyayê li Rojhilata Navîn û Hindistan-Pasîfîkê beşdarê operasyonên çalak bûne (tevî dabînkirina ewlehî û alîkariyê); beşdarê hêzên Neteweyên Yekbûyî bûye ku di têkiliyên Sûdana Başûr, parastina aştiyê ya Sûriye-Îsraîlê û Koreya Bakur de û di navxweyî de alîkarîya ji bo karesatên xwezayî û alîkarîya pêşîgirtina derbasbûna penaberan ji bo welat kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.defence.gov.au/defence-activities/operations |sernav=Operations |malper=Defence |tarîx=2025-07-24 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=scheme=AGLSTERMS.AglsAgent; corporateName=Commonwealth of Australia, Department of Defence; address=Russell Offices, Russell, ACT, 2600; contact=1300 333 362 }}&lt;/ref&gt;

=== Mafê mirovan ===
Li Awistralyayê bi gelemperî ji bo mafên sivîl û siyasî parastinên bi hêz hene û welat rêzek berfireh ji peymanên mafên navneteweyî şanenav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Australia: Events of 2023 |paşnav=Human Rights Watch |tarîx=2024-01-11 |ziman=en |url=https://www.hrw.org/world-report/2024/country-chapters/australia }}&lt;/ref&gt; Li Awistralyayê qanûnên girîng ên ku mafên mirovan diparêzin ev in: Destûra Bingehîn, Qanûna Cûdakariya Nijadî ya 1975an, Qanûna Cûdakariya Zayendî ya 1984an, Qanûna Cûdakariya Astengdaran a 1992an, û Qanûna Cûdakariya Temenî ya 2004an.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://humanrights.gov.au/resource-hub/by-resource-type/guides/rights-and-freedoms/legislation |sernav=Legislation {{!}} Australian Human Rights Commission |malper=humanrights.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}&lt;/ref&gt; Berevajî demokrasiyên din ên rojavayî yên berawirdî, Awistralya di destûr an jî di bin qanûnê de yekane destûra mafên federal tune ye; Lêbelê ACT, Vîktorya û Queensland xwedî mafên eyaletî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://humanrights.gov.au/sites/default/files/free_equal_hra_2022_-_2_pager_rgb_0.pdf |sernav=&quot;A Human Rights Act for Australia&quot; }}&lt;/ref&gt;

Rêxistinên navneteweyî yên wekê [[Çavdêriya Mafên Mirovan (rêxistin)|Çavdêriya Mafên Mirovan]] û [[Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî]] fikarên xwe di warên wekê siyaseta penaxwazan, mirinên xwemaliyên ya di binçavan de, nebûna parastina mafên bingehîn û qanûnên ku xwepêşandanan bi sinor dikin de anîne ziman.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/news/2024/01/11/australia-setbacks-inaction-key-rights-issues |sernav=Australia: Setbacks, Inaction on Key Rights Issues {{!}} Human Rights Watch |tarîx=2024-01-11 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
== Aborî ==
[[Wêne:Sydney central business district skyline, August 2021.jpg|thumb|Dîmenek ji navçeya karsaziyê ya navendî ya Sîdneyê ku navenda darayî ya Awistralyayê ye.]]
Aboriya bazara tevlihev a Awistralyayê gelek pêşketî ye û di warî çavkaniyên xwezayî de dewlemend e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Russell |pêşnav=Clyde |sernav=Column: Resource-rich Australia shows vagaries of any commodity supercycle |url=https://www.reuters.com/article/uk-column-russell-commodities-australia-idUKKBN2BM0WC |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê navînî ve, çardehem aboriya herî mezin ê cîhanê ye û ji aliyê parîteya hêza kirînê ve (PPP) jî 18em aboriya herî mezin ê cîhanê ye. Ji sala 2021ê vir ve Awistralya piştî Lûksembûrgê xwediyê duyem rêjeya herî bilind a dewlemendiya serê kesane ye û sêzdehem herî bilind a sermayeyên darayî yên serê kesî û her wiha yek ji dahatên serê kesî yên herî bilind ên cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ubs.com/us/en.html |sernav=Our financial services in the United States of America |malper=United States of America |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2024/october/weo-report |sernav=Report for Selected Countries and Subjects |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hêza kar a welat nêzîkî 13,5 milyon kes e û li gorî daneyên hezîrana sala 2022an rêjeya bêkariyê ji %3,5 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/labour/employment-and-unemployment/labour-force-australia/latest-release |sernav=Labour Force, Australia, December 2025 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2026-01-22 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li gorî Konseya Xizmeta Civakî ya Awistralyayê, rêjeya hejariyê li Awistralyayê ji ji %13,6ê nifûsê derbas dibe ku zêdetirî 3,2 milyon kes digire nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.acoss.org.au/media_release/report-shows-three-million-people-in-poverty-in-australia-and-why-we-must-act-to-support-each-other/ |sernav=Report shows three million people in poverty in Australia and why we must act to support each other |malper=ACOSS |tarîx=2020-02-21 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Her wiha hatiye texmîn kirin ku 774.000 (%17,7) zarokên di bin temenê 15 salî de di bin xizaniyê de dijîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://povertyandinequality.acoss.org.au/poverty/ |sernav=Poverty – Poverty and Inequality |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Dolarê Awistralyayê diravê neteweyî ye ku ji aliyê sê dewletên giravî yên li Pasîfîkê ve jî tê bikar anîn ku di nav de Kîrîbatî, Nauru û Tuvalu hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.adb.org/sites/default/files/publication/30205/ado2013-small-island-economies.pdf |sernav=&quot;Small island economies&quot; }}&lt;/ref&gt;

Deynê hikûmeta Awistralyayê ku di hezîrana sala 2022an de bi qasî 963 milyar dolar bû ku ji %45,1ê GDPya giştî ya welat derbas bûye û heştem deynê herî zêde yê cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Parliamentary_departments/Parliamentary_Library/Research |sernav=Research |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House |pêşnav=Canberra }}&lt;/ref&gt; Awistralya di sala 2020an de, piştî Swîsreyê, xwediyê duyem asta herî bilind a deynê malbatan a li cîhanê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/datamapper/HH_LS@GDD/AUS/CHE |sernav=&quot;Household debt, loans and debt securities&quot; |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Bihayên xanîyan di nav bihayên herî bilind de li cîhanê ne, nemaze li deverên mezin ên bajarî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/economy/2022/4/6/australians-home-ownership-dream-turns-soar-as-prices-soar |sernav=‘Ridiculous prices’: Australians’ home ownership dreams turn sour |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Neubauer |pêşnav=Ian }}&lt;/ref&gt; Sektora xizmetguzariya mezin bi qasî ji %71,2ê GDPya giştî pêk tîne ku piştre sektora pîşesaziyê (%25,3) tê ku di heman demê de sektora çandiniyê jî ji %3.6ê GDPya giştî pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/stories/story/spotlighting-the-world-factbook-as-we-bid-a-fond-farewell/ |sernav=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Awistralya 21em mezintirîn hinardekar û 24em mezintirîn derhanîn a li cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(43dxg0yufph5ob3ci3kgpg55))/Country_SelProductCountry.aspx?nvpm=1%7C036%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C%7C2%7C1%7C1%7C1&amp;AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=Trade Map - List of importing markets for the product exported by Australia in 2024 |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(lan5g145vidpni55hqqgzs45))/Country_SelProductCountry.aspx?nvpm=1%7C036%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C1%7C%7C2%7C1%7C1%7C1&amp;AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=Trade Map - List of supplying markets for the product imported by Australia in 2024 |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Çîn şirîkê bazirganî yê herî mezin ê Awistralyayê ye ku bi qasî ji %40ê hinardekirina welêt û %17.6ê derhanîn a welat pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2020/12/29/trade-war-with-china-australias-economy-after-covid-19-pandemic.html |sernav=Australia’s growth may ‘never return’ to its pre-virus path after trade trouble with China, says economist |malper=CNBC |tarîx=2020-12-29 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Tan |pêşnav=Weizhen }}&lt;/ref&gt; Bazarên din ên sereke yên hinardekirina Awistralyayê Japon, Dewletên Yekbûyî û Koreya Başûr in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Paine |pêşnav=Joshua |tarîx=2020 |sernav=Submission to Australian Government Department of Foreign Affairs and Trade Review of Australia’s Bilateral Investment Treaties |url=https://doi.org/10.2139/ssrn.3711675 |kovar=SSRN Electronic Journal |doi=10.2139/ssrn.3711675 |issn=1556-5068 }}&lt;/ref&gt;

Awistralya xwedî astên bilind ên pêşbazî û azadiya aborî ye û di Endeksa Pêşveçûna Mirovan a sala 2022an de di rêza dehem de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |tarîx=2022-09-08 |sernav=Human Development Report 2021-22 |url=https://hdr.undp.org/content/human-development-report-2021-22 |kovar=undp.org |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ji sala 2022an pê ve, di Endeksa Azadiya Aborî de di rêza diwanzdehê de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.heritage.org/index/ranking |sernav=Country Rankings: World &amp; Global Economy Rankings on Economic Freedom |malper=www.heritage.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di sala 2019an de 9,5 milyon geştiyarên navneteweyî serlêdana Awistralyayê kiriye û di sala 2019an de ji bo geştiyariya hundirîn di nav welatên Asya-Pasîfîkê de di rêza sêzdehan de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://statistics.jnto.go.jp/en/graph/ |sernav=Data list {{!}} 日本の観光統計データ |malper=Japan Tourism Statistics {{!}} 日本の観光統計データ |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.e-unwto.org/action/cookieAbsent |sernav=&quot;Statistical Annex&quot; |malper=World Tourism Organization (UNWTO) |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |doi=10.18111/wtobarometereng.2020.18.1.5 }}&lt;/ref&gt; Rapora reqabeta geştyarî û geştyariya sala 2021ê Awistralya di nav 117 welatan de di rêza heftem a cîhanê de bi cih kiriye. Dahatên Awistralyayê ya geştiyariya navneteweyî di sala 2019an de gihîştiye 45,7 milyar dolarê.&lt;ref name=&quot;:17&quot; /&gt;
== Demografî ==
Li gorî daneyên sala sala 2026an nifûsa Awistralyayê 28.303.200 kes hatiye texmînkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/population-clock-pyramid |sernav=Population clock and pyramid {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Awistralya welatê 54em ê herî qelebalix ê cîhanê û welatê herî qelebalix ê Okyanûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationsonline.org/oneworld/population-by-country.htm |sernav=From the World's most populated countries to the least populated nations - Nations Online Project |malper=www.nationsonline.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-us |paşnav=nationsonline.org |pêşnav=klaus kästle- }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa Awistralyayê li serê kîlometreçargoşekî 3,4 kes dikeve û bi vê yekê Awistralya bûye yek ji welatên herî kêm-nifûs ên cîhanê. Nifûs bi giranî li perava rojhilat bi taybetî li herêma başûrê rojhilat ê di navbera başûrê rojhilatê Queenslandê li bakurê rojhilat û li Adelaideyê li başûrê rojava kom bûye.&lt;ref name=&quot;:19&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |sernav=Regional population, 2023-24 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-03-27 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Awistralya welateke pir bajarî ye ku di sala 2018an de ji %67ê nifûsa welat li herêmên statîstîkî yên paytexta mezin (herêmên metropolîtan ên eyaletê û paytextên axa sereke) dijîn.&lt;ref name=&quot;:19&quot;/&gt; Herêmên metropolîtan ên ku ji milyonekê zêdetir welatî lê dijîn deverên metropolî yên wekê Sîdney, Melbourne, Brisbane, Perth û Adelaide ne.&lt;ref name=&quot;:19&quot; /&gt;

Wekê gelek welatên pêşketî yên din, Awistralya jî guherînek demografîk ber bi nifûseke bi temen ve dijî ku bûye zêdebûna kesên teqawidbûyan û kêmbûna kesên di temenê xebatê de. Li gorî daneyên sala 2021ê, temenê navînî ya nifûsê 39 salî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/population-census/latest-release |sernav=Population: Census, 2021 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-02-12 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Esl û koçberî ===
[[Wêne:Australian Residents by Country of Birth 2021 Census.svg|thumb|Rêjeya welatiyên Awistralyayê li gorî welatê jidayikbûnê (li gorî daneyên sala 2021ê)]]
Her çiqas di sedsala 19an de koçberiyek girîng ji Çîn û Almanya li Awistralyayê hebe jî, di navbera sala 1788an û Şerê Cîhanê yê Duyem de, piraniya welatî û koçberan ji Giravên Brîtanî (bi giranî Îngilîstan, Îrlenda û Skotlendayê) hatine. Piştî federasyonê di sala 1901ê de, siyaseta spî ya Awistralyayê hatiye xurtkirin û koçberiya zêdetir ji van deveran hatine sinordar kirin. Lêbelê ev siyaset piştî Şerê Cîhanî yê Duyem hatiye sistkirin û di dehsalên piştî şer de, Awistralyayê pêlek mezin a koçberiyê ji seranserê Ewropayê wergirtiye û ji dehsalên berê gelek koçber ji başûr û rojhilatê Ewropayê hatine. Hemî cudakariya nijadî ya eşkere di sala 1973an de bi dawî bûye û pirçandîbûn bûye polîtîkayeke fermî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.immi.gov.au/facts/06evolution.htm |sernav=Australian Immigration Fact Sheet - The Evolution of Australia's Multicultural Policies |malper=www.immi.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştre pêlek mezin û berdewam a koçberiyê ji seranserê cîhanê çêbûye û Asya di sedsala 21an de çavkaniya herî mezin a koçberan ên li Awistralyayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.homeaffairs.gov.au/research-and-stats/files/report-migration-program-2018-19.pdf |sernav=&quot;2018–19 Migration Program Report&quot; }}&lt;/ref&gt;

Îro, Awistralya xwedî heştem nifûsa koçberan a herî mezin ê cîhanê ye ku koçber ji %30ê nifûsa welat pêk tînin ku ev rêje di nav welatên mezin ên rojavayî de rêjeya herî bilind e.&lt;ref name=&quot;:20&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/migration-australia/latest-release |sernav=Migration, Australia, 2019-20 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2021-06-17 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.un.org/en/development/desa/population/migration/data/estimates2/estimatesmaps.shtml?1t1 |sernav=United Nations Population Division {{!}} Department of Economic and Social Affairs |malper=www.un.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=EN }}&lt;/ref&gt; Di salên 2022-23an de 212.789 koçberên mayînde hatine qebûlkirin ku tevî koçberên demkî nifûsa koçberiyê ya Awistralyayê gihiştiye 518.000 kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/overseas-migration/latest-release |sernav=Overseas Migration, 2024-25 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-12-19 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.homeaffairs.gov.au/research-and-stats/files/migration-trends-2022-23.PDF |sernav=Wayback Machine |malper=www.homeaffairs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Piraniya penaberan bi vîzeyên pispor hatine Awistralyayê lêbelê bernameya koçberiyê ji bo endamên malbatê û penaberan jî vîzeyan pêşkêş dike.&lt;ref name=&quot;:20&quot;/&gt;

Buroya statîstîkî ya Awistralyayê ji her welatiyên Awistralyayê dixwaze ku di her hêjmara nifûsê de heta du bav û kalan destnîşan bike û ev bersiv li gorî komên bav û kalan ên berfireh têne dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/detailed-methodology-information/information-papers/understanding-and-using-ancestry-data |sernav=Understanding and using Ancestry data {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-06-28 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:21&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/classifications/australian-standard-classification-cultural-and-ethnic-groups-ascceg/latest-release |sernav=Australian Standard Classification of Cultural and Ethnic Groups (ASCCEG), 2025 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-11-18 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de, komên bav û kalan ên herî zêde wekê rêjeyek ji tevahiya nifûsê hatine destnîşankirin ev bûn: ji %57,2 ewropî (di nav de %46 kesên ji bakurê rojavayê Ewropayê û ji %11.2 kesên ji başûr û rojhilatê Ewropayê hene), ji %33,8 okyanûsî, ji %17,4 asyayî (di nav de ji %6.5 kesên ji başûr û navînê Asyayê, ji %6.4 kesên ji bakurê rojhilatê Asyayê û ji %4,5 kesên ji başûrê rojhilatê Asyayê hene), ji %3,2 kesên ji bakurê Afrîkayê û ji Rojhilata Navîn, ji %1,4 kesên ji gelên Amerîkayê û ji %1.3 kesên Afrîkaya Jêr-Sahrayê hene.

Di hêjmara nifûsê ya 2021ê de bav û kalên takekesî yên herî gelemperî wekê rêjeyek ji nifûsa giştî hatine destnîşankirin wiha ye:&lt;ref name=&quot;:26&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/community-profiles/2021/AUS/download/GCP_AUS.xlsx |sernav=&quot;General Community Profile&quot; }}&lt;/ref&gt; Îngilîzî (%33), awistralyayî (%29,9), îrlendî (%9,5), skotlendî (%8,6), çînî (%5,5), îtalî (%4,4), almanî (%4), hindî (%3,1), aborjînî (%2,9), yewnanî (%1,7), fîlîpînî (%1,6), holendî (%1,5), vîetnamî (%1,3) û libnanî (%1) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/49f609c83cf34d69ca2569de0025c182!OpenDocument |sernav=Feature Article - Ethnic and Cultural Diversity in Australia (Feature Article) |malper=www.abs.gov.au |tarîx=1995-01-01 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Statistics |pêşnav=c=AU; o=Commonwealth of Australia; ou=Australian Bureau of }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aboriginal and Torres Strait Islander teachers in the assimilation era |paşnav=Whitehead |pêşnav=Kay |weşanger=Routledge |tarîx=2025-08-04 |rr=122–151 |isbn=978-1-003-37047-5 |cih=London |url=https://doi.org/10.4324/9781003370475-6 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de ji %3,8ê nifûsa Awistralyayê xwe wekê kesên xwemaliyên aborjînî yên awistralyayî û kesên ji Giravên Torres Straitê destnîşan kirine.&lt;ref name=&quot;:21&quot;/&gt;

=== Ziman ===
Îngilîzî li Awistralyayê statûyek qanûnî nine lê ji ber bikaranîna berbelav, zimanê îngilîzî zimanê fermî û neteweyî yê de fakto ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.immi.gov.au/media/publications/multicultural/confer/04/speech18b.htm |sernav=Australian Immigration - 1995 Global Cultural Diversity Conference - Mr Joseph Lo Bianco |malper=www.immi.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ward |pêşnav=Rowena |tarîx=2019-11-13 |sernav=‘National’ and ‘Official’ Languages Across the Independent Asia-Pacific |url=https://epress.lib.uts.edu.au/journals/index.php/portal/article/view/6510 |kovar=PORTAL Journal of Multidisciplinary International Studies |ziman=en |cild=16 |hejmar=1-2 |rr=82–100 |doi=10.5130/pjmis.v16i1-2.6510 |issn=1449-2490 }}&lt;/ref&gt; Îngilîziya Awistralyayê cureyekî sereke yê ziman e ku xwedî zarava û ferhengek cihêreng e û di rêziman û rastnivîsê de ji cureyên din ên zimanê îngilîzî hinekî cuda ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nma.gov.au/libraries/attachments/exhibitions/vocabulary_of_australian_english/files/5471/Vocabulary%20of%20Australian%20English.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.nma.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |roja-arşîvê=2011-03-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110320004658/http://www.nma.gov.au/libraries/attachments/exhibitions/vocabulary_of_australian_english/files/5471/Vocabulary%20of%20Australian%20English.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Îngilîzî ya awistralyayî yê giştî wekê zimanê standard a welat tê bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://nos-langues.canada.ca/en/blogue-blog/australian-english-eng |sernav=Australian English in a nutshell – The Our Languages blog – Resources of the Language Portal of Canada – Languages – Canadian identity and society – Culture, history and sport – Canada.ca |malper=nos-langues.canada.ca |tarîx=2026-02-17 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Public Services and Procurement Canada }}&lt;/ref&gt; Zimanê îşaretan ê awistralyayî ku wekê auslan tê zanîn, di dema hêjmara nifûsê ya sala 2021an de ji aliyê 16.242 kesan ve li malê hatiye bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/cultural-diversity-census/latest-release |sernav=Cultural diversity: Census, 2021 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-01-12 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de, ji %72ê nifûsê tenê zimanê ku li malê dihat axaftin zimanê îngilîzî bû. Zimanên din ên herî zêde li malê dihatin axaftin mandarînî (%2,7), erebî (%1,4), viyetnamî (%1.3), kantonî (%1,2) û zimanê pencabî (%0,9) bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/AUS |sernav=2021 Australia, Census All persons QuickStats {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;

Tê texmînkirin ku di dema têkiliya yekem a bi ewropiyan re de hatiye dîtin ku zêdetirî 250 zimanên aborjîn ên Awistralyayê hebûn. Her çiqas 70 ji zimanên ku dihatin bikaranîn di bin xetereyê de bûn, rapirsiya neteweyî ya zimanên xwemalî (NILS) ya salên 2018-19an nîşan daye ku zêdetirî 120 cureyên zimanên xwemalî dihatin bikaranîn an jî di bin vejandinê de bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Ian |tarîx=2020-08-31 |sernav=Indigenous language policies in Canada  in the wake of Bill C-91: Report on a  national colloquium at Glendon College,  December 2019 |url=https://doi.org/10.25071/75d88c10 |kovar=Canada Watch |doi=10.25071/75d88c10 |issn=1191-7733 }}&lt;/ref&gt; Di hêjmara nifûsê ya sala 2021an de hatiye dîtin ku 167 zimanên xwemalî li malê ji aliyê 76.978 xwemaliyên awistralyayî ve têne axaftin zimanê yumplatok (Kreola Torres Strait), djambarrpuyngu (zimanek yolŋu) û zimanê pitjantjatjara (zimaneke çola rojava) bûn ku di nav zimanên herî berbelav de bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/aboriginal-and-torres-strait-islander-peoples/aboriginal-and-torres-strait-islander-people-census/latest-release |sernav=Aboriginal and Torres Strait Islander people: Census, 2021 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-01-07 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
[[Wêne:St Mary's Cathedral as viewed from Hyde Park, Sydney b.jpg|thumb|Katedrala Ezîz Mary ya li Sîdneyê ku girêdayî Dêra Katolîk e ku mezintirîn mezheba dînî ya Awistralyayê ye]]
Li Awistralyayê dîneke dewletê tune ye ku benda 116 a destûra bingehîn a Awistralyayê qanûnên federal avakirina dînekî, her rê û rêbazeke dînî ya bi zorê an rêgirtina azadiya dînî û qedexe kirina jîyana dînî, qedexe dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dfat.gov.au/facts/religion.html |sernav=Australian Department of Foreign Affairs and Trade |malper=www.dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=corporateName= Department of Foreign Affairs and Trade }}&lt;/ref&gt; Lêbelê eyaletên Awistralyayê hê jî xwedî derxistina qanûnên cudakariya dînî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.austlii.edu.au/au/journals/FedLRev/1998/6.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;

Di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de ji %38,9ê nifûsê xwe wekê bê dîn nîşan dane ku ev rêje ji %15,5ê sala 2001ê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2001/0 |sernav=2001 Australia, Census All persons QuickStats {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Dînê herî mezin ê welat baweriya xiristiyanî ye ku ji %43,9 ê ji nifûsa welat baweriya xwe bi vê dînê tîne.&lt;ref name=&quot;:26&quot;/&gt; Mezhebên xiristiyan ên herî mezin ê Awistralyayê Dêra Katolîk (ji %20 ê ji nifûsê) û Dêra Anglîkan a Awistralyayê (ji %9,8 ê nifûsê) ne. Koçberiya nebrîtanî yên ji Şerê Cîhanê yê Duyem vir ve bûye sedema mezinbûna dînên nexiristiyan ku bi rêzê ve îslam (%3,2), hindûîzm (%2,7), bûdîzm (%2,4%), sîxîzm (%0,8) û cihûtî (%0,4) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/articles/religious-affiliation-australia |sernav=Religious affiliation in Australia {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-04-07 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2021an de nêzîkî 8.000 kesan girêdana xwe bi dînên kevneşopî yên aborjînî re diyar kirine. Di mîtolojiya aborjînî ya Awistralyayê û çarçoveya anîmîst a li aborjînî ya Awistralyayê pêşketiye de ku xeyalkirina serdemeke pîroz e ku tê de hebûnên ruhî yên totemîk ên bav û kalan û afirandin pêk anîne. Serdema xeyalan qanûn û avahiyên civakê saz kiriye û merasîmên ku ji bo misogerkirina berdewamiya jiyan û axê hatine lidarxistin, pêk aniye.&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt;

=== Tenduristî ===
Temenê jiyana li Awistralyayê 83 sal e (81 sal ji bo mêran û 85 sal ji bo jinan) û ev temen pêncem temenê herî bilind ê cîhanê ye.&lt;ref name=&quot;:23&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Welat xwedî rêjeya herî bilind a penceşêra çerm li cîhanê ye ku di heman demê de cixarekêşandin sedema herî mezin a mirin û nexweşiyan e ku dikare were pêşîgirtin û berpirsiyarê ji %7,8ê tevahî ya mirin û nexweşiyan e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.health.gov.au/internet/skincancer/publishing.nsf/Content/fact-2 |sernav=Key statistics |malper=www.health.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Australian Government Department of Health }}&lt;/ref&gt; Di nav sedemên pêşîlêgirtinê de tansiyona bilind (hîpertansiyon) bi rêjeya ji %7.6 di rêza duyem de ye û qelewbûn jî bi rêjeya ji %7,5an di rêza sêyem de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aihw.gov.au/publications/hwe/bodaiia03/bodaiia03-c05.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.aihw.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |roja-arşîvê=2011-02-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110226105813/http://www.aihw.gov.au/publications/hwe/bodaiia03/bodaiia03-c05.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://quitnow.info.au/internet/quitnow/publishing.nsf/Content/warnings-graph |sernav=quitnow - Smoking - A Leading Cause of Death |malper=quitnow.info.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |roja-arşîvê=2011-02-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110219073743/http://quitnow.info.au/internet/quitnow/publishing.nsf/Content/warnings-graph |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Awistralya di sala 2012an de ji aliyê rêjeya jinên qelew ve di rêza 35em a cîhanê de bû û ji aliyê rêjeya kesên qelew ve di nav welatên pêşketî de di rêza yekem de bû ku ji %63ê nifûsa welat ya ji kesên mezin zêde bi kîlo ne an jî qelew e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.iaso.org/site_media/uploads/Global_prevalence_of_adult_obesity_Ranking_by_country_2012.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.iaso.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.health.gov.au/internet/main/publishing.nsf/Content/health-pubhlth-strateg-hlthwt-obesity.htm |sernav=About Overweight and Obesity |malper=www.health.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Australian Government Department of Health and Ageing. Population Health Division }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aihw.gov.au:80/overweight-and-obesity/ |sernav=Overweight and obesity (AIHW) |malper=www.aihw.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Awistralya di sala 2021ê de nêzîkî ji %9,91 ji GDPya giştî ji bo lênihêrîna tenduristiyê xerc kiriye.&lt;ref name=&quot;:23&quot;/&gt; Awistralyayê di sala 1975an de sîstemeke sîgortaya neteweyî xistiye meriyetê.&lt;ref name=&quot;:24&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aph.gov.au/library/intguide/SP/medicare.htm |sernav=Medicare - Background Brief |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |roja-arşîvê=2010-04-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100414012007/http://www.aph.gov.au/library/intguide/SP/medicare.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Piştî heyamekê ku gihîştina bernameyê sinordar bû ku ev bername di sala 1981an de bi navê Medicare careke din dîsa hatiye gerdûnî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.commonwealthfund.org/international-health-policy-center/countries/australia |sernav=Australia |malper=www.commonwealthfund.org |tarîx=2020-06-05 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Bername bi awayekî navinî ji aliyê zêdebarê baca dahatiyê ve tê fînansekirin ku wekê baca Medicare tê zanîn ku niha ji %2 ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ato.gov.au/Individuals/Medicare-levy/ |sernav=Medicare levy |malper=www.ato.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU |paşnav=Office |pêşnav=Australian Taxation }}&lt;/ref&gt; Nexweşxaneyan eyaletan û xizmetên derveyî nexweşxaneyê birêve dibin ku di heman demê de hikûmeta federal bernameya alikariya dermanan (ku lêçûnên dermanan subvansîyon dike) û birêvebirina giştî ya tibbê fînanse dike.&lt;ref name=&quot;:24&quot;/&gt;
=== Perwerdehî ===
[[Wêne:Unimelb main entrance.jpg|thumb|çep|Dimenek ji Zanîngeha Melbourne ku yek ji zanîngehên herî kevn ên welat e]]
Beşdarbûna dibistanê, an qeydkirina ji bo perwerdehiya malê, li seranserê Awistralyayê mecbûrî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Briefing |pêşnav=Ian Townsend for Background |tarîx=2012-01-28 |sernav=Thousands of parents illegally home schooling |url=https://www.abc.net.au/news/2012-01-28/thousands-of-parents-illegally-home-schooling/3798008 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Perwerde di serî de di berpirsiyariya eyalet û herêmên takekesî de ye lêbelê Commonwealth (Dewleta Hevbendiyê) bi rêya peymanên fînansekirinê xwedî bandoreke girîng e. Ji sala 2014an vir ve, bernameyeke perwerdehiyê ya neteweyî ku ji aliyê Commonwealth ve hatiye pêşvexistin, ji aliyê eyalet û herêman ve hatiye bicîhanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/why-do-australian-states-need-a-national-curriculum-and-do-teachers-even-use-it-171745 |sernav=Why do Australian states need a national curriculum, and do teachers even use it? |malper=The Conversation |tarîx=2021-11-18 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-US |paşnav=Ross |pêşnav=Emily }}&lt;/ref&gt; Rêbazên beşdarbûnê li gorî dewletan diguherin lê bi gelemperî zarok neçar in ku ji temenê 5 heta 16 saliya xwe biçin dibistanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/settle-in-australia/everyday-life/education |sernav=Education |malper=www.immi.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU |paşnav=; c=AU; o=Commonwealth of Australia; ou=Department of Immigration and Citizenship (DIAC) }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dfat.gov.au/facts/education_in_australia.html |sernav=Australian Department of Foreign Affairs and Trade |malper=www.dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=corporateName= Department of Foreign Affairs and Trade }}&lt;/ref&gt; Li hinek eyaletan (Awistralyaya Rojava, Herêma Bakur û New South Wales), zarokên 16-17 salî mecbûr in ku biçin dibistanê an jî beşdarî perwerdehiya pîşeyî yên wekê stajyeriyê bibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://det.wa.edu.au/schoolsandyou/detcms/navigation/parents-and-community/schooling/?oid=Category-id-3869597 |sernav=Schooling |malper=det.wa.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.austlii.edu.au/au/legis/nt/consol_act/ea104/s20.html |sernav=EDUCATION ACT - SECT 20 Procedures of advisory council |malper=www.austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Education Act |tarîx=1990 |url=https://www.austlii.edu.au/cgi-bin/viewdoc/au/legis/nsw/consol_act/ea1990104/s21b.html |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Minimum school leaving age jumps to 17 |url=http://news.theage.com.au/breaking-news-national/minimum-school-leaving-age-jumps-to-17-20090128-7r4d.html |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=The Age |ziman=en-au }}&lt;/ref&gt; Li gorî nirxandinên PISA ya 2022an, xwendekarên 15 salî yên awstralyayî di OECDyê de ji bo xwendin û zanistê di rêza nehan û ji bo matematîkê jî di rêza dehem de ne. Lêbelê nêzîkî ji %60 xwendekarên Awistralyayê standarda jêhatîbûna neteweyî bi dest xistine ku ji %51 di matematîkê de, ji %58 di zanistê de û ji %57 jî di xwendinê de jêhatîbûnê bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-12-05 |sernav=New data shows many Australian teens are falling behind at school. This teacher is not surprised |url=https://www.abc.net.au/news/2023-12-05/pisa-international-school-rankings-in-maths-science-reading/103185468 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/publications/pisa-2022-results-volume-i-and-ii-country-notes_ed6fbcc5-en/australia_e9346d47-en.html |sernav=Australia |malper=OECD |tarîx=2023-12-04 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=OECD }}&lt;/ref&gt;

Li Awistralya 37 zanîngehên ku ji aliyê hikûmetê ve hatine fînansekirin û sê zanîngehên taybet hene û her wiha hejmarek saziyên din ên pispor hene ku qursên di asta xwendina bilind de pêşkêş dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ausitaleem.com.pk/australian-education-system.shtml |sernav=Australian Education {{!}} Australian Education System {{!}} Education {{!}} Study in Australia |malper=www.ausitaleem.com.pk |roja-gihiştinê=2026-02-17 |paşnav=Atta-ur-Rehman |roja-arşîvê=2012-01-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120119063252/http://www.ausitaleem.com.pk/australian-education-system.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; OECDyê Awistralyayê di nav welatên herî biha yê ji bo xwendina zanîngehê bi cih kiriye. Sîstemeke perwerdehiya pîşeyî heye ku wekê TAFE tê zanîn û gelek kes ji bo perwerdeya hunerî perwerdehiyê dibînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.australianapprenticeships.gov.au/about/default.asp |sernav=Australian Apprenticeships |malper=www.australianapprenticeships.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Nêzîkî ji %58ê awistralyayîyên di navbera 25 û 64 salî de xwedî bawernameyên pîşeyî an jî pîşeyiyên bilind in û bi rêjeya xwendina bilind a ji %49 di nav welatên OECDyê de xwedî rêjeya herî bilind e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/1a79e7ae231704f8ca256f720082feb9!OpenDocument |sernav=Contents - Contents |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2005-01-21 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Statistics |pêşnav=c=AU; o=Commonwealth of Australia; ou=Australian Bureau of }}&lt;/ref&gt; Ji %38ê nifûsa Awistralyayê xwedî bawernameyeke perwerdehiya bilind e ku di nav rêjeyên herî bilind ên cîhanê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Most Educated Countries in the World |url=https://finance.yahoo.com/news/the-most-educated-countries-in-the-world.html |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=Yahoo Finance |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Grossman |pêşnav=Samantha |tarîx=2012-09-27 |sernav=And the World’s Most Educated Country Is… |url=https://newsfeed.time.com/2012/09/27/and-the-worlds-most-educated-country-is/ |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=Time |ziman=en-US |issn=0040-781X |roja-arşîvê=2018-07-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180709210040/http://newsfeed.time.com/2012/09/27/and-the-worlds-most-educated-country-is/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/quickstat/036 |sernav=2016 Census QuickStats: Australia |malper=www.censusdata.abs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-06-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180620052901/http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/quickstat/036 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Awistralya xwedî rêjeya herî bilind a xwendekarên navneteweyî ya li gorî serê nifûsê li cîhanê ye ku 812.000 xwendekarên navneteweyî di sala 2019an de li zanîngeh û saziyên pîşeyî yên welat tomarkirî bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2019-10-16 |sernav=Student market a hot commodity |url=https://www.theaustralian.com.au/business/property/booming-student-market-a-valuable-property/news-story/6bb3823260aa3443f0c26909406d089b |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.macrobusiness.com.au/2019/11/australian-universities-double-down-on-international-students/ |sernav=Australian universities double down on international students |malper=MacroBusiness |tarîx=2019-10-31 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |paşnav=November 2019 |pêşnav=Leith van OnselenFriday 1 }}&lt;/ref&gt; Li gorî vê yekê di sala 2019an de, xwendekarên navneteweyî bi navînî ji %26,7ê xwendekarên zanîngehên li Awistralyayê pêk tînin. Ji ber vê yekê perwerdehiya navneteweyî bûye sedema nîfûsa kesên ji derveyî welat û bandorek berbiçav li ser demografiya welat dike ku rêjeyek girîng a xwendekarên navneteweyî piştî xwendina xwe bi vîzeyên cûrbecûr ên jêhatîbûn û kar li Awistralyayê dimînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2018-07-26 |sernav=Record number of international students sticking around on work visas |url=https://www.abc.net.au/news/2018-07-27/temporary-graduate-visa-485-boom/10035390 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Perwerde piştî hesin û komir, sêyem berhema herî mezin a hinardekirina Awistralyayê ye û di darayî ya salên 2016-17an de zêdetirî 28 milyar dolar beşdarî li aboriya Awistralyayê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://curious.science.org.au/policy-features/science-australia |sernav=Science in Australia |malper=Curious |tarîx=2021-05-17 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Berthold |pêşnav=Emma }}&lt;/ref&gt;

== Çand ==
[[Wêne:Sydney Australia. (21339175489).jpg|thumb|Xaniyê Operayê yê Sîdneyê ku di sala 1973an de hate temamkirin û di sala 2007an de wekê yek ji cihê Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê hate ragihandin ku avahiya herî ciwan ku ketiye nava vê lîsteyê]]
Çanda hemdem a Awistralyayê cihêreng e û kevneşopiyên xwemalî yên welêt ku mîrata brîtanî û îrlendî û dîroka koçberiya pirçandî ya piştî 1945an nîşan dide.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian people: an encyclopedia of the nation, its people and their origins |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-80789-0 |cih=Cambridge [England] ; New York |paşnavê-edîtor=Jupp |pêşnavê-edîtor=James }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:25&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Cultural history in Australia |url=https://archive.org/details/culturalhistoryi0000unse |weşanger=UNSW Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-86840-589-6 |cih=Sydney |paşnavê-edîtor=Teo |pêşnavê-edîtor=Hsu-Ming |paşnavê-edîtor2=White |pêşnavê-edîtor2=Richard }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de çanda welat ji çanda Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê jî bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent |sernav=Sage Journals: Discover world-class research |malper=Sage Journals |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |doi=10.1177/026327648300100309 }}&lt;/ref&gt; Pêşveçûna çanda Awistralyayê ji dema kolonyalîzma brîtanî vir ve bûye çandeke cihêreng.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:25&quot;/&gt;

Gelek awistralî wekhevî, hevaltî, bêrêzî û nebûna fermîtiyê wekê beşek ji nasnameya xwe ya neteweyî destnîşan dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Australia - Culture, Diversity, Indigenous {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Australia/Cultural-life |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://culturalatlas.sbs.com.au/australian-culture/australian-culture-core-concepts |sernav=Australian - Core Concepts |malper=Cultural Atlas |tarîx=2016-01-01 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://immi.homeaffairs.gov.au/citizenship-subsite/files/our-common-bond-testable.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=immi.homeaffairs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Ev yek di jargonên awistralyayî de û her wiha di mîzahên awistralyayî de jî têne îfadekirin ku pir caran wekê hişk, bêrêz û îronîk têne binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://daily.jstor.org/australians-obsessed-nicknaming/ |sernav=Small Poppy Syndrome: Why are Australians so Obsessed With Nicknaming Things? |malper=JSTOR Daily |tarîx=2018-02-07 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-US |paşnav=Luu |pêşnav=Chi }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent |sernav=Sage Journals: Discover world-class research |malper=Sage Journals |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |doi=10.1177/0022022116638175 }}&lt;/ref&gt; Li Awistralyayê ji welatiyên nû û xwediyên vîzeyê tê xwestin ku pabendî &quot;nirxên Awistralyayê&quot; bibin ku ji aliyê wezareta karên navxweyî ve wiha hatiye destnîşankirin: rêzgirtin ji bo azadiya takekesî; naskirina serdestiya qanûnê; dijberiya li hember cudakariya nijadî, zayendî û dînî; û têgihîştina &quot;mafê dadperwer&quot; ku tê gotin wekheviya derfetan ji bo her kesî û dilovaniya li hemberê kesên hewcedar.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://immi.homeaffairs.gov.au/help-support/meeting-our-requirements/australian-values |sernav=Immigration and citizenship Website |malper=Immigration and citizenship Website |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;
=== Huner ===
Li Awistralyayê zêdetirî 100.000 cihên hunera kevirî ya aborjîn hene û sêwiran, şêwaz û çîrokên kevneşopî di hunera hemdem a Awistralyayê ya xwemalî de cih digirin ku li gorî rexnegir Robert Hughes, &quot;tevgera hunerî ya mezin a dawî ya sedsala 20an&quot; e ku di nav nûnerên wê de Emily Kame Kngwarreye heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Henly |pêşnav=Susan Gough |tarîx=2005-11-06 |sernav=Powerful growth of Aboriginal art |url=https://www.nytimes.com/2005/11/06/arts/powerful-growth-of-aboriginal-art.html |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Emily Kngwarreye paintings |paşnav=Kngwarreye |pêşnav=Emily Kame |weşanger=Craftsman House |tarîx=1998 |isbn=978-90-5703-681-1 |cih=North Ryde, NSW |paşnav2=Isaacs |pêşnav2=Jennifer }}&lt;/ref&gt; Hunermendên kolonyal ên destpêkê ji bo axa nenas balkêşiyeke bêhempa nîşan dane. Berhemên empresyonîst ên Arthur Streeton, Tom Roberts û endamên din ên dibistana Heidelberg a sedsala 19an yekem tevgera &quot;bi taybetî awistralyayî&quot; di hunera rojavayî de, di pêşiya federasyonê de hestên neteweperwer rave kirine.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.artgallery.nsw.gov.au/collection/ |sernav=Collection {{!}} Art Gallery of NSW |malper=www.artgallery.nsw.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas dibistan heta salên 1900an bi bandor mabe jî, modernîstên wekê Margaret Preston û Clarice Beckett û paşê Sîdney Nolan, mêlên hunerî yên nû keşif kirine.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Australia}}

{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Awistralya| ]]
[[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1901ê de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku inglîzî zimanê resmî ye]]
[[Kategorî:Endamên G20ê]]</text>
      <sha1>got7dehhuui6sknjweyqnsm7b1cv92i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095505</id>
      <parentid>2095504</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T20:09:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Berfirehbûna ewropiyan */  Rastnivîs</comment>
      <origin>2095505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="139077" sha1="edu6fhm977v2kghnfc957z31k9jnbbm" xml:space="preserve">{{ev gotar|di derbarê welatê Awistralya ye. Ji bo wateyên din a &quot;Awistralya&quot;, li [[Awistralya (cudakirin)]] binihêre.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| zimanên fermî      = De jure: bê zimanê fermî
De facto: [[Zimanê inglîzî]]
}}
'''Awistralya'''{{Efn|An jî '''Ewistralya'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=368 }}&lt;/ref&gt;}} ({{Ziman-en|Commonwealth of Australia}}) welatekî parzemînî ye ku ji parzemîna Awistralyayê, girava [[Tazmanya]]yê û ji gelek giravên din ên biçûktir pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Turbidite sedimentation off the Antarctic continent |paşnav=Payne |pêşnav=Robert R. |weşanger=American Geophysical Union |tarîx=1972 |rr=349–364 |cih=Washington, D. C. |url=https://doi.org/10.1029/ar019p0349 |paşnav2=Conolly |pêşnav2=John R. }}&lt;/ref&gt; Rûerda Awistralyayê bi tevahî 7.688.287 km² ye ku bi vê rûbarê şeşem welatê herî mezin ê cîhanêye û welatê herî mezin ê [[Okyanûsya]]yêye. Awistralya parzemîna herî bi deştî û parzemîna herî hişkesaliyê niştecihî ya cîhanê ye. Di warê biyopirrengiyê de welateke dewlemend ew û xwedî mezinahiya cûrbecûr deverên û avhewayê ye ku di nav de çolên li hundir û daristanên baranê yên tropîkal li perava welat hene.

Bav û kalên awistralyayî yên aborjîn ji 50.000 heta 65.000 sal berê, di [[Serdema Dawîn a Qeşayê]] de, ji başûrê rojhilatê Asyayê dest bi koçberiya ber bi parzemînê ve kirine. Di dema ku brîtanî li parzemînê bicih bûne, awistralyayên aborjîn ji 250 zêdetir zimanan diaxivîn û yek ji kevintirîn çandên cîhanê bûn.&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Original Australians: The Story of the Aboriginal People |paşnav=Flood |pêşnav=Josephine |weşanger=Allen &amp; Unwin |tarîx=2019 |isbn=978-1-76052-707-5 |çap=2 |cih=Sydney }}&lt;/ref&gt; Dîroka nivîskî ya Awistralyayê bi keşifkirina piraniya peravê ku ji aliyê holendiyan ve di sedsala 17an de dest pê kiriye, hatiye nivîsandin.

Koloniya Brîtanî di sala 1788an de bi damezrandina koloniya cezayî ya [[Wêlsa Başûr a Nû]] dest pê kiriye. Heta nîvê sedsala 19an, [[Awistralya (parzemîn)|piraniya parzemînê]] ji aliyê koçberên ewropî ve hatibû keşifkirin û pênc koloniyên din ên brîtanî yên xweser li parzemînê hatibûn damezrandin ku her yek ji wan heta sala 1890an hikûmetek berpirsiyar bi dest xistine. Kolonî di sala 1901ê de bi yekkirinên koloniyan re bûne federal û dewleta Awistralyayê ya îro ava kirine. Ev rewş berdewamiya pêvajoya zêdekirina xweseriyê ji [[Keyaniya Yekbûyî]] bû ku bi qanûna pejirandina Westminster a sala 1942an hatiye ronîkirin û bi qanûnên Awistralyayê ya sala 1986an bi dawî bûye.

Awistralya monarşiyeke destûrî ye ku xwedî demokrasiyeke parlemanî ye û federasyonek e ku ji şeş [[parêzgeh]] û ji deh herêman pêk tê. Tevahiya nifûsa welat nêzîkî 28 milyonan e ku pirraniya welatî li deverên bajarî dijîn û bi nifûsa welat bi giranî li perava rojhilat a Awistralyayê kom bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |sernav=Regional population, 2021-22 financial year |malper=Australian Bureau of Statistics |roja-gihiştinê=2026-02-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Paytexta welat bajarê [[Kanberra]]yê ye ku di heman demê de bajarê herî qelebalix ê welat bajarên [[Sîdney]] û [[Melbourne]] ne ku her yek ji wan zêdetirî pênc milyon welatî lê dijîn. Awistralya xwedî aboriyeke pir pêşketî ye û welat xwedî yek ji dahatên serê kesî yên herî bilind ên cîhanê ye. Çavkaniyên Awistralyayê ya xwezayî yên pir zêde ne û têkiliyên Awistralyayê ya bazirganî yên navneteweyî baş pêşketiye ku ev têkilî ji bo aboriya welêt gelek girîng in.

Awistralya di warê parastinê de xwedî hêzek navîn e û xwedî sêzdehem lêçûnên leşkerî yên herî zêde li cîhanê ye. Welat endamê komên navneteweyî yên wekî ê [[Neteweyên Yekbûyî]], [[G20]], [[OECD]], Rêxistina Bazirganiya Cîhanê, Hevkariya Aborî ya Asya-Pasîfîk, [[Foruma Giravên Pasîfîk]], Civaka Pasîfîk û Hevbendiya Neteweyan e. Di heman demê de Awistralya beşdarî hevpeymaniyên parastin, îstîxbarat û ewlehiyê ANZUS, AUKUS û Five Eyes bûye. Welat hevalbendek sereke ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ye ku endamê [[NATO]]yê nîne.

== Etîmolojî ==
Navê Awistralyayê (bi îngilîziya Awistralyayê wekê /əˈstreɪliə/ tê bilêvkirin) ji peyva latînî Terra Australis Incognita ('erdê başûr ê nenas') hatiye wergirtin ku naveke ku ji demên kevnar ve ji bo parzemînek hîpotetîk li [[Nîvkada Başûr|nîvkada başûr]] hatiye bikar anîn. Çend kartografên sedsala 16an peyva Awistralya li ser nexşeyan bi kar anîn lê ji bo destnîşankirina Awistralyaya nûjen neanîn e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/putting-australia-on-the-map-29816 |sernav=Putting ‘Australia’ on the map |malper=The Conversation |tarîx=2014-08-10 |roja-gihiştinê=2026-02-12 |ziman=en-US |paşnav=Clarke |pêşnav=Jacqueline |paşnav2=Clarke |pêşnav2=Philip }}&lt;/ref&gt;

Dema ku holendiyan di sedsala 17an de dest bi serdana Awistralyayê û nexşekirina Awistralyayê kirin e wan ji parzemînê wekê Holendaya Nû binavkirine. Navê Awistralya ji aliyê keşifger Matthew Flinders ve hatiye populer bûye ku di sala 1803an de li dora parzemînê geriyaye. Lêbelê dema ku vegotina wî ya rêwîtiya wî di sala 1814an de hatiye weşandin, navê Terra Australis hatiye bikar anîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.library.gov.au/research/research-guides-0/where-name-australia-came |sernav=Where the name 'Australia' came from {{!}} National Library of Australia (NLA) |malper=www.library.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Parêzgarê New South Wales Lachlan Macquarie di kanûna sala 1817an de bi fermî pêşniyar kiriye ku navê Awistralya li cihê New Holland (Holenda Nû) were bikar anîn. Amîraltiya brîtanî ev nav di sala 1824an de pejirandiye û parlamena brîtanî di sala 1828an de di qanûndanînê de bikar aniye. Ofîsa hîdrografiyê ya Keyaniya Yekbûyî navê nû di rêbernameya Awistralya ya sala 1830an de bikar aniye. Navê &quot;Commonwealth of Australya&quot; ji bo federasyona nû ya şeş koloniyên berê di qanûna destûra bingehîn a ''Commonwealth of Australya'' ya sala 1900 (UK) de bi awayekî fermî hatiye naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Gelên xwemaliyên Awistralyayê ji du komên mezin pêk hatine ku yek ji van koman awistralyayîyên aborjînin ku yek ji gelên xwemaliyên yên parzemîna Awistralyayê û tevî [[Tazmanya]]yê li gelek giravên Awistralyayê dijîn. Yek ji komên xwemaliyên Awistralyayê gelên [[giravên Torres Straitê]] ne ku gelekî [[melanezyayî]] yê cuda yê giravên Torres Strait in.

[[Wêne:Bradshaw rock paintings.jpg|thumb|Hunerê kevirî yê Aborjîn li herêma Kîmberleya li Rojavayê Avusturalya]]
Li gorî texmînan, jiyana mirovan li parzemîna Awistralyayê ji 50.000 heta 65.000 sal berê dest pê kiriye&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Australia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013 |isbn=978-1-107-01155-7 |cih=Port Melbourne, Vic. ; New York |paşnavê-edîtor=Bashford |pêşnavê-edîtor=Alison |paşnavê-edîtor2=Macintyre |pêşnavê-edîtor2=Stuart }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Clarkson2017&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Clarkson |pêşnav=Chris |paşnav2=Jacobs |pêşnav2=Zenobia |paşnav3=Marwick |pêşnav3=Ben |paşnav4=Fullagar |pêşnav4=Richard |paşnav5=Wallis |pêşnav5=Lynley |paşnav6=Smith |pêşnav6=Mike |paşnav7=Roberts |pêşnav7=Richard G. |paşnav8=Hayes |pêşnav8=Elspeth |paşnav9=Lowe |pêşnav9=Kelsey |paşnav10=Carah |pêşnav10=Xavier |paşnav11=Florin |pêşnav11=S. Anna |paşnav12=McNeil |pêşnav12=Jessica |paşnav13=Cox |pêşnav13=Delyth |paşnav14=Arnold |pêşnav14=Lee J. |paşnav15=Hua |pêşnav15=Quan |tarîx=2017 |sernav=Human occupation of northern Australia by 65,000 years ago |url=https://www.nature.com/articles/nature22968 |kovar=Nature |ziman=en |cild=547 |hejmar=7663 |rr=306–310 |doi=10.1038/nature22968 |issn=1476-4687 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Williams2021&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Williams |pêşnav=Martin A. J. |paşnav2=Spooner |pêşnav2=Nigel A. |paşnav3=McDonnell |pêşnav3=Kathryn |paşnav4=O'Connell |pêşnav4=James F. |tarîx=2021 |sernav=Identifying disturbance in archaeological sites in tropical northern Australia: Implications for previously proposed 65,000‐year continental occupation date |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/gea.21822 |kovar=Geoarchaeology |ziman=en |cild=36 |hejmar=1 |rr=92–108 |doi=10.1002/gea.21822 |issn=0883-6353 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Allen |pêşnav=Jim |paşnav2=O'Connell |pêşnav2=James F. |tarîx=2025 |sernav=Recent DNA Studies Question a 65 kya Arrival of Humans in Sahul |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/arco.70002 |kovar=Archaeology in Oceania |ziman=en |cild=60 |hejmar=2 |rr=187–190 |doi=10.1002/arco.70002 |issn=0728-4896 }}&lt;/ref&gt; ku bi koçberiya mirovên bi rêya pirên bejahî û derbasbûnên deryayî yên kurt, ji herêma ku niha wekê başûrê rojhilatê Asyayê tê zanîn koçê parzemînê bûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Bi awayekî baş nayê zanîn ku bav û kalên awistralyayên aborjîn ên nûjen ka di çend pêlên koçberiyê de koçê parzemînê bûne.&lt;ref name=&quot;Malaspinas2016&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Malaspinas |pêşnav=Anna-Sapfo |paşnav2=Westaway |pêşnav2=Michael C. |paşnav3=Muller |pêşnav3=Craig |paşnav4=Sousa |pêşnav4=Vitor C. |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Alves |pêşnav6=Isabel |paşnav7=Bergström |pêşnav7=Anders |paşnav8=Athanasiadis |pêşnav8=Georgios |paşnav9=Cheng |pêşnav9=Jade Y. |paşnav10=Crawford |pêşnav10=Jacob E. |paşnav11=Heupink |pêşnav11=Tim H. |paşnav12=Macholdt |pêşnav12=Enrico |paşnav13=Peischl |pêşnav13=Stephan |paşnav14=Rasmussen |pêşnav14=Simon |paşnav15=Schiffels |pêşnav15=Stephan |tarîx=2016 |sernav=A genomic history of Aboriginal Australia |url=https://www.nature.com/articles/nature18299 |kovar=Nature |ziman=en |cild=538 |hejmar=7624 |rr=207–214 |doi=10.1038/nature18299 |issn=1476-4687 |pmc=7617037 |pmid=27654914 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/ |sernav=Australian Museum |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Stargeha kevirî ya Madjedbebe ku li Arnhem Landê ye dibe ku kevintirîn cihê hebûna mirovan ê li Awistralyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Clarkson2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Williams2021&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt; Kevntirîn paşmayên mirovan ên hatine dîtin paşmayên Gola Mungo ne ku dîroka wan bi qasî 42.000 sal berê ye.&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt;

Çanda Awistralyayê ya [[Xwecihên Awistralyayê|Aborjîn]] yek ji kevintirîn çandên berdewam ên li cîhanê ye.&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.australiangeographic.com.au/news/2011/09/dna-confirms-aboriginal-culture-one-of-earths-oldest/ |sernav=DNA confirms Aboriginal culture one of Earth's oldest |malper=Australian Geographic |tarîx=2011-09-23 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Staff |pêşnav=A. G. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2016/09/22/asia/indigenous-australians-earths-oldest-civilization |sernav=Aboriginal Australians are Earth’s oldest civilization: DNA study |malper=CNN |tarîx=2016-09-22 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en |paşnav=Jozuka |pêşnav=Emiko }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Malaspinas2016&quot;/&gt; Di dema têkiliya yekem bi ewropî re, awistralyayîyên aborjînî ji civakên cûrbecûr pêk dihatin ku sîstemên aboriyên cûrbecûr bûn û herî kêm li 250 komên zimanî yên cûda belav bibûn.&lt;ref name=&quot;Williams1987&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Williams |pêşnav=Elizabeth |tarîx=1987 |sernav=Complex hunter-gatherers: a view from Australia |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/complex-huntergatherers-a-view-from-australia/91998B1AE66FF0117DEE1EC628FD96BE |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=61 |hejmar=232 |rr=310–321 |doi=10.1017/S0003598X00052182 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Williams1987&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt; Texmînên nifûsa aborjînan berî niştecihbûna brîtanî, di navbera 300.000 û 3 milyon de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/the-first-australians-grew-to-a-population-of-millions-much-more-than-previous-estimates-142371 |sernav=The First Australians grew to a population of millions, much more than previous estimates |malper=The Conversation |tarîx=2021-04-29 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Williams |pêşnav=Alan N. |paşnav2=Bradshaw |pêşnav2=Corey J. A. |paşnav3=Saltré |pêşnav3=Frédérik |paşnav4=Norman |pêşnav4=Kasih |paşnav5=Ulm |pêşnav5=Sean }}&lt;/ref&gt; Çandên awistralyayî yên aborjîn bi kûrahî bi erd û jîngehê ve girêdayî bûn (hê jî wiha ye) û bi çîrokên xewnên bi rêya kevneşopiya devkî, stran, reqs û bi tabloyan hatine parastin.&lt;ref name=&quot;Mawson2021&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mawson |pêşnav=Stephanie |tarîx=2021 |sernav=THE DEEP PAST OF PRE-COLONIAL AUSTRALIA |url=https://www.cambridge.org/core/journals/historical-journal/article/deep-past-of-precolonial-australia/F128C60AE14F4F07045FA65AEC152CB2 |kovar=The Historical Journal |ziman=en |cild=64 |hejmar=5 |rr=1477–1499 |doi=10.1017/S0018246X20000369 |issn=0018-246X }}&lt;/ref&gt; Hinek kom bi şewitandin a bi kontrol ê ji bo guhertina ji bo guhertina nebatan,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/how-aboriginal-burning-changed-australias-climate-4454 |sernav=How Aboriginal burning changed Australia’s climate |malper=The Conversation |tarîx=2012-01-11 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Wyrwoll |pêşnav=Karl-Heinz }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/before-the-colonists-came-we-burned-small-and-burned-often-to-avoid-big-fires-its-time-to-relearn-cultural-burning-201475 |sernav=Before the colonists came, we burned small and burned often to avoid big fires. It’s time to relearn cultural burning |malper=The Conversation |tarîx=2023-06-21 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Williams |pêşnav=Robbie }}&lt;/ref&gt; xwedîkirina masiyan&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/aboriginal-people-have-spent-centuries-building-in-the-darling-river-now-there-are-plans-to-demolish-these-important-structures-195966 |sernav=Aboriginal people have spent centuries building in the Darling River. Now there are plans to demolish these important structures |malper=The Conversation |tarîx=2022-12-15 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Bates |pêşnav=Badger |paşnav2=Westaway |pêşnav2=Michael |paşnav3=Jackson |pêşnav3=Sue }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/friday-essay-traps-rites-and-kurrajong-twine-the-incredible-ingenuity-of-indigenous-fishing-knowledge-210467 |sernav=Friday essay: traps, rites and kurrajong twine – the incredible ingenuity of Indigenous fishing knowledge |malper=The Conversation |tarîx=2023-08-31 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Clark |pêşnav=Anna }}&lt;/ref&gt; û stargehên nîvmayînde ava dikirin.&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt; Ev pêkanîn bi awayên cûrbecûr wekê &quot;nêçîrvan-berhevkar&quot;, &quot;çandinî&quot;, &quot;çandiniya xwezayî&quot; û &quot;zêdekirin&quot; hatine wesifandin.&lt;ref name=&quot;Mawson2021&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bender |pêşnav=Barbara |tarîx=1978 |sernav=Gatherer‐hunter to farmer: A social perspective |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1978.9979731 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=10 |hejmar=2 |rr=204–222 |doi=10.1080/00438243.1978.9979731 |issn=0043-8243 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/colonists-upended-aboriginal-farming-growing-grain-and-running-sheep-on-rich-yamfields-and-cattle-on-arid-grainlands-207118 |sernav=Colonists upended Aboriginal farming, growing grain and running sheep on rich yamfields, and cattle on arid grainlands |malper=The Conversation |tarîx=2023-09-19 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Gammage |pêşnav=Bill }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt;

Xelkê [[giravên Torres Straitê]] cara yekem herî kêm 2.500 sal berê li giravên xwe bi cih bûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Torres Strait Islands {{!}} Indigenous Culture, History &amp; Geography |url=https://www.britannica.com/place/Torres-Strait-Islands |roja-gihiştinê=2026-02-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê çandî û zimanî ve ji gelên aborjîn ên sereke cuda bûne ku ew deryavan bûn û debara xwe ji baxçevaniya demsalî û çavkaniyên resîfan û ji deryayên xwe digirtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; Çandinî jî li hinek girav û gundan pêş ketiye û di salên 1300î de derketiye holê. Heta nîvê sedsala 18an li bakurê Awistralyayê, di navbera komên aborjîn ên herêmî û trepangerên makassan ên ku ji [[Îndonezya]]ya îro hatine, têkilî, bazirganî û têkiliya çandî ya cuda ava bibû.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://lryb.aiatsis.gov.au/PDFs/aasj04.1_%20makassan.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=lryb.aiatsis.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-13 |roja-arşîvê=2019-03-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190306230858/http://lryb.aiatsis.gov.au/PDFs/aasj04.1_%20makassan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
=== Hatina ewropiyan ===
[[Wêne:Landing of Lieutenant James Cook at Botany Bay, 29 April 1770 (painting by E Phillips Fox).jpg|thumb|çep|Di 29ê nîsana sala 1770an de, James Cook hatiye Kendava Botany]]
Keştiya Duyfken a şirketa Holendî ya rojhilatê Hindistanê ku ji aliyê [[Willem Janszoon]] ve dihat ajotin, di sala 1606an de yekem daketina ewropî ya belgekirî ya li Awistralyayê pêk aniye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; Di dawiya heman salê de, Luís Vaz de Torres bi rêya [[Tengava Torres]]ê ber bi bakurê Awistiralyayê ve, li kêleka perava başûr a [[Nû Gîne]]yê, seferan lidarxistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luis Vaez de Torres (?–?) |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/torres-luis-vaez-de-2741 }}&lt;/ref&gt; Di rêwîtiya xwe ya duyem a sala 1644an de, wî nexşeya peravên bakurê Awistralyayê li başûrê Nû Gîneyê xêz kiriye. Piştî rêwîtiyên Tasman, holendî karibûn nexşeyên hema bêje temam ên peravên bakur û rojavayê Awistralyayê û piraniya peravên başûr û başûrê rojhilatê Tasmanyayê çêbikin. Wan navê parzemînê daniye [[Holendaya Nû]].&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

Di sala 1770an de kaptan [[James Cook]] bi keştîyê re çûye û nexşeya perava rojhilat xêz kiriye ku bi navê &quot;New South Wales&quot; binav kiriye û îdîa kiriye ku ew axa [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] e.&lt;ref name=&quot;Bashford2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Australia |paşnav=Bashford |pêşnav=Alison |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013 |isbn=978-1-107-01155-7 |cih=Melbourne, VIC, Australia |paşnav2=Macintyre |pêşnav2=Stuart Forbes }}&lt;/ref&gt; Di 26ê çileya 1788an de, Flota Yekem, di bin fermandariya kapîtan Arthur Phillip de, li Port Jackson gihîştiye Kendava Sîdneyê.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; Li wir wergeheke hatiye avakirin û ala yekîtiyê hatiye bilindkirin. Ev dîrok paşê di demên pêşerojê de bûye roja neteweyî ya Awistralyayê.&lt;ref name=&quot;Macintyre2020&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A concise history of Australia |paşnav=Macintyre |pêşnav=Stuart |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |isbn=978-1-108-72848-5 |çap= |cih=Cambridge ; New York, NY |series=Cambridge Concise Histories }}&lt;/ref&gt;

Piraniya niştecihvanên pêşîn mehkûm bûn ku ji ber sûcên piçûk dihatin veguhastin û wekê karker an xizmetkar ji bo &quot;niştecihên azad&quot; (koçberên dilxwaz) dihatin erkdar kirin. Piştî azadbûnê, mehkûm di mêla entegrebûna xwe bi civaka kolonyal re dimînin. Berxwedana aborjînan, serhildanên mehkûman û bûyerên eşqiyayî yên ku ji aliyê mehkûman ve dihatin pêkanîn, carinan di bin qanûna leşkerî de dihatin tepeserkirin.&lt;ref name=&quot;Bashford2013&quot;/&gt; Serhildana rûman a sala 1808an ku ji aliyê efserên Korporasyona New South Wales ve hatiye kirin, bûye sedema cûntayeke leşkerî ya demkî.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A concise history of Australia |paşnav=Macintyre |pêşnav=Stuart Forbes |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |isbn=978-1-108-72848-5 |çap=5 |cih=Cambridge, United Kingdom |series=Cambridge concise histories }}&lt;/ref&gt; Di du dehsalên pêş de, reformên civakî û aborî, digel damezrandina konseya qanûndanînê û dadgeha bilind, bûne sedema veguherîna koloniya cezayan a civaka sivîl.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

Piştî bicihbûna ewropiyan, nifûsa xwemalî di heyama 150 salan de kêm bûye ku bi piranî ji ber nexweşiyên vegirtî qewimiye.&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt; Desthilatdarên kolonyalîst ên brîtanî bi komên aborjîn re ku gelê xwemaliyên parzemînê bû, ti peymanekî şanenav nekirine.&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt; Her ku bicihbûn berfireh bûye, bi deh hezaran gelên xwemalî û bi hezaran niştecihvan di şerên li ser sinor de hatine kuştin ku gelek dîroknas dibêjin ku kiryarên qirkirinê ji aliyê niştecihvanan ve jî di nav xwe de digirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ruleoflaw.org.au/education/australian-colonies/terra-nullius/ |sernav=Terra Nullius {{!}} Rule of Law Education Centre |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Ewropiyan piraniya erdên xelkên xwemaliyên mayî ji wan bêpar hiştine.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

=== Berfirehbûna ewropiyan ===
[[Wêne:PortArthurPenitentiary.jpg|thumb|Dîmenek ji girtîgeha Port Arthur a li Tazmanyayê ku yek ji yanzdeh cihên mehkûmên Awistralyayê bû ku di roja îro de di Lîsteya Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê de ye]]
Di sala 1803an de li Van Diemen's Land (Tazmanyaya îro)&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to Australian history |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_t3i0 |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1999 |isbn=978-0-19-553597-6 |çap=Reprinted |cih=Melbourne |paşnavê-edîtor=Davison |pêşnavê-edîtor=Graeme |paşnavê-edîtor2=Hirst |pêşnavê-edîtor2=John B. |paşnavê-edîtor3=Macintyre |pêşnavê-edîtor3=Stuart }}&lt;/ref&gt; wargehekê hatiye damezrandin û di sala 1813an de, [[Gregory Blaxland]], [[William Lawson]] û [[William Wentworth]] ji çiyayên Şîn ên li rojavayê Sîdneyê derbas bûne û li deverên hundirîn rê ji bo koçberên ewropî vekirine.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gregory Blaxland (1778–1853) |paşnav=Conway |pêşnav=Jill |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/blaxland-gregory-1795 }}&lt;/ref&gt; Di sala 1827an de, dema ku Major Edmund Lockyer li ser King George Sound (Albanyaya îro) wargehek ava kiriye, daxwaza brîtanî ya ber bi tevahiya parzemîna Awistralyayê ve hatiye berfirehkirin.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt; Koloniya çemê Swanê (Pertha îro) di sala 1829an de hatiye damezrandin û bûye koloniya herî mezin a Awistralyaya rojava.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Li Wêlsa Başûr a Nû koloniyên nû hatine hatibûn damezrandin ku di nav de koloniyên wekê Tazmanya di sala 1825an de, Awistralyaya Başûr di sala 1836an de, Vîktorya di sala 1851ê de û koloniya Queensland di sala 1859an de, hebûn.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Awistralyaya Başûr û Vîktorya wekê koloniyên azad hatin damezrandin û wan qet mehkûmên ku dihatin veguhastin qebûl nekirin.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to Australian history |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_t3i0 |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-19-553597-6 |cih=Melbourne ; New York |paşnavê-edîtor=Davison |pêşnavê-edîtor=Graeme |paşnavê-edîtor2=Hirst |pêşnavê-edîtor2=John |paşnavê-edîtor3=Macintyre |pêşnavê-edîtor3=Stuart }}&lt;/ref&gt; Dijberiya zêde ya li dijî sîstema mehkûmkirinê bi rakirina wê ya li koloniyên rojhilat di salên 1850an de gihîştiye lûtkeyê. Di destpêkê de koloniyeke azad bû ku Awistralyaya Rojava ji sala 1850 heya sala 1868an mehkûman qebûl dikirin.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise History of Australia |paşnav=Macintyre |pêşnav=Stuart |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020-08-03 |isbn=978-1-108-62891-4 |url=https://doi.org/10.1017/9781108628914 }}&lt;/ref&gt;

Dema ku beşek ji Împeratoriya Brîtanî mabûn, şeş koloniyan di navbera salên 1855 û 1890an de bi awayekî tekane hikûmetek berpirsiyar bi dest xistine ku piraniya karûbarên xwe bi xwe birêve birine.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt; Ofîsa kolonyalîzmê ya li Londonê kontrola hinek mijaran, bi taybetî karûbarên derve yê kolonyalîzmê, parastiye.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Parlamenên kolonyal ji sala 1856an pê ve mafên dengdanê gav bi gav ji bo mêran berfireh kirine û di navbera salên 1890 û 1900an de mafê dengdanê yê jinan bi şert û mercên wekhev hat dayîn. Hinek koloniyan ji sala 1885an pê ve in bo dengdanê sinorkirinên nijadî ferz kirine.&lt;ref name=&quot;Bashford2013&quot;/&gt;

Di nîvê sedsala 19an de keşifgerên wekê Burke û Wills nexşeyên hundirîn ên Awistralyayê çêkirine.&lt;ref name=&quot;Macintyre2020&quot;/&gt; Komek ji çûyîna ji bo zêran ku di destpêka salên 1850an de dest pê kirine, bûye sedema herikîna koçberên nû yên ji Çînê, Amerîkaya Bakur û parzemîna Ewropayê&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian people: an encyclopedia of the nation, its people and their origins |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-80789-0 |çap=1 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Jupp |pêşnavê-edîtor=James }}&lt;/ref&gt; û her wiha derketina zozanan û dema ku madenvanên Ballaratê Serhildana Eureka ya li dijî xercên lîsansa zêr dane destpêkirin, bêaramiyên sivîl ên ya paşîn di sala 1854an de gihîşt lûtkeyê.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt; Di salên 1860î de mirovên giravên Deryaya Başûr bi darê zorê an jî bi revandinan ji bo karên bi peyman hatine birin ku bi piranî ji aliyê kolonîstên Queenslandê ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.slq.qld.gov.au/discover/exhibitions/australian-south-sea-islanders |sernav=Australian South Sea Islanders |malper=State Library Of Queensland |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-09-16 |sernav=Blackbirding: Australia's history of kidnapping Pacific Islanders |url=https://www.abc.net.au/news/2017-09-17/blackbirding-australias-history-of-kidnapping-pacific-islanders/8860754 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Bi hincetên parastina zarokan û polîtîkayên asîmîlasyona bi darê zorê, ji sala 1886an pê ve hikûmetên kolonyal ên Awistralyayê dest bi veqetîna gelek zarokên aborjîn ji malbat û civakên wan kirine.&lt;ref name=&quot;Bashford2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sbs.com.au/nitv/article/explainer-the-stolen-generations/5ust2jtjy |sernav=Explainer: the Stolen Generations |malper=NITV |tarîx=2016-12-01 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/learn/first-nations/stolen-generation/ |sernav=The Stolen Generation |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Şerê Boerê ya Duyem (1899–1902) mezintirîn bicîhkirina derveyî welat a hêzên kolonyal ên Awistralyayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.awm.gov.au/articles/atwar/boer |sernav=Australia and the Boer War, 1899–1902 {{!}} Australian War Memorial |malper=www.awm.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;

=== Federasyona şerên cîhanê ===
[[Wêne:Opening of the first parliament.jpg|thumb|Tabloyek ku ji aliyê Tom Roberts ve hatiye çêkirin, vekirina Parlamentoya Avusturalya ya yekem di sala 1901ê de nîşan dide]]
Di 1ê çileya sala 1901ê de, piştî deh salan ji plansazî, peymanên destûrî û referandûman, federasyona koloniyan hatiye bidestxistin ku di encamê de li gorî Destûra Bingehîn a nû ya Awistralyayê, dewleta Awistralyayê wekê dewleta neteweyekê hatiye damezrandin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;

Ji sala 1901ê pê ve Awistralya di nav Împeratoriya Brîtanî de herêmeke xweser bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.commonwealthofnations.org/commonwealth/history/ |sernav=History of the Commonwealth |malper=Commonwealth of Nations |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }}&lt;/ref&gt; Welat yek ji endamên damezrîner ên Komeleya Neteweyan a di sala 1920an de bû û yek ji endam ên damezrînerên Neteweyên Yekbûyî ya di sala 1945an de.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ungeneva.org/en/about/league-of-nations/covenant |sernav=The Covenant of the League of Nations {{!}} The United Nations Office at Geneva |malper=The United Nations Office at Geneva |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.un.org/en/about-us/growth-in-un-membership |sernav=Growth in United Nations membership |malper=United Nations |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en |paşnav=Nations |pêşnav=United }}&lt;/ref&gt; Qanûna Westminster a sala 1931ê desthilata Keyaniya Yekbûyî ya ji bo Awistralyayê di asta federal de bêyî razîbûna Awistralyayê qanûnan derxîne, bi dawî kiriye. Awistralyayê vê qanûnê di sala 1942an de pejirandiye lê ew ji bo piştrastkirina derbasdariya qanûnên ku di dema Şerê Cîhanê ya Duyem de hatine derxistin, berê ku ev qanûn were pejirandin ji sala 1939an ve ketibû meriyetê.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;

Herêma paytexta Awistralyayê di sala 1911ê de wekê cihê paytexta federal a pêşerojê ya Kanberra hatiye damezrandin. Dema ku ev herêm di bin avakirinê de bû, Melbourne ji 1901ê heta 1927an wekê paytexta demkî maye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://muse.jhu.edu/verify?url=%2Farticle%2F722852&amp;r=681172 |sernav=Project MUSE -- Verification required! |malper=muse.jhu.edu |roja-gihiştinê=2026-02-13 |doi=10.1353/vpr.2019.0003 }}&lt;/ref&gt; Herêma Bakur di sala 1911an de ji kontrola Awistralyaya Başûr derbasê kontrola hevalbendiya welatan bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yan |pêşnav=Shu-chuan |tarîx=2019 |sernav=&quot;Kangaroo Politics, Kangaroo Ideas, and Kangaroo Society&quot;: The Early Years of Melbourne Punch in Colonial Australia |url=https://doi.org/10.1353/vpr.2019.0003 |kovar=Victorian Periodicals Review |cild=52 |hejmar=1 |rr=80–102 |doi=10.1353/vpr.2019.0003 |issn=1712-526X }}&lt;/ref&gt; Awistralyayê di sala 1905an de rêveberiya Herêma Papua (ku berê koloniyeke brîtanî bû) û di sala 1920an de jî rêveberiya Herêma Gîneya Nû (berê Gîneya Nû ya Alman) girtin ser xwe. Herdu di sala 1949an de wekê Herêma Papua û Gîneya Nû hatine yek kirin û di sala 1975an de ji Awistralyayê serxwebûn bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://austlii.edu.au/cgi-bin/viewdoc/au/journals/UNSWLawJl/2009/3.html |sernav=McDermott, Peter M --- &quot;Australian Citizenship and the Independence of Papua New Guinea&quot; [2009] UNSWLawJl 3; (2009) 32(1) UNSW Law Journal 50 |malper=austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-02-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240208072215/https://austlii.edu.au/cgi-bin/viewdoc/au/journals/UNSWLawJl/2009/3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Darwin 42.jpg|thumb|Bombebarana Darwinê di sala 1942an de, yek ji zêdetirî 100 êrîşên hewayî yên japonî ya li ser Awistralyayê di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de pêk hatiye]]
Di sala 1914an de, Awistralya beşdarî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] bû û beşdarî şerên li gelek çeperên şer bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.awm.gov.au/articles/atwar/first-world-war |sernav=First World War 1914–18 {{!}} Australian War Memorial |malper=www.awm.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-13 }}&lt;/ref&gt; Ji 324.000 leşkerên ku li derveyî welêt xizmet kirine, nêzîkî 60.000 ji wan leşkeran di şer de jiyana xwe jidest dane û 152.000ên din jî birîndar bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Great War and its aftermath, 1914–22 |paşnav=Garton |pêşnav=Stephen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-11-05 |rr=39–63 |isbn=978-1-107-44575-8 |url=https://doi.org/10.1017/cho9781107445758.033 |paşnav2=Stanley |pêşnav2=Peter }}&lt;/ref&gt; Gelek awistralî têkçûna Milê Artêşa Awistralya û Zelanda Nû (ANZAC) li Gallipoli di sala 1915an de wekê &quot;vaftîzma agir&quot; dibînin ku nasnameya neteweya nû yê Awistralyayê ava kiriye.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://anzacportal.dva.gov.au/wars-and-missions/ww1/personnel/anzac-legend |sernav=The Anzac legend |malper=Anzac Portal |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Department of Veterans' Affairs; address=21 Genge St, Civic/Canberra City, ACT 2601; contact=+61 2 6289 1133; email=education@dva.gov.au }}&lt;/ref&gt; Destpêka kampanyayê her sal di Roja Anzacê de tê bîranîn, dîrokeke ku bi Roja Awustralyayê re wekê roja herî girîng a neteweyî reqabetê dike.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to Australian military history |weşanger=Oxford Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-19-551784-2 |çap=2 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Dennis |pêşnavê-edîtor=Peter |series=Oxford reference online premium }}&lt;/ref&gt;

Ji 1939 heta 1945an, Awistralya tevlî Şerê Cîhanî ya Duyem bûye. Hêzên çekdar ên Awistralyayê li qadên şer ên [[Okyanûsa Mezin|Pasîfîk]], [[Ewropa]], [[Deryaya Navîn]] û li Rojhilata Navîn şer kirine.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt; Şoka têkçûna Brîtanyayê li Singapûrê di sala 1942an de û di demek kurt de bombebarana Darwin û êrîşên din ên Japonî li ser axa Avusturalyayê, bûye sedema baweriyeke berfireh li Awistralyayê ku dagirkirina japonî nêzîk e û veguherînek ji [[Keyaniya Yekbûyî]] ji bo [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] wekê hevalbend û hevkarê ewlehiyê yê sereke yê Awistralyayê ye.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Ji sala 1951ê vir ve, Awistralya li gorî peymana ANZUSê bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re hevalbend e.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;

=== Serdema hevdem ===
[[Wêne:Dutch Migrant 1954 MariaScholte=50000thToAustraliaPostWW2.jpg|thumb|çep|Di sala 1954an de koçberên ku piştî şer ku ji Ewropayê gihîştin Awistralyayê]]
Di sê dehsalên piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de, Awistralyayê di asta jiyanê, di demên vala û di demên geşedanan de di warê standardiya jiyanê de pêkanîneke girîng dîtiye.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt; Hikûmetan pêlek mezin a koçberiyê ji seranserê Ewropayê teşwîq welat kirine û ev koçber wekê &quot;awistralyayên nû&quot; hatine binavkirin. Ev koçberiya zêde ji bo awistralyayan bi slogana &quot;nifûs bibe an jî bimire&quot; hatiye rewakirin.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;

Awistralya di dema [[Şerê Sar]] de endamek Bloka Rojava bû ku di salên 1950î de beşdarê Şerê Koreyê û Rewşa Awarte ya Malayayê û ji sala 1962 heta sala 1973an jî beşdarê [[Şerê Viyetnamê]] bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Fighting Australia's cold war: the nexus of strategy and operations in a multipolar Asia, 1945-1965 / edited by Peter Dean and Tristan Moss |weşanger=Australian National University Press |tarîx=2021 |isbn=978-1-76046-483-7 |cih=Acton ACT, Australia |paşnavê-edîtor=Dean |pêşnavê-edîtor=Peter J. |paşnavê-edîtor2=Moss |pêşnavê-edîtor2=Tristan |paşnavê-edîtor3=Australian National University Press }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.awm.gov.au/articles/event/vietnam |sernav=Vietnam War 1962–75 {{!}} Australian War Memorial |malper=www.awm.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}&lt;/ref&gt; Aloziyên ji metirsiya bandora komunîst li ser civakê bûye sedema hewldanên bêserketî yên hikûmeta Menzies ya ji bo qedexekirina [[Partiya Komunîst a Awistralyayê]] û di sala 1955an de bûye sedema parçebûnek dijwar ê di Partiya Kedê de.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;

Di encama referandûmeke sala 1967an de hikûmeta federal desthilata derxistina qanûnan di derbarê awistraliyên aborjîn de bi dest xistiye û awistraliyên aborjîn bi tevahî di hêjmara nifûsê de cih girtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aboriginal Australians: a history since 1788 |paşnav=Broome |pêşnav=Richard |weşanger=Allen &amp; Unwin |tarîx=2019 |isbn=978-1-76052-821-8 |çap=5 |cih=Crows Nest }}&lt;/ref&gt; Mafên erdê yên berê-kolonyal (ku li Awistralyayê wekê sernavê milkê xwemalî hatiye binavkirin) dema ku [[Dadgeha Bilind a Awistralyayê]] di Mabo v Queensland (Hejmar 2) de biryar daye ku Awistralya di dema niştecihbûna [[ewropî]] de terra nullius ('erd ne ya kesî') nebûye, cara yekem di qanûnê de hatine nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/australian-politics-explainer-the-mabo-decision-and-native-title-74147 |sernav=Australian politics explainer: the Mabo decision and native title |malper=The Conversation |tarîx=2017-04-26 |roja-gihiştinê=2026-02-14 |ziman=en-US |paşnav=Galloway |pêşnav=Kate }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Radical Title and Unalienated Land Post-Mabo |weşanger=Hart Publishing |isbn=978-1-4742-0201-5 |url=https://doi.org/10.5040/9781474202015.ch-004 }}&lt;/ref&gt;

Piştî betalkirina bermahiyên dawî yên siyaseta Awistralyaya Spî ya di sala 1973an de&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.border.gov.au/about/corporate/information/fact-sheets/08abolition |sernav=Fact sheet – Abolition of the 'White Australia' Policy |malper=www.border.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; demografî û çanda Awistralyayê wekê encameke pêla mezin û berdewam a koçberiya ne-ewropî ku bi piranî ji Asyayê bûn, guheriye.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt; Di dawiya sedsala 20an de, têkiliyên siyaseta derve bi welatên din ên Asya-Pasîfîkê re jî zêdetir bûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; Qanûnên Awistralyayê ya sala 1986an têkiliyên destûrî yên mayî yên di navbera Awistralya û [[Keyaniya Yekbûyî]] de qut kirine ku di heman demê de monarşî di kapasîteya xwe ya serbixwe de wekê [[Şahbanûya Awistralyayê]] de maye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.foundingdocs.gov.au/item-did-32.html |sernav=Documenting Democracy |malper=www.foundingdocs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Senate/Powers_practice_n_procedures/pops/pop48/battlesovereignty |sernav=Anne Twomey† &quot;The States, the Commonwealth and the Crown—the Battle for Sovereignty*&quot; |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House, Canberra, ACT, 2600; contact=+61 2 6277 7111; |roja-arşîvê=2022-09-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220909014023/https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Senate/Powers_practice_n_procedures/pops/pop48/battlesovereignty |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di referandûma destûrî ya sala 1999an de, ji %55ê hilbijêran hilweşandina monarşiyê û çêbûna komarparêziyê red kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://moadoph.gov.au/explore/democracy/1999-republic-referendum |sernav=1999: Republic Referendum - Australian Referendum Recap |malper=moadoph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}&lt;/ref&gt;

Piştî êrîşên 11ê îlonê ya li hemberê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Awistralya ji sala 2001ê heta 2021ê beşdarê [[Şerê Afganistanê]] û ji sala 2003an heta 2009an jî beşdarê [[Şerê Iraqê]] bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.awm.gov.au/articles/event/afghanistan |sernav=Post 9/11, Afghanistan and Iraq {{!}} Australian War Memorial |malper=www.awm.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}&lt;/ref&gt; Têkiliyên bazirganî yên welêt di sedsala 21an de her ku çûye ber bi [[Asyaya Rojhilat|rojhilatê Asyayê]] ve çûye û Çîn bi rêjeyek mezin bûye hevkarê bazirganî yê herî mezin ê welat.

Di bersiva pandemiya [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] de, ji adara sala 2020an pê ve, hikûmetên Federal, eyalet û herêman qedexeyên derketina derve û qedexeyên din ên li ser kombûnên giştî û tevgerê li seranserê sinorên neteweyî û eyaletan hatiye bikar anîn. Piştî belavkirina derzîkirinên di sala 2021ê de, ev qedexe hêdî hêdî hatin sivikkirin. Di cotmeha sala 2023an de, Awistralyayê ragihandiye ku COVID-19 êdî bûyerek nexweşiyeke vegirtî ya bi girîngiya neteweyî nîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2020 |sernav=The Commonwealth Pharmacists Association's global response to COVID-19 |url=https://doi.org/10.1211/pj.2020.20207983 |kovar=The Pharmaceutical Journal |doi=10.1211/pj.2020.20207983 |issn=2053-6186 }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
=== Taybetmendiyên giştî ===
[[Wêne:Reliefmap of Australia.png|thumb|Nexşeya topografîk a Awistralyayê (keska tarî bilindahiya herî nizm û qehweyîya tarî jî bilindahiya herî bilind nîşan dide).]]
Awistralya ji parzemîna sereke ya Awistralyayê, girava Tazmanya, gelek giravên piçûk ên deryayî û deverên dûr ên deryayî yên Giravên Ashmore û Cartier, Girava Noelê, Giravên Kokosê (Keeling), Giravên Deryaya Koralê, Giravên Heard û McDonaldê û Girava Norfolkê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://web.archive.org/screenshot/https://www.ga.gov.au/scientific-topics/national-location-information/dimensions/remote-offshore-territories |sernav=&quot;Remote Offshore Territories&quot; |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}&lt;/ref&gt; Awistralya jî îdîa dike ku ji sedî 42ê Antarktîkayê wekê axa Antarktîk a Awistralyayê ye lê ev îdîa tenê ji aliyê çar welatên din ve hatiye nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Scott |pêşnav=Shirley V. |tarîx=2021 |sernav=THE IRRELEVANCE OF NON-RECOGNITION TO AUSTRALIA'S ANTARCTIC TERRITORY TITLE |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-and-comparative-law-quarterly/article/irrelevance-of-nonrecognition-to-australias-antarctic-territory-title/395CC47418FA66136D0AF5F46DF4C9C2 |kovar=International &amp; Comparative Law Quarterly |ziman=en |cild=70 |hejmar=2 |rr=491–503 |doi=10.1017/S0020589321000051 |issn=0020-5893 }}&lt;/ref&gt;

Awistralyaya sereke di navbera hêlîpan 9° û 44° başûr û hêlîlar a 112° û 154° rojhilat de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ga.gov.au/scientific-topics/national-location-information/dimensions/area-of-australia-states-and-territories |sernav=Area of Australia - States and Territories |malper=Geoscience Australia |tarîx=2014-06-27 |roja-gihiştinê=2026-02-14 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Geoscience }}&lt;/ref&gt; Awistralya ku bi Okyanûsên Hindî û Pasîfîk hatiye dorpêçkirin, bi deryayên Arafura û Tîmorê ve ji Asyayê veqetandiye, Deryaya Koralê li peravên Queenslandê ye û Deryaya Tazmanê jî di navbera Awistralya û Zelanda Nû de ye. Refê mezin ê astengdar ku mezintirîn refê mercanên cîhanê, bi dûriyek kurt li perava bakurê rojhilat e û zêdetirî 2.300 km dirêj dibe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia }}&lt;/ref&gt;

Parzemîna sereke biçûktirîn parzemîna cîhanê ye û welat ji aliyê rûbera giştî ve şeşem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Awistralya carinan wekê girava herî mezin a cîhanê hatiye hesibandin û pir caran wekê &quot;parzemîna giravê&quot; hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;Henderson2016&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The geology of Australia |paşnav=Henderson |pêşnav=R. A. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2016 |isbn=978-1-107-43241-3 |çap= |cih=Port Melbourne, VIC, Australia |paşnav2=Johnson |pêşnav2=David }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Welat xwediyê 35.877 km perava deryayî ye (ji xeynî hemî giravên deryayî) û di heman demê de Awistralya îdîaya herêmeke aborî ya taybet a 8.148.250 kîlometreçargoşe dike.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Ev herêma aborî ya taybet axa Antarktîk a Awistralyayê nagire nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ga.gov.au/education/geoscience-basics/dimensions/oceans-seas.jsp |sernav=Oceans and Seas - Geoscience Australia |malper=www.ga.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 |paşnav=corporateName=Department of Industry, Tourism &amp; Resources, Geoscience Australia;jurisdiction=Commonwealth of Australia; contact=Web Manager, GPO Box 378 Canberra ACT Australia 2601, +61 2 6249 9111; email=http@ga.gov.au }}&lt;/ref&gt;

Piraniya Awistralyayê xwedî avhewayeke hişk an nîv-hişk e.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Di sala 2021ê de, ji %10ê çêrehgeh û zozanên mayînde yên cîhanê li Awistralyayê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2023 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2023 |isbn=978-92-5-138262-2 |ziman=en |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cc8166en |doi=10.4060/cc8166en }}&lt;/ref&gt; Qada daristanî ya welat nêzîkî ji %17ê rûbera erdê Awistralyayê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://openknowledge.fao.org/server/api/core/bitstreams/a6e225da-4a31-4e06-818d-ca3aeadfd635/content |sernav=Wayback Machine |malper=openknowledge.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-15 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fra-data.fao.org/assessments/fra/2020/AUS/home/overview/ |sernav=FRA Platform {{!}} Global Forest Resources Data {{!}} Food and Agriculture Organization of the United Nations |malper=fra-data.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-15 }}&lt;/ref&gt; Parzemîna Awistralyayê bi kêmanî jî be deşt e ku bilindahiya deştê ya navînî 325 metre bilind e û asta mayî ya bilindahî ya welat 870 metre ye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Rêzeçiyayên Mezin ên Dabeşkirinê li seranserê piraniya rojhilatê Awistralyayê dirêj dibe ku deştên navendî ji bilindahiyên rojhilat vediqetîne.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ga.gov.au:80/education/geoscience-basics/landforms/highest-mountains.html |sernav=Highest Mountains |malper=www.ga.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en-AU |paşnav=Australia |pêşnav=c\=AU\;o\=Australia Government\;ou\=Geoscience }}&lt;/ref&gt; Çiyayê Kosciuszko bi bilindahiya 2.228 m bilindtirîn çiyayê parzemînê ye. Bilindtirîn çiyayê derveyî parzemînê Mawson Peak in ku bi 2.745 m li Girava Heardê ye û li Herêma Antarktîk a Awistralyayê, çiyayên herî bilind ên din Çiyayê McClintock û Çiyayê Menziesê ye ku bi rêzê ve 3.492 m û 3.355 m bilind in.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

Murray-Darling sîstema çemê sereke yê Awistralyayê ye ku piraniya axa hundirîn a New South Wales û başûrê Queenslandê ber bi gola Alexandrina û deryaya Başûrê Awistralyayê ve diherike. Her wiha li navend û rojavayê Awistralyayê sîstemên çemên peravê yên biçûktir hene ku sîstemên avdana hundirîn ên wekê sîstema gola Eyre û sîstemên golên şor jî hene.&lt;ref name=&quot;Henderson2016&quot;/&gt; Çemên Awistralyayê di nav hemî parzemînên din de xwedî rêjeya herî kêm a herîkîna avê ya deryayê ne. Profîla hişk û deşta sereke ya parzemînê dibe sedema ku çemên li parzemînê hêdî diherikin û di encamê de xwê li ser erdê kom dibin.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Şorbûna avê bandorek neyînî li ser axa Awistralyayê çêdike ku bi navînî li gorî standardên cîhanê, ji aliyê berhemên xwarinê ve xizan e.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;

Nifûsa Awistralyayê li peravên deryayê kom bûye. Nêzîkî ji %95ê nifûsê di nav 100 km yê ji peravê de dijî ku rêje li navînîya cîhanê ji %39 ye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Rêjeya belavbûna nifûsa Awistralyayê li ser yek km² 3,5 kes e ku ev rêjeya herî kêm a cîhanê ye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Lêbelê li bajarên li ser perava nerm a başûrê rojhilat kombûneke mezin a nifûsê heye û rêjeya belavbûna nifûsê li navenda Melbourne li ser yek km² 38 kes e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |sernav=Regional population, 2023-24 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-03-27 |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Jeolojî ===
[[Wêne:Ausgeolbasic.jpg|thumb|Li gorî temenan, herêmên jeolojîk ên bingehîn ên Awistralyayê.]]
Awistralya ku berê beşek ji superparzemînên [[Rodînya]] û beşek ji [[Gondwana]] bû ku nêzîkî 35 milyon sal berê bi tevahî ji Antarktîkayê veqetiya û ber bi bakur ve çûye.&lt;ref name=&quot;Henderson2016&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kennett2018&quot;/&gt; Dema ku [[Serdema Dawî ya Qeşayê]] bi dawî bûye, bilindbûna asta deryayê nêzîkî 8.000 sal berê parzemîna Awistralya ji [[Nû Gîne]] û nêzîkî 6.000 sal berê ji Tazmanyayê veqetandiye.&lt;ref name=&quot;Kennett2018&quot;/&gt;

Awistralya bi temamî di nav plakaya tektonîk a Awistralyayê de cih digire. Beşa sereke ji aliyê jeolojîk ve bi qismî aram e, çêbûna çiyayî yên mezin kêm in, volkanên çalak an jî şikestekên tektonîk kêm in.&lt;ref name=&quot;Henderson2016&quot;/&gt; Lêbelê, plakaya Awistralyayê salane bi leza nêzîkî 6 heta 7 santîmetre ber bi bakurê rojhilat ve diçe û niha bi plakaya Ewrasyayê û plakaya Pasîfîkê re li hev dikeve.&lt;ref name=&quot;Kennett2018&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian continent: a geophysical synthesis |paşnav=Kennett |pêşnav=Brian |weşanger=ANU Press and Geoscience Australia |tarîx=2018 |isbn=978-1-76046-246-8 |cih=Acton, A.C.T |kesên-din=Australian National University Press, Geoscience Australia |paşnav2=Blewett |pêşnav2=Richard |paşnav3=Chopping |pêşnav3=Richard }}&lt;/ref&gt; Zextên navtektonîk ên ku ji ber vê tevgerê çêdibin, ji bo girseyeke bejahî yê ku ji aliyê jeolojîkî ve sekan ew, dibin sedema çalakiyek sîsmîk a bi qismî ku ji bo vê girseya sekan zêde ye. Di navbera salên 1901 û 2017an de 18 erdhejên bi momenta ji 6 pileyî mezintir çêbûne.&lt;ref name=&quot;Kennett2018&quot; /&gt; [[Erdheja Newcastle]] ya sala 1989an li Awistralyayê bûye sedema mirina 13 kesan ku ev jî erdheja herî mezin ê li Awistralyayê bû.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The geology of Australia |paşnav=Henderson |pêşnav=R. A. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2016 |isbn=978-1-107-43241-3 |çap= |cih=Melbourne Cambridge |paşnav2=Johnson |pêşnav2=David }}&lt;/ref&gt; Heta 4.600 sal berê li rojhilatê parzemînê volkanên çalak hebûn û ev yek di navên cihên aborjîn û çîrokên afirandinê de derbas dibe.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian Continent: A Geophysical Synthesis |paşnav=Kennett |pêşnav=B. L. N. |weşanger=ANU Press |tarîx=2018 |isbn=978-1-76046-246-8 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnav2=Chopping |pêşnav2=Richard |paşnav3=Blewett |pêşnav3=Richard }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de çalakiyên volkanî li [[Girava Heardê]] û [[Giravên McDonaldê]] ên dûr çêdibe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;

Qalikê parzemînî ya Awistralyayê di sê çerxan de ji kratonên arkeyayî yên herî kevin ên li rojava heta formasyonên orojenîk ên ciwantir ên li rojhilat (ku nêzîkî 541 milyon heta 252 milyon sal berê hatine avakirin) hatiye afirandin.&lt;ref name=&quot;:12&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Henderson2016&quot;/&gt; Kevirên li ser rûyê Awistralyayê ya herî kevin ji serdema arkeyan ne. Hinek ji wan keviran li rojavayê Awistralyayê ji 3,7 milyar salê kevintir in û kevirên din jî li başûrê Awistralyayê ji 3,1 milyar salê kevintir in. Krîstalên zîrkonê yên herî kevn ên li ser erdê ku dîroka wan vedigere 4,4 milyar sal berê ku li rojavayê Awistralyayê hatine dîtin. Lêbelê nêzîkî ji %80ê Awistralyayê bi kevirên rûniştî û regolît ve hatiye nixumandin ku temenê wan ji 250 milyon salê kêmtir in.&lt;ref name=&quot;Kennett2018&quot;/&gt;

=== Avhewa ===
[[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 AUS 1991–2020.svg|thumb|çep|Cûreya avhewaya ya Köppen a Awistralyayê]]
Avhewaya Awistralyayê ji tropîkal a şil li bakurê rojhilat û bakurê rojava heta û heta avhewaya ziwa ya li navendê diguhere. Hewaya welat li başûrê peravê nerm û şil e, zivistanan cemidî ye û li çiyayên bilind ên başûrê rojhilat û Tazmaniyayê di mehên zivistanan de berf heye.&lt;ref name=&quot;:11&quot;/&gt; Avhewa Awistralyayê ji &quot;helîpana hespan&quot; bi bandor dibe ku mêla avhewayê heye ku şert û mercên ziwa bi xwe re bîne. Bi tevahî parzemîna Awistralyayê parzemîna herî hişk a niştecîbûyî ye ku bi navînî barîna salane 470 mîlîmetre ye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Nêzîkî %70ê welat hişk an nîv-hişk e û nêzîkî ji %18 rûbera erdê jî çol e.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ga.gov.au/education/geoscience-basics/landforms/deserts.html |sernav=Deserts |malper=www.ga.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en-AU |paşnav=Australia |pêşnav=c\=AU\;o\=Australia Government\;ou\=Geoscience }}&lt;/ref&gt;

Her wiha avhewa ji aliyê sîstemên cûrbecûr ve wekê El Nino-Oscilasyona Başûr, Dîpola Okyanûsa Hindî û Moda Alîkî ya Başûr bi bandor dibe.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://web.archive.org/screenshot/http://www.bom.gov.au/state-of-the-climate/ |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-15 }}&lt;/ref&gt; Li Awistralyayê di nav salan de û di navbera salan de guherînek neasayî di baranê de heye ku pir caran dibe sedema ziwabûn û lehiyan. Bahoz û barana berfireh li Awistralyaya tropîkal zêde ne. Mûsona havînê baraneke girîng li bakurê Awistralyayê tîne û pergala zexta nizm dibe sedema barana zivistanê ya başûr. Herêmên herî germ li bakurş rojavayê welat û herêmên herî sar jî li başûrê rojhilat in. Di mehên havînan de rewşa şewata daristanan li başûrê Awistralyayê gelemper e.&lt;ref name=&quot;Henderson2016&quot;/&gt;

Guherîna avhewayê ji ber zêdebûna emîsyonên gazên serayê bûye sedema bilindbûna germahiya Awistralyayê ku ji sala 1910an vir ve 1.5&amp;nbsp;°C germahî bilind bûye ku bûye sedema germahiya zêde û baranên giran. Ji salên 1970an vir ve li başûrê Awistralyayê baran ji meha nîsanê heta meha cotmehê kêm bûye û ji salên 1950î vir ve dansala şewata daristanan dirêj bûye. Ji salên 1970î vir ve li bakurê Awistralyayê baran zêde bûye. Ji sala 1982an vir ve hejmara bahozên tropîkal kêm bûye û ji dawiya salên 1950yan vir ve berfa çiyayî kêm bûye. Asta deryayê li dora Awistralyayê bilind dibe û asîda di okyanusên li derdora Awistralyayê zêde bûye.&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot; caption=&quot;Dîmenên biyoklîmatîk ên Awistralyayê&quot;&gt;
Wêne:Gunbarrel Hwy, Gibson Desert Nature Reserve, Western Australia, Australia.June2017.IMG1228.jpg|Çola Gibsonê
Wêne:Rainforest Regenwald Australia (22865104000).jpg|Parka neteweyî ya Daintree
Wêne:Charlotte Pass 2008.jpg|Alpên Awistralyayê
Wêne:Yellow Waters (8602004999).jpg|Parka neteweyî ya Kakaduyê
Wêne:Mount Ginini - Namadgi National Park - 2.jpg|Parka neteweyî ya Namadgiyê
&lt;/gallery&gt;

=== Pirrengiyabiyo ===
[[Wêne:Koala climbing tree.jpg|thumb|Koala ku ajalekî berbelavê li Awistralyayê ye]]
Awistralya yek ji 17 welatên herî pirreng ên mezin ê cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Evans |pêşnav=Megan C. |paşnav2=Watson |pêşnav2=James E. M. |paşnav3=Fuller |pêşnav3=Richard A. |paşnav4=Venter |pêşnav4=Oscar |paşnav5=Bennett |pêşnav5=Simon C. |paşnav6=Marsack |pêşnav6=Peter R. |paşnav7=Possingham |pêşnav7=Hugh P. |tarîx=2011 |sernav=The Spatial Distribution of Threats to Species in Australia |url=https://academic.oup.com/bioscience/article-lookup/doi/10.1525/bio.2011.61.4.8 |kovar=BioScience |ziman=en |cild=61 |hejmar=4 |rr=281–289 |doi=10.1525/bio.2011.61.4.8 |issn=1525-3244 }}&lt;/ref&gt; Ji ber îzoleya xwe ya erdnîgarî ya dirêj, piraniya biyotaya Awistralyayê bêhempa ye.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Austral ark: the state of wildlife in Australia and New Zealand |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2015 |isbn=978-1-107-03354-2 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Stow |pêşnavê-edîtor=Adam |paşnavê-edîtor2=Maclean |pêşnavê-edîtor2=Norman |paşnavê-edîtor3=Holwell |pêşnavê-edîtor3=Gregory I. }}&lt;/ref&gt; Nêzîkî ji %94ê amfîbîyan, ji %93ê xezende û riwekên kulîlkdar, ji %69ê memikdaran û ji %46ê çûkên welatên endemîk in.&lt;ref name=&quot;:10&quot;/&gt; Awistralya xwedî cûrbecûr ekosîsteman e ku ji wan 89 herêm û 419 jêrherêm di çarçoveya biyoherêmên Awistralyayê de hatine nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/land/nrs/science/ibra/australias-bioregion-framework |sernav=Australia's bioregion framework - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Li gorî daneyên çileya sala 2025an de 168.386 cureyên bi navkirî di lîsteya cureyên neteweyî ya Awisturalyayê de hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://test-web.biodiversity.org.au/nsl/stats |sernav=Statistics - Australian National Species List |malper=test-web.biodiversity.org.au |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2025-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250228050842/https://test-web.biodiversity.org.au/nsl/stats |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Lêbelê hatiye texmînkirin ku ji %70ê cureyên Awistralyayê nehatine keşifkirin û dabeşkirin û dibe ku 600.000 cureyên xwemalî yên Awistralyayê hebin.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://soe.dcceew.gov.au/sites/default/files/2022-07/soe2021-biodiversity.pdf |sernav=Australia state of the environment 2021: biodiversity }}&lt;/ref&gt; Bi gelemperî, zanîna li ser cureyên movikdar û riwekên kulîlkdar ji zanîna li cureyên nemovikdar û kiyarkan çêtir e. Hatiye texmînkirin ku ji %10 kêmtir ji kiyark û kêzikên Awistralyayê nav li wan hatine danîn.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;

Nêzîkî ji %10ê cureyên nebatan ên ku li cîhanê têne zanîn li Awistralyayê hatine dîtin.&lt;ref name=&quot;:9&quot;/&gt; Gelek ji van li gorî avhewaya hişk, barîna guherbar û axa kêm-berhem adapte bûne. Li Awistralyayê nêzîkî ji %10ê cureyên xezalan ên cîhanê yên naskirî hene. Çol û daristanên şivikî erdê ziwa nêzîkî ji %70ê parzemînê vedigirin. Darên wekê akasya, banksiya û okalîpt li piraniya Awistralyayê belav bûne. Gelek nebat pelên wan hişk û temendirêj in û di warê karbonê de dewlemend ew kêm xurdemenî ne û ji bo şewatên daristanan baş adapte ne.&lt;ref name=&quot;Stow2015&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Austral ark: the state of wildlife in Australia and New Zealand |paşnav=Stow |pêşnav=Adam |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2015 |isbn=978-1-107-03354-2 |cih=Cambridge (GB) |paşnav2=Maclean |pêşnav2=Norman |paşnav3=Holwell |pêşnav3=Gregory L. }}&lt;/ref&gt;

Nêzîkî ji sêyan didu yê ji 330 cureyên ajalên bi kîsik ên cîhanê ajalên xwemaliyên Awistralyayê ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/learn/species-identification/ask-an-expert/what-is-a-marsupial/ |sernav=What is a marsupial? |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Memikên plasentayî yên Awistralyayê (bi piranî Perçemk û Mişk) jî hema hema ji %47ê cureyên memikên bejayî yên cîhanê pêk tînin.&lt;ref name=&quot;:10&quot;/&gt; Li Awistralyayê nêzîkî ji %10ê cureyên xezalan ên cîhanê ya naskirî hene.&lt;ref name=&quot;:9&quot;/&gt; Herwiha nêzîkî 320.500 cureyên bêmovik hene ku ji wan kêzik refa herî zêde ne û ji ji %75 zêdetir ji tevahiya cureyên ajalan pêk tînin.&lt;ref name=&quot;:9&quot;/&gt; Li Awistralyayê zêdetirî 15.000 cureyên kiyarkên naskirî hene û dibe ku bi deh hezaran cureyên din jî hebin.&lt;ref name=&quot;:9&quot;/&gt;

Jiyana kovî ya Awistralyayê gelek adapteyî ku li gorî jîngehê dikare xwe abapte bike. Ji ber ku pelên piraniya nebatan ji aliyê xurdemeniyan ve kêm in, li Awistralyayê rêjeyek bilind ji çûk, kêzik û kîsikdarên wekê Kurebeşk heye ku bi hingiv û polenê xwedî dibin. Koala îstîsnayek e ku xwarina pelên okalîptusê xwe xwedî dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/blog/science/world-first-mapping-of-complete-koala-genome-brings-hope-for-the-icons-future/ |sernav=World-first mapping of complete Koala genome brings hope for the icon's future |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;/&gt; Floraya kêmxurî û barîna guherbar a berfê di heman demê de ji bo ajalên ku hewcedariyên wan ên enerjiyê kêmtir in, guncaw e ku di nav wan de mar, gumgumok û kîsikdarên bazdanê ya wekê kanguru û wallaby heye. Lêbelê delîlên pêşketina hevgirtî ya kîsikdarên Awistralyayê û memikdarên plasentayê yên parzemînanên din ên ku di jîngehên wekhev de dijîn hene. Wek mînak pilingên Tazmanyayê (thylacine) ya nemabûyî bi gurê plasentayî, koremişkên kîsikdar bi koremişkên zêrîn ên Afrîkayê û mişkên bazdanê bi goştxwerên bazdanê yên herêmên din ên hişk re dişibiyan hev.&lt;ref name=&quot;Stow2015&quot;/&gt;

Nêzîkî 46 hezar sal berê li Awistralyayê, tevî megafaunaya wê, gelek cureyên movikdaran tune bûn û li ser rola çalakiyên mirovan û guherîna avhewayê di van tunebûnan de nîqaşeke zanistî ya berdewam heye. Kêmbûna rêjeya jidayikbûna piling û cinewirê tazmanî li vê giravê li dora 4.000 heta 5.000 sal berê de bi guhertinên li ser parzemînê re jî lihevhatî ye ku di nav de zêdebûna nifûsa mirovan, anîna dingoyan û bi karanîna zêdetir a agir û teknolojiyên nû û amûrên kevirî yên nû heye.&lt;ref name=&quot;:10&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/learn/animals/mammals/dingo/ |sernav=Dingo |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Di du sedsalên borî de Awistralyayê li gorî parzemînên din zêdetir cureyên xwe yên memikan winda kiriye. Bi tevahî, 100 cureyên Awistralyayê wekê nemabûyî an jî di xwezayê de nemabûyî hatine lîste kirin. Di hezîrana 2021ê de, ji aliyê hikûmetên Awistralyayê ve zêdetirî 1.000 cureyên ajal û nebatan wekê di bin xetereyê de an jî di bin xetereya krîtîk de hatine lîste kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://soe.dcceew.gov.au/sites/default/files/2022-07/soe2021-biodiversity.pdf |sernav=Murphy &amp; van Leeuwen 2021 }}&lt;/ref&gt; Gefên sereke yên li ser cureyên di bin xetereyê de guhertina rûerdê, têkçûna ekosîstemê, cureyên hatine anîn ên wekê pisîka kovî û rovî yê sor û guherîna avhewayê ye.&lt;ref name=&quot;:10&quot;/&gt;

Qanûna parastina jîngehê û parastina cûrbecûrîya biyolojîk a federal a sala 1999an çarçoveya qanûnî ye ku ji bo parastina cureyên di bin gefê de hatiye derxistin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/epbc |sernav=Environment Protection and Biodiversity Conservation Act 1999 (EPBC Act) - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sîstema rezervê ya neteweyî tora deverên parastî yên Awistralyayê ye. Di 30ê hezîrana 2022an de, ew zêdetirî ji %22 ji girseya bejahî ya Awistralyayê vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/land/nrs |sernav=National Reserve System - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Stratejiya Awistralyayê ji bo xwezayê ya salên 2024–2030 plana neteweyî ya biyolojîkî ye ku armanc dike ku windabûna biyolojîkî li Awistralyayê heta sala 2030an berevajî bike û erkên wîlayetê yên di bin peymana Neteweyên Yekbûyî ya li ser cûrbecûrîya biyolojîkî û peymanên din ên navneteweyî de bicîh bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/biodiversity/conservation/publications/australias-strategy-for-nature |sernav=Australia’s Strategy for Nature 2024–2030 - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/biodiversity/international/un-convention-biological-diversity |sernav=UN Convention on Biological Diversity - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
== Rêveberî û siyaset ==
[[Wêne:Canberra (AU), Parliament House -- 2019 -- 1746.jpg|thumb|çep|Parlamentoya Avusturalyayê li Kanberra, ACT (herêma paytexta Awistralyayê)]]
Awistralya monarşiyeke destûrî, demokrasiyeke parlemanî û federasyoneke.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/how-parliament-works/system-of-government/australian-system-of-government |sernav=Australian system of government - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Welat ji federasyonê di sala 1901ê vir ve destûra xwe ya bingehîn a bi piranî neguhertiye û ligel pergaleke siyasî ya lîberal û demokratîk a stabîl parastiye. Ew yek ji kevintirîn federasyonên cîhanê ye ku tê de desthilat di navbera hikûmetên federal û parêzgehan de hatiye dabeş kirin. Sîstema hikûmetê ya Awistralyayê hêmanên ku ji sîstemên siyasî yên Keyaniya Yekbûyî (desthilatdariya yekgirtî, monarşiya destûrî û dîsîplîna partiyê ya bihêz) û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (federalîzm, destûreke nivîskî û du-kameralîzmeke bihêz bi senatoyekê ku dewlet tê de nûnertiya wekhev hene) hatine wergirtin, vedihewîne û di encamê de hîbrîdeke cuda çêbûye.&lt;ref name=&quot;Thompson1980&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=Elaine |tarîx=1980 |sernav=The ‘Washminster’ mutation |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00323268008401755 |kovar=Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=32–40 |doi=10.1080/00323268008401755 |issn=0032-3268 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/your-questions-on-notice |sernav=What is the Washminster system? - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Desthilata hikûmeta federal bi qismî di navbera sê koman ku hatiye dabeşkirin wiha ye:&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/how-parliament-works/system-of-government/separation-of-powers-parliament-executive-and-judiciary |sernav=Separation of powers: Parliament, Executive and Judiciary - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
* Zagonsazî: Parlamentoya du odeyan e ku ji monarş, senato û ji meclîsa nûneran pêk tê.
* Desteya birêveberinê: Hikûmeta Awistralyayê, bi serokatiya serokwezîr (serokê partî an koalîsyona ku di meclîsa nûneran de piraniya dengan digire), kabîneya wan a bijartî û wezîrên din; bi fermî ji aliyê parêzgarê giştî ve têne erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/australia/ |sernav=Australia - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-16 |roja-arşîvê=2021-01-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210109090604/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/australia/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* Dadwerî: Dadgeha bilind û dadgehên din ên federal e.

Piştî hilbijartina di 3ê gulana 2025an serokwezîr [[Anthony Albanese]] ji [[Partiya Karker]] a Awistralyayê hatiye hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-05-03 |sernav=Labor defies early polls to claim win as count continues |url=https://www.abc.net.au/news/2025-05-03/federal-election-anthony-albanese-wins/105247712 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Charles III wekê qiralê Awistralyayê hikum dike û li Awistralyayê ji aliyê parêzgarê giştî ve li ser asta federal û ji aliyê parêzgarên li ser asta eyaletan ve nûnertiya wî tê kirin ku li gorî beşa 63 ya destûra bingehîn û peymanê li gorî şîreta wezîrên xwe tevdigerin.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.gg.gov.au/governorgeneral/category.php?id=2 |sernav=Governor General of Australia ~ Governor-General's Role |malper=www.gg.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |paşnav=Governor General of Australia }}&lt;/ref&gt; Bi vî awayî di pratîkê de parêzgarê giştî wekê kesayetek qanûnî ji bo kiryarên serokwezîr û kabîneyê tevdigere. Di hinek rewşan de, parêzgarê giştî dikare hêzên cîgir bikar bîne: hêzên ku di nebûna şîreta wezîran de an jî berevajî wê têne bikar anîn. Dema ku ev hêz dikarin werin bikar anîn, ew bi peymanekê ve tê rêvebirin û çarçoveya wan a rast ne diyar e. Bikaranîna herî berbiçav a van hêzan, ji kar dûrxistina hikûmeta Whitlam di krîza destûrî ya 1975an de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aph.gov.au/library/pubs/rn/1997-98/98rn25.htm |sernav=The Reserve Powers of the Governor-General (Research Note 25 1997-98) |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |roja-arşîvê=2010-07-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100726170040/http://www.aph.gov.au/library/pubs/rn/1997-98/98rn25.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Li senatoyê (meclisa jorîn) 76 senator hene ku her yek ji eyaletan diwanzdeh senator û her yek ji herêmên sereke (herêma paytexta Awistralyayê û herêma bakur) du senator hene.&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/news/elections/ |sernav=Elections |malper=www.abc.net.au |tarîx=2026-02-15 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; 150 endamên meclîsa nûneran (meclîsa jêrîn) hene ku ji herêmên hilbijartinê yên yek-endamî, ku bi gelemperî wekê &quot;hilbijêr&quot; an &quot;kursî&quot; têne zanîn, têne hilbijartin ku li gorî nifûsê li eyaletan têne dabeş kirin û her yek ji eyaletan herî kêm pênc kursî garantî dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Parliamentary_departments/Parliamentary_Library/Research |sernav=Research |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House |pêşnav=Canberra }}&lt;/ref&gt; Heyama herî zêde yê meclisa jêrîn sê sal e lê ev ne diyar e û hikûmet bi gelemperî di 6 mehên beriya dema herî zêde de ji bo hilbijartinê meclisê hinek zû belav dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aph.gov.au/Parliamentary_Business/Committees/Joint/Completed_Inquiries/em/elect04/chapter7 |sernav=Chapter 7 Parliamentary terms |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House |pêşnav=Canberra }}&lt;/ref&gt; Hilbijartinên her du meclîsan bi gelemperî di heman demê de têne lidarxistin, senatorên ku heyamên wan şeşsalî ne, ji xeynî ji herêman ku heyamên wan ne sekan in lê bi çerxa hilbijartinê ya meclîsa jêrîn ve girêdayî ne, li hev dicivin. Bi vî awayî, ji 76 kursiyên li senatoyê tenê 40 kursî heya ku çerx bi hilweşandineke ducarî neyê qutkirin, ji bo her hilbijartinê têne veqetandin.&lt;ref name=&quot;:16&quot;/&gt;

Sîstema hilbijartinê ya Awistralyayê ji bo meclîsa nûneran û hemî hilbijartinên meclîsa jêrîn a eyalet û herêman (ji xeynî Tazmanya û ACT ku sîstema Hare-Clark bikar tînin) dengdana tercîhî bikar tîne. Senato û piraniya meclîsên jorîn ên dewletan sîstema rêjeyî bi kar tînin ku dengdana tercîhî bi nûnertiya rêjeyî ji bo her dewletekê re dike yek. Dengdan ji bo hemî welatiyên ji 18 salî û mezintir li her herêmekê mecbûrî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://aec.gov.au/FAQs/Enrolment.htm#compulsory |sernav=Enrolment – frequently asked questions |malper=Australian Electoral Commission |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Australian Electoral Commission; address=10 Mort Street |pêşnav=Canberra ACT 2600; contact=13 23 26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=From secret ballot to democracy sausage: how Australia got compulsory voting |paşnav=Brett |pêşnav=Judith |weşanger=Text Publishing |tarîx=2019 |isbn=978-1-925603-84-2 |cih=Melbourne, Australia }}&lt;/ref&gt; Partiya ku piraniya dengan di meclîsa nûneran de bi dest xistiye hikûmetê ava dike û serokê vê partiyê jî dibe serokwezîrê welat. Parêzgerê giştî serokwezîr tayîn dike û dikare kesekî ku baweriya parlemanê winda kiriye an jî neqanûnî tevdigere ji kar dûr bixe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.gg.gov.au/content.php/page/id/3/title/governor-generals-role |sernav=Governor-General of Australia :: Governor-General's Role |malper=www.gg.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Governor-General of }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku Awistralya demokrasiyeke parlemanî ya Westminsterê ye ku xwedî odeyekê jorîn a bihêz û hilbijartî ye, carinan sîstema wê wekê &quot;mutasyona Washminster&quot; an nîv-parlemanî tê binavkirin.&lt;ref name=&quot;Thompson1980&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ganghof |pêşnav=Steffen |tarîx=2018 |sernav=A new political system model: Semi‐parliamentary government |url=https://www.cambridge.org/core/journals/european-journal-of-political-research/article/new-political-system-model-semiparliamentary-government/D9EFDEED7D0BC00BC835A2BAF1677962 |kovar=European Journal of Political Research |ziman=en |cild=57 |hejmar=2 |rr=261–281 |doi=10.1111/1475-6765.12224 |issn=0304-4130 }}&lt;/ref&gt;

Du komên siyasî yên sereke hene ku bi gelemperî hikûmetek federal ava kirine ku Partiya Karker a Awistralyayê û koalîsyonek heye ku ji komek partiyên wekê Partiya Lîberal û [[Partiya Neteweyî ya Awistralyayê|Partiya Neteweyî]] ku hevkarekê biçûk ê [[Partiya Lîberal a Awistralyayê|Partiya Lîberal]] e.&lt;ref name=&quot;:16&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:16&quot;/&gt; Di asta hikûmeta eyaletan de têkiliya di navbera Partiya Neteweyî û Partiya Lîberal de ji hev cuda ye ku partî li [[Queensland]] û [[Herêma Bakur a Awistralyayê|Herêma Bakur]] bûne yek (lêbelê parlamenterên federal di odeya partiya Lîberal an Neteweyî de rûdinin) ku li New South Wales, [[Vîktorya]] û [[Awistralyaya Rojava]] di koalîsyonê de ne û li [[Awistralyaya Başûr]] û [[Tanzanya|Tazmanya]] bi lîberalan re di nav dijberiyê de ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Green |pêşnav=ABC elections analyst Antony |tarîx=2008-07-30 |sernav=The Liberal-National Party - a new model party? |url=https://www.abc.net.au/news/2008-07-30/the-liberal-national-party---a-new-model-party/457812 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Di çanda siyasî ya Awistralyayê de, [[Partiya Karker a Awistralyayê|Partiya Karker]] wekê çep a navendî û koalîsyon jî wekî rast a navendî hatiye hesibandin. Endamên serbixwe û çend partiyên biçûk ên di parlamentoya Awistralyayê de, bi piranî li meclîsên jorîn nûnertî bi dest xistine. [[Partiya Keskan a Awistralyayê]] ji sala 2004an vir ve hem ji aliyê dengan û hem jî ji aliyê endametiyê ve sêyem partiya herî mezin ê Awistralyayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/politics/federal/old-greens-wounds-reopen-as-members-vote-on-directly-electing-leader-20200422-p54m5r.html |sernav=Old Greens wounds reopen as members vote on directly electing leader |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2020-04-22 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Harris |pêşnav=Rob }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian Greens: from activism to Australia's third party |url=https://archive.org/details/australiangreens0000jack |paşnav=Jackson |pêşnav=Stewart |weşanger=Melbourne Univ. Press |tarîx=2016 |isbn=978-0-522-86794-7 |cih=Carlton }}&lt;/ref&gt;
=== Eyaletên îdarî ===
[[Wêne:Australia states and territories labelled.svg|thumb|Eyaletên îdarî yên Awistralyayê]]
Awistralya ji şeş eyalet rêveberiyên wekê [[Wêlsa Başûr a Nû]] (NSW), [[Vîktorya]] (Vic), [[Queensland]] (Qld), [[Awistralyaya Rojava]] (WA), [[Awistralyaya Başûr]] (SA) û [[Tanzanya|Tazmanya]] (Tas) û ji du herêmên xweseriyên serekeyên [[Herêma Paytext a Awistralyayê]] (ACT) û [[Herêma Bakur a Awistralyayê|Herêma Bakur]] (NT) pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/your-questions-on-notice |sernav=Your questions on notice - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Ji xeynî çend deverên ku destûr desthilatên taybet dide hevbendiya dewletan Commonwealth (asta federal a hikûmetê), dewlet xwedê desthilata giştî ne ku qanûnan çêbikin.&lt;ref name=&quot;Pyke2020&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Government powers under a Federal Constitution: constitutional law in Australia |paşnav=Pyke |pêşnav=John |weşanger=Lawbook Co |tarîx=2020 |isbn=978-0-455-24415-0 |çap= |cih=Pyrmont, NSW }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/how-parliament-works/three-levels-of-government/three-levels-of-government-governing-australia |sernav=Three levels of government: governing Australia - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Dewleteke hevbeş tenê dikare qanûnan li ser mijarên ku di destûrê de hatine rêzkirin derxîne lê qanûnên wê heta radeya her nakokiyekê li ser yên dewletan serdest in.&lt;ref name=&quot;Pyke2020&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www5.austlii.edu.au/au/legis/cth/consol_act/coaca430/s109.html |sernav=COMMONWEALTH OF AUSTRALIA CONSTITUTION ACT - SECT 109 Inconsistency of laws. |malper=www.austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |roja-arşîvê=2024-07-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240723064908/http://www5.austlii.edu.au/au/legis/cth/consol_act/coaca430/s109.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Ji Federasyonê vir ve, hêza Hevbendiya dewletan li gorî dewletan ji ber şîrovekirina berfirehtir a ku ji hêzên Hevbendiya Dewletan ên navnîşkirî re tê dayîn û ji ber girêdayîbûna giran a darayî ya dewletan bi alîkariyên Hevbendiya Dewletan re, bi girîngî zêde bûye.&lt;ref name=&quot;Pyke2020&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Australian constitutional law: concepts and cases |paşnav=Beck |pêşnav=Luke |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2020 |isbn=978-1-108-70103-7 |cih=Port Melbourne, VIC }}&lt;/ref&gt;

Her eyalet û xaka sereke ya sereke xwedî parlementoya xwe ye yek-meclîsî ne ku di nav de Herêma Bakur, Herêma Paytext a Awistralyayê (ACT) û Queensland heye û eyaletên din jî eyaletên du-meclîsî ne. Meclisên jêrîn wekê meclîsa qanûndanînê têne zanîn (meclisên li Avusturalya Başûr û Tazmanyayê) û meclisên jorîn jî wekê konseya qanûndanînê têne zanîn. Serokê hikûmetê li her eyaletekê serokwezîr û li her herêmê serokwezîr e. Li her eyaletekê parêzgarekî nûnertiya qiral dike. Li asta hevbendiyê, nûnerê qiral parêzgerê giştî ye.&lt;ref name=&quot;:15&quot;/&gt;

Hikûmeta Hevbendiyê rasterast Herêma Kendava Jervis a navxweyî û herêmên derveyî birêve dibe ku di nav de Giravên Ashmore û Cartier, Giravên Deryaya Koralê, Girava Heardê û Giravên McDonaldê, herêmên Okyanûsa Hindî (Girava Noelê&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://ag.gov.au/www/agd/agd.nsf/Page/Territories_of_AustraliaNorfolk_IslandAdministrator_of_Norfolk_Island |sernav=Administrator of Norfolk Island |malper=ag.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Tan |pêşnav=Monica |paşnav2=Press |pêşnav2=Australian Associated |tarîx=2015-05-12 |sernav=Norfolk Island loses its parliament as Canberra takes control |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2015/may/12/norfolk-island-loses-its-parliament-as-canberra-takes-control |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; û Giravên Kokosê (Keeling)), Girava Norfolkê û Herêma Antarktîk a Awistralyayê hene.&lt;ref name=&quot;:14&quot;/&gt; Girava Macquarie ya dûr û Girava Lord Howe bi rêzê ve beşên eyaletên Tazmanya û New South Wales in.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-09-13 |sernav=Macquarie Island research station to close in 2017 |url=https://www.abc.net.au/news/2016-09-13/macquarie-island-research-station-to-be-closed-in-2017/7839640 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/traveller/inspiration/a-tale-of-two-islands-lord-howe-v-norfolk-20171107-gzg8tz.html |sernav=Which island should you visit - Lord Howe or Norfolk? A guide to both |malper=Traveller |tarîx=2017-11-08 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Southerden |pêşnav=Louise }}&lt;/ref&gt;
==== Agahiyên di derbarê herêm û eyaletên îdarî de ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Rêz
!Nav
!Cureyê yekîneya îdarî
!Paytext
!Nifûs (2021) 
!Rûber
(km²)
|-
|1
| align=&quot;left&quot; |[[Herêma Paytexta Awistralyayê]]
|Herêm
| align=&quot;left&quot; |Kanberra
| align=&quot;right&quot; |454.499
| align=&quot;right&quot; |2.358
|-
|2
| align=&quot;left&quot; |[[Vîktorya, eyalet|Vîktorya]]
|Eyalet 
| align=&quot;left&quot; |Melbourne
| align=&quot;right&quot; |6.503.491
| align=&quot;right&quot; |227.444
|-
|3
| align=&quot;left&quot; |[[Awistralyaya Rojava]]
|Eyalet
| align=&quot;left&quot; |Perth
| align=&quot;right&quot; |2.660.026
| align=&quot;right&quot; |2.527.013
|-
|4
| align=&quot;left&quot; |[[Queensland]]
|Eyalet
| align=&quot;left&quot; |Brisbane
| align=&quot;right&quot; |5.156.138
| align=&quot;right&quot; |1.729.742
|-
|5
| align=&quot;left&quot; |[[Wêlsa Başûr a Nû]]
|Eyalet
| align=&quot;left&quot; |Sîdney
| align=&quot;right&quot; |8.072.163
| align=&quot;right&quot; |801.150
|-
|6
| align=&quot;left&quot; |[[Herêma Bakur, Awistralya|Herêma Bakur]]
|Herêm
| align=&quot;left&quot; |Darwîn
| align=&quot;right&quot; |232.605
| align=&quot;right&quot; |1.347.791
|-
|7
| align=&quot;left&quot; |[[Tasmanya]]
|Eyalet
| align=&quot;left&quot; |Hobart
| align=&quot;right&quot; |557.571
| align=&quot;right&quot; |68.401
|-
|8
| align=&quot;left&quot; |[[Awistralyaya Başûr]]
|Eyalet
| align=&quot;left&quot; |Adelaide
| align=&quot;right&quot; |1.781.516
| align=&quot;right&quot; |984.321
|-
! colspan=&quot;4&quot; |Hemî
!'''25.422.788'''
!'''7.688.220'''
|}

=== Têkiliyên derve ===
[[Wêne:Diplomatic missions of Australia.png|thumb|çep|Nexşeya mîsyon a dîplomatîk ên Awistralyayê]]
[[Wêne:P20220524AS-1533 (52245766080).jpg|thumb|çep|Di sala 2022an de serokwezîrê Awistralyayê Anthony Albanese bi Serokê Amerîkayê Joe Biden re]]
Awistralya xwedî hêzek navîn e ku têkiliyên yên derve sê stûnên bingehîn ên du-alî hene ku di nav de pabendbûna bi hevpeymaniya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, têkiliya bi hind û pasîfîkê re û piştgiriya ji bo sazî, rêgez û hevkariya navneteweyî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://eastasiaforum.org/2022/07/31/a-new-australian-foreign-policy-agenda-under-albanese/ |sernav=A new Australian foreign policy agenda under Albanese {{!}} East Asia Forum |tarîx=2022-07-31 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Gyngell |pêşnav=Allan }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Firth2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Australia in international politics: an introduction to Australian foreign policy |paşnav=Firth |pêşnav=Stewart |weşanger=Allen &amp; Unwin |tarîx=2011 |isbn=978-1-74237-263-1 |çap=3 |cih=Crows Nest, N.S.W }}&lt;/ref&gt; Bi rêya peymana ANZUS û statuya welat wekê hevalbendek sereke yê li derveyê NATOyê ye ku Awistralya têkiliyek nêzîk bi Dewletên Yekbûyî re diparêze ku têkiliyên bihêz ên parastin, ewlehî û bazirganiyê vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/major-non-nato-ally-status/ |sernav=Major Non-NATO Ally Status |malper=United States Department of State |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li Hindistan û Pasîfîkê, welat hewl dide ku bi rêya herikîna vekirî ya bazirganî û sermayeyê têkiliyên xwe yên bazirganî zêde bike, di heman demê de bi piştgiriya rêziknameya heyî ya li ser bingeha qaîdeyan, bilindbûna hêza Çînê kontrol bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dfat.gov.au/sites/default/files/2017-foreign-policy-white-paper.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}&lt;/ref&gt; Li herêmê, welat endamê foruma giravên pasîfîkê, civaka pasîfîkê, mekanîzmaya ASEAN+6 û lûtkeya Asyaya Rojhilat e. Di asta navneteweyî de, welat endamê Neteweyên Yekbûyî, (ku ew yek ji endamên damezrîner ên yekbûyî bû), Hevbendiya Neteweyan, OECD û G20 e. Ev yek pabendbûna bi gelemperî ya bihêz a welêt ji bo piralîzmiyê nîşan dide.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/multilateralism-matters-again |sernav=Multilateralism matters again {{!}} Lowy Institute |malper=www.lowyinstitute.org |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbr.org/publication/australia-and-the-quad-a-watering-can-or-a-hammer/ |sernav=Australia and the Quad: A Watering Can or a Hammer? {{!}} The National Bureau of Asian Research (NBR) |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Awistralya endamê çend komên parastin, îstîxbarat û ewlehiyê ye ku di nav wan de hevpeymaniya îstîxbaratê ya Pênc Çavan bi Dewletên Yekbûyî, Keyaniya Yekbûyî, Kanada û Zelanda Nû re; hevpeymaniya ANZUS bi Dewletên Yekbûyî û Zelanda Nû re; peymana ewlehiyê ya AUKUS bi Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî re; Diyaloga Ewlehiyê ya Çaralî bi Dewletên Yekbûyî, Hindistan û Japon re; Rêkevtinên Parastinê yên Pênc Hêzan bi Zelanda Nû, Keyaniya Yekbûyî, Malezya û Sîngapûrê re û peymana parastin û endamê ewlehiyê ya Gihîştina Dualî bi Japonê re ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cfr.org/articles/australias-growing-defense-and-security-role-indo-pacific |sernav=Australia’s Growing Defense and Security Role in the Indo-Pacific {{!}} Council on Foreign Relations |malper=www.cfr.org |tarîx=2024-08-01 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Japan, Australia sign defence pact for closer cooperation |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/japan-australia-sign-defence-cooperation-pact-2022-01-06/ |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=Reuters |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nlb.gov.sg/main/article-detail?cmsuuid=39e900b6-73cb-4a4e-a3fb-19c44fe3fff6 |sernav=&quot;The Five Power Defence Arrangement comes into force&quot; |malper=www.nlb.gov.sg |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}&lt;/ref&gt;

Awistralyayê doza lîberalîzekirina bazirganiya navneteweyî şopandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Australia and the global trade system: from Havana to Seattle |url=https://archive.org/details/australiaglobalt0000capl |paşnav=Capling |pêşnav=Ann |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-78054-4 |cih=Cambridge ; New York }}&lt;/ref&gt; Welat pêşengiya damezrandina Koma Cairnsê û Hevkariya Aborî ya Asya-Pasîfîkê kiriye&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gallagher |pêşnav=Peter W. |tarîx=1988 |sernav=Setting the agenda for trade negotiations: Australia and the Cairns group |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/10357718808444955 |kovar=Australian Outlook |ziman=en |cild=42 |hejmar=1 |rr=3–8 |doi=10.1080/10357718808444955 |issn=0004-9913 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.apec2007.org/aa.htm |sernav=APEC Australia 2007 |malper=www.apec2007.org |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Taskforce |pêşnav=APEC 2007 |roja-arşîvê=2021-04-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210421170701/http://www.apec2007.org/aa.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; û endamê Rêxistina [[Hevkariya Aborî û Geşepêdanê]] (OECD) û endamê [[Rêxistina Bazirganiyê ya Cîhanê]] (WTO) ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/about.html |sernav=About |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/australia_e.htm |sernav=WTO {{!}} Australia - Member information |malper=www.wto.org |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}&lt;/ref&gt; Di destpêka salên 2000î de, Awistralyayê bi [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Çîn]], [[Japon]], [[Komara Korêyê|Koreya Başûr]], [[Îndonezya|Endonezya]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û bi [[Zelendaya Nû]] re peymanên bazirganiya azad ên piralî yên Peymana Berfireh û Pêşverû ya Hevpariya Trans-Pasîfîk û Hevpariya Aborî ya Berfireh a Herêmî şanenav kiriye û her wiha peymanên bazirganiya azad ên dualî jî bi Dewletên Yekbûyî, Çîn, Japon, Koreya Başûr, Endonezya, Keyaniya Yekbûyî û Nû Zelandayê re şanenav kiriye û peymana herî dawî di sala 2023an de bi Keyaniya Yekbûyî re hatiye şanenav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dfat.gov.au/trade/agreements/trade-agreements |sernav=Australia's free trade agreements (FTAs) |malper=Australian Government Department of Foreign Affairs and Trade |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Awistralya têkiliyeke kûr bi Nû Zelanda ya cîran re diparêze ku digel tevgera azad a welatiyan di navbera her du welatan de di bin peymana rêwîtiya Trans-Tazman de û bazirganiya azad di bin peymana têkiliyên aborî yên nêzîk de, têkiliyên xwe berdewam dike.&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://poll.lowyinstitute.org/files/lowyinsitutepoll-2021.pdf |sernav=&quot;2021 Lowy Institute Poll&quot; |roja-gihiştinê=2026-02-16 |roja-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319051732/https://poll.lowyinstitute.org/files/lowyinsitutepoll-2021.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Welatên ku di sala 2021ê de ji aliyê xelkê Avusturalyayê ve herî baş hatine dîtin ev in: Nû Zelanda, Keyaniya Yekbûyî, Japon, Almanya, Taywan, Tayland, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Koreya Başûr e.&lt;ref name=&quot;:18&quot;/&gt; Her wiha bernameyeke alîkariya navneteweyî berdewam dike ku bi vê bernameyê nêzîkî 75 welat alîkarî werdigirin. Awistralya di Endeksa Pabendbûna Geşepêdanê ya sala 2021ê ya Navenda Geşepêdana Cîhanî de di rêza çarem de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mitchell |pêşnav=Ian |paşnav2=Robinson |pêşnav2=Lee |paşnav3=Cichocka |pêşnav3=Beata |paşnav4=Ritchie |pêşnav4=Euan |tarîx=2021-09-13 |sernav=The Commitment to Development Index 2021 |url=https://www.cgdev.org/publication/commitment-development-index-2021 |kovar=cgdev.org |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Desthilatdariya li ser siyaseta derve di destê serokwezîr û komîteya ewlehiya neteweyî de ye û biryarên girîng ên wekê tevlîbûna Şerê Iraqê ya 2003an bêyî erêkirina pêşdem a kabîneyê hatiye girtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/cabinet-papers-2003-howard-government-sends-australia-into-the-iraq-war-217812 |sernav=Cabinet papers 2003: Howard government sends Australia into the Iraq war |malper=The Conversation |tarîx=2023-12-31 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-US |paşnav=Lee |pêşnav=David }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Firth2011&quot;/&gt; Bi heman awayî, parlamento di siyaseta derve de roleke fermî nalîze û desthilata ragihandina şer tenê di destê hikûmeta cîbicîkar de ye. Wezareta karûbarên derve û bazirganiyê di biryarên siyaseta welat de, piştgiriyê dide hikûmeta cîbicîkar.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.apsc.gov.au/capability-review-department-foreign-affairs-and-trade |sernav=Capability review: Department of Foreign Affairs and Trade&quot; }}&lt;/ref&gt;
=== Hêz ===
[[Wêne:HMAS Arunta and Canberra sailing in formation with other warships.jpg|thumb|çep|HMAS Canberra (L02), keştiyeke helîkopterê ya modela Canberra û HMAS Arunta, firkateyek ji modela Anzacê ku awayeke bi rêk û pêk pêşve diçin.]]
Du saziyên sereke yên ku di rêveberiya hêzên çekdar ên Awistralyayê de ne. Ev sazî Hêza Parastina Awistralyayê (ADF) û Wezareta Parastinê ne ku bi hev re wekê &quot;Parastin&quot; têne zanîn. Hêza Parastina Awistralyayê baskê leşkerî ye ku ji aliyê serokê hêza parastinê ve tê rêvebirin û ji sê şaxên wekê Hêzên Deryayî yên Qraliyeta Awistralyayê, Artêşa Awistralyayê û Hêzên Hewayî yên Qraliyeta Awistralyayê hene. Di sala 2021ê de 84.865 personelên artêşê ya xizmetê hebûn ku di nav wan de 60.286 şervanên birêkûpêk û 24.581 şervanên cigîr hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/articles/australian-defence-force-service |sernav=Australian Defence Force service {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-10-13 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Wezareta Parastinê baskê sivîl e û ji aliyê wezîrê parastinê ve tê rêvebirin. Ev her du rêber bi hev re Parastinê wekê dualîstiyekê birêve dibin ku xwedî berpirsiyariyên hevpar û hevbeş in.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Defence Act |tarîx=1903 |url=https://www.austlii.edu.au/cgi-bin/viewdoc/au/legis/cth/consol_act/da190356/s9.html |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}&lt;/ref&gt; Rola sereke ya fermandariya giştî ji aliyê parêzgarê giştî ve tê girtin; Lêbelê fermandariya rastîn di destê serokê Hêzên Parastinê de ye. Şaxa cîbicîkar a hikûmeta ''Commonwealth'' (yekitîya civaka îngilîzî) bi rêya wezîrê parastinê ku bi biryarên kabîneyê û komîteya ewlekariya neteweyî ve girêdayî ye, kontrola giştî ya artêşê di destê xwe de digire. Ajansên îstîxbaratê ya sereke yên Awistralyayê ev in ku di nav de Servîsa Îstîxbarata Veşartî ya Awistralyayê (îstîxbarata biyanî), Rêveberiya Sînyalan a Awistralyayê (îstîxbarata sînyalan) û Rêxistina Îstîxbarata Ewlehiyê ya Awistralyayê (ewlehiya navxweyî) hene.

Di sala 2022an de lêçûnên parastinê ji %1.9ê GDP ya welat bû ku ev jî 13em sermiyana parastinê ya herî mezin a cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2023-04/2304_fs_milex_2022.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.sipri.org |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}&lt;/ref&gt; Di sala 2024an de, Hêza Parastina Awistralyayê li Rojhilata Navîn û Hindistan-Pasîfîkê beşdarê operasyonên çalak bûne (tevî dabînkirina ewlehî û alîkariyê); beşdarê hêzên Neteweyên Yekbûyî bûye ku di têkiliyên Sûdana Başûr, parastina aştiyê ya Sûriye-Îsraîlê û Koreya Bakur de û di navxweyî de alîkarîya ji bo karesatên xwezayî û alîkarîya pêşîgirtina derbasbûna penaberan ji bo welat kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.defence.gov.au/defence-activities/operations |sernav=Operations |malper=Defence |tarîx=2025-07-24 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=scheme=AGLSTERMS.AglsAgent; corporateName=Commonwealth of Australia, Department of Defence; address=Russell Offices, Russell, ACT, 2600; contact=1300 333 362 }}&lt;/ref&gt;

=== Mafê mirovan ===
Li Awistralyayê bi gelemperî ji bo mafên sivîl û siyasî parastinên bi hêz hene û welat rêzek berfireh ji peymanên mafên navneteweyî şanenav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Australia: Events of 2023 |paşnav=Human Rights Watch |tarîx=2024-01-11 |ziman=en |url=https://www.hrw.org/world-report/2024/country-chapters/australia }}&lt;/ref&gt; Li Awistralyayê qanûnên girîng ên ku mafên mirovan diparêzin ev in: Destûra Bingehîn, Qanûna Cûdakariya Nijadî ya 1975an, Qanûna Cûdakariya Zayendî ya 1984an, Qanûna Cûdakariya Astengdaran a 1992an, û Qanûna Cûdakariya Temenî ya 2004an.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://humanrights.gov.au/resource-hub/by-resource-type/guides/rights-and-freedoms/legislation |sernav=Legislation {{!}} Australian Human Rights Commission |malper=humanrights.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}&lt;/ref&gt; Berevajî demokrasiyên din ên rojavayî yên berawirdî, Awistralya di destûr an jî di bin qanûnê de yekane destûra mafên federal tune ye; Lêbelê ACT, Vîktorya û Queensland xwedî mafên eyaletî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://humanrights.gov.au/sites/default/files/free_equal_hra_2022_-_2_pager_rgb_0.pdf |sernav=&quot;A Human Rights Act for Australia&quot; }}&lt;/ref&gt;

Rêxistinên navneteweyî yên wekê [[Çavdêriya Mafên Mirovan (rêxistin)|Çavdêriya Mafên Mirovan]] û [[Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî]] fikarên xwe di warên wekê siyaseta penaxwazan, mirinên xwemaliyên ya di binçavan de, nebûna parastina mafên bingehîn û qanûnên ku xwepêşandanan bi sinor dikin de anîne ziman.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/news/2024/01/11/australia-setbacks-inaction-key-rights-issues |sernav=Australia: Setbacks, Inaction on Key Rights Issues {{!}} Human Rights Watch |tarîx=2024-01-11 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
== Aborî ==
[[Wêne:Sydney central business district skyline, August 2021.jpg|thumb|Dîmenek ji navçeya karsaziyê ya navendî ya Sîdneyê ku navenda darayî ya Awistralyayê ye.]]
Aboriya bazara tevlihev a Awistralyayê gelek pêşketî ye û di warî çavkaniyên xwezayî de dewlemend e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Russell |pêşnav=Clyde |sernav=Column: Resource-rich Australia shows vagaries of any commodity supercycle |url=https://www.reuters.com/article/uk-column-russell-commodities-australia-idUKKBN2BM0WC |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê navînî ve, çardehem aboriya herî mezin ê cîhanê ye û ji aliyê parîteya hêza kirînê ve (PPP) jî 18em aboriya herî mezin ê cîhanê ye. Ji sala 2021ê vir ve Awistralya piştî Lûksembûrgê xwediyê duyem rêjeya herî bilind a dewlemendiya serê kesane ye û sêzdehem herî bilind a sermayeyên darayî yên serê kesî û her wiha yek ji dahatên serê kesî yên herî bilind ên cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ubs.com/us/en.html |sernav=Our financial services in the United States of America |malper=United States of America |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2024/october/weo-report |sernav=Report for Selected Countries and Subjects |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hêza kar a welat nêzîkî 13,5 milyon kes e û li gorî daneyên hezîrana sala 2022an rêjeya bêkariyê ji %3,5 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/labour/employment-and-unemployment/labour-force-australia/latest-release |sernav=Labour Force, Australia, December 2025 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2026-01-22 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li gorî Konseya Xizmeta Civakî ya Awistralyayê, rêjeya hejariyê li Awistralyayê ji ji %13,6ê nifûsê derbas dibe ku zêdetirî 3,2 milyon kes digire nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.acoss.org.au/media_release/report-shows-three-million-people-in-poverty-in-australia-and-why-we-must-act-to-support-each-other/ |sernav=Report shows three million people in poverty in Australia and why we must act to support each other |malper=ACOSS |tarîx=2020-02-21 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Her wiha hatiye texmîn kirin ku 774.000 (%17,7) zarokên di bin temenê 15 salî de di bin xizaniyê de dijîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://povertyandinequality.acoss.org.au/poverty/ |sernav=Poverty – Poverty and Inequality |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Dolarê Awistralyayê diravê neteweyî ye ku ji aliyê sê dewletên giravî yên li Pasîfîkê ve jî tê bikar anîn ku di nav de Kîrîbatî, Nauru û Tuvalu hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.adb.org/sites/default/files/publication/30205/ado2013-small-island-economies.pdf |sernav=&quot;Small island economies&quot; }}&lt;/ref&gt;

Deynê hikûmeta Awistralyayê ku di hezîrana sala 2022an de bi qasî 963 milyar dolar bû ku ji %45,1ê GDPya giştî ya welat derbas bûye û heştem deynê herî zêde yê cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Parliamentary_departments/Parliamentary_Library/Research |sernav=Research |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House |pêşnav=Canberra }}&lt;/ref&gt; Awistralya di sala 2020an de, piştî Swîsreyê, xwediyê duyem asta herî bilind a deynê malbatan a li cîhanê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/datamapper/HH_LS@GDD/AUS/CHE |sernav=&quot;Household debt, loans and debt securities&quot; |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Bihayên xanîyan di nav bihayên herî bilind de li cîhanê ne, nemaze li deverên mezin ên bajarî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/economy/2022/4/6/australians-home-ownership-dream-turns-soar-as-prices-soar |sernav=‘Ridiculous prices’: Australians’ home ownership dreams turn sour |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Neubauer |pêşnav=Ian }}&lt;/ref&gt; Sektora xizmetguzariya mezin bi qasî ji %71,2ê GDPya giştî pêk tîne ku piştre sektora pîşesaziyê (%25,3) tê ku di heman demê de sektora çandiniyê jî ji %3.6ê GDPya giştî pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/stories/story/spotlighting-the-world-factbook-as-we-bid-a-fond-farewell/ |sernav=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Awistralya 21em mezintirîn hinardekar û 24em mezintirîn derhanîn a li cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(43dxg0yufph5ob3ci3kgpg55))/Country_SelProductCountry.aspx?nvpm=1%7C036%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C%7C2%7C1%7C1%7C1&amp;AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=Trade Map - List of importing markets for the product exported by Australia in 2024 |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(lan5g145vidpni55hqqgzs45))/Country_SelProductCountry.aspx?nvpm=1%7C036%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C1%7C%7C2%7C1%7C1%7C1&amp;AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=Trade Map - List of supplying markets for the product imported by Australia in 2024 |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Çîn şirîkê bazirganî yê herî mezin ê Awistralyayê ye ku bi qasî ji %40ê hinardekirina welêt û %17.6ê derhanîn a welat pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2020/12/29/trade-war-with-china-australias-economy-after-covid-19-pandemic.html |sernav=Australia’s growth may ‘never return’ to its pre-virus path after trade trouble with China, says economist |malper=CNBC |tarîx=2020-12-29 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Tan |pêşnav=Weizhen }}&lt;/ref&gt; Bazarên din ên sereke yên hinardekirina Awistralyayê Japon, Dewletên Yekbûyî û Koreya Başûr in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Paine |pêşnav=Joshua |tarîx=2020 |sernav=Submission to Australian Government Department of Foreign Affairs and Trade Review of Australia’s Bilateral Investment Treaties |url=https://doi.org/10.2139/ssrn.3711675 |kovar=SSRN Electronic Journal |doi=10.2139/ssrn.3711675 |issn=1556-5068 }}&lt;/ref&gt;

Awistralya xwedî astên bilind ên pêşbazî û azadiya aborî ye û di Endeksa Pêşveçûna Mirovan a sala 2022an de di rêza dehem de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |tarîx=2022-09-08 |sernav=Human Development Report 2021-22 |url=https://hdr.undp.org/content/human-development-report-2021-22 |kovar=undp.org |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ji sala 2022an pê ve, di Endeksa Azadiya Aborî de di rêza diwanzdehê de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.heritage.org/index/ranking |sernav=Country Rankings: World &amp; Global Economy Rankings on Economic Freedom |malper=www.heritage.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di sala 2019an de 9,5 milyon geştiyarên navneteweyî serlêdana Awistralyayê kiriye û di sala 2019an de ji bo geştiyariya hundirîn di nav welatên Asya-Pasîfîkê de di rêza sêzdehan de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://statistics.jnto.go.jp/en/graph/ |sernav=Data list {{!}} 日本の観光統計データ |malper=Japan Tourism Statistics {{!}} 日本の観光統計データ |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.e-unwto.org/action/cookieAbsent |sernav=&quot;Statistical Annex&quot; |malper=World Tourism Organization (UNWTO) |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |doi=10.18111/wtobarometereng.2020.18.1.5 }}&lt;/ref&gt; Rapora reqabeta geştyarî û geştyariya sala 2021ê Awistralya di nav 117 welatan de di rêza heftem a cîhanê de bi cih kiriye. Dahatên Awistralyayê ya geştiyariya navneteweyî di sala 2019an de gihîştiye 45,7 milyar dolarê.&lt;ref name=&quot;:17&quot; /&gt;
== Demografî ==
Li gorî daneyên sala sala 2026an nifûsa Awistralyayê 28.303.200 kes hatiye texmînkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/population-clock-pyramid |sernav=Population clock and pyramid {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Awistralya welatê 54em ê herî qelebalix ê cîhanê û welatê herî qelebalix ê Okyanûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationsonline.org/oneworld/population-by-country.htm |sernav=From the World's most populated countries to the least populated nations - Nations Online Project |malper=www.nationsonline.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-us |paşnav=nationsonline.org |pêşnav=klaus kästle- }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa Awistralyayê li serê kîlometreçargoşekî 3,4 kes dikeve û bi vê yekê Awistralya bûye yek ji welatên herî kêm-nifûs ên cîhanê. Nifûs bi giranî li perava rojhilat bi taybetî li herêma başûrê rojhilat ê di navbera başûrê rojhilatê Queenslandê li bakurê rojhilat û li Adelaideyê li başûrê rojava kom bûye.&lt;ref name=&quot;:19&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |sernav=Regional population, 2023-24 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-03-27 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Awistralya welateke pir bajarî ye ku di sala 2018an de ji %67ê nifûsa welat li herêmên statîstîkî yên paytexta mezin (herêmên metropolîtan ên eyaletê û paytextên axa sereke) dijîn.&lt;ref name=&quot;:19&quot;/&gt; Herêmên metropolîtan ên ku ji milyonekê zêdetir welatî lê dijîn deverên metropolî yên wekê Sîdney, Melbourne, Brisbane, Perth û Adelaide ne.&lt;ref name=&quot;:19&quot; /&gt;

Wekê gelek welatên pêşketî yên din, Awistralya jî guherînek demografîk ber bi nifûseke bi temen ve dijî ku bûye zêdebûna kesên teqawidbûyan û kêmbûna kesên di temenê xebatê de. Li gorî daneyên sala 2021ê, temenê navînî ya nifûsê 39 salî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/population-census/latest-release |sernav=Population: Census, 2021 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-02-12 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Esl û koçberî ===
[[Wêne:Australian Residents by Country of Birth 2021 Census.svg|thumb|Rêjeya welatiyên Awistralyayê li gorî welatê jidayikbûnê (li gorî daneyên sala 2021ê)]]
Her çiqas di sedsala 19an de koçberiyek girîng ji Çîn û Almanya li Awistralyayê hebe jî, di navbera sala 1788an û Şerê Cîhanê yê Duyem de, piraniya welatî û koçberan ji Giravên Brîtanî (bi giranî Îngilîstan, Îrlenda û Skotlendayê) hatine. Piştî federasyonê di sala 1901ê de, siyaseta spî ya Awistralyayê hatiye xurtkirin û koçberiya zêdetir ji van deveran hatine sinordar kirin. Lêbelê ev siyaset piştî Şerê Cîhanî yê Duyem hatiye sistkirin û di dehsalên piştî şer de, Awistralyayê pêlek mezin a koçberiyê ji seranserê Ewropayê wergirtiye û ji dehsalên berê gelek koçber ji başûr û rojhilatê Ewropayê hatine. Hemî cudakariya nijadî ya eşkere di sala 1973an de bi dawî bûye û pirçandîbûn bûye polîtîkayeke fermî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.immi.gov.au/facts/06evolution.htm |sernav=Australian Immigration Fact Sheet - The Evolution of Australia's Multicultural Policies |malper=www.immi.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştre pêlek mezin û berdewam a koçberiyê ji seranserê cîhanê çêbûye û Asya di sedsala 21an de çavkaniya herî mezin a koçberan ên li Awistralyayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.homeaffairs.gov.au/research-and-stats/files/report-migration-program-2018-19.pdf |sernav=&quot;2018–19 Migration Program Report&quot; }}&lt;/ref&gt;

Îro, Awistralya xwedî heştem nifûsa koçberan a herî mezin ê cîhanê ye ku koçber ji %30ê nifûsa welat pêk tînin ku ev rêje di nav welatên mezin ên rojavayî de rêjeya herî bilind e.&lt;ref name=&quot;:20&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/migration-australia/latest-release |sernav=Migration, Australia, 2019-20 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2021-06-17 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.un.org/en/development/desa/population/migration/data/estimates2/estimatesmaps.shtml?1t1 |sernav=United Nations Population Division {{!}} Department of Economic and Social Affairs |malper=www.un.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=EN }}&lt;/ref&gt; Di salên 2022-23an de 212.789 koçberên mayînde hatine qebûlkirin ku tevî koçberên demkî nifûsa koçberiyê ya Awistralyayê gihiştiye 518.000 kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/overseas-migration/latest-release |sernav=Overseas Migration, 2024-25 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-12-19 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.homeaffairs.gov.au/research-and-stats/files/migration-trends-2022-23.PDF |sernav=Wayback Machine |malper=www.homeaffairs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Piraniya penaberan bi vîzeyên pispor hatine Awistralyayê lêbelê bernameya koçberiyê ji bo endamên malbatê û penaberan jî vîzeyan pêşkêş dike.&lt;ref name=&quot;:20&quot;/&gt;

Buroya statîstîkî ya Awistralyayê ji her welatiyên Awistralyayê dixwaze ku di her hêjmara nifûsê de heta du bav û kalan destnîşan bike û ev bersiv li gorî komên bav û kalan ên berfireh têne dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/detailed-methodology-information/information-papers/understanding-and-using-ancestry-data |sernav=Understanding and using Ancestry data {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-06-28 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:21&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/classifications/australian-standard-classification-cultural-and-ethnic-groups-ascceg/latest-release |sernav=Australian Standard Classification of Cultural and Ethnic Groups (ASCCEG), 2025 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-11-18 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de, komên bav û kalan ên herî zêde wekê rêjeyek ji tevahiya nifûsê hatine destnîşankirin ev bûn: ji %57,2 ewropî (di nav de %46 kesên ji bakurê rojavayê Ewropayê û ji %11.2 kesên ji başûr û rojhilatê Ewropayê hene), ji %33,8 okyanûsî, ji %17,4 asyayî (di nav de ji %6.5 kesên ji başûr û navînê Asyayê, ji %6.4 kesên ji bakurê rojhilatê Asyayê û ji %4,5 kesên ji başûrê rojhilatê Asyayê hene), ji %3,2 kesên ji bakurê Afrîkayê û ji Rojhilata Navîn, ji %1,4 kesên ji gelên Amerîkayê û ji %1.3 kesên Afrîkaya Jêr-Sahrayê hene.

Di hêjmara nifûsê ya 2021ê de bav û kalên takekesî yên herî gelemperî wekê rêjeyek ji nifûsa giştî hatine destnîşankirin wiha ye:&lt;ref name=&quot;:26&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/community-profiles/2021/AUS/download/GCP_AUS.xlsx |sernav=&quot;General Community Profile&quot; }}&lt;/ref&gt; Îngilîzî (%33), awistralyayî (%29,9), îrlendî (%9,5), skotlendî (%8,6), çînî (%5,5), îtalî (%4,4), almanî (%4), hindî (%3,1), aborjînî (%2,9), yewnanî (%1,7), fîlîpînî (%1,6), holendî (%1,5), vîetnamî (%1,3) û libnanî (%1) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/49f609c83cf34d69ca2569de0025c182!OpenDocument |sernav=Feature Article - Ethnic and Cultural Diversity in Australia (Feature Article) |malper=www.abs.gov.au |tarîx=1995-01-01 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Statistics |pêşnav=c=AU; o=Commonwealth of Australia; ou=Australian Bureau of }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aboriginal and Torres Strait Islander teachers in the assimilation era |paşnav=Whitehead |pêşnav=Kay |weşanger=Routledge |tarîx=2025-08-04 |rr=122–151 |isbn=978-1-003-37047-5 |cih=London |url=https://doi.org/10.4324/9781003370475-6 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de ji %3,8ê nifûsa Awistralyayê xwe wekê kesên xwemaliyên aborjînî yên awistralyayî û kesên ji Giravên Torres Straitê destnîşan kirine.&lt;ref name=&quot;:21&quot;/&gt;

=== Ziman ===
Îngilîzî li Awistralyayê statûyek qanûnî nine lê ji ber bikaranîna berbelav, zimanê îngilîzî zimanê fermî û neteweyî yê de fakto ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.immi.gov.au/media/publications/multicultural/confer/04/speech18b.htm |sernav=Australian Immigration - 1995 Global Cultural Diversity Conference - Mr Joseph Lo Bianco |malper=www.immi.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ward |pêşnav=Rowena |tarîx=2019-11-13 |sernav=‘National’ and ‘Official’ Languages Across the Independent Asia-Pacific |url=https://epress.lib.uts.edu.au/journals/index.php/portal/article/view/6510 |kovar=PORTAL Journal of Multidisciplinary International Studies |ziman=en |cild=16 |hejmar=1-2 |rr=82–100 |doi=10.5130/pjmis.v16i1-2.6510 |issn=1449-2490 }}&lt;/ref&gt; Îngilîziya Awistralyayê cureyekî sereke yê ziman e ku xwedî zarava û ferhengek cihêreng e û di rêziman û rastnivîsê de ji cureyên din ên zimanê îngilîzî hinekî cuda ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nma.gov.au/libraries/attachments/exhibitions/vocabulary_of_australian_english/files/5471/Vocabulary%20of%20Australian%20English.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.nma.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |roja-arşîvê=2011-03-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110320004658/http://www.nma.gov.au/libraries/attachments/exhibitions/vocabulary_of_australian_english/files/5471/Vocabulary%20of%20Australian%20English.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Îngilîzî ya awistralyayî yê giştî wekê zimanê standard a welat tê bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://nos-langues.canada.ca/en/blogue-blog/australian-english-eng |sernav=Australian English in a nutshell – The Our Languages blog – Resources of the Language Portal of Canada – Languages – Canadian identity and society – Culture, history and sport – Canada.ca |malper=nos-langues.canada.ca |tarîx=2026-02-17 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Public Services and Procurement Canada }}&lt;/ref&gt; Zimanê îşaretan ê awistralyayî ku wekê auslan tê zanîn, di dema hêjmara nifûsê ya sala 2021an de ji aliyê 16.242 kesan ve li malê hatiye bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/cultural-diversity-census/latest-release |sernav=Cultural diversity: Census, 2021 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-01-12 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de, ji %72ê nifûsê tenê zimanê ku li malê dihat axaftin zimanê îngilîzî bû. Zimanên din ên herî zêde li malê dihatin axaftin mandarînî (%2,7), erebî (%1,4), viyetnamî (%1.3), kantonî (%1,2) û zimanê pencabî (%0,9) bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/AUS |sernav=2021 Australia, Census All persons QuickStats {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;

Tê texmînkirin ku di dema têkiliya yekem a bi ewropiyan re de hatiye dîtin ku zêdetirî 250 zimanên aborjîn ên Awistralyayê hebûn. Her çiqas 70 ji zimanên ku dihatin bikaranîn di bin xetereyê de bûn, rapirsiya neteweyî ya zimanên xwemalî (NILS) ya salên 2018-19an nîşan daye ku zêdetirî 120 cureyên zimanên xwemalî dihatin bikaranîn an jî di bin vejandinê de bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Ian |tarîx=2020-08-31 |sernav=Indigenous language policies in Canada  in the wake of Bill C-91: Report on a  national colloquium at Glendon College,  December 2019 |url=https://doi.org/10.25071/75d88c10 |kovar=Canada Watch |doi=10.25071/75d88c10 |issn=1191-7733 }}&lt;/ref&gt; Di hêjmara nifûsê ya sala 2021an de hatiye dîtin ku 167 zimanên xwemalî li malê ji aliyê 76.978 xwemaliyên awistralyayî ve têne axaftin zimanê yumplatok (Kreola Torres Strait), djambarrpuyngu (zimanek yolŋu) û zimanê pitjantjatjara (zimaneke çola rojava) bûn ku di nav zimanên herî berbelav de bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/aboriginal-and-torres-strait-islander-peoples/aboriginal-and-torres-strait-islander-people-census/latest-release |sernav=Aboriginal and Torres Strait Islander people: Census, 2021 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-01-07 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
[[Wêne:St Mary's Cathedral as viewed from Hyde Park, Sydney b.jpg|thumb|Katedrala Ezîz Mary ya li Sîdneyê ku girêdayî Dêra Katolîk e ku mezintirîn mezheba dînî ya Awistralyayê ye]]
Li Awistralyayê dîneke dewletê tune ye ku benda 116 a destûra bingehîn a Awistralyayê qanûnên federal avakirina dînekî, her rê û rêbazeke dînî ya bi zorê an rêgirtina azadiya dînî û qedexe kirina jîyana dînî, qedexe dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dfat.gov.au/facts/religion.html |sernav=Australian Department of Foreign Affairs and Trade |malper=www.dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=corporateName= Department of Foreign Affairs and Trade }}&lt;/ref&gt; Lêbelê eyaletên Awistralyayê hê jî xwedî derxistina qanûnên cudakariya dînî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.austlii.edu.au/au/journals/FedLRev/1998/6.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;

Di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de ji %38,9ê nifûsê xwe wekê bê dîn nîşan dane ku ev rêje ji %15,5ê sala 2001ê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2001/0 |sernav=2001 Australia, Census All persons QuickStats {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Dînê herî mezin ê welat baweriya xiristiyanî ye ku ji %43,9 ê ji nifûsa welat baweriya xwe bi vê dînê tîne.&lt;ref name=&quot;:26&quot;/&gt; Mezhebên xiristiyan ên herî mezin ê Awistralyayê Dêra Katolîk (ji %20 ê ji nifûsê) û Dêra Anglîkan a Awistralyayê (ji %9,8 ê nifûsê) ne. Koçberiya nebrîtanî yên ji Şerê Cîhanê yê Duyem vir ve bûye sedema mezinbûna dînên nexiristiyan ku bi rêzê ve îslam (%3,2), hindûîzm (%2,7), bûdîzm (%2,4%), sîxîzm (%0,8) û cihûtî (%0,4) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/articles/religious-affiliation-australia |sernav=Religious affiliation in Australia {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-04-07 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2021an de nêzîkî 8.000 kesan girêdana xwe bi dînên kevneşopî yên aborjînî re diyar kirine. Di mîtolojiya aborjînî ya Awistralyayê û çarçoveya anîmîst a li aborjînî ya Awistralyayê pêşketiye de ku xeyalkirina serdemeke pîroz e ku tê de hebûnên ruhî yên totemîk ên bav û kalan û afirandin pêk anîne. Serdema xeyalan qanûn û avahiyên civakê saz kiriye û merasîmên ku ji bo misogerkirina berdewamiya jiyan û axê hatine lidarxistin, pêk aniye.&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt;

=== Tenduristî ===
Temenê jiyana li Awistralyayê 83 sal e (81 sal ji bo mêran û 85 sal ji bo jinan) û ev temen pêncem temenê herî bilind ê cîhanê ye.&lt;ref name=&quot;:23&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Welat xwedî rêjeya herî bilind a penceşêra çerm li cîhanê ye ku di heman demê de cixarekêşandin sedema herî mezin a mirin û nexweşiyan e ku dikare were pêşîgirtin û berpirsiyarê ji %7,8ê tevahî ya mirin û nexweşiyan e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.health.gov.au/internet/skincancer/publishing.nsf/Content/fact-2 |sernav=Key statistics |malper=www.health.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Australian Government Department of Health }}&lt;/ref&gt; Di nav sedemên pêşîlêgirtinê de tansiyona bilind (hîpertansiyon) bi rêjeya ji %7.6 di rêza duyem de ye û qelewbûn jî bi rêjeya ji %7,5an di rêza sêyem de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aihw.gov.au/publications/hwe/bodaiia03/bodaiia03-c05.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.aihw.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |roja-arşîvê=2011-02-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110226105813/http://www.aihw.gov.au/publications/hwe/bodaiia03/bodaiia03-c05.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://quitnow.info.au/internet/quitnow/publishing.nsf/Content/warnings-graph |sernav=quitnow - Smoking - A Leading Cause of Death |malper=quitnow.info.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |roja-arşîvê=2011-02-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110219073743/http://quitnow.info.au/internet/quitnow/publishing.nsf/Content/warnings-graph |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Awistralya di sala 2012an de ji aliyê rêjeya jinên qelew ve di rêza 35em a cîhanê de bû û ji aliyê rêjeya kesên qelew ve di nav welatên pêşketî de di rêza yekem de bû ku ji %63ê nifûsa welat ya ji kesên mezin zêde bi kîlo ne an jî qelew e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.iaso.org/site_media/uploads/Global_prevalence_of_adult_obesity_Ranking_by_country_2012.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.iaso.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.health.gov.au/internet/main/publishing.nsf/Content/health-pubhlth-strateg-hlthwt-obesity.htm |sernav=About Overweight and Obesity |malper=www.health.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Australian Government Department of Health and Ageing. Population Health Division }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aihw.gov.au:80/overweight-and-obesity/ |sernav=Overweight and obesity (AIHW) |malper=www.aihw.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Awistralya di sala 2021ê de nêzîkî ji %9,91 ji GDPya giştî ji bo lênihêrîna tenduristiyê xerc kiriye.&lt;ref name=&quot;:23&quot;/&gt; Awistralyayê di sala 1975an de sîstemeke sîgortaya neteweyî xistiye meriyetê.&lt;ref name=&quot;:24&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aph.gov.au/library/intguide/SP/medicare.htm |sernav=Medicare - Background Brief |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |roja-arşîvê=2010-04-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100414012007/http://www.aph.gov.au/library/intguide/SP/medicare.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Piştî heyamekê ku gihîştina bernameyê sinordar bû ku ev bername di sala 1981an de bi navê Medicare careke din dîsa hatiye gerdûnî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.commonwealthfund.org/international-health-policy-center/countries/australia |sernav=Australia |malper=www.commonwealthfund.org |tarîx=2020-06-05 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Bername bi awayekî navinî ji aliyê zêdebarê baca dahatiyê ve tê fînansekirin ku wekê baca Medicare tê zanîn ku niha ji %2 ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ato.gov.au/Individuals/Medicare-levy/ |sernav=Medicare levy |malper=www.ato.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU |paşnav=Office |pêşnav=Australian Taxation }}&lt;/ref&gt; Nexweşxaneyan eyaletan û xizmetên derveyî nexweşxaneyê birêve dibin ku di heman demê de hikûmeta federal bernameya alikariya dermanan (ku lêçûnên dermanan subvansîyon dike) û birêvebirina giştî ya tibbê fînanse dike.&lt;ref name=&quot;:24&quot;/&gt;
=== Perwerdehî ===
[[Wêne:Unimelb main entrance.jpg|thumb|çep|Dimenek ji Zanîngeha Melbourne ku yek ji zanîngehên herî kevn ên welat e]]
Beşdarbûna dibistanê, an qeydkirina ji bo perwerdehiya malê, li seranserê Awistralyayê mecbûrî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Briefing |pêşnav=Ian Townsend for Background |tarîx=2012-01-28 |sernav=Thousands of parents illegally home schooling |url=https://www.abc.net.au/news/2012-01-28/thousands-of-parents-illegally-home-schooling/3798008 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Perwerde di serî de di berpirsiyariya eyalet û herêmên takekesî de ye lêbelê Commonwealth (Dewleta Hevbendiyê) bi rêya peymanên fînansekirinê xwedî bandoreke girîng e. Ji sala 2014an vir ve, bernameyeke perwerdehiyê ya neteweyî ku ji aliyê Commonwealth ve hatiye pêşvexistin, ji aliyê eyalet û herêman ve hatiye bicîhanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/why-do-australian-states-need-a-national-curriculum-and-do-teachers-even-use-it-171745 |sernav=Why do Australian states need a national curriculum, and do teachers even use it? |malper=The Conversation |tarîx=2021-11-18 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-US |paşnav=Ross |pêşnav=Emily }}&lt;/ref&gt; Rêbazên beşdarbûnê li gorî dewletan diguherin lê bi gelemperî zarok neçar in ku ji temenê 5 heta 16 saliya xwe biçin dibistanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/settle-in-australia/everyday-life/education |sernav=Education |malper=www.immi.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU |paşnav=; c=AU; o=Commonwealth of Australia; ou=Department of Immigration and Citizenship (DIAC) }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dfat.gov.au/facts/education_in_australia.html |sernav=Australian Department of Foreign Affairs and Trade |malper=www.dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=corporateName= Department of Foreign Affairs and Trade }}&lt;/ref&gt; Li hinek eyaletan (Awistralyaya Rojava, Herêma Bakur û New South Wales), zarokên 16-17 salî mecbûr in ku biçin dibistanê an jî beşdarî perwerdehiya pîşeyî yên wekê stajyeriyê bibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://det.wa.edu.au/schoolsandyou/detcms/navigation/parents-and-community/schooling/?oid=Category-id-3869597 |sernav=Schooling |malper=det.wa.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.austlii.edu.au/au/legis/nt/consol_act/ea104/s20.html |sernav=EDUCATION ACT - SECT 20 Procedures of advisory council |malper=www.austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Education Act |tarîx=1990 |url=https://www.austlii.edu.au/cgi-bin/viewdoc/au/legis/nsw/consol_act/ea1990104/s21b.html |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Minimum school leaving age jumps to 17 |url=http://news.theage.com.au/breaking-news-national/minimum-school-leaving-age-jumps-to-17-20090128-7r4d.html |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=The Age |ziman=en-au }}&lt;/ref&gt; Li gorî nirxandinên PISA ya 2022an, xwendekarên 15 salî yên awstralyayî di OECDyê de ji bo xwendin û zanistê di rêza nehan û ji bo matematîkê jî di rêza dehem de ne. Lêbelê nêzîkî ji %60 xwendekarên Awistralyayê standarda jêhatîbûna neteweyî bi dest xistine ku ji %51 di matematîkê de, ji %58 di zanistê de û ji %57 jî di xwendinê de jêhatîbûnê bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-12-05 |sernav=New data shows many Australian teens are falling behind at school. This teacher is not surprised |url=https://www.abc.net.au/news/2023-12-05/pisa-international-school-rankings-in-maths-science-reading/103185468 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/publications/pisa-2022-results-volume-i-and-ii-country-notes_ed6fbcc5-en/australia_e9346d47-en.html |sernav=Australia |malper=OECD |tarîx=2023-12-04 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=OECD }}&lt;/ref&gt;

Li Awistralya 37 zanîngehên ku ji aliyê hikûmetê ve hatine fînansekirin û sê zanîngehên taybet hene û her wiha hejmarek saziyên din ên pispor hene ku qursên di asta xwendina bilind de pêşkêş dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ausitaleem.com.pk/australian-education-system.shtml |sernav=Australian Education {{!}} Australian Education System {{!}} Education {{!}} Study in Australia |malper=www.ausitaleem.com.pk |roja-gihiştinê=2026-02-17 |paşnav=Atta-ur-Rehman |roja-arşîvê=2012-01-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120119063252/http://www.ausitaleem.com.pk/australian-education-system.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; OECDyê Awistralyayê di nav welatên herî biha yê ji bo xwendina zanîngehê bi cih kiriye. Sîstemeke perwerdehiya pîşeyî heye ku wekê TAFE tê zanîn û gelek kes ji bo perwerdeya hunerî perwerdehiyê dibînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.australianapprenticeships.gov.au/about/default.asp |sernav=Australian Apprenticeships |malper=www.australianapprenticeships.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Nêzîkî ji %58ê awistralyayîyên di navbera 25 û 64 salî de xwedî bawernameyên pîşeyî an jî pîşeyiyên bilind in û bi rêjeya xwendina bilind a ji %49 di nav welatên OECDyê de xwedî rêjeya herî bilind e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/1a79e7ae231704f8ca256f720082feb9!OpenDocument |sernav=Contents - Contents |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2005-01-21 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Statistics |pêşnav=c=AU; o=Commonwealth of Australia; ou=Australian Bureau of }}&lt;/ref&gt; Ji %38ê nifûsa Awistralyayê xwedî bawernameyeke perwerdehiya bilind e ku di nav rêjeyên herî bilind ên cîhanê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Most Educated Countries in the World |url=https://finance.yahoo.com/news/the-most-educated-countries-in-the-world.html |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=Yahoo Finance |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Grossman |pêşnav=Samantha |tarîx=2012-09-27 |sernav=And the World’s Most Educated Country Is… |url=https://newsfeed.time.com/2012/09/27/and-the-worlds-most-educated-country-is/ |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=Time |ziman=en-US |issn=0040-781X |roja-arşîvê=2018-07-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180709210040/http://newsfeed.time.com/2012/09/27/and-the-worlds-most-educated-country-is/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/quickstat/036 |sernav=2016 Census QuickStats: Australia |malper=www.censusdata.abs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-06-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180620052901/http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/quickstat/036 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Awistralya xwedî rêjeya herî bilind a xwendekarên navneteweyî ya li gorî serê nifûsê li cîhanê ye ku 812.000 xwendekarên navneteweyî di sala 2019an de li zanîngeh û saziyên pîşeyî yên welat tomarkirî bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2019-10-16 |sernav=Student market a hot commodity |url=https://www.theaustralian.com.au/business/property/booming-student-market-a-valuable-property/news-story/6bb3823260aa3443f0c26909406d089b |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.macrobusiness.com.au/2019/11/australian-universities-double-down-on-international-students/ |sernav=Australian universities double down on international students |malper=MacroBusiness |tarîx=2019-10-31 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |paşnav=November 2019 |pêşnav=Leith van OnselenFriday 1 }}&lt;/ref&gt; Li gorî vê yekê di sala 2019an de, xwendekarên navneteweyî bi navînî ji %26,7ê xwendekarên zanîngehên li Awistralyayê pêk tînin. Ji ber vê yekê perwerdehiya navneteweyî bûye sedema nîfûsa kesên ji derveyî welat û bandorek berbiçav li ser demografiya welat dike ku rêjeyek girîng a xwendekarên navneteweyî piştî xwendina xwe bi vîzeyên cûrbecûr ên jêhatîbûn û kar li Awistralyayê dimînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2018-07-26 |sernav=Record number of international students sticking around on work visas |url=https://www.abc.net.au/news/2018-07-27/temporary-graduate-visa-485-boom/10035390 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Perwerde piştî hesin û komir, sêyem berhema herî mezin a hinardekirina Awistralyayê ye û di darayî ya salên 2016-17an de zêdetirî 28 milyar dolar beşdarî li aboriya Awistralyayê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://curious.science.org.au/policy-features/science-australia |sernav=Science in Australia |malper=Curious |tarîx=2021-05-17 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Berthold |pêşnav=Emma }}&lt;/ref&gt;

== Çand ==
[[Wêne:Sydney Australia. (21339175489).jpg|thumb|Xaniyê Operayê yê Sîdneyê ku di sala 1973an de hate temamkirin û di sala 2007an de wekê yek ji cihê Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê hate ragihandin ku avahiya herî ciwan ku ketiye nava vê lîsteyê]]
Çanda hemdem a Awistralyayê cihêreng e û kevneşopiyên xwemalî yên welêt ku mîrata brîtanî û îrlendî û dîroka koçberiya pirçandî ya piştî 1945an nîşan dide.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian people: an encyclopedia of the nation, its people and their origins |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-80789-0 |cih=Cambridge [England] ; New York |paşnavê-edîtor=Jupp |pêşnavê-edîtor=James }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:25&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Cultural history in Australia |url=https://archive.org/details/culturalhistoryi0000unse |weşanger=UNSW Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-86840-589-6 |cih=Sydney |paşnavê-edîtor=Teo |pêşnavê-edîtor=Hsu-Ming |paşnavê-edîtor2=White |pêşnavê-edîtor2=Richard }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de çanda welat ji çanda Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê jî bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent |sernav=Sage Journals: Discover world-class research |malper=Sage Journals |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |doi=10.1177/026327648300100309 }}&lt;/ref&gt; Pêşveçûna çanda Awistralyayê ji dema kolonyalîzma brîtanî vir ve bûye çandeke cihêreng.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:25&quot;/&gt;

Gelek awistralî wekhevî, hevaltî, bêrêzî û nebûna fermîtiyê wekê beşek ji nasnameya xwe ya neteweyî destnîşan dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Australia - Culture, Diversity, Indigenous {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Australia/Cultural-life |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://culturalatlas.sbs.com.au/australian-culture/australian-culture-core-concepts |sernav=Australian - Core Concepts |malper=Cultural Atlas |tarîx=2016-01-01 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://immi.homeaffairs.gov.au/citizenship-subsite/files/our-common-bond-testable.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=immi.homeaffairs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Ev yek di jargonên awistralyayî de û her wiha di mîzahên awistralyayî de jî têne îfadekirin ku pir caran wekê hişk, bêrêz û îronîk têne binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://daily.jstor.org/australians-obsessed-nicknaming/ |sernav=Small Poppy Syndrome: Why are Australians so Obsessed With Nicknaming Things? |malper=JSTOR Daily |tarîx=2018-02-07 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-US |paşnav=Luu |pêşnav=Chi }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent |sernav=Sage Journals: Discover world-class research |malper=Sage Journals |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |doi=10.1177/0022022116638175 }}&lt;/ref&gt; Li Awistralyayê ji welatiyên nû û xwediyên vîzeyê tê xwestin ku pabendî &quot;nirxên Awistralyayê&quot; bibin ku ji aliyê wezareta karên navxweyî ve wiha hatiye destnîşankirin: rêzgirtin ji bo azadiya takekesî; naskirina serdestiya qanûnê; dijberiya li hember cudakariya nijadî, zayendî û dînî; û têgihîştina &quot;mafê dadperwer&quot; ku tê gotin wekheviya derfetan ji bo her kesî û dilovaniya li hemberê kesên hewcedar.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://immi.homeaffairs.gov.au/help-support/meeting-our-requirements/australian-values |sernav=Immigration and citizenship Website |malper=Immigration and citizenship Website |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;
=== Huner ===
Li Awistralyayê zêdetirî 100.000 cihên hunera kevirî ya aborjîn hene û sêwiran, şêwaz û çîrokên kevneşopî di hunera hemdem a Awistralyayê ya xwemalî de cih digirin ku li gorî rexnegir Robert Hughes, &quot;tevgera hunerî ya mezin a dawî ya sedsala 20an&quot; e ku di nav nûnerên wê de Emily Kame Kngwarreye heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Henly |pêşnav=Susan Gough |tarîx=2005-11-06 |sernav=Powerful growth of Aboriginal art |url=https://www.nytimes.com/2005/11/06/arts/powerful-growth-of-aboriginal-art.html |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Emily Kngwarreye paintings |paşnav=Kngwarreye |pêşnav=Emily Kame |weşanger=Craftsman House |tarîx=1998 |isbn=978-90-5703-681-1 |cih=North Ryde, NSW |paşnav2=Isaacs |pêşnav2=Jennifer }}&lt;/ref&gt; Hunermendên kolonyal ên destpêkê ji bo axa nenas balkêşiyeke bêhempa nîşan dane. Berhemên empresyonîst ên Arthur Streeton, Tom Roberts û endamên din ên dibistana Heidelberg a sedsala 19an yekem tevgera &quot;bi taybetî awistralyayî&quot; di hunera rojavayî de, di pêşiya federasyonê de hestên neteweperwer rave kirine.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.artgallery.nsw.gov.au/collection/ |sernav=Collection {{!}} Art Gallery of NSW |malper=www.artgallery.nsw.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas dibistan heta salên 1900an bi bandor mabe jî, modernîstên wekê Margaret Preston û Clarice Beckett û paşê Sîdney Nolan, mêlên hunerî yên nû keşif kirine.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Australia}}

{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Awistralya| ]]
[[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1901ê de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku inglîzî zimanê resmî ye]]
[[Kategorî:Endamên G20ê]]</text>
      <sha1>edu6fhm977v2kghnfc957z31k9jnbbm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095507</id>
      <parentid>2095505</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T20:17:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Serdema hevdem */ Rastnivîs</comment>
      <origin>2095507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="139077" sha1="sytcdjmh33ssy34jqszbssrmrnpiu8o" xml:space="preserve">{{ev gotar|di derbarê welatê Awistralya ye. Ji bo wateyên din a &quot;Awistralya&quot;, li [[Awistralya (cudakirin)]] binihêre.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| zimanên fermî      = De jure: bê zimanê fermî
De facto: [[Zimanê inglîzî]]
}}
'''Awistralya'''{{Efn|An jî '''Ewistralya'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=368 }}&lt;/ref&gt;}} ({{Ziman-en|Commonwealth of Australia}}) welatekî parzemînî ye ku ji parzemîna Awistralyayê, girava [[Tazmanya]]yê û ji gelek giravên din ên biçûktir pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Turbidite sedimentation off the Antarctic continent |paşnav=Payne |pêşnav=Robert R. |weşanger=American Geophysical Union |tarîx=1972 |rr=349–364 |cih=Washington, D. C. |url=https://doi.org/10.1029/ar019p0349 |paşnav2=Conolly |pêşnav2=John R. }}&lt;/ref&gt; Rûerda Awistralyayê bi tevahî 7.688.287 km² ye ku bi vê rûbarê şeşem welatê herî mezin ê cîhanêye û welatê herî mezin ê [[Okyanûsya]]yêye. Awistralya parzemîna herî bi deştî û parzemîna herî hişkesaliyê niştecihî ya cîhanê ye. Di warê biyopirrengiyê de welateke dewlemend ew û xwedî mezinahiya cûrbecûr deverên û avhewayê ye ku di nav de çolên li hundir û daristanên baranê yên tropîkal li perava welat hene.

Bav û kalên awistralyayî yên aborjîn ji 50.000 heta 65.000 sal berê, di [[Serdema Dawîn a Qeşayê]] de, ji başûrê rojhilatê Asyayê dest bi koçberiya ber bi parzemînê ve kirine. Di dema ku brîtanî li parzemînê bicih bûne, awistralyayên aborjîn ji 250 zêdetir zimanan diaxivîn û yek ji kevintirîn çandên cîhanê bûn.&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Original Australians: The Story of the Aboriginal People |paşnav=Flood |pêşnav=Josephine |weşanger=Allen &amp; Unwin |tarîx=2019 |isbn=978-1-76052-707-5 |çap=2 |cih=Sydney }}&lt;/ref&gt; Dîroka nivîskî ya Awistralyayê bi keşifkirina piraniya peravê ku ji aliyê holendiyan ve di sedsala 17an de dest pê kiriye, hatiye nivîsandin.

Koloniya Brîtanî di sala 1788an de bi damezrandina koloniya cezayî ya [[Wêlsa Başûr a Nû]] dest pê kiriye. Heta nîvê sedsala 19an, [[Awistralya (parzemîn)|piraniya parzemînê]] ji aliyê koçberên ewropî ve hatibû keşifkirin û pênc koloniyên din ên brîtanî yên xweser li parzemînê hatibûn damezrandin ku her yek ji wan heta sala 1890an hikûmetek berpirsiyar bi dest xistine. Kolonî di sala 1901ê de bi yekkirinên koloniyan re bûne federal û dewleta Awistralyayê ya îro ava kirine. Ev rewş berdewamiya pêvajoya zêdekirina xweseriyê ji [[Keyaniya Yekbûyî]] bû ku bi qanûna pejirandina Westminster a sala 1942an hatiye ronîkirin û bi qanûnên Awistralyayê ya sala 1986an bi dawî bûye.

Awistralya monarşiyeke destûrî ye ku xwedî demokrasiyeke parlemanî ye û federasyonek e ku ji şeş [[parêzgeh]] û ji deh herêman pêk tê. Tevahiya nifûsa welat nêzîkî 28 milyonan e ku pirraniya welatî li deverên bajarî dijîn û bi nifûsa welat bi giranî li perava rojhilat a Awistralyayê kom bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |sernav=Regional population, 2021-22 financial year |malper=Australian Bureau of Statistics |roja-gihiştinê=2026-02-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Paytexta welat bajarê [[Kanberra]]yê ye ku di heman demê de bajarê herî qelebalix ê welat bajarên [[Sîdney]] û [[Melbourne]] ne ku her yek ji wan zêdetirî pênc milyon welatî lê dijîn. Awistralya xwedî aboriyeke pir pêşketî ye û welat xwedî yek ji dahatên serê kesî yên herî bilind ên cîhanê ye. Çavkaniyên Awistralyayê ya xwezayî yên pir zêde ne û têkiliyên Awistralyayê ya bazirganî yên navneteweyî baş pêşketiye ku ev têkilî ji bo aboriya welêt gelek girîng in.

Awistralya di warê parastinê de xwedî hêzek navîn e û xwedî sêzdehem lêçûnên leşkerî yên herî zêde li cîhanê ye. Welat endamê komên navneteweyî yên wekî ê [[Neteweyên Yekbûyî]], [[G20]], [[OECD]], Rêxistina Bazirganiya Cîhanê, Hevkariya Aborî ya Asya-Pasîfîk, [[Foruma Giravên Pasîfîk]], Civaka Pasîfîk û Hevbendiya Neteweyan e. Di heman demê de Awistralya beşdarî hevpeymaniyên parastin, îstîxbarat û ewlehiyê ANZUS, AUKUS û Five Eyes bûye. Welat hevalbendek sereke ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ye ku endamê [[NATO]]yê nîne.

== Etîmolojî ==
Navê Awistralyayê (bi îngilîziya Awistralyayê wekê /əˈstreɪliə/ tê bilêvkirin) ji peyva latînî Terra Australis Incognita ('erdê başûr ê nenas') hatiye wergirtin ku naveke ku ji demên kevnar ve ji bo parzemînek hîpotetîk li [[Nîvkada Başûr|nîvkada başûr]] hatiye bikar anîn. Çend kartografên sedsala 16an peyva Awistralya li ser nexşeyan bi kar anîn lê ji bo destnîşankirina Awistralyaya nûjen neanîn e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/putting-australia-on-the-map-29816 |sernav=Putting ‘Australia’ on the map |malper=The Conversation |tarîx=2014-08-10 |roja-gihiştinê=2026-02-12 |ziman=en-US |paşnav=Clarke |pêşnav=Jacqueline |paşnav2=Clarke |pêşnav2=Philip }}&lt;/ref&gt;

Dema ku holendiyan di sedsala 17an de dest bi serdana Awistralyayê û nexşekirina Awistralyayê kirin e wan ji parzemînê wekê Holendaya Nû binavkirine. Navê Awistralya ji aliyê keşifger Matthew Flinders ve hatiye populer bûye ku di sala 1803an de li dora parzemînê geriyaye. Lêbelê dema ku vegotina wî ya rêwîtiya wî di sala 1814an de hatiye weşandin, navê Terra Australis hatiye bikar anîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.library.gov.au/research/research-guides-0/where-name-australia-came |sernav=Where the name 'Australia' came from {{!}} National Library of Australia (NLA) |malper=www.library.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Parêzgarê New South Wales Lachlan Macquarie di kanûna sala 1817an de bi fermî pêşniyar kiriye ku navê Awistralya li cihê New Holland (Holenda Nû) were bikar anîn. Amîraltiya brîtanî ev nav di sala 1824an de pejirandiye û parlamena brîtanî di sala 1828an de di qanûndanînê de bikar aniye. Ofîsa hîdrografiyê ya Keyaniya Yekbûyî navê nû di rêbernameya Awistralya ya sala 1830an de bikar aniye. Navê &quot;Commonwealth of Australya&quot; ji bo federasyona nû ya şeş koloniyên berê di qanûna destûra bingehîn a ''Commonwealth of Australya'' ya sala 1900 (UK) de bi awayekî fermî hatiye naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Gelên xwemaliyên Awistralyayê ji du komên mezin pêk hatine ku yek ji van koman awistralyayîyên aborjînin ku yek ji gelên xwemaliyên yên parzemîna Awistralyayê û tevî [[Tazmanya]]yê li gelek giravên Awistralyayê dijîn. Yek ji komên xwemaliyên Awistralyayê gelên [[giravên Torres Straitê]] ne ku gelekî [[melanezyayî]] yê cuda yê giravên Torres Strait in.

[[Wêne:Bradshaw rock paintings.jpg|thumb|Hunerê kevirî yê Aborjîn li herêma Kîmberleya li Rojavayê Avusturalya]]
Li gorî texmînan, jiyana mirovan li parzemîna Awistralyayê ji 50.000 heta 65.000 sal berê dest pê kiriye&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Australia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013 |isbn=978-1-107-01155-7 |cih=Port Melbourne, Vic. ; New York |paşnavê-edîtor=Bashford |pêşnavê-edîtor=Alison |paşnavê-edîtor2=Macintyre |pêşnavê-edîtor2=Stuart }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Clarkson2017&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Clarkson |pêşnav=Chris |paşnav2=Jacobs |pêşnav2=Zenobia |paşnav3=Marwick |pêşnav3=Ben |paşnav4=Fullagar |pêşnav4=Richard |paşnav5=Wallis |pêşnav5=Lynley |paşnav6=Smith |pêşnav6=Mike |paşnav7=Roberts |pêşnav7=Richard G. |paşnav8=Hayes |pêşnav8=Elspeth |paşnav9=Lowe |pêşnav9=Kelsey |paşnav10=Carah |pêşnav10=Xavier |paşnav11=Florin |pêşnav11=S. Anna |paşnav12=McNeil |pêşnav12=Jessica |paşnav13=Cox |pêşnav13=Delyth |paşnav14=Arnold |pêşnav14=Lee J. |paşnav15=Hua |pêşnav15=Quan |tarîx=2017 |sernav=Human occupation of northern Australia by 65,000 years ago |url=https://www.nature.com/articles/nature22968 |kovar=Nature |ziman=en |cild=547 |hejmar=7663 |rr=306–310 |doi=10.1038/nature22968 |issn=1476-4687 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Williams2021&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Williams |pêşnav=Martin A. J. |paşnav2=Spooner |pêşnav2=Nigel A. |paşnav3=McDonnell |pêşnav3=Kathryn |paşnav4=O'Connell |pêşnav4=James F. |tarîx=2021 |sernav=Identifying disturbance in archaeological sites in tropical northern Australia: Implications for previously proposed 65,000‐year continental occupation date |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/gea.21822 |kovar=Geoarchaeology |ziman=en |cild=36 |hejmar=1 |rr=92–108 |doi=10.1002/gea.21822 |issn=0883-6353 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Allen |pêşnav=Jim |paşnav2=O'Connell |pêşnav2=James F. |tarîx=2025 |sernav=Recent DNA Studies Question a 65 kya Arrival of Humans in Sahul |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/arco.70002 |kovar=Archaeology in Oceania |ziman=en |cild=60 |hejmar=2 |rr=187–190 |doi=10.1002/arco.70002 |issn=0728-4896 }}&lt;/ref&gt; ku bi koçberiya mirovên bi rêya pirên bejahî û derbasbûnên deryayî yên kurt, ji herêma ku niha wekê başûrê rojhilatê Asyayê tê zanîn koçê parzemînê bûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Bi awayekî baş nayê zanîn ku bav û kalên awistralyayên aborjîn ên nûjen ka di çend pêlên koçberiyê de koçê parzemînê bûne.&lt;ref name=&quot;Malaspinas2016&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Malaspinas |pêşnav=Anna-Sapfo |paşnav2=Westaway |pêşnav2=Michael C. |paşnav3=Muller |pêşnav3=Craig |paşnav4=Sousa |pêşnav4=Vitor C. |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Alves |pêşnav6=Isabel |paşnav7=Bergström |pêşnav7=Anders |paşnav8=Athanasiadis |pêşnav8=Georgios |paşnav9=Cheng |pêşnav9=Jade Y. |paşnav10=Crawford |pêşnav10=Jacob E. |paşnav11=Heupink |pêşnav11=Tim H. |paşnav12=Macholdt |pêşnav12=Enrico |paşnav13=Peischl |pêşnav13=Stephan |paşnav14=Rasmussen |pêşnav14=Simon |paşnav15=Schiffels |pêşnav15=Stephan |tarîx=2016 |sernav=A genomic history of Aboriginal Australia |url=https://www.nature.com/articles/nature18299 |kovar=Nature |ziman=en |cild=538 |hejmar=7624 |rr=207–214 |doi=10.1038/nature18299 |issn=1476-4687 |pmc=7617037 |pmid=27654914 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/ |sernav=Australian Museum |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Stargeha kevirî ya Madjedbebe ku li Arnhem Landê ye dibe ku kevintirîn cihê hebûna mirovan ê li Awistralyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Clarkson2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Williams2021&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt; Kevntirîn paşmayên mirovan ên hatine dîtin paşmayên Gola Mungo ne ku dîroka wan bi qasî 42.000 sal berê ye.&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt;

Çanda Awistralyayê ya [[Xwecihên Awistralyayê|Aborjîn]] yek ji kevintirîn çandên berdewam ên li cîhanê ye.&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.australiangeographic.com.au/news/2011/09/dna-confirms-aboriginal-culture-one-of-earths-oldest/ |sernav=DNA confirms Aboriginal culture one of Earth's oldest |malper=Australian Geographic |tarîx=2011-09-23 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Staff |pêşnav=A. G. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2016/09/22/asia/indigenous-australians-earths-oldest-civilization |sernav=Aboriginal Australians are Earth’s oldest civilization: DNA study |malper=CNN |tarîx=2016-09-22 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en |paşnav=Jozuka |pêşnav=Emiko }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Malaspinas2016&quot;/&gt; Di dema têkiliya yekem bi ewropî re, awistralyayîyên aborjînî ji civakên cûrbecûr pêk dihatin ku sîstemên aboriyên cûrbecûr bûn û herî kêm li 250 komên zimanî yên cûda belav bibûn.&lt;ref name=&quot;Williams1987&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Williams |pêşnav=Elizabeth |tarîx=1987 |sernav=Complex hunter-gatherers: a view from Australia |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/complex-huntergatherers-a-view-from-australia/91998B1AE66FF0117DEE1EC628FD96BE |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=61 |hejmar=232 |rr=310–321 |doi=10.1017/S0003598X00052182 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Williams1987&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt; Texmînên nifûsa aborjînan berî niştecihbûna brîtanî, di navbera 300.000 û 3 milyon de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/the-first-australians-grew-to-a-population-of-millions-much-more-than-previous-estimates-142371 |sernav=The First Australians grew to a population of millions, much more than previous estimates |malper=The Conversation |tarîx=2021-04-29 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Williams |pêşnav=Alan N. |paşnav2=Bradshaw |pêşnav2=Corey J. A. |paşnav3=Saltré |pêşnav3=Frédérik |paşnav4=Norman |pêşnav4=Kasih |paşnav5=Ulm |pêşnav5=Sean }}&lt;/ref&gt; Çandên awistralyayî yên aborjîn bi kûrahî bi erd û jîngehê ve girêdayî bûn (hê jî wiha ye) û bi çîrokên xewnên bi rêya kevneşopiya devkî, stran, reqs û bi tabloyan hatine parastin.&lt;ref name=&quot;Mawson2021&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mawson |pêşnav=Stephanie |tarîx=2021 |sernav=THE DEEP PAST OF PRE-COLONIAL AUSTRALIA |url=https://www.cambridge.org/core/journals/historical-journal/article/deep-past-of-precolonial-australia/F128C60AE14F4F07045FA65AEC152CB2 |kovar=The Historical Journal |ziman=en |cild=64 |hejmar=5 |rr=1477–1499 |doi=10.1017/S0018246X20000369 |issn=0018-246X }}&lt;/ref&gt; Hinek kom bi şewitandin a bi kontrol ê ji bo guhertina ji bo guhertina nebatan,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/how-aboriginal-burning-changed-australias-climate-4454 |sernav=How Aboriginal burning changed Australia’s climate |malper=The Conversation |tarîx=2012-01-11 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Wyrwoll |pêşnav=Karl-Heinz }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/before-the-colonists-came-we-burned-small-and-burned-often-to-avoid-big-fires-its-time-to-relearn-cultural-burning-201475 |sernav=Before the colonists came, we burned small and burned often to avoid big fires. It’s time to relearn cultural burning |malper=The Conversation |tarîx=2023-06-21 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Williams |pêşnav=Robbie }}&lt;/ref&gt; xwedîkirina masiyan&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/aboriginal-people-have-spent-centuries-building-in-the-darling-river-now-there-are-plans-to-demolish-these-important-structures-195966 |sernav=Aboriginal people have spent centuries building in the Darling River. Now there are plans to demolish these important structures |malper=The Conversation |tarîx=2022-12-15 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Bates |pêşnav=Badger |paşnav2=Westaway |pêşnav2=Michael |paşnav3=Jackson |pêşnav3=Sue }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/friday-essay-traps-rites-and-kurrajong-twine-the-incredible-ingenuity-of-indigenous-fishing-knowledge-210467 |sernav=Friday essay: traps, rites and kurrajong twine – the incredible ingenuity of Indigenous fishing knowledge |malper=The Conversation |tarîx=2023-08-31 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Clark |pêşnav=Anna }}&lt;/ref&gt; û stargehên nîvmayînde ava dikirin.&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt; Ev pêkanîn bi awayên cûrbecûr wekê &quot;nêçîrvan-berhevkar&quot;, &quot;çandinî&quot;, &quot;çandiniya xwezayî&quot; û &quot;zêdekirin&quot; hatine wesifandin.&lt;ref name=&quot;Mawson2021&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bender |pêşnav=Barbara |tarîx=1978 |sernav=Gatherer‐hunter to farmer: A social perspective |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1978.9979731 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=10 |hejmar=2 |rr=204–222 |doi=10.1080/00438243.1978.9979731 |issn=0043-8243 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/colonists-upended-aboriginal-farming-growing-grain-and-running-sheep-on-rich-yamfields-and-cattle-on-arid-grainlands-207118 |sernav=Colonists upended Aboriginal farming, growing grain and running sheep on rich yamfields, and cattle on arid grainlands |malper=The Conversation |tarîx=2023-09-19 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Gammage |pêşnav=Bill }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt;

Xelkê [[giravên Torres Straitê]] cara yekem herî kêm 2.500 sal berê li giravên xwe bi cih bûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Torres Strait Islands {{!}} Indigenous Culture, History &amp; Geography |url=https://www.britannica.com/place/Torres-Strait-Islands |roja-gihiştinê=2026-02-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê çandî û zimanî ve ji gelên aborjîn ên sereke cuda bûne ku ew deryavan bûn û debara xwe ji baxçevaniya demsalî û çavkaniyên resîfan û ji deryayên xwe digirtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; Çandinî jî li hinek girav û gundan pêş ketiye û di salên 1300î de derketiye holê. Heta nîvê sedsala 18an li bakurê Awistralyayê, di navbera komên aborjîn ên herêmî û trepangerên makassan ên ku ji [[Îndonezya]]ya îro hatine, têkilî, bazirganî û têkiliya çandî ya cuda ava bibû.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://lryb.aiatsis.gov.au/PDFs/aasj04.1_%20makassan.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=lryb.aiatsis.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-13 |roja-arşîvê=2019-03-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190306230858/http://lryb.aiatsis.gov.au/PDFs/aasj04.1_%20makassan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
=== Hatina ewropiyan ===
[[Wêne:Landing of Lieutenant James Cook at Botany Bay, 29 April 1770 (painting by E Phillips Fox).jpg|thumb|çep|Di 29ê nîsana sala 1770an de, James Cook hatiye Kendava Botany]]
Keştiya Duyfken a şirketa Holendî ya rojhilatê Hindistanê ku ji aliyê [[Willem Janszoon]] ve dihat ajotin, di sala 1606an de yekem daketina ewropî ya belgekirî ya li Awistralyayê pêk aniye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; Di dawiya heman salê de, Luís Vaz de Torres bi rêya [[Tengava Torres]]ê ber bi bakurê Awistiralyayê ve, li kêleka perava başûr a [[Nû Gîne]]yê, seferan lidarxistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luis Vaez de Torres (?–?) |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/torres-luis-vaez-de-2741 }}&lt;/ref&gt; Di rêwîtiya xwe ya duyem a sala 1644an de, wî nexşeya peravên bakurê Awistralyayê li başûrê Nû Gîneyê xêz kiriye. Piştî rêwîtiyên Tasman, holendî karibûn nexşeyên hema bêje temam ên peravên bakur û rojavayê Awistralyayê û piraniya peravên başûr û başûrê rojhilatê Tasmanyayê çêbikin. Wan navê parzemînê daniye [[Holendaya Nû]].&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

Di sala 1770an de kaptan [[James Cook]] bi keştîyê re çûye û nexşeya perava rojhilat xêz kiriye ku bi navê &quot;New South Wales&quot; binav kiriye û îdîa kiriye ku ew axa [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] e.&lt;ref name=&quot;Bashford2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Australia |paşnav=Bashford |pêşnav=Alison |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013 |isbn=978-1-107-01155-7 |cih=Melbourne, VIC, Australia |paşnav2=Macintyre |pêşnav2=Stuart Forbes }}&lt;/ref&gt; Di 26ê çileya 1788an de, Flota Yekem, di bin fermandariya kapîtan Arthur Phillip de, li Port Jackson gihîştiye Kendava Sîdneyê.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; Li wir wergeheke hatiye avakirin û ala yekîtiyê hatiye bilindkirin. Ev dîrok paşê di demên pêşerojê de bûye roja neteweyî ya Awistralyayê.&lt;ref name=&quot;Macintyre2020&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A concise history of Australia |paşnav=Macintyre |pêşnav=Stuart |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |isbn=978-1-108-72848-5 |çap= |cih=Cambridge ; New York, NY |series=Cambridge Concise Histories }}&lt;/ref&gt;

Piraniya niştecihvanên pêşîn mehkûm bûn ku ji ber sûcên piçûk dihatin veguhastin û wekê karker an xizmetkar ji bo &quot;niştecihên azad&quot; (koçberên dilxwaz) dihatin erkdar kirin. Piştî azadbûnê, mehkûm di mêla entegrebûna xwe bi civaka kolonyal re dimînin. Berxwedana aborjînan, serhildanên mehkûman û bûyerên eşqiyayî yên ku ji aliyê mehkûman ve dihatin pêkanîn, carinan di bin qanûna leşkerî de dihatin tepeserkirin.&lt;ref name=&quot;Bashford2013&quot;/&gt; Serhildana rûman a sala 1808an ku ji aliyê efserên Korporasyona New South Wales ve hatiye kirin, bûye sedema cûntayeke leşkerî ya demkî.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A concise history of Australia |paşnav=Macintyre |pêşnav=Stuart Forbes |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |isbn=978-1-108-72848-5 |çap=5 |cih=Cambridge, United Kingdom |series=Cambridge concise histories }}&lt;/ref&gt; Di du dehsalên pêş de, reformên civakî û aborî, digel damezrandina konseya qanûndanînê û dadgeha bilind, bûne sedema veguherîna koloniya cezayan a civaka sivîl.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

Piştî bicihbûna ewropiyan, nifûsa xwemalî di heyama 150 salan de kêm bûye ku bi piranî ji ber nexweşiyên vegirtî qewimiye.&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt; Desthilatdarên kolonyalîst ên brîtanî bi komên aborjîn re ku gelê xwemaliyên parzemînê bû, ti peymanekî şanenav nekirine.&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt; Her ku bicihbûn berfireh bûye, bi deh hezaran gelên xwemalî û bi hezaran niştecihvan di şerên li ser sinor de hatine kuştin ku gelek dîroknas dibêjin ku kiryarên qirkirinê ji aliyê niştecihvanan ve jî di nav xwe de digirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ruleoflaw.org.au/education/australian-colonies/terra-nullius/ |sernav=Terra Nullius {{!}} Rule of Law Education Centre |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Ewropiyan piraniya erdên xelkên xwemaliyên mayî ji wan bêpar hiştine.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

=== Berfirehbûna ewropiyan ===
[[Wêne:PortArthurPenitentiary.jpg|thumb|Dîmenek ji girtîgeha Port Arthur a li Tazmanyayê ku yek ji yanzdeh cihên mehkûmên Awistralyayê bû ku di roja îro de di Lîsteya Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê de ye]]
Di sala 1803an de li Van Diemen's Land (Tazmanyaya îro)&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to Australian history |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_t3i0 |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1999 |isbn=978-0-19-553597-6 |çap=Reprinted |cih=Melbourne |paşnavê-edîtor=Davison |pêşnavê-edîtor=Graeme |paşnavê-edîtor2=Hirst |pêşnavê-edîtor2=John B. |paşnavê-edîtor3=Macintyre |pêşnavê-edîtor3=Stuart }}&lt;/ref&gt; wargehekê hatiye damezrandin û di sala 1813an de, [[Gregory Blaxland]], [[William Lawson]] û [[William Wentworth]] ji çiyayên Şîn ên li rojavayê Sîdneyê derbas bûne û li deverên hundirîn rê ji bo koçberên ewropî vekirine.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gregory Blaxland (1778–1853) |paşnav=Conway |pêşnav=Jill |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/blaxland-gregory-1795 }}&lt;/ref&gt; Di sala 1827an de, dema ku Major Edmund Lockyer li ser King George Sound (Albanyaya îro) wargehek ava kiriye, daxwaza brîtanî ya ber bi tevahiya parzemîna Awistralyayê ve hatiye berfirehkirin.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt; Koloniya çemê Swanê (Pertha îro) di sala 1829an de hatiye damezrandin û bûye koloniya herî mezin a Awistralyaya rojava.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Li Wêlsa Başûr a Nû koloniyên nû hatine hatibûn damezrandin ku di nav de koloniyên wekê Tazmanya di sala 1825an de, Awistralyaya Başûr di sala 1836an de, Vîktorya di sala 1851ê de û koloniya Queensland di sala 1859an de, hebûn.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Awistralyaya Başûr û Vîktorya wekê koloniyên azad hatin damezrandin û wan qet mehkûmên ku dihatin veguhastin qebûl nekirin.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to Australian history |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_t3i0 |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-19-553597-6 |cih=Melbourne ; New York |paşnavê-edîtor=Davison |pêşnavê-edîtor=Graeme |paşnavê-edîtor2=Hirst |pêşnavê-edîtor2=John |paşnavê-edîtor3=Macintyre |pêşnavê-edîtor3=Stuart }}&lt;/ref&gt; Dijberiya zêde ya li dijî sîstema mehkûmkirinê bi rakirina wê ya li koloniyên rojhilat di salên 1850an de gihîştiye lûtkeyê. Di destpêkê de koloniyeke azad bû ku Awistralyaya Rojava ji sala 1850 heya sala 1868an mehkûman qebûl dikirin.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise History of Australia |paşnav=Macintyre |pêşnav=Stuart |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020-08-03 |isbn=978-1-108-62891-4 |url=https://doi.org/10.1017/9781108628914 }}&lt;/ref&gt;

Dema ku beşek ji Împeratoriya Brîtanî mabûn, şeş koloniyan di navbera salên 1855 û 1890an de bi awayekî tekane hikûmetek berpirsiyar bi dest xistine ku piraniya karûbarên xwe bi xwe birêve birine.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt; Ofîsa kolonyalîzmê ya li Londonê kontrola hinek mijaran, bi taybetî karûbarên derve yê kolonyalîzmê, parastiye.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Parlamenên kolonyal ji sala 1856an pê ve mafên dengdanê gav bi gav ji bo mêran berfireh kirine û di navbera salên 1890 û 1900an de mafê dengdanê yê jinan bi şert û mercên wekhev hat dayîn. Hinek koloniyan ji sala 1885an pê ve in bo dengdanê sinorkirinên nijadî ferz kirine.&lt;ref name=&quot;Bashford2013&quot;/&gt;

Di nîvê sedsala 19an de keşifgerên wekê Burke û Wills nexşeyên hundirîn ên Awistralyayê çêkirine.&lt;ref name=&quot;Macintyre2020&quot;/&gt; Komek ji çûyîna ji bo zêran ku di destpêka salên 1850an de dest pê kirine, bûye sedema herikîna koçberên nû yên ji Çînê, Amerîkaya Bakur û parzemîna Ewropayê&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian people: an encyclopedia of the nation, its people and their origins |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-80789-0 |çap=1 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Jupp |pêşnavê-edîtor=James }}&lt;/ref&gt; û her wiha derketina zozanan û dema ku madenvanên Ballaratê Serhildana Eureka ya li dijî xercên lîsansa zêr dane destpêkirin, bêaramiyên sivîl ên ya paşîn di sala 1854an de gihîşt lûtkeyê.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt; Di salên 1860î de mirovên giravên Deryaya Başûr bi darê zorê an jî bi revandinan ji bo karên bi peyman hatine birin ku bi piranî ji aliyê kolonîstên Queenslandê ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.slq.qld.gov.au/discover/exhibitions/australian-south-sea-islanders |sernav=Australian South Sea Islanders |malper=State Library Of Queensland |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-09-16 |sernav=Blackbirding: Australia's history of kidnapping Pacific Islanders |url=https://www.abc.net.au/news/2017-09-17/blackbirding-australias-history-of-kidnapping-pacific-islanders/8860754 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Bi hincetên parastina zarokan û polîtîkayên asîmîlasyona bi darê zorê, ji sala 1886an pê ve hikûmetên kolonyal ên Awistralyayê dest bi veqetîna gelek zarokên aborjîn ji malbat û civakên wan kirine.&lt;ref name=&quot;Bashford2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sbs.com.au/nitv/article/explainer-the-stolen-generations/5ust2jtjy |sernav=Explainer: the Stolen Generations |malper=NITV |tarîx=2016-12-01 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/learn/first-nations/stolen-generation/ |sernav=The Stolen Generation |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Şerê Boerê ya Duyem (1899–1902) mezintirîn bicîhkirina derveyî welat a hêzên kolonyal ên Awistralyayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.awm.gov.au/articles/atwar/boer |sernav=Australia and the Boer War, 1899–1902 {{!}} Australian War Memorial |malper=www.awm.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;

=== Federasyona şerên cîhanê ===
[[Wêne:Opening of the first parliament.jpg|thumb|Tabloyek ku ji aliyê Tom Roberts ve hatiye çêkirin, vekirina Parlamentoya Avusturalya ya yekem di sala 1901ê de nîşan dide]]
Di 1ê çileya sala 1901ê de, piştî deh salan ji plansazî, peymanên destûrî û referandûman, federasyona koloniyan hatiye bidestxistin ku di encamê de li gorî Destûra Bingehîn a nû ya Awistralyayê, dewleta Awistralyayê wekê dewleta neteweyekê hatiye damezrandin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;

Ji sala 1901ê pê ve Awistralya di nav Împeratoriya Brîtanî de herêmeke xweser bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.commonwealthofnations.org/commonwealth/history/ |sernav=History of the Commonwealth |malper=Commonwealth of Nations |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }}&lt;/ref&gt; Welat yek ji endamên damezrîner ên Komeleya Neteweyan a di sala 1920an de bû û yek ji endam ên damezrînerên Neteweyên Yekbûyî ya di sala 1945an de.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ungeneva.org/en/about/league-of-nations/covenant |sernav=The Covenant of the League of Nations {{!}} The United Nations Office at Geneva |malper=The United Nations Office at Geneva |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.un.org/en/about-us/growth-in-un-membership |sernav=Growth in United Nations membership |malper=United Nations |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en |paşnav=Nations |pêşnav=United }}&lt;/ref&gt; Qanûna Westminster a sala 1931ê desthilata Keyaniya Yekbûyî ya ji bo Awistralyayê di asta federal de bêyî razîbûna Awistralyayê qanûnan derxîne, bi dawî kiriye. Awistralyayê vê qanûnê di sala 1942an de pejirandiye lê ew ji bo piştrastkirina derbasdariya qanûnên ku di dema Şerê Cîhanê ya Duyem de hatine derxistin, berê ku ev qanûn were pejirandin ji sala 1939an ve ketibû meriyetê.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;

Herêma paytexta Awistralyayê di sala 1911ê de wekê cihê paytexta federal a pêşerojê ya Kanberra hatiye damezrandin. Dema ku ev herêm di bin avakirinê de bû, Melbourne ji 1901ê heta 1927an wekê paytexta demkî maye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://muse.jhu.edu/verify?url=%2Farticle%2F722852&amp;r=681172 |sernav=Project MUSE -- Verification required! |malper=muse.jhu.edu |roja-gihiştinê=2026-02-13 |doi=10.1353/vpr.2019.0003 }}&lt;/ref&gt; Herêma Bakur di sala 1911an de ji kontrola Awistralyaya Başûr derbasê kontrola hevalbendiya welatan bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yan |pêşnav=Shu-chuan |tarîx=2019 |sernav=&quot;Kangaroo Politics, Kangaroo Ideas, and Kangaroo Society&quot;: The Early Years of Melbourne Punch in Colonial Australia |url=https://doi.org/10.1353/vpr.2019.0003 |kovar=Victorian Periodicals Review |cild=52 |hejmar=1 |rr=80–102 |doi=10.1353/vpr.2019.0003 |issn=1712-526X }}&lt;/ref&gt; Awistralyayê di sala 1905an de rêveberiya Herêma Papua (ku berê koloniyeke brîtanî bû) û di sala 1920an de jî rêveberiya Herêma Gîneya Nû (berê Gîneya Nû ya Alman) girtin ser xwe. Herdu di sala 1949an de wekê Herêma Papua û Gîneya Nû hatine yek kirin û di sala 1975an de ji Awistralyayê serxwebûn bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://austlii.edu.au/cgi-bin/viewdoc/au/journals/UNSWLawJl/2009/3.html |sernav=McDermott, Peter M --- &quot;Australian Citizenship and the Independence of Papua New Guinea&quot; [2009] UNSWLawJl 3; (2009) 32(1) UNSW Law Journal 50 |malper=austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-02-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240208072215/https://austlii.edu.au/cgi-bin/viewdoc/au/journals/UNSWLawJl/2009/3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Darwin 42.jpg|thumb|Bombebarana Darwinê di sala 1942an de, yek ji zêdetirî 100 êrîşên hewayî yên japonî ya li ser Awistralyayê di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de pêk hatiye]]
Di sala 1914an de, Awistralya beşdarî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] bû û beşdarî şerên li gelek çeperên şer bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.awm.gov.au/articles/atwar/first-world-war |sernav=First World War 1914–18 {{!}} Australian War Memorial |malper=www.awm.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-13 }}&lt;/ref&gt; Ji 324.000 leşkerên ku li derveyî welêt xizmet kirine, nêzîkî 60.000 ji wan leşkeran di şer de jiyana xwe jidest dane û 152.000ên din jî birîndar bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Great War and its aftermath, 1914–22 |paşnav=Garton |pêşnav=Stephen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-11-05 |rr=39–63 |isbn=978-1-107-44575-8 |url=https://doi.org/10.1017/cho9781107445758.033 |paşnav2=Stanley |pêşnav2=Peter }}&lt;/ref&gt; Gelek awistralî têkçûna Milê Artêşa Awistralya û Zelanda Nû (ANZAC) li Gallipoli di sala 1915an de wekê &quot;vaftîzma agir&quot; dibînin ku nasnameya neteweya nû yê Awistralyayê ava kiriye.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://anzacportal.dva.gov.au/wars-and-missions/ww1/personnel/anzac-legend |sernav=The Anzac legend |malper=Anzac Portal |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Department of Veterans' Affairs; address=21 Genge St, Civic/Canberra City, ACT 2601; contact=+61 2 6289 1133; email=education@dva.gov.au }}&lt;/ref&gt; Destpêka kampanyayê her sal di Roja Anzacê de tê bîranîn, dîrokeke ku bi Roja Awustralyayê re wekê roja herî girîng a neteweyî reqabetê dike.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to Australian military history |weşanger=Oxford Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-19-551784-2 |çap=2 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Dennis |pêşnavê-edîtor=Peter |series=Oxford reference online premium }}&lt;/ref&gt;

Ji 1939 heta 1945an, Awistralya tevlî Şerê Cîhanî ya Duyem bûye. Hêzên çekdar ên Awistralyayê li qadên şer ên [[Okyanûsa Mezin|Pasîfîk]], [[Ewropa]], [[Deryaya Navîn]] û li Rojhilata Navîn şer kirine.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt; Şoka têkçûna Brîtanyayê li Singapûrê di sala 1942an de û di demek kurt de bombebarana Darwin û êrîşên din ên Japonî li ser axa Avusturalyayê, bûye sedema baweriyeke berfireh li Awistralyayê ku dagirkirina japonî nêzîk e û veguherînek ji [[Keyaniya Yekbûyî]] ji bo [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] wekê hevalbend û hevkarê ewlehiyê yê sereke yê Awistralyayê ye.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Ji sala 1951ê vir ve, Awistralya li gorî peymana ANZUSê bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re hevalbend e.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;

=== Serdema hevdem ===
[[Wêne:Dutch Migrant 1954 MariaScholte=50000thToAustraliaPostWW2.jpg|thumb|çep|Di sala 1954an de koçberên ku piştî şer ku ji Ewropayê gihîştin Awistralyayê]]
Di sê dehsalên piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de, Awistralyayê di asta jiyanê, di demên vala û di demên geşedanan de di warê standardiya jiyanê de pêkanîneke girîng dîtiye.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt; Hikûmetan pêlek mezin a koçberiyê ji seranserê Ewropayê teşwîq welat kirine û ev koçber wekê &quot;awistralyayên nû&quot; hatine binavkirin. Ev koçberiya zêde ji bo awistralyayan bi slogana &quot;nifûs bibe an jî bimire&quot; hatiye rewakirin.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;

Awistralya di dema [[Şerê Sar]] de endamek Bloka Rojava bû ku di salên 1950î de beşdarê Şerê Koreyê û Rewşa Awarte ya Malayayê û ji sala 1962 heta sala 1973an jî beşdarê [[Şerê Viyetnamê]] bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Fighting Australia's cold war: the nexus of strategy and operations in a multipolar Asia, 1945-1965 / edited by Peter Dean and Tristan Moss |weşanger=Australian National University Press |tarîx=2021 |isbn=978-1-76046-483-7 |cih=Acton ACT, Australia |paşnavê-edîtor=Dean |pêşnavê-edîtor=Peter J. |paşnavê-edîtor2=Moss |pêşnavê-edîtor2=Tristan |paşnavê-edîtor3=Australian National University Press }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.awm.gov.au/articles/event/vietnam |sernav=Vietnam War 1962–75 {{!}} Australian War Memorial |malper=www.awm.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}&lt;/ref&gt; Aloziyên ji metirsiya bandora komunîst li ser civakê bûye sedema hewldanên bêserketî yên hikûmeta Menzies ya ji bo qedexekirina [[Partiya Komunîst a Awistralyayê]] û di sala 1955an de bûye sedema parçebûnek dijwar ê di Partiya Kedê de.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;

Di encama referandûmeke sala 1967an de hikûmeta federal desthilata derxistina qanûnan di derbarê awistraliyên aborjîn de bi dest xistiye û awistraliyên aborjîn bi tevahî di hêjmara nifûsê de cih girtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aboriginal Australians: a history since 1788 |paşnav=Broome |pêşnav=Richard |weşanger=Allen &amp; Unwin |tarîx=2019 |isbn=978-1-76052-821-8 |çap=5 |cih=Crows Nest }}&lt;/ref&gt; Mafên erdê yên berê-kolonyal (ku li Awistralyayê wekê sernavê milkê xwemalî hatiye binavkirin) dema ku [[Dadgeha Bilind a Awistralyayê]] di Mabo v Queensland (Hejmar 2) de biryar daye ku Awistralya di dema niştecihbûna [[ewropî]] de terra nullius ('erd ne ya kesî') nebûye, cara yekem di qanûnê de hatine nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/australian-politics-explainer-the-mabo-decision-and-native-title-74147 |sernav=Australian politics explainer: the Mabo decision and native title |malper=The Conversation |tarîx=2017-04-26 |roja-gihiştinê=2026-02-14 |ziman=en-US |paşnav=Galloway |pêşnav=Kate }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Radical Title and Unalienated Land Post-Mabo |weşanger=Hart Publishing |isbn=978-1-4742-0201-5 |url=https://doi.org/10.5040/9781474202015.ch-004 }}&lt;/ref&gt;

Piştî betalkirina bermahiyên dawî yên siyaseta Awistralyaya Spî ya di sala 1973an de&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.border.gov.au/about/corporate/information/fact-sheets/08abolition |sernav=Fact sheet – Abolition of the 'White Australia' Policy |malper=www.border.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; demografî û çanda Awistralyayê wekê encameke pêla mezin û berdewam a koçberiya ne-ewropî ku bi piranî ji Asyayê bûn, guheriye.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt; Di dawiya sedsala 20an de, têkiliyên siyaseta derve bi welatên din ên Asya-Pasîfîkê re jî zêdetir bûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; Qanûnên Awistralyayê ya sala 1986an têkiliyên destûrî yên mayî yên di navbera Awistralya û [[Keyaniya Yekbûyî]] de qut kirine ku di heman demê de monarşî di kapasîteya xwe ya serbixwe de wekê [[Şahbanûya Awistralyayê]] de maye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.foundingdocs.gov.au/item-did-32.html |sernav=Documenting Democracy |malper=www.foundingdocs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Senate/Powers_practice_n_procedures/pops/pop48/battlesovereignty |sernav=Anne Twomey† &quot;The States, the Commonwealth and the Crown—the Battle for Sovereignty*&quot; |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House, Canberra, ACT, 2600; contact=+61 2 6277 7111; |roja-arşîvê=2022-09-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220909014023/https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Senate/Powers_practice_n_procedures/pops/pop48/battlesovereignty |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di referandûma destûrî ya sala 1999an de, ji %55ê hilbijêran hilweşandina monarşiyê û çêbûna komarparêziyê red kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://moadoph.gov.au/explore/democracy/1999-republic-referendum |sernav=1999: Republic Referendum - Australian Referendum Recap |malper=moadoph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}&lt;/ref&gt;

Piştî êrîşên 11ê îlonê ya li hemberê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Awistralya ji sala 2001ê heta 2021ê beşdarê [[Şerê Efxanistanê]] û ji sala 2003an heta 2009an jî beşdarê [[Şerê Iraqê]] bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.awm.gov.au/articles/event/afghanistan |sernav=Post 9/11, Afghanistan and Iraq {{!}} Australian War Memorial |malper=www.awm.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}&lt;/ref&gt; Têkiliyên bazirganî yên welêt di sedsala 21an de her ku çûye ber bi [[Asyaya Rojhilat|rojhilatê Asyayê]] ve çûye û Çîn bi rêjeyek mezin bûye hevkarê bazirganî yê herî mezin ê welat.

Di bersiva pandemiya [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] de, ji adara sala 2020an pê ve, hikûmetên Federal, eyalet û herêman qedexeyên derketina derve û qedexeyên din ên li ser kombûnên giştî û tevgerê li seranserê sinorên neteweyî û eyaletan hatiye bikar anîn. Piştî belavkirina derzîkirinên di sala 2021ê de, ev qedexe hêdî hêdî hatin sivikkirin. Di cotmeha sala 2023an de, Awistralyayê ragihandiye ku COVID-19 êdî bûyerek nexweşiyeke vegirtî ya bi girîngiya neteweyî nîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2020 |sernav=The Commonwealth Pharmacists Association's global response to COVID-19 |url=https://doi.org/10.1211/pj.2020.20207983 |kovar=The Pharmaceutical Journal |doi=10.1211/pj.2020.20207983 |issn=2053-6186 }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
=== Taybetmendiyên giştî ===
[[Wêne:Reliefmap of Australia.png|thumb|Nexşeya topografîk a Awistralyayê (keska tarî bilindahiya herî nizm û qehweyîya tarî jî bilindahiya herî bilind nîşan dide).]]
Awistralya ji parzemîna sereke ya Awistralyayê, girava Tazmanya, gelek giravên piçûk ên deryayî û deverên dûr ên deryayî yên Giravên Ashmore û Cartier, Girava Noelê, Giravên Kokosê (Keeling), Giravên Deryaya Koralê, Giravên Heard û McDonaldê û Girava Norfolkê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://web.archive.org/screenshot/https://www.ga.gov.au/scientific-topics/national-location-information/dimensions/remote-offshore-territories |sernav=&quot;Remote Offshore Territories&quot; |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}&lt;/ref&gt; Awistralya jî îdîa dike ku ji sedî 42ê Antarktîkayê wekê axa Antarktîk a Awistralyayê ye lê ev îdîa tenê ji aliyê çar welatên din ve hatiye nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Scott |pêşnav=Shirley V. |tarîx=2021 |sernav=THE IRRELEVANCE OF NON-RECOGNITION TO AUSTRALIA'S ANTARCTIC TERRITORY TITLE |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-and-comparative-law-quarterly/article/irrelevance-of-nonrecognition-to-australias-antarctic-territory-title/395CC47418FA66136D0AF5F46DF4C9C2 |kovar=International &amp; Comparative Law Quarterly |ziman=en |cild=70 |hejmar=2 |rr=491–503 |doi=10.1017/S0020589321000051 |issn=0020-5893 }}&lt;/ref&gt;

Awistralyaya sereke di navbera hêlîpan 9° û 44° başûr û hêlîlar a 112° û 154° rojhilat de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ga.gov.au/scientific-topics/national-location-information/dimensions/area-of-australia-states-and-territories |sernav=Area of Australia - States and Territories |malper=Geoscience Australia |tarîx=2014-06-27 |roja-gihiştinê=2026-02-14 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Geoscience }}&lt;/ref&gt; Awistralya ku bi Okyanûsên Hindî û Pasîfîk hatiye dorpêçkirin, bi deryayên Arafura û Tîmorê ve ji Asyayê veqetandiye, Deryaya Koralê li peravên Queenslandê ye û Deryaya Tazmanê jî di navbera Awistralya û Zelanda Nû de ye. Refê mezin ê astengdar ku mezintirîn refê mercanên cîhanê, bi dûriyek kurt li perava bakurê rojhilat e û zêdetirî 2.300 km dirêj dibe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia }}&lt;/ref&gt;

Parzemîna sereke biçûktirîn parzemîna cîhanê ye û welat ji aliyê rûbera giştî ve şeşem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Awistralya carinan wekê girava herî mezin a cîhanê hatiye hesibandin û pir caran wekê &quot;parzemîna giravê&quot; hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;Henderson2016&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The geology of Australia |paşnav=Henderson |pêşnav=R. A. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2016 |isbn=978-1-107-43241-3 |çap= |cih=Port Melbourne, VIC, Australia |paşnav2=Johnson |pêşnav2=David }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Welat xwediyê 35.877 km perava deryayî ye (ji xeynî hemî giravên deryayî) û di heman demê de Awistralya îdîaya herêmeke aborî ya taybet a 8.148.250 kîlometreçargoşe dike.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Ev herêma aborî ya taybet axa Antarktîk a Awistralyayê nagire nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ga.gov.au/education/geoscience-basics/dimensions/oceans-seas.jsp |sernav=Oceans and Seas - Geoscience Australia |malper=www.ga.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 |paşnav=corporateName=Department of Industry, Tourism &amp; Resources, Geoscience Australia;jurisdiction=Commonwealth of Australia; contact=Web Manager, GPO Box 378 Canberra ACT Australia 2601, +61 2 6249 9111; email=http@ga.gov.au }}&lt;/ref&gt;

Piraniya Awistralyayê xwedî avhewayeke hişk an nîv-hişk e.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Di sala 2021ê de, ji %10ê çêrehgeh û zozanên mayînde yên cîhanê li Awistralyayê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2023 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2023 |isbn=978-92-5-138262-2 |ziman=en |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cc8166en |doi=10.4060/cc8166en }}&lt;/ref&gt; Qada daristanî ya welat nêzîkî ji %17ê rûbera erdê Awistralyayê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://openknowledge.fao.org/server/api/core/bitstreams/a6e225da-4a31-4e06-818d-ca3aeadfd635/content |sernav=Wayback Machine |malper=openknowledge.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-15 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fra-data.fao.org/assessments/fra/2020/AUS/home/overview/ |sernav=FRA Platform {{!}} Global Forest Resources Data {{!}} Food and Agriculture Organization of the United Nations |malper=fra-data.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-15 }}&lt;/ref&gt; Parzemîna Awistralyayê bi kêmanî jî be deşt e ku bilindahiya deştê ya navînî 325 metre bilind e û asta mayî ya bilindahî ya welat 870 metre ye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Rêzeçiyayên Mezin ên Dabeşkirinê li seranserê piraniya rojhilatê Awistralyayê dirêj dibe ku deştên navendî ji bilindahiyên rojhilat vediqetîne.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ga.gov.au:80/education/geoscience-basics/landforms/highest-mountains.html |sernav=Highest Mountains |malper=www.ga.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en-AU |paşnav=Australia |pêşnav=c\=AU\;o\=Australia Government\;ou\=Geoscience }}&lt;/ref&gt; Çiyayê Kosciuszko bi bilindahiya 2.228 m bilindtirîn çiyayê parzemînê ye. Bilindtirîn çiyayê derveyî parzemînê Mawson Peak in ku bi 2.745 m li Girava Heardê ye û li Herêma Antarktîk a Awistralyayê, çiyayên herî bilind ên din Çiyayê McClintock û Çiyayê Menziesê ye ku bi rêzê ve 3.492 m û 3.355 m bilind in.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

Murray-Darling sîstema çemê sereke yê Awistralyayê ye ku piraniya axa hundirîn a New South Wales û başûrê Queenslandê ber bi gola Alexandrina û deryaya Başûrê Awistralyayê ve diherike. Her wiha li navend û rojavayê Awistralyayê sîstemên çemên peravê yên biçûktir hene ku sîstemên avdana hundirîn ên wekê sîstema gola Eyre û sîstemên golên şor jî hene.&lt;ref name=&quot;Henderson2016&quot;/&gt; Çemên Awistralyayê di nav hemî parzemînên din de xwedî rêjeya herî kêm a herîkîna avê ya deryayê ne. Profîla hişk û deşta sereke ya parzemînê dibe sedema ku çemên li parzemînê hêdî diherikin û di encamê de xwê li ser erdê kom dibin.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Şorbûna avê bandorek neyînî li ser axa Awistralyayê çêdike ku bi navînî li gorî standardên cîhanê, ji aliyê berhemên xwarinê ve xizan e.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;

Nifûsa Awistralyayê li peravên deryayê kom bûye. Nêzîkî ji %95ê nifûsê di nav 100 km yê ji peravê de dijî ku rêje li navînîya cîhanê ji %39 ye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Rêjeya belavbûna nifûsa Awistralyayê li ser yek km² 3,5 kes e ku ev rêjeya herî kêm a cîhanê ye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Lêbelê li bajarên li ser perava nerm a başûrê rojhilat kombûneke mezin a nifûsê heye û rêjeya belavbûna nifûsê li navenda Melbourne li ser yek km² 38 kes e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |sernav=Regional population, 2023-24 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-03-27 |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Jeolojî ===
[[Wêne:Ausgeolbasic.jpg|thumb|Li gorî temenan, herêmên jeolojîk ên bingehîn ên Awistralyayê.]]
Awistralya ku berê beşek ji superparzemînên [[Rodînya]] û beşek ji [[Gondwana]] bû ku nêzîkî 35 milyon sal berê bi tevahî ji Antarktîkayê veqetiya û ber bi bakur ve çûye.&lt;ref name=&quot;Henderson2016&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kennett2018&quot;/&gt; Dema ku [[Serdema Dawî ya Qeşayê]] bi dawî bûye, bilindbûna asta deryayê nêzîkî 8.000 sal berê parzemîna Awistralya ji [[Nû Gîne]] û nêzîkî 6.000 sal berê ji Tazmanyayê veqetandiye.&lt;ref name=&quot;Kennett2018&quot;/&gt;

Awistralya bi temamî di nav plakaya tektonîk a Awistralyayê de cih digire. Beşa sereke ji aliyê jeolojîk ve bi qismî aram e, çêbûna çiyayî yên mezin kêm in, volkanên çalak an jî şikestekên tektonîk kêm in.&lt;ref name=&quot;Henderson2016&quot;/&gt; Lêbelê, plakaya Awistralyayê salane bi leza nêzîkî 6 heta 7 santîmetre ber bi bakurê rojhilat ve diçe û niha bi plakaya Ewrasyayê û plakaya Pasîfîkê re li hev dikeve.&lt;ref name=&quot;Kennett2018&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian continent: a geophysical synthesis |paşnav=Kennett |pêşnav=Brian |weşanger=ANU Press and Geoscience Australia |tarîx=2018 |isbn=978-1-76046-246-8 |cih=Acton, A.C.T |kesên-din=Australian National University Press, Geoscience Australia |paşnav2=Blewett |pêşnav2=Richard |paşnav3=Chopping |pêşnav3=Richard }}&lt;/ref&gt; Zextên navtektonîk ên ku ji ber vê tevgerê çêdibin, ji bo girseyeke bejahî yê ku ji aliyê jeolojîkî ve sekan ew, dibin sedema çalakiyek sîsmîk a bi qismî ku ji bo vê girseya sekan zêde ye. Di navbera salên 1901 û 2017an de 18 erdhejên bi momenta ji 6 pileyî mezintir çêbûne.&lt;ref name=&quot;Kennett2018&quot; /&gt; [[Erdheja Newcastle]] ya sala 1989an li Awistralyayê bûye sedema mirina 13 kesan ku ev jî erdheja herî mezin ê li Awistralyayê bû.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The geology of Australia |paşnav=Henderson |pêşnav=R. A. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2016 |isbn=978-1-107-43241-3 |çap= |cih=Melbourne Cambridge |paşnav2=Johnson |pêşnav2=David }}&lt;/ref&gt; Heta 4.600 sal berê li rojhilatê parzemînê volkanên çalak hebûn û ev yek di navên cihên aborjîn û çîrokên afirandinê de derbas dibe.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian Continent: A Geophysical Synthesis |paşnav=Kennett |pêşnav=B. L. N. |weşanger=ANU Press |tarîx=2018 |isbn=978-1-76046-246-8 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnav2=Chopping |pêşnav2=Richard |paşnav3=Blewett |pêşnav3=Richard }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de çalakiyên volkanî li [[Girava Heardê]] û [[Giravên McDonaldê]] ên dûr çêdibe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;

Qalikê parzemînî ya Awistralyayê di sê çerxan de ji kratonên arkeyayî yên herî kevin ên li rojava heta formasyonên orojenîk ên ciwantir ên li rojhilat (ku nêzîkî 541 milyon heta 252 milyon sal berê hatine avakirin) hatiye afirandin.&lt;ref name=&quot;:12&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Henderson2016&quot;/&gt; Kevirên li ser rûyê Awistralyayê ya herî kevin ji serdema arkeyan ne. Hinek ji wan keviran li rojavayê Awistralyayê ji 3,7 milyar salê kevintir in û kevirên din jî li başûrê Awistralyayê ji 3,1 milyar salê kevintir in. Krîstalên zîrkonê yên herî kevn ên li ser erdê ku dîroka wan vedigere 4,4 milyar sal berê ku li rojavayê Awistralyayê hatine dîtin. Lêbelê nêzîkî ji %80ê Awistralyayê bi kevirên rûniştî û regolît ve hatiye nixumandin ku temenê wan ji 250 milyon salê kêmtir in.&lt;ref name=&quot;Kennett2018&quot;/&gt;

=== Avhewa ===
[[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 AUS 1991–2020.svg|thumb|çep|Cûreya avhewaya ya Köppen a Awistralyayê]]
Avhewaya Awistralyayê ji tropîkal a şil li bakurê rojhilat û bakurê rojava heta û heta avhewaya ziwa ya li navendê diguhere. Hewaya welat li başûrê peravê nerm û şil e, zivistanan cemidî ye û li çiyayên bilind ên başûrê rojhilat û Tazmaniyayê di mehên zivistanan de berf heye.&lt;ref name=&quot;:11&quot;/&gt; Avhewa Awistralyayê ji &quot;helîpana hespan&quot; bi bandor dibe ku mêla avhewayê heye ku şert û mercên ziwa bi xwe re bîne. Bi tevahî parzemîna Awistralyayê parzemîna herî hişk a niştecîbûyî ye ku bi navînî barîna salane 470 mîlîmetre ye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Nêzîkî %70ê welat hişk an nîv-hişk e û nêzîkî ji %18 rûbera erdê jî çol e.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ga.gov.au/education/geoscience-basics/landforms/deserts.html |sernav=Deserts |malper=www.ga.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en-AU |paşnav=Australia |pêşnav=c\=AU\;o\=Australia Government\;ou\=Geoscience }}&lt;/ref&gt;

Her wiha avhewa ji aliyê sîstemên cûrbecûr ve wekê El Nino-Oscilasyona Başûr, Dîpola Okyanûsa Hindî û Moda Alîkî ya Başûr bi bandor dibe.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://web.archive.org/screenshot/http://www.bom.gov.au/state-of-the-climate/ |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-15 }}&lt;/ref&gt; Li Awistralyayê di nav salan de û di navbera salan de guherînek neasayî di baranê de heye ku pir caran dibe sedema ziwabûn û lehiyan. Bahoz û barana berfireh li Awistralyaya tropîkal zêde ne. Mûsona havînê baraneke girîng li bakurê Awistralyayê tîne û pergala zexta nizm dibe sedema barana zivistanê ya başûr. Herêmên herî germ li bakurş rojavayê welat û herêmên herî sar jî li başûrê rojhilat in. Di mehên havînan de rewşa şewata daristanan li başûrê Awistralyayê gelemper e.&lt;ref name=&quot;Henderson2016&quot;/&gt;

Guherîna avhewayê ji ber zêdebûna emîsyonên gazên serayê bûye sedema bilindbûna germahiya Awistralyayê ku ji sala 1910an vir ve 1.5&amp;nbsp;°C germahî bilind bûye ku bûye sedema germahiya zêde û baranên giran. Ji salên 1970an vir ve li başûrê Awistralyayê baran ji meha nîsanê heta meha cotmehê kêm bûye û ji salên 1950î vir ve dansala şewata daristanan dirêj bûye. Ji salên 1970î vir ve li bakurê Awistralyayê baran zêde bûye. Ji sala 1982an vir ve hejmara bahozên tropîkal kêm bûye û ji dawiya salên 1950yan vir ve berfa çiyayî kêm bûye. Asta deryayê li dora Awistralyayê bilind dibe û asîda di okyanusên li derdora Awistralyayê zêde bûye.&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot; caption=&quot;Dîmenên biyoklîmatîk ên Awistralyayê&quot;&gt;
Wêne:Gunbarrel Hwy, Gibson Desert Nature Reserve, Western Australia, Australia.June2017.IMG1228.jpg|Çola Gibsonê
Wêne:Rainforest Regenwald Australia (22865104000).jpg|Parka neteweyî ya Daintree
Wêne:Charlotte Pass 2008.jpg|Alpên Awistralyayê
Wêne:Yellow Waters (8602004999).jpg|Parka neteweyî ya Kakaduyê
Wêne:Mount Ginini - Namadgi National Park - 2.jpg|Parka neteweyî ya Namadgiyê
&lt;/gallery&gt;

=== Pirrengiyabiyo ===
[[Wêne:Koala climbing tree.jpg|thumb|Koala ku ajalekî berbelavê li Awistralyayê ye]]
Awistralya yek ji 17 welatên herî pirreng ên mezin ê cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Evans |pêşnav=Megan C. |paşnav2=Watson |pêşnav2=James E. M. |paşnav3=Fuller |pêşnav3=Richard A. |paşnav4=Venter |pêşnav4=Oscar |paşnav5=Bennett |pêşnav5=Simon C. |paşnav6=Marsack |pêşnav6=Peter R. |paşnav7=Possingham |pêşnav7=Hugh P. |tarîx=2011 |sernav=The Spatial Distribution of Threats to Species in Australia |url=https://academic.oup.com/bioscience/article-lookup/doi/10.1525/bio.2011.61.4.8 |kovar=BioScience |ziman=en |cild=61 |hejmar=4 |rr=281–289 |doi=10.1525/bio.2011.61.4.8 |issn=1525-3244 }}&lt;/ref&gt; Ji ber îzoleya xwe ya erdnîgarî ya dirêj, piraniya biyotaya Awistralyayê bêhempa ye.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Austral ark: the state of wildlife in Australia and New Zealand |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2015 |isbn=978-1-107-03354-2 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Stow |pêşnavê-edîtor=Adam |paşnavê-edîtor2=Maclean |pêşnavê-edîtor2=Norman |paşnavê-edîtor3=Holwell |pêşnavê-edîtor3=Gregory I. }}&lt;/ref&gt; Nêzîkî ji %94ê amfîbîyan, ji %93ê xezende û riwekên kulîlkdar, ji %69ê memikdaran û ji %46ê çûkên welatên endemîk in.&lt;ref name=&quot;:10&quot;/&gt; Awistralya xwedî cûrbecûr ekosîsteman e ku ji wan 89 herêm û 419 jêrherêm di çarçoveya biyoherêmên Awistralyayê de hatine nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/land/nrs/science/ibra/australias-bioregion-framework |sernav=Australia's bioregion framework - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Li gorî daneyên çileya sala 2025an de 168.386 cureyên bi navkirî di lîsteya cureyên neteweyî ya Awisturalyayê de hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://test-web.biodiversity.org.au/nsl/stats |sernav=Statistics - Australian National Species List |malper=test-web.biodiversity.org.au |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2025-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250228050842/https://test-web.biodiversity.org.au/nsl/stats |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Lêbelê hatiye texmînkirin ku ji %70ê cureyên Awistralyayê nehatine keşifkirin û dabeşkirin û dibe ku 600.000 cureyên xwemalî yên Awistralyayê hebin.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://soe.dcceew.gov.au/sites/default/files/2022-07/soe2021-biodiversity.pdf |sernav=Australia state of the environment 2021: biodiversity }}&lt;/ref&gt; Bi gelemperî, zanîna li ser cureyên movikdar û riwekên kulîlkdar ji zanîna li cureyên nemovikdar û kiyarkan çêtir e. Hatiye texmînkirin ku ji %10 kêmtir ji kiyark û kêzikên Awistralyayê nav li wan hatine danîn.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;

Nêzîkî ji %10ê cureyên nebatan ên ku li cîhanê têne zanîn li Awistralyayê hatine dîtin.&lt;ref name=&quot;:9&quot;/&gt; Gelek ji van li gorî avhewaya hişk, barîna guherbar û axa kêm-berhem adapte bûne. Li Awistralyayê nêzîkî ji %10ê cureyên xezalan ên cîhanê yên naskirî hene. Çol û daristanên şivikî erdê ziwa nêzîkî ji %70ê parzemînê vedigirin. Darên wekê akasya, banksiya û okalîpt li piraniya Awistralyayê belav bûne. Gelek nebat pelên wan hişk û temendirêj in û di warê karbonê de dewlemend ew kêm xurdemenî ne û ji bo şewatên daristanan baş adapte ne.&lt;ref name=&quot;Stow2015&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Austral ark: the state of wildlife in Australia and New Zealand |paşnav=Stow |pêşnav=Adam |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2015 |isbn=978-1-107-03354-2 |cih=Cambridge (GB) |paşnav2=Maclean |pêşnav2=Norman |paşnav3=Holwell |pêşnav3=Gregory L. }}&lt;/ref&gt;

Nêzîkî ji sêyan didu yê ji 330 cureyên ajalên bi kîsik ên cîhanê ajalên xwemaliyên Awistralyayê ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/learn/species-identification/ask-an-expert/what-is-a-marsupial/ |sernav=What is a marsupial? |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Memikên plasentayî yên Awistralyayê (bi piranî Perçemk û Mişk) jî hema hema ji %47ê cureyên memikên bejayî yên cîhanê pêk tînin.&lt;ref name=&quot;:10&quot;/&gt; Li Awistralyayê nêzîkî ji %10ê cureyên xezalan ên cîhanê ya naskirî hene.&lt;ref name=&quot;:9&quot;/&gt; Herwiha nêzîkî 320.500 cureyên bêmovik hene ku ji wan kêzik refa herî zêde ne û ji ji %75 zêdetir ji tevahiya cureyên ajalan pêk tînin.&lt;ref name=&quot;:9&quot;/&gt; Li Awistralyayê zêdetirî 15.000 cureyên kiyarkên naskirî hene û dibe ku bi deh hezaran cureyên din jî hebin.&lt;ref name=&quot;:9&quot;/&gt;

Jiyana kovî ya Awistralyayê gelek adapteyî ku li gorî jîngehê dikare xwe abapte bike. Ji ber ku pelên piraniya nebatan ji aliyê xurdemeniyan ve kêm in, li Awistralyayê rêjeyek bilind ji çûk, kêzik û kîsikdarên wekê Kurebeşk heye ku bi hingiv û polenê xwedî dibin. Koala îstîsnayek e ku xwarina pelên okalîptusê xwe xwedî dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/blog/science/world-first-mapping-of-complete-koala-genome-brings-hope-for-the-icons-future/ |sernav=World-first mapping of complete Koala genome brings hope for the icon's future |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;/&gt; Floraya kêmxurî û barîna guherbar a berfê di heman demê de ji bo ajalên ku hewcedariyên wan ên enerjiyê kêmtir in, guncaw e ku di nav wan de mar, gumgumok û kîsikdarên bazdanê ya wekê kanguru û wallaby heye. Lêbelê delîlên pêşketina hevgirtî ya kîsikdarên Awistralyayê û memikdarên plasentayê yên parzemînanên din ên ku di jîngehên wekhev de dijîn hene. Wek mînak pilingên Tazmanyayê (thylacine) ya nemabûyî bi gurê plasentayî, koremişkên kîsikdar bi koremişkên zêrîn ên Afrîkayê û mişkên bazdanê bi goştxwerên bazdanê yên herêmên din ên hişk re dişibiyan hev.&lt;ref name=&quot;Stow2015&quot;/&gt;

Nêzîkî 46 hezar sal berê li Awistralyayê, tevî megafaunaya wê, gelek cureyên movikdaran tune bûn û li ser rola çalakiyên mirovan û guherîna avhewayê di van tunebûnan de nîqaşeke zanistî ya berdewam heye. Kêmbûna rêjeya jidayikbûna piling û cinewirê tazmanî li vê giravê li dora 4.000 heta 5.000 sal berê de bi guhertinên li ser parzemînê re jî lihevhatî ye ku di nav de zêdebûna nifûsa mirovan, anîna dingoyan û bi karanîna zêdetir a agir û teknolojiyên nû û amûrên kevirî yên nû heye.&lt;ref name=&quot;:10&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/learn/animals/mammals/dingo/ |sernav=Dingo |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Di du sedsalên borî de Awistralyayê li gorî parzemînên din zêdetir cureyên xwe yên memikan winda kiriye. Bi tevahî, 100 cureyên Awistralyayê wekê nemabûyî an jî di xwezayê de nemabûyî hatine lîste kirin. Di hezîrana 2021ê de, ji aliyê hikûmetên Awistralyayê ve zêdetirî 1.000 cureyên ajal û nebatan wekê di bin xetereyê de an jî di bin xetereya krîtîk de hatine lîste kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://soe.dcceew.gov.au/sites/default/files/2022-07/soe2021-biodiversity.pdf |sernav=Murphy &amp; van Leeuwen 2021 }}&lt;/ref&gt; Gefên sereke yên li ser cureyên di bin xetereyê de guhertina rûerdê, têkçûna ekosîstemê, cureyên hatine anîn ên wekê pisîka kovî û rovî yê sor û guherîna avhewayê ye.&lt;ref name=&quot;:10&quot;/&gt;

Qanûna parastina jîngehê û parastina cûrbecûrîya biyolojîk a federal a sala 1999an çarçoveya qanûnî ye ku ji bo parastina cureyên di bin gefê de hatiye derxistin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/epbc |sernav=Environment Protection and Biodiversity Conservation Act 1999 (EPBC Act) - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sîstema rezervê ya neteweyî tora deverên parastî yên Awistralyayê ye. Di 30ê hezîrana 2022an de, ew zêdetirî ji %22 ji girseya bejahî ya Awistralyayê vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/land/nrs |sernav=National Reserve System - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Stratejiya Awistralyayê ji bo xwezayê ya salên 2024–2030 plana neteweyî ya biyolojîkî ye ku armanc dike ku windabûna biyolojîkî li Awistralyayê heta sala 2030an berevajî bike û erkên wîlayetê yên di bin peymana Neteweyên Yekbûyî ya li ser cûrbecûrîya biyolojîkî û peymanên din ên navneteweyî de bicîh bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/biodiversity/conservation/publications/australias-strategy-for-nature |sernav=Australia’s Strategy for Nature 2024–2030 - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/biodiversity/international/un-convention-biological-diversity |sernav=UN Convention on Biological Diversity - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
== Rêveberî û siyaset ==
[[Wêne:Canberra (AU), Parliament House -- 2019 -- 1746.jpg|thumb|çep|Parlamentoya Avusturalyayê li Kanberra, ACT (herêma paytexta Awistralyayê)]]
Awistralya monarşiyeke destûrî, demokrasiyeke parlemanî û federasyoneke.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/how-parliament-works/system-of-government/australian-system-of-government |sernav=Australian system of government - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Welat ji federasyonê di sala 1901ê vir ve destûra xwe ya bingehîn a bi piranî neguhertiye û ligel pergaleke siyasî ya lîberal û demokratîk a stabîl parastiye. Ew yek ji kevintirîn federasyonên cîhanê ye ku tê de desthilat di navbera hikûmetên federal û parêzgehan de hatiye dabeş kirin. Sîstema hikûmetê ya Awistralyayê hêmanên ku ji sîstemên siyasî yên Keyaniya Yekbûyî (desthilatdariya yekgirtî, monarşiya destûrî û dîsîplîna partiyê ya bihêz) û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (federalîzm, destûreke nivîskî û du-kameralîzmeke bihêz bi senatoyekê ku dewlet tê de nûnertiya wekhev hene) hatine wergirtin, vedihewîne û di encamê de hîbrîdeke cuda çêbûye.&lt;ref name=&quot;Thompson1980&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=Elaine |tarîx=1980 |sernav=The ‘Washminster’ mutation |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00323268008401755 |kovar=Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=32–40 |doi=10.1080/00323268008401755 |issn=0032-3268 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/your-questions-on-notice |sernav=What is the Washminster system? - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Desthilata hikûmeta federal bi qismî di navbera sê koman ku hatiye dabeşkirin wiha ye:&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/how-parliament-works/system-of-government/separation-of-powers-parliament-executive-and-judiciary |sernav=Separation of powers: Parliament, Executive and Judiciary - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
* Zagonsazî: Parlamentoya du odeyan e ku ji monarş, senato û ji meclîsa nûneran pêk tê.
* Desteya birêveberinê: Hikûmeta Awistralyayê, bi serokatiya serokwezîr (serokê partî an koalîsyona ku di meclîsa nûneran de piraniya dengan digire), kabîneya wan a bijartî û wezîrên din; bi fermî ji aliyê parêzgarê giştî ve têne erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/australia/ |sernav=Australia - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-16 |roja-arşîvê=2021-01-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210109090604/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/australia/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* Dadwerî: Dadgeha bilind û dadgehên din ên federal e.

Piştî hilbijartina di 3ê gulana 2025an serokwezîr [[Anthony Albanese]] ji [[Partiya Karker]] a Awistralyayê hatiye hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-05-03 |sernav=Labor defies early polls to claim win as count continues |url=https://www.abc.net.au/news/2025-05-03/federal-election-anthony-albanese-wins/105247712 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Charles III wekê qiralê Awistralyayê hikum dike û li Awistralyayê ji aliyê parêzgarê giştî ve li ser asta federal û ji aliyê parêzgarên li ser asta eyaletan ve nûnertiya wî tê kirin ku li gorî beşa 63 ya destûra bingehîn û peymanê li gorî şîreta wezîrên xwe tevdigerin.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.gg.gov.au/governorgeneral/category.php?id=2 |sernav=Governor General of Australia ~ Governor-General's Role |malper=www.gg.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |paşnav=Governor General of Australia }}&lt;/ref&gt; Bi vî awayî di pratîkê de parêzgarê giştî wekê kesayetek qanûnî ji bo kiryarên serokwezîr û kabîneyê tevdigere. Di hinek rewşan de, parêzgarê giştî dikare hêzên cîgir bikar bîne: hêzên ku di nebûna şîreta wezîran de an jî berevajî wê têne bikar anîn. Dema ku ev hêz dikarin werin bikar anîn, ew bi peymanekê ve tê rêvebirin û çarçoveya wan a rast ne diyar e. Bikaranîna herî berbiçav a van hêzan, ji kar dûrxistina hikûmeta Whitlam di krîza destûrî ya 1975an de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aph.gov.au/library/pubs/rn/1997-98/98rn25.htm |sernav=The Reserve Powers of the Governor-General (Research Note 25 1997-98) |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |roja-arşîvê=2010-07-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100726170040/http://www.aph.gov.au/library/pubs/rn/1997-98/98rn25.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Li senatoyê (meclisa jorîn) 76 senator hene ku her yek ji eyaletan diwanzdeh senator û her yek ji herêmên sereke (herêma paytexta Awistralyayê û herêma bakur) du senator hene.&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/news/elections/ |sernav=Elections |malper=www.abc.net.au |tarîx=2026-02-15 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; 150 endamên meclîsa nûneran (meclîsa jêrîn) hene ku ji herêmên hilbijartinê yên yek-endamî, ku bi gelemperî wekê &quot;hilbijêr&quot; an &quot;kursî&quot; têne zanîn, têne hilbijartin ku li gorî nifûsê li eyaletan têne dabeş kirin û her yek ji eyaletan herî kêm pênc kursî garantî dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Parliamentary_departments/Parliamentary_Library/Research |sernav=Research |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House |pêşnav=Canberra }}&lt;/ref&gt; Heyama herî zêde yê meclisa jêrîn sê sal e lê ev ne diyar e û hikûmet bi gelemperî di 6 mehên beriya dema herî zêde de ji bo hilbijartinê meclisê hinek zû belav dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aph.gov.au/Parliamentary_Business/Committees/Joint/Completed_Inquiries/em/elect04/chapter7 |sernav=Chapter 7 Parliamentary terms |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House |pêşnav=Canberra }}&lt;/ref&gt; Hilbijartinên her du meclîsan bi gelemperî di heman demê de têne lidarxistin, senatorên ku heyamên wan şeşsalî ne, ji xeynî ji herêman ku heyamên wan ne sekan in lê bi çerxa hilbijartinê ya meclîsa jêrîn ve girêdayî ne, li hev dicivin. Bi vî awayî, ji 76 kursiyên li senatoyê tenê 40 kursî heya ku çerx bi hilweşandineke ducarî neyê qutkirin, ji bo her hilbijartinê têne veqetandin.&lt;ref name=&quot;:16&quot;/&gt;

Sîstema hilbijartinê ya Awistralyayê ji bo meclîsa nûneran û hemî hilbijartinên meclîsa jêrîn a eyalet û herêman (ji xeynî Tazmanya û ACT ku sîstema Hare-Clark bikar tînin) dengdana tercîhî bikar tîne. Senato û piraniya meclîsên jorîn ên dewletan sîstema rêjeyî bi kar tînin ku dengdana tercîhî bi nûnertiya rêjeyî ji bo her dewletekê re dike yek. Dengdan ji bo hemî welatiyên ji 18 salî û mezintir li her herêmekê mecbûrî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://aec.gov.au/FAQs/Enrolment.htm#compulsory |sernav=Enrolment – frequently asked questions |malper=Australian Electoral Commission |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Australian Electoral Commission; address=10 Mort Street |pêşnav=Canberra ACT 2600; contact=13 23 26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=From secret ballot to democracy sausage: how Australia got compulsory voting |paşnav=Brett |pêşnav=Judith |weşanger=Text Publishing |tarîx=2019 |isbn=978-1-925603-84-2 |cih=Melbourne, Australia }}&lt;/ref&gt; Partiya ku piraniya dengan di meclîsa nûneran de bi dest xistiye hikûmetê ava dike û serokê vê partiyê jî dibe serokwezîrê welat. Parêzgerê giştî serokwezîr tayîn dike û dikare kesekî ku baweriya parlemanê winda kiriye an jî neqanûnî tevdigere ji kar dûr bixe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.gg.gov.au/content.php/page/id/3/title/governor-generals-role |sernav=Governor-General of Australia :: Governor-General's Role |malper=www.gg.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Governor-General of }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku Awistralya demokrasiyeke parlemanî ya Westminsterê ye ku xwedî odeyekê jorîn a bihêz û hilbijartî ye, carinan sîstema wê wekê &quot;mutasyona Washminster&quot; an nîv-parlemanî tê binavkirin.&lt;ref name=&quot;Thompson1980&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ganghof |pêşnav=Steffen |tarîx=2018 |sernav=A new political system model: Semi‐parliamentary government |url=https://www.cambridge.org/core/journals/european-journal-of-political-research/article/new-political-system-model-semiparliamentary-government/D9EFDEED7D0BC00BC835A2BAF1677962 |kovar=European Journal of Political Research |ziman=en |cild=57 |hejmar=2 |rr=261–281 |doi=10.1111/1475-6765.12224 |issn=0304-4130 }}&lt;/ref&gt;

Du komên siyasî yên sereke hene ku bi gelemperî hikûmetek federal ava kirine ku Partiya Karker a Awistralyayê û koalîsyonek heye ku ji komek partiyên wekê Partiya Lîberal û [[Partiya Neteweyî ya Awistralyayê|Partiya Neteweyî]] ku hevkarekê biçûk ê [[Partiya Lîberal a Awistralyayê|Partiya Lîberal]] e.&lt;ref name=&quot;:16&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:16&quot;/&gt; Di asta hikûmeta eyaletan de têkiliya di navbera Partiya Neteweyî û Partiya Lîberal de ji hev cuda ye ku partî li [[Queensland]] û [[Herêma Bakur a Awistralyayê|Herêma Bakur]] bûne yek (lêbelê parlamenterên federal di odeya partiya Lîberal an Neteweyî de rûdinin) ku li New South Wales, [[Vîktorya]] û [[Awistralyaya Rojava]] di koalîsyonê de ne û li [[Awistralyaya Başûr]] û [[Tanzanya|Tazmanya]] bi lîberalan re di nav dijberiyê de ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Green |pêşnav=ABC elections analyst Antony |tarîx=2008-07-30 |sernav=The Liberal-National Party - a new model party? |url=https://www.abc.net.au/news/2008-07-30/the-liberal-national-party---a-new-model-party/457812 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Di çanda siyasî ya Awistralyayê de, [[Partiya Karker a Awistralyayê|Partiya Karker]] wekê çep a navendî û koalîsyon jî wekî rast a navendî hatiye hesibandin. Endamên serbixwe û çend partiyên biçûk ên di parlamentoya Awistralyayê de, bi piranî li meclîsên jorîn nûnertî bi dest xistine. [[Partiya Keskan a Awistralyayê]] ji sala 2004an vir ve hem ji aliyê dengan û hem jî ji aliyê endametiyê ve sêyem partiya herî mezin ê Awistralyayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/politics/federal/old-greens-wounds-reopen-as-members-vote-on-directly-electing-leader-20200422-p54m5r.html |sernav=Old Greens wounds reopen as members vote on directly electing leader |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2020-04-22 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Harris |pêşnav=Rob }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian Greens: from activism to Australia's third party |url=https://archive.org/details/australiangreens0000jack |paşnav=Jackson |pêşnav=Stewart |weşanger=Melbourne Univ. Press |tarîx=2016 |isbn=978-0-522-86794-7 |cih=Carlton }}&lt;/ref&gt;
=== Eyaletên îdarî ===
[[Wêne:Australia states and territories labelled.svg|thumb|Eyaletên îdarî yên Awistralyayê]]
Awistralya ji şeş eyalet rêveberiyên wekê [[Wêlsa Başûr a Nû]] (NSW), [[Vîktorya]] (Vic), [[Queensland]] (Qld), [[Awistralyaya Rojava]] (WA), [[Awistralyaya Başûr]] (SA) û [[Tanzanya|Tazmanya]] (Tas) û ji du herêmên xweseriyên serekeyên [[Herêma Paytext a Awistralyayê]] (ACT) û [[Herêma Bakur a Awistralyayê|Herêma Bakur]] (NT) pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/your-questions-on-notice |sernav=Your questions on notice - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Ji xeynî çend deverên ku destûr desthilatên taybet dide hevbendiya dewletan Commonwealth (asta federal a hikûmetê), dewlet xwedê desthilata giştî ne ku qanûnan çêbikin.&lt;ref name=&quot;Pyke2020&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Government powers under a Federal Constitution: constitutional law in Australia |paşnav=Pyke |pêşnav=John |weşanger=Lawbook Co |tarîx=2020 |isbn=978-0-455-24415-0 |çap= |cih=Pyrmont, NSW }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/how-parliament-works/three-levels-of-government/three-levels-of-government-governing-australia |sernav=Three levels of government: governing Australia - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Dewleteke hevbeş tenê dikare qanûnan li ser mijarên ku di destûrê de hatine rêzkirin derxîne lê qanûnên wê heta radeya her nakokiyekê li ser yên dewletan serdest in.&lt;ref name=&quot;Pyke2020&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www5.austlii.edu.au/au/legis/cth/consol_act/coaca430/s109.html |sernav=COMMONWEALTH OF AUSTRALIA CONSTITUTION ACT - SECT 109 Inconsistency of laws. |malper=www.austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |roja-arşîvê=2024-07-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240723064908/http://www5.austlii.edu.au/au/legis/cth/consol_act/coaca430/s109.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Ji Federasyonê vir ve, hêza Hevbendiya dewletan li gorî dewletan ji ber şîrovekirina berfirehtir a ku ji hêzên Hevbendiya Dewletan ên navnîşkirî re tê dayîn û ji ber girêdayîbûna giran a darayî ya dewletan bi alîkariyên Hevbendiya Dewletan re, bi girîngî zêde bûye.&lt;ref name=&quot;Pyke2020&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Australian constitutional law: concepts and cases |paşnav=Beck |pêşnav=Luke |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2020 |isbn=978-1-108-70103-7 |cih=Port Melbourne, VIC }}&lt;/ref&gt;

Her eyalet û xaka sereke ya sereke xwedî parlementoya xwe ye yek-meclîsî ne ku di nav de Herêma Bakur, Herêma Paytext a Awistralyayê (ACT) û Queensland heye û eyaletên din jî eyaletên du-meclîsî ne. Meclisên jêrîn wekê meclîsa qanûndanînê têne zanîn (meclisên li Avusturalya Başûr û Tazmanyayê) û meclisên jorîn jî wekê konseya qanûndanînê têne zanîn. Serokê hikûmetê li her eyaletekê serokwezîr û li her herêmê serokwezîr e. Li her eyaletekê parêzgarekî nûnertiya qiral dike. Li asta hevbendiyê, nûnerê qiral parêzgerê giştî ye.&lt;ref name=&quot;:15&quot;/&gt;

Hikûmeta Hevbendiyê rasterast Herêma Kendava Jervis a navxweyî û herêmên derveyî birêve dibe ku di nav de Giravên Ashmore û Cartier, Giravên Deryaya Koralê, Girava Heardê û Giravên McDonaldê, herêmên Okyanûsa Hindî (Girava Noelê&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://ag.gov.au/www/agd/agd.nsf/Page/Territories_of_AustraliaNorfolk_IslandAdministrator_of_Norfolk_Island |sernav=Administrator of Norfolk Island |malper=ag.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Tan |pêşnav=Monica |paşnav2=Press |pêşnav2=Australian Associated |tarîx=2015-05-12 |sernav=Norfolk Island loses its parliament as Canberra takes control |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2015/may/12/norfolk-island-loses-its-parliament-as-canberra-takes-control |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; û Giravên Kokosê (Keeling)), Girava Norfolkê û Herêma Antarktîk a Awistralyayê hene.&lt;ref name=&quot;:14&quot;/&gt; Girava Macquarie ya dûr û Girava Lord Howe bi rêzê ve beşên eyaletên Tazmanya û New South Wales in.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-09-13 |sernav=Macquarie Island research station to close in 2017 |url=https://www.abc.net.au/news/2016-09-13/macquarie-island-research-station-to-be-closed-in-2017/7839640 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/traveller/inspiration/a-tale-of-two-islands-lord-howe-v-norfolk-20171107-gzg8tz.html |sernav=Which island should you visit - Lord Howe or Norfolk? A guide to both |malper=Traveller |tarîx=2017-11-08 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Southerden |pêşnav=Louise }}&lt;/ref&gt;
==== Agahiyên di derbarê herêm û eyaletên îdarî de ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Rêz
!Nav
!Cureyê yekîneya îdarî
!Paytext
!Nifûs (2021) 
!Rûber
(km²)
|-
|1
| align=&quot;left&quot; |[[Herêma Paytexta Awistralyayê]]
|Herêm
| align=&quot;left&quot; |Kanberra
| align=&quot;right&quot; |454.499
| align=&quot;right&quot; |2.358
|-
|2
| align=&quot;left&quot; |[[Vîktorya, eyalet|Vîktorya]]
|Eyalet 
| align=&quot;left&quot; |Melbourne
| align=&quot;right&quot; |6.503.491
| align=&quot;right&quot; |227.444
|-
|3
| align=&quot;left&quot; |[[Awistralyaya Rojava]]
|Eyalet
| align=&quot;left&quot; |Perth
| align=&quot;right&quot; |2.660.026
| align=&quot;right&quot; |2.527.013
|-
|4
| align=&quot;left&quot; |[[Queensland]]
|Eyalet
| align=&quot;left&quot; |Brisbane
| align=&quot;right&quot; |5.156.138
| align=&quot;right&quot; |1.729.742
|-
|5
| align=&quot;left&quot; |[[Wêlsa Başûr a Nû]]
|Eyalet
| align=&quot;left&quot; |Sîdney
| align=&quot;right&quot; |8.072.163
| align=&quot;right&quot; |801.150
|-
|6
| align=&quot;left&quot; |[[Herêma Bakur, Awistralya|Herêma Bakur]]
|Herêm
| align=&quot;left&quot; |Darwîn
| align=&quot;right&quot; |232.605
| align=&quot;right&quot; |1.347.791
|-
|7
| align=&quot;left&quot; |[[Tasmanya]]
|Eyalet
| align=&quot;left&quot; |Hobart
| align=&quot;right&quot; |557.571
| align=&quot;right&quot; |68.401
|-
|8
| align=&quot;left&quot; |[[Awistralyaya Başûr]]
|Eyalet
| align=&quot;left&quot; |Adelaide
| align=&quot;right&quot; |1.781.516
| align=&quot;right&quot; |984.321
|-
! colspan=&quot;4&quot; |Hemî
!'''25.422.788'''
!'''7.688.220'''
|}

=== Têkiliyên derve ===
[[Wêne:Diplomatic missions of Australia.png|thumb|çep|Nexşeya mîsyon a dîplomatîk ên Awistralyayê]]
[[Wêne:P20220524AS-1533 (52245766080).jpg|thumb|çep|Di sala 2022an de serokwezîrê Awistralyayê Anthony Albanese bi Serokê Amerîkayê Joe Biden re]]
Awistralya xwedî hêzek navîn e ku têkiliyên yên derve sê stûnên bingehîn ên du-alî hene ku di nav de pabendbûna bi hevpeymaniya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, têkiliya bi hind û pasîfîkê re û piştgiriya ji bo sazî, rêgez û hevkariya navneteweyî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://eastasiaforum.org/2022/07/31/a-new-australian-foreign-policy-agenda-under-albanese/ |sernav=A new Australian foreign policy agenda under Albanese {{!}} East Asia Forum |tarîx=2022-07-31 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Gyngell |pêşnav=Allan }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Firth2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Australia in international politics: an introduction to Australian foreign policy |paşnav=Firth |pêşnav=Stewart |weşanger=Allen &amp; Unwin |tarîx=2011 |isbn=978-1-74237-263-1 |çap=3 |cih=Crows Nest, N.S.W }}&lt;/ref&gt; Bi rêya peymana ANZUS û statuya welat wekê hevalbendek sereke yê li derveyê NATOyê ye ku Awistralya têkiliyek nêzîk bi Dewletên Yekbûyî re diparêze ku têkiliyên bihêz ên parastin, ewlehî û bazirganiyê vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/major-non-nato-ally-status/ |sernav=Major Non-NATO Ally Status |malper=United States Department of State |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li Hindistan û Pasîfîkê, welat hewl dide ku bi rêya herikîna vekirî ya bazirganî û sermayeyê têkiliyên xwe yên bazirganî zêde bike, di heman demê de bi piştgiriya rêziknameya heyî ya li ser bingeha qaîdeyan, bilindbûna hêza Çînê kontrol bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dfat.gov.au/sites/default/files/2017-foreign-policy-white-paper.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}&lt;/ref&gt; Li herêmê, welat endamê foruma giravên pasîfîkê, civaka pasîfîkê, mekanîzmaya ASEAN+6 û lûtkeya Asyaya Rojhilat e. Di asta navneteweyî de, welat endamê Neteweyên Yekbûyî, (ku ew yek ji endamên damezrîner ên yekbûyî bû), Hevbendiya Neteweyan, OECD û G20 e. Ev yek pabendbûna bi gelemperî ya bihêz a welêt ji bo piralîzmiyê nîşan dide.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/multilateralism-matters-again |sernav=Multilateralism matters again {{!}} Lowy Institute |malper=www.lowyinstitute.org |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbr.org/publication/australia-and-the-quad-a-watering-can-or-a-hammer/ |sernav=Australia and the Quad: A Watering Can or a Hammer? {{!}} The National Bureau of Asian Research (NBR) |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Awistralya endamê çend komên parastin, îstîxbarat û ewlehiyê ye ku di nav wan de hevpeymaniya îstîxbaratê ya Pênc Çavan bi Dewletên Yekbûyî, Keyaniya Yekbûyî, Kanada û Zelanda Nû re; hevpeymaniya ANZUS bi Dewletên Yekbûyî û Zelanda Nû re; peymana ewlehiyê ya AUKUS bi Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî re; Diyaloga Ewlehiyê ya Çaralî bi Dewletên Yekbûyî, Hindistan û Japon re; Rêkevtinên Parastinê yên Pênc Hêzan bi Zelanda Nû, Keyaniya Yekbûyî, Malezya û Sîngapûrê re û peymana parastin û endamê ewlehiyê ya Gihîştina Dualî bi Japonê re ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cfr.org/articles/australias-growing-defense-and-security-role-indo-pacific |sernav=Australia’s Growing Defense and Security Role in the Indo-Pacific {{!}} Council on Foreign Relations |malper=www.cfr.org |tarîx=2024-08-01 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Japan, Australia sign defence pact for closer cooperation |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/japan-australia-sign-defence-cooperation-pact-2022-01-06/ |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=Reuters |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nlb.gov.sg/main/article-detail?cmsuuid=39e900b6-73cb-4a4e-a3fb-19c44fe3fff6 |sernav=&quot;The Five Power Defence Arrangement comes into force&quot; |malper=www.nlb.gov.sg |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}&lt;/ref&gt;

Awistralyayê doza lîberalîzekirina bazirganiya navneteweyî şopandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Australia and the global trade system: from Havana to Seattle |url=https://archive.org/details/australiaglobalt0000capl |paşnav=Capling |pêşnav=Ann |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-78054-4 |cih=Cambridge ; New York }}&lt;/ref&gt; Welat pêşengiya damezrandina Koma Cairnsê û Hevkariya Aborî ya Asya-Pasîfîkê kiriye&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gallagher |pêşnav=Peter W. |tarîx=1988 |sernav=Setting the agenda for trade negotiations: Australia and the Cairns group |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/10357718808444955 |kovar=Australian Outlook |ziman=en |cild=42 |hejmar=1 |rr=3–8 |doi=10.1080/10357718808444955 |issn=0004-9913 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.apec2007.org/aa.htm |sernav=APEC Australia 2007 |malper=www.apec2007.org |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Taskforce |pêşnav=APEC 2007 |roja-arşîvê=2021-04-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210421170701/http://www.apec2007.org/aa.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; û endamê Rêxistina [[Hevkariya Aborî û Geşepêdanê]] (OECD) û endamê [[Rêxistina Bazirganiyê ya Cîhanê]] (WTO) ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/about.html |sernav=About |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/australia_e.htm |sernav=WTO {{!}} Australia - Member information |malper=www.wto.org |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}&lt;/ref&gt; Di destpêka salên 2000î de, Awistralyayê bi [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Çîn]], [[Japon]], [[Komara Korêyê|Koreya Başûr]], [[Îndonezya|Endonezya]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û bi [[Zelendaya Nû]] re peymanên bazirganiya azad ên piralî yên Peymana Berfireh û Pêşverû ya Hevpariya Trans-Pasîfîk û Hevpariya Aborî ya Berfireh a Herêmî şanenav kiriye û her wiha peymanên bazirganiya azad ên dualî jî bi Dewletên Yekbûyî, Çîn, Japon, Koreya Başûr, Endonezya, Keyaniya Yekbûyî û Nû Zelandayê re şanenav kiriye û peymana herî dawî di sala 2023an de bi Keyaniya Yekbûyî re hatiye şanenav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dfat.gov.au/trade/agreements/trade-agreements |sernav=Australia's free trade agreements (FTAs) |malper=Australian Government Department of Foreign Affairs and Trade |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Awistralya têkiliyeke kûr bi Nû Zelanda ya cîran re diparêze ku digel tevgera azad a welatiyan di navbera her du welatan de di bin peymana rêwîtiya Trans-Tazman de û bazirganiya azad di bin peymana têkiliyên aborî yên nêzîk de, têkiliyên xwe berdewam dike.&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://poll.lowyinstitute.org/files/lowyinsitutepoll-2021.pdf |sernav=&quot;2021 Lowy Institute Poll&quot; |roja-gihiştinê=2026-02-16 |roja-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319051732/https://poll.lowyinstitute.org/files/lowyinsitutepoll-2021.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Welatên ku di sala 2021ê de ji aliyê xelkê Avusturalyayê ve herî baş hatine dîtin ev in: Nû Zelanda, Keyaniya Yekbûyî, Japon, Almanya, Taywan, Tayland, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Koreya Başûr e.&lt;ref name=&quot;:18&quot;/&gt; Her wiha bernameyeke alîkariya navneteweyî berdewam dike ku bi vê bernameyê nêzîkî 75 welat alîkarî werdigirin. Awistralya di Endeksa Pabendbûna Geşepêdanê ya sala 2021ê ya Navenda Geşepêdana Cîhanî de di rêza çarem de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mitchell |pêşnav=Ian |paşnav2=Robinson |pêşnav2=Lee |paşnav3=Cichocka |pêşnav3=Beata |paşnav4=Ritchie |pêşnav4=Euan |tarîx=2021-09-13 |sernav=The Commitment to Development Index 2021 |url=https://www.cgdev.org/publication/commitment-development-index-2021 |kovar=cgdev.org |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Desthilatdariya li ser siyaseta derve di destê serokwezîr û komîteya ewlehiya neteweyî de ye û biryarên girîng ên wekê tevlîbûna Şerê Iraqê ya 2003an bêyî erêkirina pêşdem a kabîneyê hatiye girtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/cabinet-papers-2003-howard-government-sends-australia-into-the-iraq-war-217812 |sernav=Cabinet papers 2003: Howard government sends Australia into the Iraq war |malper=The Conversation |tarîx=2023-12-31 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-US |paşnav=Lee |pêşnav=David }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Firth2011&quot;/&gt; Bi heman awayî, parlamento di siyaseta derve de roleke fermî nalîze û desthilata ragihandina şer tenê di destê hikûmeta cîbicîkar de ye. Wezareta karûbarên derve û bazirganiyê di biryarên siyaseta welat de, piştgiriyê dide hikûmeta cîbicîkar.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.apsc.gov.au/capability-review-department-foreign-affairs-and-trade |sernav=Capability review: Department of Foreign Affairs and Trade&quot; }}&lt;/ref&gt;
=== Hêz ===
[[Wêne:HMAS Arunta and Canberra sailing in formation with other warships.jpg|thumb|çep|HMAS Canberra (L02), keştiyeke helîkopterê ya modela Canberra û HMAS Arunta, firkateyek ji modela Anzacê ku awayeke bi rêk û pêk pêşve diçin.]]
Du saziyên sereke yên ku di rêveberiya hêzên çekdar ên Awistralyayê de ne. Ev sazî Hêza Parastina Awistralyayê (ADF) û Wezareta Parastinê ne ku bi hev re wekê &quot;Parastin&quot; têne zanîn. Hêza Parastina Awistralyayê baskê leşkerî ye ku ji aliyê serokê hêza parastinê ve tê rêvebirin û ji sê şaxên wekê Hêzên Deryayî yên Qraliyeta Awistralyayê, Artêşa Awistralyayê û Hêzên Hewayî yên Qraliyeta Awistralyayê hene. Di sala 2021ê de 84.865 personelên artêşê ya xizmetê hebûn ku di nav wan de 60.286 şervanên birêkûpêk û 24.581 şervanên cigîr hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/articles/australian-defence-force-service |sernav=Australian Defence Force service {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-10-13 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Wezareta Parastinê baskê sivîl e û ji aliyê wezîrê parastinê ve tê rêvebirin. Ev her du rêber bi hev re Parastinê wekê dualîstiyekê birêve dibin ku xwedî berpirsiyariyên hevpar û hevbeş in.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Defence Act |tarîx=1903 |url=https://www.austlii.edu.au/cgi-bin/viewdoc/au/legis/cth/consol_act/da190356/s9.html |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}&lt;/ref&gt; Rola sereke ya fermandariya giştî ji aliyê parêzgarê giştî ve tê girtin; Lêbelê fermandariya rastîn di destê serokê Hêzên Parastinê de ye. Şaxa cîbicîkar a hikûmeta ''Commonwealth'' (yekitîya civaka îngilîzî) bi rêya wezîrê parastinê ku bi biryarên kabîneyê û komîteya ewlekariya neteweyî ve girêdayî ye, kontrola giştî ya artêşê di destê xwe de digire. Ajansên îstîxbaratê ya sereke yên Awistralyayê ev in ku di nav de Servîsa Îstîxbarata Veşartî ya Awistralyayê (îstîxbarata biyanî), Rêveberiya Sînyalan a Awistralyayê (îstîxbarata sînyalan) û Rêxistina Îstîxbarata Ewlehiyê ya Awistralyayê (ewlehiya navxweyî) hene.

Di sala 2022an de lêçûnên parastinê ji %1.9ê GDP ya welat bû ku ev jî 13em sermiyana parastinê ya herî mezin a cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2023-04/2304_fs_milex_2022.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.sipri.org |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}&lt;/ref&gt; Di sala 2024an de, Hêza Parastina Awistralyayê li Rojhilata Navîn û Hindistan-Pasîfîkê beşdarê operasyonên çalak bûne (tevî dabînkirina ewlehî û alîkariyê); beşdarê hêzên Neteweyên Yekbûyî bûye ku di têkiliyên Sûdana Başûr, parastina aştiyê ya Sûriye-Îsraîlê û Koreya Bakur de û di navxweyî de alîkarîya ji bo karesatên xwezayî û alîkarîya pêşîgirtina derbasbûna penaberan ji bo welat kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.defence.gov.au/defence-activities/operations |sernav=Operations |malper=Defence |tarîx=2025-07-24 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=scheme=AGLSTERMS.AglsAgent; corporateName=Commonwealth of Australia, Department of Defence; address=Russell Offices, Russell, ACT, 2600; contact=1300 333 362 }}&lt;/ref&gt;

=== Mafê mirovan ===
Li Awistralyayê bi gelemperî ji bo mafên sivîl û siyasî parastinên bi hêz hene û welat rêzek berfireh ji peymanên mafên navneteweyî şanenav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Australia: Events of 2023 |paşnav=Human Rights Watch |tarîx=2024-01-11 |ziman=en |url=https://www.hrw.org/world-report/2024/country-chapters/australia }}&lt;/ref&gt; Li Awistralyayê qanûnên girîng ên ku mafên mirovan diparêzin ev in: Destûra Bingehîn, Qanûna Cûdakariya Nijadî ya 1975an, Qanûna Cûdakariya Zayendî ya 1984an, Qanûna Cûdakariya Astengdaran a 1992an, û Qanûna Cûdakariya Temenî ya 2004an.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://humanrights.gov.au/resource-hub/by-resource-type/guides/rights-and-freedoms/legislation |sernav=Legislation {{!}} Australian Human Rights Commission |malper=humanrights.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}&lt;/ref&gt; Berevajî demokrasiyên din ên rojavayî yên berawirdî, Awistralya di destûr an jî di bin qanûnê de yekane destûra mafên federal tune ye; Lêbelê ACT, Vîktorya û Queensland xwedî mafên eyaletî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://humanrights.gov.au/sites/default/files/free_equal_hra_2022_-_2_pager_rgb_0.pdf |sernav=&quot;A Human Rights Act for Australia&quot; }}&lt;/ref&gt;

Rêxistinên navneteweyî yên wekê [[Çavdêriya Mafên Mirovan (rêxistin)|Çavdêriya Mafên Mirovan]] û [[Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî]] fikarên xwe di warên wekê siyaseta penaxwazan, mirinên xwemaliyên ya di binçavan de, nebûna parastina mafên bingehîn û qanûnên ku xwepêşandanan bi sinor dikin de anîne ziman.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/news/2024/01/11/australia-setbacks-inaction-key-rights-issues |sernav=Australia: Setbacks, Inaction on Key Rights Issues {{!}} Human Rights Watch |tarîx=2024-01-11 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
== Aborî ==
[[Wêne:Sydney central business district skyline, August 2021.jpg|thumb|Dîmenek ji navçeya karsaziyê ya navendî ya Sîdneyê ku navenda darayî ya Awistralyayê ye.]]
Aboriya bazara tevlihev a Awistralyayê gelek pêşketî ye û di warî çavkaniyên xwezayî de dewlemend e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Russell |pêşnav=Clyde |sernav=Column: Resource-rich Australia shows vagaries of any commodity supercycle |url=https://www.reuters.com/article/uk-column-russell-commodities-australia-idUKKBN2BM0WC |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê navînî ve, çardehem aboriya herî mezin ê cîhanê ye û ji aliyê parîteya hêza kirînê ve (PPP) jî 18em aboriya herî mezin ê cîhanê ye. Ji sala 2021ê vir ve Awistralya piştî Lûksembûrgê xwediyê duyem rêjeya herî bilind a dewlemendiya serê kesane ye û sêzdehem herî bilind a sermayeyên darayî yên serê kesî û her wiha yek ji dahatên serê kesî yên herî bilind ên cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ubs.com/us/en.html |sernav=Our financial services in the United States of America |malper=United States of America |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2024/october/weo-report |sernav=Report for Selected Countries and Subjects |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hêza kar a welat nêzîkî 13,5 milyon kes e û li gorî daneyên hezîrana sala 2022an rêjeya bêkariyê ji %3,5 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/labour/employment-and-unemployment/labour-force-australia/latest-release |sernav=Labour Force, Australia, December 2025 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2026-01-22 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li gorî Konseya Xizmeta Civakî ya Awistralyayê, rêjeya hejariyê li Awistralyayê ji ji %13,6ê nifûsê derbas dibe ku zêdetirî 3,2 milyon kes digire nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.acoss.org.au/media_release/report-shows-three-million-people-in-poverty-in-australia-and-why-we-must-act-to-support-each-other/ |sernav=Report shows three million people in poverty in Australia and why we must act to support each other |malper=ACOSS |tarîx=2020-02-21 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Her wiha hatiye texmîn kirin ku 774.000 (%17,7) zarokên di bin temenê 15 salî de di bin xizaniyê de dijîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://povertyandinequality.acoss.org.au/poverty/ |sernav=Poverty – Poverty and Inequality |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Dolarê Awistralyayê diravê neteweyî ye ku ji aliyê sê dewletên giravî yên li Pasîfîkê ve jî tê bikar anîn ku di nav de Kîrîbatî, Nauru û Tuvalu hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.adb.org/sites/default/files/publication/30205/ado2013-small-island-economies.pdf |sernav=&quot;Small island economies&quot; }}&lt;/ref&gt;

Deynê hikûmeta Awistralyayê ku di hezîrana sala 2022an de bi qasî 963 milyar dolar bû ku ji %45,1ê GDPya giştî ya welat derbas bûye û heştem deynê herî zêde yê cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Parliamentary_departments/Parliamentary_Library/Research |sernav=Research |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House |pêşnav=Canberra }}&lt;/ref&gt; Awistralya di sala 2020an de, piştî Swîsreyê, xwediyê duyem asta herî bilind a deynê malbatan a li cîhanê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/datamapper/HH_LS@GDD/AUS/CHE |sernav=&quot;Household debt, loans and debt securities&quot; |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Bihayên xanîyan di nav bihayên herî bilind de li cîhanê ne, nemaze li deverên mezin ên bajarî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/economy/2022/4/6/australians-home-ownership-dream-turns-soar-as-prices-soar |sernav=‘Ridiculous prices’: Australians’ home ownership dreams turn sour |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Neubauer |pêşnav=Ian }}&lt;/ref&gt; Sektora xizmetguzariya mezin bi qasî ji %71,2ê GDPya giştî pêk tîne ku piştre sektora pîşesaziyê (%25,3) tê ku di heman demê de sektora çandiniyê jî ji %3.6ê GDPya giştî pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/stories/story/spotlighting-the-world-factbook-as-we-bid-a-fond-farewell/ |sernav=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Awistralya 21em mezintirîn hinardekar û 24em mezintirîn derhanîn a li cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(43dxg0yufph5ob3ci3kgpg55))/Country_SelProductCountry.aspx?nvpm=1%7C036%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C%7C2%7C1%7C1%7C1&amp;AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=Trade Map - List of importing markets for the product exported by Australia in 2024 |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(lan5g145vidpni55hqqgzs45))/Country_SelProductCountry.aspx?nvpm=1%7C036%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C1%7C%7C2%7C1%7C1%7C1&amp;AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=Trade Map - List of supplying markets for the product imported by Australia in 2024 |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Çîn şirîkê bazirganî yê herî mezin ê Awistralyayê ye ku bi qasî ji %40ê hinardekirina welêt û %17.6ê derhanîn a welat pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2020/12/29/trade-war-with-china-australias-economy-after-covid-19-pandemic.html |sernav=Australia’s growth may ‘never return’ to its pre-virus path after trade trouble with China, says economist |malper=CNBC |tarîx=2020-12-29 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Tan |pêşnav=Weizhen }}&lt;/ref&gt; Bazarên din ên sereke yên hinardekirina Awistralyayê Japon, Dewletên Yekbûyî û Koreya Başûr in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Paine |pêşnav=Joshua |tarîx=2020 |sernav=Submission to Australian Government Department of Foreign Affairs and Trade Review of Australia’s Bilateral Investment Treaties |url=https://doi.org/10.2139/ssrn.3711675 |kovar=SSRN Electronic Journal |doi=10.2139/ssrn.3711675 |issn=1556-5068 }}&lt;/ref&gt;

Awistralya xwedî astên bilind ên pêşbazî û azadiya aborî ye û di Endeksa Pêşveçûna Mirovan a sala 2022an de di rêza dehem de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |tarîx=2022-09-08 |sernav=Human Development Report 2021-22 |url=https://hdr.undp.org/content/human-development-report-2021-22 |kovar=undp.org |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ji sala 2022an pê ve, di Endeksa Azadiya Aborî de di rêza diwanzdehê de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.heritage.org/index/ranking |sernav=Country Rankings: World &amp; Global Economy Rankings on Economic Freedom |malper=www.heritage.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di sala 2019an de 9,5 milyon geştiyarên navneteweyî serlêdana Awistralyayê kiriye û di sala 2019an de ji bo geştiyariya hundirîn di nav welatên Asya-Pasîfîkê de di rêza sêzdehan de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://statistics.jnto.go.jp/en/graph/ |sernav=Data list {{!}} 日本の観光統計データ |malper=Japan Tourism Statistics {{!}} 日本の観光統計データ |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.e-unwto.org/action/cookieAbsent |sernav=&quot;Statistical Annex&quot; |malper=World Tourism Organization (UNWTO) |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |doi=10.18111/wtobarometereng.2020.18.1.5 }}&lt;/ref&gt; Rapora reqabeta geştyarî û geştyariya sala 2021ê Awistralya di nav 117 welatan de di rêza heftem a cîhanê de bi cih kiriye. Dahatên Awistralyayê ya geştiyariya navneteweyî di sala 2019an de gihîştiye 45,7 milyar dolarê.&lt;ref name=&quot;:17&quot; /&gt;
== Demografî ==
Li gorî daneyên sala sala 2026an nifûsa Awistralyayê 28.303.200 kes hatiye texmînkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/population-clock-pyramid |sernav=Population clock and pyramid {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Awistralya welatê 54em ê herî qelebalix ê cîhanê û welatê herî qelebalix ê Okyanûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationsonline.org/oneworld/population-by-country.htm |sernav=From the World's most populated countries to the least populated nations - Nations Online Project |malper=www.nationsonline.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-us |paşnav=nationsonline.org |pêşnav=klaus kästle- }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa Awistralyayê li serê kîlometreçargoşekî 3,4 kes dikeve û bi vê yekê Awistralya bûye yek ji welatên herî kêm-nifûs ên cîhanê. Nifûs bi giranî li perava rojhilat bi taybetî li herêma başûrê rojhilat ê di navbera başûrê rojhilatê Queenslandê li bakurê rojhilat û li Adelaideyê li başûrê rojava kom bûye.&lt;ref name=&quot;:19&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |sernav=Regional population, 2023-24 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-03-27 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Awistralya welateke pir bajarî ye ku di sala 2018an de ji %67ê nifûsa welat li herêmên statîstîkî yên paytexta mezin (herêmên metropolîtan ên eyaletê û paytextên axa sereke) dijîn.&lt;ref name=&quot;:19&quot;/&gt; Herêmên metropolîtan ên ku ji milyonekê zêdetir welatî lê dijîn deverên metropolî yên wekê Sîdney, Melbourne, Brisbane, Perth û Adelaide ne.&lt;ref name=&quot;:19&quot; /&gt;

Wekê gelek welatên pêşketî yên din, Awistralya jî guherînek demografîk ber bi nifûseke bi temen ve dijî ku bûye zêdebûna kesên teqawidbûyan û kêmbûna kesên di temenê xebatê de. Li gorî daneyên sala 2021ê, temenê navînî ya nifûsê 39 salî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/population-census/latest-release |sernav=Population: Census, 2021 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-02-12 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Esl û koçberî ===
[[Wêne:Australian Residents by Country of Birth 2021 Census.svg|thumb|Rêjeya welatiyên Awistralyayê li gorî welatê jidayikbûnê (li gorî daneyên sala 2021ê)]]
Her çiqas di sedsala 19an de koçberiyek girîng ji Çîn û Almanya li Awistralyayê hebe jî, di navbera sala 1788an û Şerê Cîhanê yê Duyem de, piraniya welatî û koçberan ji Giravên Brîtanî (bi giranî Îngilîstan, Îrlenda û Skotlendayê) hatine. Piştî federasyonê di sala 1901ê de, siyaseta spî ya Awistralyayê hatiye xurtkirin û koçberiya zêdetir ji van deveran hatine sinordar kirin. Lêbelê ev siyaset piştî Şerê Cîhanî yê Duyem hatiye sistkirin û di dehsalên piştî şer de, Awistralyayê pêlek mezin a koçberiyê ji seranserê Ewropayê wergirtiye û ji dehsalên berê gelek koçber ji başûr û rojhilatê Ewropayê hatine. Hemî cudakariya nijadî ya eşkere di sala 1973an de bi dawî bûye û pirçandîbûn bûye polîtîkayeke fermî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.immi.gov.au/facts/06evolution.htm |sernav=Australian Immigration Fact Sheet - The Evolution of Australia's Multicultural Policies |malper=www.immi.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştre pêlek mezin û berdewam a koçberiyê ji seranserê cîhanê çêbûye û Asya di sedsala 21an de çavkaniya herî mezin a koçberan ên li Awistralyayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.homeaffairs.gov.au/research-and-stats/files/report-migration-program-2018-19.pdf |sernav=&quot;2018–19 Migration Program Report&quot; }}&lt;/ref&gt;

Îro, Awistralya xwedî heştem nifûsa koçberan a herî mezin ê cîhanê ye ku koçber ji %30ê nifûsa welat pêk tînin ku ev rêje di nav welatên mezin ên rojavayî de rêjeya herî bilind e.&lt;ref name=&quot;:20&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/migration-australia/latest-release |sernav=Migration, Australia, 2019-20 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2021-06-17 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.un.org/en/development/desa/population/migration/data/estimates2/estimatesmaps.shtml?1t1 |sernav=United Nations Population Division {{!}} Department of Economic and Social Affairs |malper=www.un.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=EN }}&lt;/ref&gt; Di salên 2022-23an de 212.789 koçberên mayînde hatine qebûlkirin ku tevî koçberên demkî nifûsa koçberiyê ya Awistralyayê gihiştiye 518.000 kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/overseas-migration/latest-release |sernav=Overseas Migration, 2024-25 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-12-19 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.homeaffairs.gov.au/research-and-stats/files/migration-trends-2022-23.PDF |sernav=Wayback Machine |malper=www.homeaffairs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Piraniya penaberan bi vîzeyên pispor hatine Awistralyayê lêbelê bernameya koçberiyê ji bo endamên malbatê û penaberan jî vîzeyan pêşkêş dike.&lt;ref name=&quot;:20&quot;/&gt;

Buroya statîstîkî ya Awistralyayê ji her welatiyên Awistralyayê dixwaze ku di her hêjmara nifûsê de heta du bav û kalan destnîşan bike û ev bersiv li gorî komên bav û kalan ên berfireh têne dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/detailed-methodology-information/information-papers/understanding-and-using-ancestry-data |sernav=Understanding and using Ancestry data {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-06-28 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:21&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/classifications/australian-standard-classification-cultural-and-ethnic-groups-ascceg/latest-release |sernav=Australian Standard Classification of Cultural and Ethnic Groups (ASCCEG), 2025 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-11-18 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de, komên bav û kalan ên herî zêde wekê rêjeyek ji tevahiya nifûsê hatine destnîşankirin ev bûn: ji %57,2 ewropî (di nav de %46 kesên ji bakurê rojavayê Ewropayê û ji %11.2 kesên ji başûr û rojhilatê Ewropayê hene), ji %33,8 okyanûsî, ji %17,4 asyayî (di nav de ji %6.5 kesên ji başûr û navînê Asyayê, ji %6.4 kesên ji bakurê rojhilatê Asyayê û ji %4,5 kesên ji başûrê rojhilatê Asyayê hene), ji %3,2 kesên ji bakurê Afrîkayê û ji Rojhilata Navîn, ji %1,4 kesên ji gelên Amerîkayê û ji %1.3 kesên Afrîkaya Jêr-Sahrayê hene.

Di hêjmara nifûsê ya 2021ê de bav û kalên takekesî yên herî gelemperî wekê rêjeyek ji nifûsa giştî hatine destnîşankirin wiha ye:&lt;ref name=&quot;:26&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/community-profiles/2021/AUS/download/GCP_AUS.xlsx |sernav=&quot;General Community Profile&quot; }}&lt;/ref&gt; Îngilîzî (%33), awistralyayî (%29,9), îrlendî (%9,5), skotlendî (%8,6), çînî (%5,5), îtalî (%4,4), almanî (%4), hindî (%3,1), aborjînî (%2,9), yewnanî (%1,7), fîlîpînî (%1,6), holendî (%1,5), vîetnamî (%1,3) û libnanî (%1) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/49f609c83cf34d69ca2569de0025c182!OpenDocument |sernav=Feature Article - Ethnic and Cultural Diversity in Australia (Feature Article) |malper=www.abs.gov.au |tarîx=1995-01-01 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Statistics |pêşnav=c=AU; o=Commonwealth of Australia; ou=Australian Bureau of }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aboriginal and Torres Strait Islander teachers in the assimilation era |paşnav=Whitehead |pêşnav=Kay |weşanger=Routledge |tarîx=2025-08-04 |rr=122–151 |isbn=978-1-003-37047-5 |cih=London |url=https://doi.org/10.4324/9781003370475-6 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de ji %3,8ê nifûsa Awistralyayê xwe wekê kesên xwemaliyên aborjînî yên awistralyayî û kesên ji Giravên Torres Straitê destnîşan kirine.&lt;ref name=&quot;:21&quot;/&gt;

=== Ziman ===
Îngilîzî li Awistralyayê statûyek qanûnî nine lê ji ber bikaranîna berbelav, zimanê îngilîzî zimanê fermî û neteweyî yê de fakto ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.immi.gov.au/media/publications/multicultural/confer/04/speech18b.htm |sernav=Australian Immigration - 1995 Global Cultural Diversity Conference - Mr Joseph Lo Bianco |malper=www.immi.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ward |pêşnav=Rowena |tarîx=2019-11-13 |sernav=‘National’ and ‘Official’ Languages Across the Independent Asia-Pacific |url=https://epress.lib.uts.edu.au/journals/index.php/portal/article/view/6510 |kovar=PORTAL Journal of Multidisciplinary International Studies |ziman=en |cild=16 |hejmar=1-2 |rr=82–100 |doi=10.5130/pjmis.v16i1-2.6510 |issn=1449-2490 }}&lt;/ref&gt; Îngilîziya Awistralyayê cureyekî sereke yê ziman e ku xwedî zarava û ferhengek cihêreng e û di rêziman û rastnivîsê de ji cureyên din ên zimanê îngilîzî hinekî cuda ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nma.gov.au/libraries/attachments/exhibitions/vocabulary_of_australian_english/files/5471/Vocabulary%20of%20Australian%20English.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.nma.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |roja-arşîvê=2011-03-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110320004658/http://www.nma.gov.au/libraries/attachments/exhibitions/vocabulary_of_australian_english/files/5471/Vocabulary%20of%20Australian%20English.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Îngilîzî ya awistralyayî yê giştî wekê zimanê standard a welat tê bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://nos-langues.canada.ca/en/blogue-blog/australian-english-eng |sernav=Australian English in a nutshell – The Our Languages blog – Resources of the Language Portal of Canada – Languages – Canadian identity and society – Culture, history and sport – Canada.ca |malper=nos-langues.canada.ca |tarîx=2026-02-17 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Public Services and Procurement Canada }}&lt;/ref&gt; Zimanê îşaretan ê awistralyayî ku wekê auslan tê zanîn, di dema hêjmara nifûsê ya sala 2021an de ji aliyê 16.242 kesan ve li malê hatiye bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/cultural-diversity-census/latest-release |sernav=Cultural diversity: Census, 2021 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-01-12 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de, ji %72ê nifûsê tenê zimanê ku li malê dihat axaftin zimanê îngilîzî bû. Zimanên din ên herî zêde li malê dihatin axaftin mandarînî (%2,7), erebî (%1,4), viyetnamî (%1.3), kantonî (%1,2) û zimanê pencabî (%0,9) bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/AUS |sernav=2021 Australia, Census All persons QuickStats {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;

Tê texmînkirin ku di dema têkiliya yekem a bi ewropiyan re de hatiye dîtin ku zêdetirî 250 zimanên aborjîn ên Awistralyayê hebûn. Her çiqas 70 ji zimanên ku dihatin bikaranîn di bin xetereyê de bûn, rapirsiya neteweyî ya zimanên xwemalî (NILS) ya salên 2018-19an nîşan daye ku zêdetirî 120 cureyên zimanên xwemalî dihatin bikaranîn an jî di bin vejandinê de bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Ian |tarîx=2020-08-31 |sernav=Indigenous language policies in Canada  in the wake of Bill C-91: Report on a  national colloquium at Glendon College,  December 2019 |url=https://doi.org/10.25071/75d88c10 |kovar=Canada Watch |doi=10.25071/75d88c10 |issn=1191-7733 }}&lt;/ref&gt; Di hêjmara nifûsê ya sala 2021an de hatiye dîtin ku 167 zimanên xwemalî li malê ji aliyê 76.978 xwemaliyên awistralyayî ve têne axaftin zimanê yumplatok (Kreola Torres Strait), djambarrpuyngu (zimanek yolŋu) û zimanê pitjantjatjara (zimaneke çola rojava) bûn ku di nav zimanên herî berbelav de bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/aboriginal-and-torres-strait-islander-peoples/aboriginal-and-torres-strait-islander-people-census/latest-release |sernav=Aboriginal and Torres Strait Islander people: Census, 2021 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-01-07 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
[[Wêne:St Mary's Cathedral as viewed from Hyde Park, Sydney b.jpg|thumb|Katedrala Ezîz Mary ya li Sîdneyê ku girêdayî Dêra Katolîk e ku mezintirîn mezheba dînî ya Awistralyayê ye]]
Li Awistralyayê dîneke dewletê tune ye ku benda 116 a destûra bingehîn a Awistralyayê qanûnên federal avakirina dînekî, her rê û rêbazeke dînî ya bi zorê an rêgirtina azadiya dînî û qedexe kirina jîyana dînî, qedexe dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dfat.gov.au/facts/religion.html |sernav=Australian Department of Foreign Affairs and Trade |malper=www.dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=corporateName= Department of Foreign Affairs and Trade }}&lt;/ref&gt; Lêbelê eyaletên Awistralyayê hê jî xwedî derxistina qanûnên cudakariya dînî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.austlii.edu.au/au/journals/FedLRev/1998/6.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;

Di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de ji %38,9ê nifûsê xwe wekê bê dîn nîşan dane ku ev rêje ji %15,5ê sala 2001ê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2001/0 |sernav=2001 Australia, Census All persons QuickStats {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Dînê herî mezin ê welat baweriya xiristiyanî ye ku ji %43,9 ê ji nifûsa welat baweriya xwe bi vê dînê tîne.&lt;ref name=&quot;:26&quot;/&gt; Mezhebên xiristiyan ên herî mezin ê Awistralyayê Dêra Katolîk (ji %20 ê ji nifûsê) û Dêra Anglîkan a Awistralyayê (ji %9,8 ê nifûsê) ne. Koçberiya nebrîtanî yên ji Şerê Cîhanê yê Duyem vir ve bûye sedema mezinbûna dînên nexiristiyan ku bi rêzê ve îslam (%3,2), hindûîzm (%2,7), bûdîzm (%2,4%), sîxîzm (%0,8) û cihûtî (%0,4) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/articles/religious-affiliation-australia |sernav=Religious affiliation in Australia {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-04-07 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2021an de nêzîkî 8.000 kesan girêdana xwe bi dînên kevneşopî yên aborjînî re diyar kirine. Di mîtolojiya aborjînî ya Awistralyayê û çarçoveya anîmîst a li aborjînî ya Awistralyayê pêşketiye de ku xeyalkirina serdemeke pîroz e ku tê de hebûnên ruhî yên totemîk ên bav û kalan û afirandin pêk anîne. Serdema xeyalan qanûn û avahiyên civakê saz kiriye û merasîmên ku ji bo misogerkirina berdewamiya jiyan û axê hatine lidarxistin, pêk aniye.&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt;

=== Tenduristî ===
Temenê jiyana li Awistralyayê 83 sal e (81 sal ji bo mêran û 85 sal ji bo jinan) û ev temen pêncem temenê herî bilind ê cîhanê ye.&lt;ref name=&quot;:23&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Welat xwedî rêjeya herî bilind a penceşêra çerm li cîhanê ye ku di heman demê de cixarekêşandin sedema herî mezin a mirin û nexweşiyan e ku dikare were pêşîgirtin û berpirsiyarê ji %7,8ê tevahî ya mirin û nexweşiyan e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.health.gov.au/internet/skincancer/publishing.nsf/Content/fact-2 |sernav=Key statistics |malper=www.health.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Australian Government Department of Health }}&lt;/ref&gt; Di nav sedemên pêşîlêgirtinê de tansiyona bilind (hîpertansiyon) bi rêjeya ji %7.6 di rêza duyem de ye û qelewbûn jî bi rêjeya ji %7,5an di rêza sêyem de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aihw.gov.au/publications/hwe/bodaiia03/bodaiia03-c05.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.aihw.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |roja-arşîvê=2011-02-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110226105813/http://www.aihw.gov.au/publications/hwe/bodaiia03/bodaiia03-c05.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://quitnow.info.au/internet/quitnow/publishing.nsf/Content/warnings-graph |sernav=quitnow - Smoking - A Leading Cause of Death |malper=quitnow.info.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |roja-arşîvê=2011-02-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110219073743/http://quitnow.info.au/internet/quitnow/publishing.nsf/Content/warnings-graph |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Awistralya di sala 2012an de ji aliyê rêjeya jinên qelew ve di rêza 35em a cîhanê de bû û ji aliyê rêjeya kesên qelew ve di nav welatên pêşketî de di rêza yekem de bû ku ji %63ê nifûsa welat ya ji kesên mezin zêde bi kîlo ne an jî qelew e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.iaso.org/site_media/uploads/Global_prevalence_of_adult_obesity_Ranking_by_country_2012.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.iaso.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.health.gov.au/internet/main/publishing.nsf/Content/health-pubhlth-strateg-hlthwt-obesity.htm |sernav=About Overweight and Obesity |malper=www.health.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Australian Government Department of Health and Ageing. Population Health Division }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aihw.gov.au:80/overweight-and-obesity/ |sernav=Overweight and obesity (AIHW) |malper=www.aihw.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Awistralya di sala 2021ê de nêzîkî ji %9,91 ji GDPya giştî ji bo lênihêrîna tenduristiyê xerc kiriye.&lt;ref name=&quot;:23&quot;/&gt; Awistralyayê di sala 1975an de sîstemeke sîgortaya neteweyî xistiye meriyetê.&lt;ref name=&quot;:24&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aph.gov.au/library/intguide/SP/medicare.htm |sernav=Medicare - Background Brief |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |roja-arşîvê=2010-04-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100414012007/http://www.aph.gov.au/library/intguide/SP/medicare.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Piştî heyamekê ku gihîştina bernameyê sinordar bû ku ev bername di sala 1981an de bi navê Medicare careke din dîsa hatiye gerdûnî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.commonwealthfund.org/international-health-policy-center/countries/australia |sernav=Australia |malper=www.commonwealthfund.org |tarîx=2020-06-05 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Bername bi awayekî navinî ji aliyê zêdebarê baca dahatiyê ve tê fînansekirin ku wekê baca Medicare tê zanîn ku niha ji %2 ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ato.gov.au/Individuals/Medicare-levy/ |sernav=Medicare levy |malper=www.ato.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU |paşnav=Office |pêşnav=Australian Taxation }}&lt;/ref&gt; Nexweşxaneyan eyaletan û xizmetên derveyî nexweşxaneyê birêve dibin ku di heman demê de hikûmeta federal bernameya alikariya dermanan (ku lêçûnên dermanan subvansîyon dike) û birêvebirina giştî ya tibbê fînanse dike.&lt;ref name=&quot;:24&quot;/&gt;
=== Perwerdehî ===
[[Wêne:Unimelb main entrance.jpg|thumb|çep|Dimenek ji Zanîngeha Melbourne ku yek ji zanîngehên herî kevn ên welat e]]
Beşdarbûna dibistanê, an qeydkirina ji bo perwerdehiya malê, li seranserê Awistralyayê mecbûrî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Briefing |pêşnav=Ian Townsend for Background |tarîx=2012-01-28 |sernav=Thousands of parents illegally home schooling |url=https://www.abc.net.au/news/2012-01-28/thousands-of-parents-illegally-home-schooling/3798008 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Perwerde di serî de di berpirsiyariya eyalet û herêmên takekesî de ye lêbelê Commonwealth (Dewleta Hevbendiyê) bi rêya peymanên fînansekirinê xwedî bandoreke girîng e. Ji sala 2014an vir ve, bernameyeke perwerdehiyê ya neteweyî ku ji aliyê Commonwealth ve hatiye pêşvexistin, ji aliyê eyalet û herêman ve hatiye bicîhanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/why-do-australian-states-need-a-national-curriculum-and-do-teachers-even-use-it-171745 |sernav=Why do Australian states need a national curriculum, and do teachers even use it? |malper=The Conversation |tarîx=2021-11-18 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-US |paşnav=Ross |pêşnav=Emily }}&lt;/ref&gt; Rêbazên beşdarbûnê li gorî dewletan diguherin lê bi gelemperî zarok neçar in ku ji temenê 5 heta 16 saliya xwe biçin dibistanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/settle-in-australia/everyday-life/education |sernav=Education |malper=www.immi.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU |paşnav=; c=AU; o=Commonwealth of Australia; ou=Department of Immigration and Citizenship (DIAC) }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dfat.gov.au/facts/education_in_australia.html |sernav=Australian Department of Foreign Affairs and Trade |malper=www.dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=corporateName= Department of Foreign Affairs and Trade }}&lt;/ref&gt; Li hinek eyaletan (Awistralyaya Rojava, Herêma Bakur û New South Wales), zarokên 16-17 salî mecbûr in ku biçin dibistanê an jî beşdarî perwerdehiya pîşeyî yên wekê stajyeriyê bibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://det.wa.edu.au/schoolsandyou/detcms/navigation/parents-and-community/schooling/?oid=Category-id-3869597 |sernav=Schooling |malper=det.wa.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.austlii.edu.au/au/legis/nt/consol_act/ea104/s20.html |sernav=EDUCATION ACT - SECT 20 Procedures of advisory council |malper=www.austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Education Act |tarîx=1990 |url=https://www.austlii.edu.au/cgi-bin/viewdoc/au/legis/nsw/consol_act/ea1990104/s21b.html |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Minimum school leaving age jumps to 17 |url=http://news.theage.com.au/breaking-news-national/minimum-school-leaving-age-jumps-to-17-20090128-7r4d.html |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=The Age |ziman=en-au }}&lt;/ref&gt; Li gorî nirxandinên PISA ya 2022an, xwendekarên 15 salî yên awstralyayî di OECDyê de ji bo xwendin û zanistê di rêza nehan û ji bo matematîkê jî di rêza dehem de ne. Lêbelê nêzîkî ji %60 xwendekarên Awistralyayê standarda jêhatîbûna neteweyî bi dest xistine ku ji %51 di matematîkê de, ji %58 di zanistê de û ji %57 jî di xwendinê de jêhatîbûnê bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-12-05 |sernav=New data shows many Australian teens are falling behind at school. This teacher is not surprised |url=https://www.abc.net.au/news/2023-12-05/pisa-international-school-rankings-in-maths-science-reading/103185468 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/publications/pisa-2022-results-volume-i-and-ii-country-notes_ed6fbcc5-en/australia_e9346d47-en.html |sernav=Australia |malper=OECD |tarîx=2023-12-04 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=OECD }}&lt;/ref&gt;

Li Awistralya 37 zanîngehên ku ji aliyê hikûmetê ve hatine fînansekirin û sê zanîngehên taybet hene û her wiha hejmarek saziyên din ên pispor hene ku qursên di asta xwendina bilind de pêşkêş dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ausitaleem.com.pk/australian-education-system.shtml |sernav=Australian Education {{!}} Australian Education System {{!}} Education {{!}} Study in Australia |malper=www.ausitaleem.com.pk |roja-gihiştinê=2026-02-17 |paşnav=Atta-ur-Rehman |roja-arşîvê=2012-01-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120119063252/http://www.ausitaleem.com.pk/australian-education-system.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; OECDyê Awistralyayê di nav welatên herî biha yê ji bo xwendina zanîngehê bi cih kiriye. Sîstemeke perwerdehiya pîşeyî heye ku wekê TAFE tê zanîn û gelek kes ji bo perwerdeya hunerî perwerdehiyê dibînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.australianapprenticeships.gov.au/about/default.asp |sernav=Australian Apprenticeships |malper=www.australianapprenticeships.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Nêzîkî ji %58ê awistralyayîyên di navbera 25 û 64 salî de xwedî bawernameyên pîşeyî an jî pîşeyiyên bilind in û bi rêjeya xwendina bilind a ji %49 di nav welatên OECDyê de xwedî rêjeya herî bilind e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/1a79e7ae231704f8ca256f720082feb9!OpenDocument |sernav=Contents - Contents |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2005-01-21 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Statistics |pêşnav=c=AU; o=Commonwealth of Australia; ou=Australian Bureau of }}&lt;/ref&gt; Ji %38ê nifûsa Awistralyayê xwedî bawernameyeke perwerdehiya bilind e ku di nav rêjeyên herî bilind ên cîhanê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Most Educated Countries in the World |url=https://finance.yahoo.com/news/the-most-educated-countries-in-the-world.html |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=Yahoo Finance |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Grossman |pêşnav=Samantha |tarîx=2012-09-27 |sernav=And the World’s Most Educated Country Is… |url=https://newsfeed.time.com/2012/09/27/and-the-worlds-most-educated-country-is/ |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=Time |ziman=en-US |issn=0040-781X |roja-arşîvê=2018-07-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180709210040/http://newsfeed.time.com/2012/09/27/and-the-worlds-most-educated-country-is/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/quickstat/036 |sernav=2016 Census QuickStats: Australia |malper=www.censusdata.abs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-06-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180620052901/http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/quickstat/036 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Awistralya xwedî rêjeya herî bilind a xwendekarên navneteweyî ya li gorî serê nifûsê li cîhanê ye ku 812.000 xwendekarên navneteweyî di sala 2019an de li zanîngeh û saziyên pîşeyî yên welat tomarkirî bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2019-10-16 |sernav=Student market a hot commodity |url=https://www.theaustralian.com.au/business/property/booming-student-market-a-valuable-property/news-story/6bb3823260aa3443f0c26909406d089b |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.macrobusiness.com.au/2019/11/australian-universities-double-down-on-international-students/ |sernav=Australian universities double down on international students |malper=MacroBusiness |tarîx=2019-10-31 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |paşnav=November 2019 |pêşnav=Leith van OnselenFriday 1 }}&lt;/ref&gt; Li gorî vê yekê di sala 2019an de, xwendekarên navneteweyî bi navînî ji %26,7ê xwendekarên zanîngehên li Awistralyayê pêk tînin. Ji ber vê yekê perwerdehiya navneteweyî bûye sedema nîfûsa kesên ji derveyî welat û bandorek berbiçav li ser demografiya welat dike ku rêjeyek girîng a xwendekarên navneteweyî piştî xwendina xwe bi vîzeyên cûrbecûr ên jêhatîbûn û kar li Awistralyayê dimînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2018-07-26 |sernav=Record number of international students sticking around on work visas |url=https://www.abc.net.au/news/2018-07-27/temporary-graduate-visa-485-boom/10035390 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Perwerde piştî hesin û komir, sêyem berhema herî mezin a hinardekirina Awistralyayê ye û di darayî ya salên 2016-17an de zêdetirî 28 milyar dolar beşdarî li aboriya Awistralyayê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://curious.science.org.au/policy-features/science-australia |sernav=Science in Australia |malper=Curious |tarîx=2021-05-17 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Berthold |pêşnav=Emma }}&lt;/ref&gt;

== Çand ==
[[Wêne:Sydney Australia. (21339175489).jpg|thumb|Xaniyê Operayê yê Sîdneyê ku di sala 1973an de hate temamkirin û di sala 2007an de wekê yek ji cihê Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê hate ragihandin ku avahiya herî ciwan ku ketiye nava vê lîsteyê]]
Çanda hemdem a Awistralyayê cihêreng e û kevneşopiyên xwemalî yên welêt ku mîrata brîtanî û îrlendî û dîroka koçberiya pirçandî ya piştî 1945an nîşan dide.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian people: an encyclopedia of the nation, its people and their origins |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-80789-0 |cih=Cambridge [England] ; New York |paşnavê-edîtor=Jupp |pêşnavê-edîtor=James }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:25&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Cultural history in Australia |url=https://archive.org/details/culturalhistoryi0000unse |weşanger=UNSW Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-86840-589-6 |cih=Sydney |paşnavê-edîtor=Teo |pêşnavê-edîtor=Hsu-Ming |paşnavê-edîtor2=White |pêşnavê-edîtor2=Richard }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de çanda welat ji çanda Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê jî bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent |sernav=Sage Journals: Discover world-class research |malper=Sage Journals |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |doi=10.1177/026327648300100309 }}&lt;/ref&gt; Pêşveçûna çanda Awistralyayê ji dema kolonyalîzma brîtanî vir ve bûye çandeke cihêreng.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:25&quot;/&gt;

Gelek awistralî wekhevî, hevaltî, bêrêzî û nebûna fermîtiyê wekê beşek ji nasnameya xwe ya neteweyî destnîşan dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Australia - Culture, Diversity, Indigenous {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Australia/Cultural-life |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://culturalatlas.sbs.com.au/australian-culture/australian-culture-core-concepts |sernav=Australian - Core Concepts |malper=Cultural Atlas |tarîx=2016-01-01 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://immi.homeaffairs.gov.au/citizenship-subsite/files/our-common-bond-testable.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=immi.homeaffairs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Ev yek di jargonên awistralyayî de û her wiha di mîzahên awistralyayî de jî têne îfadekirin ku pir caran wekê hişk, bêrêz û îronîk têne binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://daily.jstor.org/australians-obsessed-nicknaming/ |sernav=Small Poppy Syndrome: Why are Australians so Obsessed With Nicknaming Things? |malper=JSTOR Daily |tarîx=2018-02-07 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-US |paşnav=Luu |pêşnav=Chi }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent |sernav=Sage Journals: Discover world-class research |malper=Sage Journals |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |doi=10.1177/0022022116638175 }}&lt;/ref&gt; Li Awistralyayê ji welatiyên nû û xwediyên vîzeyê tê xwestin ku pabendî &quot;nirxên Awistralyayê&quot; bibin ku ji aliyê wezareta karên navxweyî ve wiha hatiye destnîşankirin: rêzgirtin ji bo azadiya takekesî; naskirina serdestiya qanûnê; dijberiya li hember cudakariya nijadî, zayendî û dînî; û têgihîştina &quot;mafê dadperwer&quot; ku tê gotin wekheviya derfetan ji bo her kesî û dilovaniya li hemberê kesên hewcedar.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://immi.homeaffairs.gov.au/help-support/meeting-our-requirements/australian-values |sernav=Immigration and citizenship Website |malper=Immigration and citizenship Website |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;
=== Huner ===
Li Awistralyayê zêdetirî 100.000 cihên hunera kevirî ya aborjîn hene û sêwiran, şêwaz û çîrokên kevneşopî di hunera hemdem a Awistralyayê ya xwemalî de cih digirin ku li gorî rexnegir Robert Hughes, &quot;tevgera hunerî ya mezin a dawî ya sedsala 20an&quot; e ku di nav nûnerên wê de Emily Kame Kngwarreye heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Henly |pêşnav=Susan Gough |tarîx=2005-11-06 |sernav=Powerful growth of Aboriginal art |url=https://www.nytimes.com/2005/11/06/arts/powerful-growth-of-aboriginal-art.html |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Emily Kngwarreye paintings |paşnav=Kngwarreye |pêşnav=Emily Kame |weşanger=Craftsman House |tarîx=1998 |isbn=978-90-5703-681-1 |cih=North Ryde, NSW |paşnav2=Isaacs |pêşnav2=Jennifer }}&lt;/ref&gt; Hunermendên kolonyal ên destpêkê ji bo axa nenas balkêşiyeke bêhempa nîşan dane. Berhemên empresyonîst ên Arthur Streeton, Tom Roberts û endamên din ên dibistana Heidelberg a sedsala 19an yekem tevgera &quot;bi taybetî awistralyayî&quot; di hunera rojavayî de, di pêşiya federasyonê de hestên neteweperwer rave kirine.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.artgallery.nsw.gov.au/collection/ |sernav=Collection {{!}} Art Gallery of NSW |malper=www.artgallery.nsw.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas dibistan heta salên 1900an bi bandor mabe jî, modernîstên wekê Margaret Preston û Clarice Beckett û paşê Sîdney Nolan, mêlên hunerî yên nû keşif kirine.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Australia}}

{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Awistralya| ]]
[[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1901ê de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku inglîzî zimanê resmî ye]]
[[Kategorî:Endamên G20ê]]</text>
      <sha1>sytcdjmh33ssy34jqszbssrmrnpiu8o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Erdîş</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10358</id>
    <revision>
      <id>2095476</id>
      <parentid>1840511</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T17:13:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51294-84</username>
        <id>183225</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2095476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2927" sha1="r2yj6dsronsh2qhmqaifb7dgpxtbcbh" xml:space="preserve">{{Agahîdank navçe
| nav                = Erdîş
| navê_din           = 
| navê_fermî         = Erciş
| wêne               = Erciş, Van.jpg
| sernavê_wêne       = Navçeya Erdîşê
| welat              = [[Bakurê Kurdistanê]]   &lt;!--- KARGÊRIYÎ --------------&gt;
| dewlet             = [[Tirkiye]]
| parêzgeh           = [[Wan (parêzgeh)]]
| serbajar           = Erdîş
| qeymeqam           = 
| hejmara_nahiyeyan  = 3 &lt;!--- BINEBEŞ ----------------&gt;
| hejmara_bajarokan  = 3
| hejmara_taxan      = 
| hejmara_gundan     = 85
| hejmara_mezrayan   = 
| nifûs              = 154.499&lt;ref&gt;[http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&amp;report=idari_yapi_2008.RDF&amp;p_il1=65&amp;p_yil=2008&amp;desformat=html&amp;ENVID=adnksdb2Env tuik, 2008]&lt;/ref&gt;  &lt;!--- GELHE û ERDNÎGAR -------&gt;
| sala_nifûsê        = [[2008]]
| nifûsa_bajarî      = 
| nifûsa_gundewarî   = 
| temamiya_qadê_km2  = 2.115
| berbelaviya_nifûsê_km2 = 73
| nifûsa_serbajarê   = 73.733  &lt;!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------&gt;
| sala_nifûsa_serbajarê = [[2008]]
| qada_serbajarê_km2 = 
| bilindahî_m        = 1.690
| koda_postayê       = 65400
| koda_telefonê      = (+90) 432
| nexşeya_reptiyeyê  = Wan#Bakurê Kurdistanê
| koordînat          = {{Koord|39|1|44|N|43|21|33|E|display=inline, title}}
}}
'''Erdîş''' ({{bi-tr|Erciş}}) yek ji navçeyên [[Wan]]ê ye. Navbera Erdîş û Wanê 100 Km ye. Aliyê navçê yê bakûr, Tepeyê Zernakol wekî milekî navçe hemêz kiriye. Li aliyê navçeyê başûr Gola Wanê cih digire. Li aliyê rojavayê navçê, ji Geliyê Zîlan Çemê Zîlanê berbi Gola Wanê diherike. Beriya Serhildanên Agirî girêdayî bajarê Agirî bû, piştî têk çûyîna kurdên Agirî, navçe ji wanê ve hate girêdan [[Rûber]] 2.115km² ye. Hejmara niştecihên navendê 78.397 û bi giştî jî 145.229 e. 2 nehiye 85 gund û 39 mezre girêdayî navçeyê ne. [[Aborî]] pirranî li ser çandiniyê ye. Herwekî bazirganî jî pêşketiye. Mezintirîn navçeya Wanê ye.

Di qeydên dîrokî de wekî ''Erdîş'', ''Ardaş'', ''Arzaş'', ''Arzaşkû'' derbasdibe. Gel ji Kurdan pêk tê. Herwekî hin koçberên ku dewleta Tirk bicihkirine jî henin.

Li gor lêkolîner ''Kerem Serhedî'' navê navçeyê ji Erdeşêrê kurê Babik tê, ku li wir ''Kela Zirnekolê'' heye.

Li navçeyê Keleha Aganîs jî hebûye, keleheke biçûk bûye, cihê ermenan bûye. Lê li gor Kerem Serhedî ew der jî di nav ''Gola Wanê'' de maye.

Li navçeyê Geliyê Zîlan bi navê Şarê Baz gundek heye, ji aliyê Bazê kurê Dostik ve hatiye avakirin. ''[[Ewliya Çelebî]]'' di [[seyahatname]]ya xwe de behsa medrese, mizgeft û hemamên wê dike.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Erciş}}

{{Bajar û gundên Erdîşê}}
{{Behra Wanê}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|39|01|44|N|43|21|33|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Erdîş| ]]</text>
      <sha1>r2yj6dsronsh2qhmqaifb7dgpxtbcbh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Malezya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13434</id>
    <revision>
      <id>2095589</id>
      <parentid>2027854</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T10:17:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */  Rastnivîs</comment>
      <origin>2095589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2711" sha1="lh0oy2jilbobwu3lom1bf4zgeqgw93b" xml:space="preserve">{{Agahîdank welat2/wîkîdane
| gelhe giştî        = 34,564,810&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Explore all countries–Malaysia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malaysia/ |malper=World Fact Book |roja-gihiştinê=7 hezîran 2023 |roja-arşîvê=2008-11-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081118144030/http://www.statistics.gov.my/eng/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=50:population&amp;catid=38:kaystats&amp;Itemid=11 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
}}
'''Malezya''', (bi [[zimanê malayî]]: ''Malaysia''), welateke başûrê rojhilatê Asyayê ye ku padîşahiyeke destûrî ya federal e. Welat ji 13 parêzgeh û ji sê herêmên federal pêk tê ku ji hêla Deryaya Çîn a Başûr ve bi du deverên wekê Malezyaya Nîvgirav û Malezyaya Rojhilat a Borneo hatiye dabeş kirin. Malezyaya nîvgiravî bi Taylandê re sinorê bejayî û deryayî parvedike û bi Singapûr, Viyetnam û Îndonezyayê re jî sinorên deryayî parvedike. [[Kuala Lumpur]] paytexta neteweyî ye û bajarê herî mezin ê welêt e û navenda şaxê qanûnî ya hikûmeta federal e. Putrajaya navendeke îdarî ye ku hem kursiya şaxê rêveberiyê (kabîne, wezaretên federal û ajansên federal) û hem jî şaxa dadwerî ya hikûmeta federal temsîl dike.

== Dewlet û herêmên otonom ên Malezyayê ==

Malezya ji 13 dewlet û 3 herêmên federal pêk tê.

== Malezyaya Rojava ==
{{Gotara bingehîn|Malezyaya Rojava}}

* [[Johor]]
* [[Kedah]]
* [[Kelantan]]
* [[Kuala Lumpur]] (herêma federal)
* [[Melaka]] (Malacca)
* [[Negeri Sembilan]]
* [[Pahang]]
* [[Perak]]
* [[Perlis]]
* [[Penang]] (Pulau Pinang)
* [[Putrajaya]] (herêma federal)
* [[Selangor]]
* [[Terengganu]]

== Malezyaya Rojhilat ==
{{Gotara bingehîn|Malezyaya Rojhilat}}

* [[Labuan]] (herêma federal)
* [[Sabah]]
* [[Sarawak]]

== Dîn li Malezyayê ==

Li geli Malezyayê 63,5% xwe [[misilman]]ên ne. 18,7% en xwe [[budîst]], 9,1% [[xiristiyan]] û 6.1% [[Hindûîzm|hindû]] ne.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=Department of Statistics Malaysia Official Portal |url=https://open.dosm.gov.my/dashboard/kawasanku |roja-gihiştinê=2023-02-17 |malper=www.dosm.gov.my }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Malaysia}}

{{Dewletên Asyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avabûnên 1963an li Malezyayê]]
[[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1963an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1948an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1957an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Endamên Rêxistina Kooperasyona Îslamî]]
[[Kategorî:Malezya| ]]</text>
      <sha1>lh0oy2jilbobwu3lom1bf4zgeqgw93b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Okyanûsa Mezin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15745</id>
    <revision>
      <id>2095607</id>
      <parentid>2083307</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:25:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Koçberiyên pêşîn */  Rastnivîs</comment>
      <origin>2095607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33328" sha1="j51wmmhdf53hwiviv900xyn84vtpe84" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û mezin a dinyayê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==
Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û &quot;Deryaya Başûr&quot; a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine.
=== Koçberiyên pêşîn ===
[[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep|
Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye ku bi bargir a du kanoyê (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê hatiye çêkirin]]
Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}&lt;/ref&gt;

Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Maryanayê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt; Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |url=https://archive.org/details/examiningfarming0000unse |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}&lt;/ref&gt; Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}&lt;/ref&gt;

Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Sîlêman, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}&lt;/ref&gt;

=== Keşifkirinên ewropiyan ===
[[Wêne:Waldseemuller map 2.jpg|thumb|Universalis Cosmographia, ku wekê nexşeya Waldseemüller jî tê zanîn ku dîroka nexşeya di sala 1507an de hatiye nivîsandin, nexşeya yekem bû ku Amerîkayê ji du okyanûsên cuda cuda nîşan daye]]
Amerîkaya Başûr bi gelemperî wekî Cîhana Nû dihat hesibandin û piştî Amerigo Vespucci, cara yekem navê &quot;Amerîka&quot; nîşan dide.
Yekem keşfkirinên gerokên ewropî li peravê rojavayî yê Okyanûsa Mezin di sala 1512an de&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Nathaniel's nutmeg: how one man's courage changed the course of history |url=https://archive.org/details/nathanielsnutmeg0000milt_q2s7 |paşnav=Milton |pêşnav=Giles |weşanger=Sceptre |tarîx=1999 |isbn=978-0-340-69676-7 |cih=London}}&lt;/ref&gt; ji aliyê seferên portûgalî yên António de Abreu û Francisco Serrão ve, bi rêya giravên Biçûkên Sundayê, berbi giravên Malûkûyê û bi sefera Jorge Álvares a ber bi başûrê Çînê ve ye ku di sala 1513an de pêk hatiye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Macau, the imaginary city: culture and society, 1557 to the present |paşnav=Porter |pêşnav=Jonathan |weşanger=Westview Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-8133-3749-4 |cih=Boulder, CO |series=New perspectives on Asian history}}&lt;/ref&gt; ku fermana her du seferan ji aliyê Afonso de Albuquerque ve ji Malaccayê hatine dayîn.

Di sala 1513an de piştî ku keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Berzaxa Panamayê derbas bûye û gihîştiye okyanûseke nû, peravê rojhilatê okyanûsê dîtiye. Ji ber ku okyanûs li başûrê perava Berzaxa Panamayê bû, li wir wî cara yekem pasîfîk hatiye dîtin wî okyanûsê wekê ''Mar del Sur'' ku tê wateya &quot;Deryaya Başûr&quot;, binav kiriye.

Di sala 1520an de deryavan Ferdinand Magellan û koma wî di dîroka tomarkirî de yekem kes bûn ku ji Pasîfîkê derbas bûne. Ev beşek ji sefereke spanî ya ber bi giravên Biharatanê ve bûn ku di dawiyê de bûye sedema gera yekem ê li dora cîhanê. Magellan okyanûsê bi spanî wekê ''Pacífico'' binav kiriye (an jî &quot;Pasîfîk&quot; ku bi spanî tê wateya &quot;aram&quot;) ev binav kirin piştî ku ew di deryayên tofanî yên li pozikê Hornê re derbas bûne û piştre van avên aram dîtine hatiye. Heta sedsala hejdehan, ji bo rûmeta wî okyanûs gelek caran wekê Deryaya Magellan hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Producing the Pacific |paşnav=Maroto Camino |pêşnav=Mercedes |weşanger=BRILL |tarîx=2005-01-01 |isbn=978-90-420-1994-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789401202923}}&lt;/ref&gt; Magellan berî ku di adara sala 1521ê de li Guamê raweste, li giravekî Pasîfîkê ya vala rawestiyaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.guampedia.com/ferdinand-magellan/ |sernav=Ferdinand Magellan - Guampedia |malper=www.guampedia.com |tarîx=2009-09-30 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-US |paşnav=Pereda |pêşnav=Nathalie}}&lt;/ref&gt; Di dema vê seferê de Magellan nagihêje Spanyayê û di sala 1521ê de li Fîlîpînan dimire. Keştiyavanê spanî Juan Sebastián Elcano bermayiyên seferê bi ser Okyanûsa Hindî û li dora Pozikê Hêviyê vegerandine Spanyayê û bi awayê yekem gera dorhêla cîhanê di sala 1522an de hatiye temam kirin. Di navbera salên 1525 û 1527an de, li dora û rojhilatê Moluccayan sefer hatine lidarxistin û seferên portûgalî rastî giravên Caroline, giravên Aru û Papua Gîneya Nû hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kratoska |pêşnav=Paul |tarîx=2021-12-16 |sernav=South East Asia |url=https://doi.org/10.4324/9781003101680 |kovar=Kratoska, Paul |doi=10.4324/9781003101680}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The rise of Portuguese power in India, 1497-1550 |paşnav=Whiteway |pêşnav=R. S. (Richard Stephen) |weşanger=London, Santiago de Compostela, Susil Gupta |tarîx=1967 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/riseportuguesep00whitgoog}}&lt;/ref&gt; Di salên 1542 û 1543an de portûgalî gihîştine Japonê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://balagan.info/portuguese-in-japan |sernav=Portuguese in Japan |malper=Steven's Balagan |tarîx=2006-04-25 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-GB |paşnav=Thomas |pêşnav=Steven}}&lt;/ref&gt;

Di sala 1564an de pênc keştîyên spanî yên ku 379 leşker hildigirtin, bi serokatiya Miguel López de Legazpi ji Meksîkê derbasê Pasîfîkê bûne û Fîlîpîn û giravên Mariyanayê kolonîze kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A reference guide to Latin American history |url=https://archive.org/details/referenceguideto00hend |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2000 |isbn=978-1-56324-744-6 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Henderson |pêşnavê-edîtor=James D. |paşnavê-edîtor2=Delpar |pêşnavê-edîtor2=Helen |paşnavê-edîtor3=Brungardt |pêşnavê-edîtor3=Maurice Philip |paşnavê-edîtor4=Weldon |pêşnavê-edîtor4=Richard N.}}&lt;/ref&gt; Ji bo mayîna sedsala 16an, Spanyayê kontrola leşkerî û bazirganî parastiye, bi keştîyên ku ji Meksîk û Perûyê di ser Okyanûsa Pasîfîkê re ber bi Fîlîpînan ve bi rêya Guamê ve çûne û giravên rojhilatê Spanyayê ava kirine. Galyonên Manîlayê du sedsal û nîv xebitîne ku yek ji dirêjtirîn rêyên bazirganiyê yên dîrokê ne ku Manîla û Acapulco bi hev ve girê dabûn. Di heman demê de seferên Spanyayê gihîştin Tuvalu, Marquesas, giravên Cook, giravên Solomon, Vanuatu, giravên Marshallê û giravên Admiral ên li Pasîfîka Başûr.&lt;ref name=&quot;FernándezArmesto2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders: a global history of exploration |paşnav=Fernández-Armesto |pêşnav=Felipe |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |çap=1 |cih=New York}}&lt;/ref&gt;

Paşê di lêgerîna ''Terra Australis'' (&quot;axa [mezin] a başûr&quot;) de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de wekê sefera ku ji aliyê navîgatorê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, gihîştin komgiravên Pitcairn û Vanuatu û di tengava Torresê ya di navbera Awistralya û Gîneya Nû de ku navê xwe ji navîgator Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Lêkolînerên holandî ku li dora başûrê Afrîkayê geriyaye, di heman demê de bi keşf û bazirganiyê re jî eleqedar dibûn; Willem Janszoon yekem daketina ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}&lt;/ref&gt; û Abel Janszoon Tasman li dora peravên parzemînî yên Awistralyayê geriyaye û gihîştine hinek beşên peravên parzemînî û di sala 1642an de jî gihîştine Tazmanya û Zelanda Nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Coles, Kenneth George, (30 June 1926–19 Jan. 2022), Chairman, Conveyor Co. of Australia Pty Ltd, 1957–91 |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u11483 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-954089-1}}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 16 û 17an de Spanyayê Okyanûsa Pasîfîk wekê ''mare clausum'' deryayek ji bo hêzên din ên deryayî girtî hesap kiriye. Tengava Magellan, ku wekê tekane deriyê Atlantîkê tê zanîn, carinan ji aliyê flotên ku ji bo rêgirtina li ketina keştîyên ne-spanî hatine şandin ve dihat çavdêrîkirin. Li aliyê rojavayê Okyanûsa Pasîfîk, holendîyan gef li filîpîniyên spanyayî xwaribûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schurz |pêşnav=William Lytle |tarîx=1922 |sernav=The Spanish Lake |url=https://www.jstor.org/stable/2506024 |kovar=The Hispanic American Historical Review |cild=5 |hejmar=2 |rr=181–194 |doi=10.2307/2506024 |issn=0018-2168}}&lt;/ref&gt;

Sedsala 18an destpêka keşfên mezin ên rûsan li Alaska û Giravên Aleutian nîşan daye ku wek sefera Kamchatka ya kekem û sefera mezin a bakur, bi serokatiya efserê deryayî yê rûsî yê bi eslê xwe danîmarkî Vitus Bering pêk hatiye. Her wiha Spanyayê geştên xwe ber bi bakurê rojavayê Pasîfîkê daye destpêkirin û gihîştine girava Vancouver a li başûrê Kanadayê û Alaskayê. Fransiyan Polînezyayê keşif kirin û kolonîze kirine. Brîtaniyan bi James Cook ber bi Pasîfîka Başûr û Awistralya, Hawaiî û bakurê rojavayê Pasîfîka Amerîkaya Bakur sê sefer dane destpêkirin. Di sala 1768an de, Pierre-Antoine Véron, astronomekî ciwan ku bi Louis Antoine de Bougainville re di sefera wî ya keşfê de bû, ji bo cara yekem di dîrokê de firehiya Pasîfîkê bi rastbûnek rast destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Captain Cook: explorations and reassessments |url=https://archive.org/details/captaincookexplo0000unse_z2p9 |weşanger=Boydell Press |tarîx=2004 |isbn=978-1-84383-100-6 |cih=Woodbridge, Suffolk, UK ; Rochester, NY, USA |paşnavê-edîtor=Williams |pêşnavê-edîtor=Glyndwr |series=Regions and regionalism in history}}&lt;/ref&gt;

Yek ji geştên herî pêşîn ên keşifkirina zanistî ji aliyê Spanyayê ve di sefera Malaspinayê 1789-1794 de hatiye organîzekirin. Sefer li deverên berfireh ên Pasîfîkê geriyaye ku ji pozikê Hornê heta Alaska, Guam û Fîlîpînan, Zelanda Nû, Awistralya û Pasîfîka Başûr berdewam kiriye.&lt;ref name=&quot;FernándezArmesto2006&quot;/&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Iss007e10807.jpg|thumb|Rojavabûna li ser Okyanûsa Pasîfîk ku ji stasyona Feza ya Navneteweyî tê dîtin. Serê ewrên birûskê jî xuya dibin.]]
[[Wêne:Pacific Basin Island Geography.jpg|thumb|Erdnîgariya giravên hewza Okyanûsa Mezin]]
Okyanûsa Mezin (Pasîfîk) parzemînên Asya û Awistralyayê ji parzemîna Amerîkayê vediqetîne. Okyanûs dikare ji aliyê ekvatorê ve wekê beşên bakur (Pasîfîka Bakur) û beşên başûr (Pasîfîka Başûr) were dabeş kirin.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |sernav=Pacific Ocean Britannica}}&lt;/ref&gt; Okyanûs ji herêma Antarktîkayê li başûr, heta Arktîkê li bakur dirêj dibe. Okyanûsa Mezin rûbereke berfireh vedihewîne ku bi qasî sêyeka rûyê Erdê digire nav xwe, bi rûbera xwe ya 165.200.000 km² ji tevahiya bejahiya Dinyayê ku bi qasê 150.000.000 km² rûber vegirtiye mezintir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://hypertextbook.com/facts/2001/DanielChen.shtml |sernav=Area of Earth's Land Surface - The Physics Factbook |malper=hypertextbook.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Pacific Culture Areas.png|thumb|Nexşeya sê deverên çandî yên sereke ya giravên Okyanûsa Mezin ku ji deverên wekê Mîkronezya, Melanezya û Polînezyayê pêk hatine]]
Okyanûsa Mezin bi qasê 8.400 mîlên deryayî (15.600 km; 9.700 mi) ji Deryaya Beringê li Arktîkê heta dirêjahiya bakur a Okyanûsa Başûr a dorhêlî li 60° başûr dirêj dibe (li gorî pênaseyên kevin heta Deryaya Ross a Antarktîkayê), li dora 5°N digihîje berfirehiya herî berfireh a ber bi rojhilat û rojava ve, li wir bi qasî 10.700 mîlên deryayî (19.800 km; 12.300 mi) ji Endonezyayê heta peravên Kolombiyayê dirêj dibe û li vir li nivê dorhêla Dinyayê digere ku ev pîvan pênc caran ji heyvê mezintir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Arctic |url=https://archive.org/details/encyclopediaofar0002unse_t1t1 |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-57958-436-8 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Nuttall |pêşnavê-edîtor=Mark}}&lt;/ref&gt; Navenda erdnîgarî ya okyanûsê li rojhilatê Kîrîbatiyê li başûrê Kîrîtimatiyê, li rojavayê girava Starbuck a li 4°58′S 158°45′W ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ripublication.com/Volume/ijoov15n1.htm |sernav=IJOO, International Journal of Oceans and Oceanography, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Research Journal, Research Publications, Indian Journal Publisher, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Journals Publishers in India, Indian J |malper=ripublication.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}&lt;/ref&gt; Xala herî nizm a li ser erdê ku tê zanîn li Xendeka Mariyanayê ye ku bi qasê 10.911 metre li jêra asta deryayê ye. Kûrahiya navînî ya okyanûsê 4.280 mêtre ye û qebareya giştî ya ava okyanûsê bi qasî 710.000.000 kîlometre kûp e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Ji ber bandorên tektonîkên plakeyan, Okyanûsa Pasîfîk niha ji sê aliyan ve salê bi qasî 2.5 santîmetre (0.98 înç) kêm dibe û salane bi navînî bi qasî 0.52 km² (0.20 mîlên çargoşe) kêm dibe. Berevajiyê vê bûyerê Okyanûsa Atlantîkê jî her ku diçe mezin û berfireh dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bucknell.edu/x17758.xml |sernav=Plate Tectonics |malper=www.bucknell.edu |roja-gihiştinê=2026-04-25 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics |paşnav=Young |pêşnav=Greg |weşanger=Capstone |tarîx=2009 |isbn=978-0-7565-4232-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=aqTxe74R5LwC&amp;pg=PT9}}&lt;/ref&gt;

Li ser sinorên rojavaya nerêkûpêk ên Okyanûsa Mezin gelek derya hene û deryayên herî mezin Deryaya Celebes, Deryaya Koralê, Deryaya Rojhilatê Çînê (Deryaya Rojhilat), Deryaya Fîlîpînê, Deryaya Japon, Deryaya Çima Başûr (Deryaya Başûr), Deryaya Suluyê, Deryaya Tasmanê û Deryaya Zer (Deryaya Rojavayê Koreyê) e. Rêya deryayî ya Îndonezyayê (tevî Tengava Malacca û Tengava Torresê) Pasîfîk û Okyanûsa Hindî li rojava bi hev ve girêdaye û Derbasbûna Drake û Tengava Magellan li rojhilat Pasîfîkê bi Okyanûsa Atlantîkê ve girêdidin. Li bakurê okyanûsê jî, Tengava Beringê Pasîfîkê bi Okyanûsa Arktîkê ve girêdaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1953 |sernav=Limits of the Oceans and Seas |url=https://www.nature.com/articles/172484b0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=172 |hejmar=4376 |rr=484–484 |doi=10.1038/172484b0 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt;

Ji ber ku Pasîfîk li ser merîdyena 180em dirêj bûye, Pasîfîka Rojava (an jî Pasîfîka rojava, nêzîkî Asyayê) li nîvkada rojhilat e û di heman demê de Pasîfîka Rojhilat (an jî Pasîfîka rojhilat, nêzîkê Amerîkayê) li nîvkada rojava ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Basic Geography |weşanger=Goodwill Trading Co., Inc. |tarîx=1998 |isbn=978-971-11-0165-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HofX9zL4YQEC&amp;pg=PA25}}&lt;/ref&gt;

Okyanûsa Pasîfîk a Başûr milê başûrê rojhilatê Hindistanê vedihewîne ku ji başûrê Awistralyayê derbas dibe û dibe milê Pasîfîk-Antarktîk (bakurê polara başûr) û bi milek din (başûrê Amerîkaya Başûr) re dibe yek ku bilindahiya Pasîfîk a Rojhilat çêbike ku ew jî bi milek din (başûrê Amerîkaya Bakur) ve girêdide ku li ser milê Juan de Fuca dinêre.

Di piraniya rêwîtiya Magellan ji Tengava Magellan ber bi Fîlîpînan ve, keşifgeran okyanûsê wekê okyanûseke aram binavkirine; lêbelê Pasîfîk her gav ne aram e ku gelek bahozên tropîkal li giravên Pasîfîkê jî didin. Erdên li dora çemê Pasîfîkê tijî volkanan in û pir caran lê deverê erdhejan bibandor çêdibin. Tsunamiyên ku ji ber erdhejên binavî çêdibin, gelek girav wêran kirine û di hinek rewşan de tevahiya bajaran wêran kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Tsunami: the underrated hazard |paşnav=Bryant |pêşnav=Edward |weşanger=Springer Published in association with Praxis |tarîx=2008 |isbn=978-3-540-74274-6 |çap=2 |cih=Berlin New York Chichester, UK |series=Springer-Praxis books in geophysical sciences}}&lt;/ref&gt;

Nexşeya Martin Waldseemüller a sala 1507an yekem nexşe bû ku Amerîkaya ku bi du okyanûsên cuda ji hev vediqetîne nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-04-25}}&lt;/ref&gt; Paşê jî nexşeya Diogo Ribeiro ya sala 1529an yekem nexşe bû ku Pasîfîkê bi mezinahiya rast nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://nla.gov.au/nla.obj-230692844 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-04-25}}&lt;/ref&gt;
=== Welatên li ser peravên okyanûsê ===
(Welatên girêdayî bi ser dewletekê ve bi stêrê (*) hatine destnîşankirin û navên dewletên serwer ên têkildar di nav kevanên gilover de ne. Dewletên girêdayî yên dewleta Zelanda Nû bi nîşana heşê (#) hatine destnîşankirin.
==== Welatên Asya-Pasîfîk ====
{{div col|colwidth=20em}}
* [[Somaya Amerîkayê]] * (DYA)
* [[Awistralya]]
* [[Brûney]]
* [[Kamboçya]]
* [[Komara Gel a Çînê]]
* [[Giravên Cook]] #
* [[Dewletên Federal ên Mîkronezyaya Fîjî]]
* [[Polînezyaya Fransî]] * (Fransa)
* [[Guam]] * (DYA)
* [[Hong Kong]] * (Komara Gel a Çînê)
* [[Îndonêzya]]
* [[Japon]]
* [[Kirîbatî]]
* [[Makao]] * (Komara Gel a Çînê)
* [[Malezya]]
* [[Giravên Marşal]]ê
* [[Naûrû]]
* [[Kaledonyaya Nû]] * (Fransa)
* [[Nû Zelanda]]
* [[Niûe]] #
* [[Girava Norfolkê]] * (Awistralya)
* [[Giravên Maryanayên Bakur]] * (DYA)
* [[Koreya Bakur]]
* [[Palaû]]
* [[Papûa Gîneya Nû]]
* [[Fîlîpîn]]
* [[Giravên Pitcairn]] * (Brîtanya)
* [[Rûsya]]
* [[Samoa]]
* [[Sîngapûr]]
* [[Giravên Salomon]]
* [[Koreya Başûr]]
* [[Taywan]]
* [[Taylenda]]
* [[Tîmora Rojhilat]]
* [[Tonga]]
* [[Tokelau]] * (Zelanda Nû)
* [[Tûvalû]]
* [[Vanûatû]]
* [[Viyetnam]]
* [[Wallis û Futuna]] * (Fransa)
{{div col end}}

==== Welatên parzemîna Amerîkayê ====
{{div col|colwidth=20em}}
* [[Kanada]]
* [[Şîlî]]
* [[Kolombiya]]
* [[Kosta Rîka]]
* [[Ekwador]]
* [[El Salvador]]
* [[Gûatemala]]
* [[Hondûras]]
* [[Meksîk]]
* [[Nîkaragûa]]
* [[Panama]]
* [[Perû]]
* [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
{{div col end}}

==== Giravên vala ====
{{div col|colwidth=20em}}
Giravên ku nifûsa sivîl lê tune ne.
* Girava Baker (DYA)
* Girava Clipperton (Fransa)
* Giravên Deryaya Koralê (Awistralya)
* Girava Howland (DYA)
* Girava Jarvis (DYA)
* Girava Johnston (DYA)
* Reefên Kingman (DYA)
* Girava Macquarie (Awistralya)
* Atola Midway (DYA)
* Atola Palmîrayê (DYA)
* Girava Wake (DYA)
{{div col end}}

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>j51wmmhdf53hwiviv900xyn84vtpe84</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095608</id>
      <parentid>2095607</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:28:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2095608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33327" sha1="jseekpmuto73vae065rxj17nqjl2wuo" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û mezin a dinyayê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==
Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û &quot;Deryaya Başûr&quot; a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine.
=== Koçberiyên pêşîn ===
[[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep|
Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye ku bi bargir a du kanoyê (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê hatiye çêkirin]]
Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}&lt;/ref&gt;

Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Maryanayê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt; Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |url=https://archive.org/details/examiningfarming0000unse |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}&lt;/ref&gt; Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}&lt;/ref&gt;

Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Sîlêman, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}&lt;/ref&gt;

=== Keşifkirinên ewropiyan ===
[[Wêne:Waldseemuller map 2.jpg|thumb|Universalis Cosmographia, ku wekê nexşeya Waldseemüller jî tê zanîn ku dîroka nexşeya di sala 1507an de hatiye nivîsandin, nexşeya yekem bû ku Amerîkayê ji du okyanûsên cuda cuda nîşan daye]]
Amerîkaya Başûr bi gelemperî wekî Cîhana Nû dihat hesibandin û piştî Amerigo Vespucci, cara yekem navê &quot;Amerîka&quot; nîşan dide.
Yekem keşfkirinên gerokên ewropî li peravê rojavayî yê Okyanûsa Mezin di sala 1512an de&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Nathaniel's nutmeg: how one man's courage changed the course of history |url=https://archive.org/details/nathanielsnutmeg0000milt_q2s7 |paşnav=Milton |pêşnav=Giles |weşanger=Sceptre |tarîx=1999 |isbn=978-0-340-69676-7 |cih=London}}&lt;/ref&gt; ji aliyê seferên portûgalî yên António de Abreu û Francisco Serrão ve, bi rêya giravên Biçûkên Sundayê, berbi giravên Malûkûyê û bi sefera Jorge Álvares a ber bi başûrê Çînê ve ye ku di sala 1513an de pêk hatiye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Macau, the imaginary city: culture and society, 1557 to the present |paşnav=Porter |pêşnav=Jonathan |weşanger=Westview Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-8133-3749-4 |cih=Boulder, CO |series=New perspectives on Asian history}}&lt;/ref&gt; ku fermana her du seferan ji aliyê Afonso de Albuquerque ve ji Malaccayê hatine dayîn.

Di sala 1513an de piştî ku keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Berzaxa Panamayê derbas bûye û gihîştiye okyanûseke nû, peravê rojhilatê okyanûsê dîtiye. Ji ber ku okyanûs li başûrê perava Berzaxa Panamayê bû, li wir wî cara yekem pasîfîk hatiye dîtin wî okyanûsê wekê ''Mar del Sur'' ku tê wateya &quot;Deryaya Başûr&quot;, binav kiriye.

Di sala 1520an de deryavan Ferdinand Magellan û koma wî di dîroka tomarkirî de yekem kes bûn ku ji Pasîfîkê derbas bûne. Ev beşek ji sefereke spanî ya ber bi giravên Biharatanê ve bûn ku di dawiyê de bûye sedema gera yekem ê li dora cîhanê. Magellan okyanûsê bi spanî wekê ''Pacífico'' binav kiriye (an jî &quot;Pasîfîk&quot; ku bi spanî tê wateya &quot;aram&quot;) ev binav kirin piştî ku ew di deryayên tofanî yên li pozikê Hornê re derbas bûne û piştre van avên aram dîtine hatiye. Heta sedsala hejdehan, ji bo rûmeta wî okyanûs gelek caran wekê Deryaya Magellan hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Producing the Pacific |paşnav=Maroto Camino |pêşnav=Mercedes |weşanger=BRILL |tarîx=2005-01-01 |isbn=978-90-420-1994-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789401202923}}&lt;/ref&gt; Magellan berî ku di adara sala 1521ê de li Guamê raweste, li giravekî Pasîfîkê ya vala rawestiyaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.guampedia.com/ferdinand-magellan/ |sernav=Ferdinand Magellan - Guampedia |malper=www.guampedia.com |tarîx=2009-09-30 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-US |paşnav=Pereda |pêşnav=Nathalie}}&lt;/ref&gt; Di dema vê seferê de Magellan nagihêje Spanyayê û di sala 1521ê de li Fîlîpînan dimire. Keştiyavanê spanî Juan Sebastián Elcano bermayiyên seferê bi ser Okyanûsa Hindî û li dora Pozikê Hêviyê vegerandine Spanyayê û bi awayê yekem gera dorhêla cîhanê di sala 1522an de hatiye temam kirin. Di navbera salên 1525 û 1527an de, li dora û rojhilatê Moluccayan sefer hatine lidarxistin û seferên portûgalî rastî giravên Caroline, giravên Aru û Papua Gîneya Nû hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kratoska |pêşnav=Paul |tarîx=2021-12-16 |sernav=South East Asia |url=https://doi.org/10.4324/9781003101680 |kovar=Kratoska, Paul |doi=10.4324/9781003101680}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The rise of Portuguese power in India, 1497-1550 |paşnav=Whiteway |pêşnav=R. S. (Richard Stephen) |weşanger=London, Santiago de Compostela, Susil Gupta |tarîx=1967 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/riseportuguesep00whitgoog}}&lt;/ref&gt; Di salên 1542 û 1543an de portûgalî gihîştine Japonê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://balagan.info/portuguese-in-japan |sernav=Portuguese in Japan |malper=Steven's Balagan |tarîx=2006-04-25 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-GB |paşnav=Thomas |pêşnav=Steven}}&lt;/ref&gt;

Di sala 1564an de pênc keştîyên spanî yên ku 379 leşker hildigirtin, bi serokatiya Miguel López de Legazpi ji Meksîkê derbasê Pasîfîkê bûne û Fîlîpîn û giravên Mariyanayê kolonîze kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A reference guide to Latin American history |url=https://archive.org/details/referenceguideto00hend |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2000 |isbn=978-1-56324-744-6 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Henderson |pêşnavê-edîtor=James D. |paşnavê-edîtor2=Delpar |pêşnavê-edîtor2=Helen |paşnavê-edîtor3=Brungardt |pêşnavê-edîtor3=Maurice Philip |paşnavê-edîtor4=Weldon |pêşnavê-edîtor4=Richard N.}}&lt;/ref&gt; Ji bo mayîna sedsala 16an, Spanyayê kontrola leşkerî û bazirganî parastiye, bi keştîyên ku ji Meksîk û Perûyê di ser Okyanûsa Pasîfîkê re ber bi Fîlîpînan ve bi rêya Guamê ve çûne û giravên rojhilatê Spanyayê ava kirine. Galyonên Manîlayê du sedsal û nîv xebitîne ku yek ji dirêjtirîn rêyên bazirganiyê yên dîrokê ne ku Manîla û Acapulco bi hev ve girê dabûn. Di heman demê de seferên Spanyayê gihîştin Tuvalu, Marquesas, giravên Cook, giravên Solomon, Vanuatu, giravên Marshallê û giravên Admiral ên li Pasîfîka Başûr.&lt;ref name=&quot;FernándezArmesto2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders: a global history of exploration |paşnav=Fernández-Armesto |pêşnav=Felipe |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |çap=1 |cih=New York}}&lt;/ref&gt;

Paşê di lêgerîna ''Terra Australis'' (&quot;axa [mezin] a başûr&quot;) de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de wekê sefera ku ji aliyê navîgatorê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, gihîştin komgiravên Pitcairn û Vanuatu û di tengava Torresê ya di navbera Awistralya û Gîneya Nû de ku navê xwe ji navîgator Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Lêkolînerên holandî ku li dora başûrê Afrîkayê geriyaye, di heman demê de bi keşf û bazirganiyê re jî eleqedar dibûn; Willem Janszoon yekem daketina ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}&lt;/ref&gt; û Abel Janszoon Tasman li dora peravên parzemînî yên Awistralyayê geriyaye û gihîştine hinek beşên peravên parzemînî û di sala 1642an de jî gihîştine Tazmanya û Zelanda Nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Coles, Kenneth George, (30 June 1926–19 Jan. 2022), Chairman, Conveyor Co. of Australia Pty Ltd, 1957–91 |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u11483 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-954089-1}}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 16 û 17an de Spanyayê Okyanûsa Pasîfîk wekê ''mare clausum'' deryayek ji bo hêzên din ên deryayî girtî hesap kiriye. Tengava Magellan, ku wekê tekane deriyê Atlantîkê tê zanîn, carinan ji aliyê flotên ku ji bo rêgirtina li ketina keştîyên ne-spanî hatine şandin ve dihat çavdêrîkirin. Li aliyê rojavayê Okyanûsa Pasîfîk, holendîyan gef li filîpîniyên spanyayî xwaribûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schurz |pêşnav=William Lytle |tarîx=1922 |sernav=The Spanish Lake |url=https://www.jstor.org/stable/2506024 |kovar=The Hispanic American Historical Review |cild=5 |hejmar=2 |rr=181–194 |doi=10.2307/2506024 |issn=0018-2168}}&lt;/ref&gt;

Sedsala 18an destpêka keşfên mezin ên rûsan li Alaska û Giravên Aleutian nîşan daye ku wek sefera Kamchatka ya kekem û sefera mezin a bakur, bi serokatiya efserê deryayî yê rûsî yê bi eslê xwe danîmarkî Vitus Bering pêk hatiye. Her wiha Spanyayê geştên xwe ber bi bakurê rojavayê Pasîfîkê daye destpêkirin û gihîştine girava Vancouver a li başûrê Kanadayê û Alaskayê. Fransiyan Polînezyayê keşif kirin û kolonîze kirine. Brîtaniyan bi James Cook ber bi Pasîfîka Başûr û Awistralya, Hawaiî û bakurê rojavayê Pasîfîka Amerîkaya Bakur sê sefer dane destpêkirin. Di sala 1768an de, Pierre-Antoine Véron, astronomekî ciwan ku bi Louis Antoine de Bougainville re di sefera wî ya keşfê de bû, ji bo cara yekem di dîrokê de firehiya Pasîfîkê bi rastbûnek rast destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Captain Cook: explorations and reassessments |url=https://archive.org/details/captaincookexplo0000unse_z2p9 |weşanger=Boydell Press |tarîx=2004 |isbn=978-1-84383-100-6 |cih=Woodbridge, Suffolk, UK ; Rochester, NY, USA |paşnavê-edîtor=Williams |pêşnavê-edîtor=Glyndwr |series=Regions and regionalism in history}}&lt;/ref&gt;

Yek ji geştên herî pêşîn ên keşifkirina zanistî ji aliyê Spanyayê ve di sefera Malaspinayê 1789-1794 de hatiye organîzekirin. Sefer li deverên berfireh ên Pasîfîkê geriyaye ku ji pozikê Hornê heta Alaska, Guam û Fîlîpînan, Zelanda Nû, Awistralya û Pasîfîka Başûr berdewam kiriye.&lt;ref name=&quot;FernándezArmesto2006&quot;/&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Iss007e10807.jpg|thumb|Rojavabûna li ser Okyanûsa Pasîfîk ku ji stasyona Feza ya Navneteweyî tê dîtin. Serê ewrên birûskê jî xuya dibin.]]
[[Wêne:Pacific Basin Island Geography.jpg|thumb|Erdnîgariya giravên hewza Okyanûsa Mezin]]
Okyanûsa Mezin (Pasîfîk) parzemînên Asya û Awistralyayê ji parzemîna Amerîkayê vediqetîne. Okyanûs dikare ji aliyê ekvatorê ve wekê beşên bakur (Pasîfîka Bakur) û beşên başûr (Pasîfîka Başûr) were dabeş kirin.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |sernav=Pacific Ocean Britannica}}&lt;/ref&gt; Okyanûs ji herêma Antarktîkayê li başûr, heta Arktîkê li bakur dirêj dibe. Okyanûsa Mezin rûbereke berfireh vedihewîne ku bi qasî sêyeka rûyê Erdê digire nav xwe, bi rûbera xwe ya 165.200.000 km² ji tevahiya bejahiya Dinyayê ku bi qasê 150.000.000 km² rûber vegirtiye mezintir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://hypertextbook.com/facts/2001/DanielChen.shtml |sernav=Area of Earth's Land Surface - The Physics Factbook |malper=hypertextbook.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Pacific Culture Areas.png|thumb|Nexşeya sê deverên çandî yên sereke ya giravên Okyanûsa Mezin ku ji deverên wekê Mîkronezya, Melanezya û Polînezyayê pêk hatine]]
Okyanûsa Mezin bi qasê 8.400 mîlên deryayî (15.600 km; 9.700 mi) ji Deryaya Beringê li Arktîkê heta dirêjahiya bakur a Okyanûsa Başûr a dorhêlî li 60° başûr dirêj dibe (li gorî pênaseyên kevin heta Deryaya Ross a Antarktîkayê), li dora 5°N digihîje berfirehiya herî berfireh a ber bi rojhilat û rojava ve, li wir bi qasî 10.700 mîlên deryayî (19.800 km; 12.300 mi) ji Îndonezyayê heta peravên Kolombiyayê dirêj dibe û li vir li nivê dorhêla Dinyayê digere ku ev pîvan pênc caran ji heyvê mezintir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Arctic |url=https://archive.org/details/encyclopediaofar0002unse_t1t1 |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-57958-436-8 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Nuttall |pêşnavê-edîtor=Mark}}&lt;/ref&gt; Navenda erdnîgarî ya okyanûsê li rojhilatê Kîrîbatiyê li başûrê Kîrîtimatiyê, li rojavayê girava Starbuck a li 4°58′S 158°45′W ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ripublication.com/Volume/ijoov15n1.htm |sernav=IJOO, International Journal of Oceans and Oceanography, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Research Journal, Research Publications, Indian Journal Publisher, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Journals Publishers in India, Indian J |malper=ripublication.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}&lt;/ref&gt; Xala herî nizm a li ser erdê ku tê zanîn li Xendeka Mariyanayê ye ku bi qasê 10.911 metre li jêra asta deryayê ye. Kûrahiya navînî ya okyanûsê 4.280 mêtre ye û qebareya giştî ya ava okyanûsê bi qasî 710.000.000 kîlometre kûp e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Ji ber bandorên tektonîkên plakeyan, Okyanûsa Pasîfîk niha ji sê aliyan ve salê bi qasî 2.5 santîmetre (0.98 înç) kêm dibe û salane bi navînî bi qasî 0.52 km² (0.20 mîlên çargoşe) kêm dibe. Berevajiyê vê bûyerê Okyanûsa Atlantîkê jî her ku diçe mezin û berfireh dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bucknell.edu/x17758.xml |sernav=Plate Tectonics |malper=www.bucknell.edu |roja-gihiştinê=2026-04-25 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics |paşnav=Young |pêşnav=Greg |weşanger=Capstone |tarîx=2009 |isbn=978-0-7565-4232-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=aqTxe74R5LwC&amp;pg=PT9}}&lt;/ref&gt;

Li ser sinorên rojavaya nerêkûpêk ên Okyanûsa Mezin gelek derya hene û deryayên herî mezin Deryaya Celebes, Deryaya Koralê, Deryaya Rojhilatê Çînê (Deryaya Rojhilat), Deryaya Fîlîpînê, Deryaya Japon, Deryaya Çima Başûr (Deryaya Başûr), Deryaya Suluyê, Deryaya Tasmanê û Deryaya Zer (Deryaya Rojavayê Koreyê) e. Rêya deryayî ya Îndonezyayê (tevî Tengava Malacca û Tengava Torresê) Pasîfîk û Okyanûsa Hindî li rojava bi hev ve girêdaye û Derbasbûna Drake û Tengava Magellan li rojhilat Pasîfîkê bi Okyanûsa Atlantîkê ve girêdidin. Li bakurê okyanûsê jî, Tengava Beringê Pasîfîkê bi Okyanûsa Arktîkê ve girêdaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1953 |sernav=Limits of the Oceans and Seas |url=https://www.nature.com/articles/172484b0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=172 |hejmar=4376 |rr=484–484 |doi=10.1038/172484b0 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt;

Ji ber ku Pasîfîk li ser merîdyena 180em dirêj bûye, Pasîfîka Rojava (an jî Pasîfîka rojava, nêzîkî Asyayê) li nîvkada rojhilat e û di heman demê de Pasîfîka Rojhilat (an jî Pasîfîka rojhilat, nêzîkê Amerîkayê) li nîvkada rojava ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Basic Geography |weşanger=Goodwill Trading Co., Inc. |tarîx=1998 |isbn=978-971-11-0165-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HofX9zL4YQEC&amp;pg=PA25}}&lt;/ref&gt;

Okyanûsa Pasîfîk a Başûr milê başûrê rojhilatê Hindistanê vedihewîne ku ji başûrê Awistralyayê derbas dibe û dibe milê Pasîfîk-Antarktîk (bakurê polara başûr) û bi milek din (başûrê Amerîkaya Başûr) re dibe yek ku bilindahiya Pasîfîk a Rojhilat çêbike ku ew jî bi milek din (başûrê Amerîkaya Bakur) ve girêdide ku li ser milê Juan de Fuca dinêre.

Di piraniya rêwîtiya Magellan ji Tengava Magellan ber bi Fîlîpînan ve, keşifgeran okyanûsê wekê okyanûseke aram binavkirine; lêbelê Pasîfîk her gav ne aram e ku gelek bahozên tropîkal li giravên Pasîfîkê jî didin. Erdên li dora çemê Pasîfîkê tijî volkanan in û pir caran lê deverê erdhejan bibandor çêdibin. Tsunamiyên ku ji ber erdhejên binavî çêdibin, gelek girav wêran kirine û di hinek rewşan de tevahiya bajaran wêran kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Tsunami: the underrated hazard |paşnav=Bryant |pêşnav=Edward |weşanger=Springer Published in association with Praxis |tarîx=2008 |isbn=978-3-540-74274-6 |çap=2 |cih=Berlin New York Chichester, UK |series=Springer-Praxis books in geophysical sciences}}&lt;/ref&gt;

Nexşeya Martin Waldseemüller a sala 1507an yekem nexşe bû ku Amerîkaya ku bi du okyanûsên cuda ji hev vediqetîne nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-04-25}}&lt;/ref&gt; Paşê jî nexşeya Diogo Ribeiro ya sala 1529an yekem nexşe bû ku Pasîfîkê bi mezinahiya rast nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://nla.gov.au/nla.obj-230692844 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-04-25}}&lt;/ref&gt;
=== Welatên li ser peravên okyanûsê ===
(Welatên girêdayî bi ser dewletekê ve bi stêrê (*) hatine destnîşankirin û navên dewletên serwer ên têkildar di nav kevanên gilover de ne. Dewletên girêdayî yên dewleta Zelanda Nû bi nîşana heşê (#) hatine destnîşankirin.
==== Welatên Asya-Pasîfîk ====
{{div col|colwidth=20em}}
* [[Somaya Amerîkayê]] * (DYA)
* [[Awistralya]]
* [[Brûney]]
* [[Kamboca]]
* [[Komara Gel a Çînê]]
* [[Giravên Cook]] #
* [[Dewletên Federal ên Mîkronezyaya Fîjî]]
* [[Polînezyaya Fransî]] * (Fransa)
* [[Guam]] * (DYA)
* [[Hong Kong]] * (Komara Gel a Çînê)
* [[Îndonêzya]]
* [[Japon]]
* [[Kirîbatî]]
* [[Makao]] * (Komara Gel a Çînê)
* [[Malezya]]
* [[Giravên Marşal]]ê
* [[Naûrû]]
* [[Kaledonyaya Nû]] * (Fransa)
* [[Nû Zelanda]]
* [[Niûe]] #
* [[Girava Norfolkê]] * (Awistralya)
* [[Giravên Maryanayên Bakur]] * (DYA)
* [[Koreya Bakur]]
* [[Palaû]]
* [[Papûa Gîneya Nû]]
* [[Fîlîpîn]]
* [[Giravên Pitcairn]] * (Brîtanya)
* [[Rûsya]]
* [[Samoa]]
* [[Sîngapûr]]
* [[Giravên Salomon]]
* [[Koreya Başûr]]
* [[Taywan]]
* [[Taylenda]]
* [[Tîmora Rojhilat]]
* [[Tonga]]
* [[Tokelau]] * (Zelanda Nû)
* [[Tûvalû]]
* [[Vanûatû]]
* [[Viyetnam]]
* [[Wallis û Futuna]] * (Fransa)
{{div col end}}

==== Welatên parzemîna Amerîkayê ====
{{div col|colwidth=20em}}
* [[Kanada]]
* [[Şîlî]]
* [[Kolombiya]]
* [[Kosta Rîka]]
* [[Ekwador]]
* [[El Salvador]]
* [[Gûatemala]]
* [[Hondûras]]
* [[Meksîk]]
* [[Nîkaragûa]]
* [[Panama]]
* [[Perû]]
* [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
{{div col end}}

==== Giravên vala ====
{{div col|colwidth=20em}}
Giravên ku nifûsa sivîl lê tune ne.
* Girava Baker (DYA)
* Girava Clipperton (Fransa)
* Giravên Deryaya Koralê (Awistralya)
* Girava Howland (DYA)
* Girava Jarvis (DYA)
* Girava Johnston (DYA)
* Reefên Kingman (DYA)
* Girava Macquarie (Awistralya)
* Atola Midway (DYA)
* Atola Palmîrayê (DYA)
* Girava Wake (DYA)
{{div col end}}

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>jseekpmuto73vae065rxj17nqjl2wuo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095609</id>
      <parentid>2095608</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:29:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Welatên Asya-Pasîfîk */ Rastnivîs</comment>
      <origin>2095609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33326" sha1="air3xubiqmnlbgtolay5zgl5et3o2zw" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û mezin a dinyayê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==
Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û &quot;Deryaya Başûr&quot; a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine.
=== Koçberiyên pêşîn ===
[[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep|
Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye ku bi bargir a du kanoyê (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê hatiye çêkirin]]
Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}&lt;/ref&gt;

Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Maryanayê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt; Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |url=https://archive.org/details/examiningfarming0000unse |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}&lt;/ref&gt; Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}&lt;/ref&gt;

Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Sîlêman, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}&lt;/ref&gt;

=== Keşifkirinên ewropiyan ===
[[Wêne:Waldseemuller map 2.jpg|thumb|Universalis Cosmographia, ku wekê nexşeya Waldseemüller jî tê zanîn ku dîroka nexşeya di sala 1507an de hatiye nivîsandin, nexşeya yekem bû ku Amerîkayê ji du okyanûsên cuda cuda nîşan daye]]
Amerîkaya Başûr bi gelemperî wekî Cîhana Nû dihat hesibandin û piştî Amerigo Vespucci, cara yekem navê &quot;Amerîka&quot; nîşan dide.
Yekem keşfkirinên gerokên ewropî li peravê rojavayî yê Okyanûsa Mezin di sala 1512an de&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Nathaniel's nutmeg: how one man's courage changed the course of history |url=https://archive.org/details/nathanielsnutmeg0000milt_q2s7 |paşnav=Milton |pêşnav=Giles |weşanger=Sceptre |tarîx=1999 |isbn=978-0-340-69676-7 |cih=London}}&lt;/ref&gt; ji aliyê seferên portûgalî yên António de Abreu û Francisco Serrão ve, bi rêya giravên Biçûkên Sundayê, berbi giravên Malûkûyê û bi sefera Jorge Álvares a ber bi başûrê Çînê ve ye ku di sala 1513an de pêk hatiye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Macau, the imaginary city: culture and society, 1557 to the present |paşnav=Porter |pêşnav=Jonathan |weşanger=Westview Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-8133-3749-4 |cih=Boulder, CO |series=New perspectives on Asian history}}&lt;/ref&gt; ku fermana her du seferan ji aliyê Afonso de Albuquerque ve ji Malaccayê hatine dayîn.

Di sala 1513an de piştî ku keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Berzaxa Panamayê derbas bûye û gihîştiye okyanûseke nû, peravê rojhilatê okyanûsê dîtiye. Ji ber ku okyanûs li başûrê perava Berzaxa Panamayê bû, li wir wî cara yekem pasîfîk hatiye dîtin wî okyanûsê wekê ''Mar del Sur'' ku tê wateya &quot;Deryaya Başûr&quot;, binav kiriye.

Di sala 1520an de deryavan Ferdinand Magellan û koma wî di dîroka tomarkirî de yekem kes bûn ku ji Pasîfîkê derbas bûne. Ev beşek ji sefereke spanî ya ber bi giravên Biharatanê ve bûn ku di dawiyê de bûye sedema gera yekem ê li dora cîhanê. Magellan okyanûsê bi spanî wekê ''Pacífico'' binav kiriye (an jî &quot;Pasîfîk&quot; ku bi spanî tê wateya &quot;aram&quot;) ev binav kirin piştî ku ew di deryayên tofanî yên li pozikê Hornê re derbas bûne û piştre van avên aram dîtine hatiye. Heta sedsala hejdehan, ji bo rûmeta wî okyanûs gelek caran wekê Deryaya Magellan hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Producing the Pacific |paşnav=Maroto Camino |pêşnav=Mercedes |weşanger=BRILL |tarîx=2005-01-01 |isbn=978-90-420-1994-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789401202923}}&lt;/ref&gt; Magellan berî ku di adara sala 1521ê de li Guamê raweste, li giravekî Pasîfîkê ya vala rawestiyaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.guampedia.com/ferdinand-magellan/ |sernav=Ferdinand Magellan - Guampedia |malper=www.guampedia.com |tarîx=2009-09-30 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-US |paşnav=Pereda |pêşnav=Nathalie}}&lt;/ref&gt; Di dema vê seferê de Magellan nagihêje Spanyayê û di sala 1521ê de li Fîlîpînan dimire. Keştiyavanê spanî Juan Sebastián Elcano bermayiyên seferê bi ser Okyanûsa Hindî û li dora Pozikê Hêviyê vegerandine Spanyayê û bi awayê yekem gera dorhêla cîhanê di sala 1522an de hatiye temam kirin. Di navbera salên 1525 û 1527an de, li dora û rojhilatê Moluccayan sefer hatine lidarxistin û seferên portûgalî rastî giravên Caroline, giravên Aru û Papua Gîneya Nû hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kratoska |pêşnav=Paul |tarîx=2021-12-16 |sernav=South East Asia |url=https://doi.org/10.4324/9781003101680 |kovar=Kratoska, Paul |doi=10.4324/9781003101680}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The rise of Portuguese power in India, 1497-1550 |paşnav=Whiteway |pêşnav=R. S. (Richard Stephen) |weşanger=London, Santiago de Compostela, Susil Gupta |tarîx=1967 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/riseportuguesep00whitgoog}}&lt;/ref&gt; Di salên 1542 û 1543an de portûgalî gihîştine Japonê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://balagan.info/portuguese-in-japan |sernav=Portuguese in Japan |malper=Steven's Balagan |tarîx=2006-04-25 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-GB |paşnav=Thomas |pêşnav=Steven}}&lt;/ref&gt;

Di sala 1564an de pênc keştîyên spanî yên ku 379 leşker hildigirtin, bi serokatiya Miguel López de Legazpi ji Meksîkê derbasê Pasîfîkê bûne û Fîlîpîn û giravên Mariyanayê kolonîze kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A reference guide to Latin American history |url=https://archive.org/details/referenceguideto00hend |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2000 |isbn=978-1-56324-744-6 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Henderson |pêşnavê-edîtor=James D. |paşnavê-edîtor2=Delpar |pêşnavê-edîtor2=Helen |paşnavê-edîtor3=Brungardt |pêşnavê-edîtor3=Maurice Philip |paşnavê-edîtor4=Weldon |pêşnavê-edîtor4=Richard N.}}&lt;/ref&gt; Ji bo mayîna sedsala 16an, Spanyayê kontrola leşkerî û bazirganî parastiye, bi keştîyên ku ji Meksîk û Perûyê di ser Okyanûsa Pasîfîkê re ber bi Fîlîpînan ve bi rêya Guamê ve çûne û giravên rojhilatê Spanyayê ava kirine. Galyonên Manîlayê du sedsal û nîv xebitîne ku yek ji dirêjtirîn rêyên bazirganiyê yên dîrokê ne ku Manîla û Acapulco bi hev ve girê dabûn. Di heman demê de seferên Spanyayê gihîştin Tuvalu, Marquesas, giravên Cook, giravên Solomon, Vanuatu, giravên Marshallê û giravên Admiral ên li Pasîfîka Başûr.&lt;ref name=&quot;FernándezArmesto2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders: a global history of exploration |paşnav=Fernández-Armesto |pêşnav=Felipe |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |çap=1 |cih=New York}}&lt;/ref&gt;

Paşê di lêgerîna ''Terra Australis'' (&quot;axa [mezin] a başûr&quot;) de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de wekê sefera ku ji aliyê navîgatorê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, gihîştin komgiravên Pitcairn û Vanuatu û di tengava Torresê ya di navbera Awistralya û Gîneya Nû de ku navê xwe ji navîgator Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Lêkolînerên holandî ku li dora başûrê Afrîkayê geriyaye, di heman demê de bi keşf û bazirganiyê re jî eleqedar dibûn; Willem Janszoon yekem daketina ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}&lt;/ref&gt; û Abel Janszoon Tasman li dora peravên parzemînî yên Awistralyayê geriyaye û gihîştine hinek beşên peravên parzemînî û di sala 1642an de jî gihîştine Tazmanya û Zelanda Nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Coles, Kenneth George, (30 June 1926–19 Jan. 2022), Chairman, Conveyor Co. of Australia Pty Ltd, 1957–91 |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u11483 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-954089-1}}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 16 û 17an de Spanyayê Okyanûsa Pasîfîk wekê ''mare clausum'' deryayek ji bo hêzên din ên deryayî girtî hesap kiriye. Tengava Magellan, ku wekê tekane deriyê Atlantîkê tê zanîn, carinan ji aliyê flotên ku ji bo rêgirtina li ketina keştîyên ne-spanî hatine şandin ve dihat çavdêrîkirin. Li aliyê rojavayê Okyanûsa Pasîfîk, holendîyan gef li filîpîniyên spanyayî xwaribûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schurz |pêşnav=William Lytle |tarîx=1922 |sernav=The Spanish Lake |url=https://www.jstor.org/stable/2506024 |kovar=The Hispanic American Historical Review |cild=5 |hejmar=2 |rr=181–194 |doi=10.2307/2506024 |issn=0018-2168}}&lt;/ref&gt;

Sedsala 18an destpêka keşfên mezin ên rûsan li Alaska û Giravên Aleutian nîşan daye ku wek sefera Kamchatka ya kekem û sefera mezin a bakur, bi serokatiya efserê deryayî yê rûsî yê bi eslê xwe danîmarkî Vitus Bering pêk hatiye. Her wiha Spanyayê geştên xwe ber bi bakurê rojavayê Pasîfîkê daye destpêkirin û gihîştine girava Vancouver a li başûrê Kanadayê û Alaskayê. Fransiyan Polînezyayê keşif kirin û kolonîze kirine. Brîtaniyan bi James Cook ber bi Pasîfîka Başûr û Awistralya, Hawaiî û bakurê rojavayê Pasîfîka Amerîkaya Bakur sê sefer dane destpêkirin. Di sala 1768an de, Pierre-Antoine Véron, astronomekî ciwan ku bi Louis Antoine de Bougainville re di sefera wî ya keşfê de bû, ji bo cara yekem di dîrokê de firehiya Pasîfîkê bi rastbûnek rast destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Captain Cook: explorations and reassessments |url=https://archive.org/details/captaincookexplo0000unse_z2p9 |weşanger=Boydell Press |tarîx=2004 |isbn=978-1-84383-100-6 |cih=Woodbridge, Suffolk, UK ; Rochester, NY, USA |paşnavê-edîtor=Williams |pêşnavê-edîtor=Glyndwr |series=Regions and regionalism in history}}&lt;/ref&gt;

Yek ji geştên herî pêşîn ên keşifkirina zanistî ji aliyê Spanyayê ve di sefera Malaspinayê 1789-1794 de hatiye organîzekirin. Sefer li deverên berfireh ên Pasîfîkê geriyaye ku ji pozikê Hornê heta Alaska, Guam û Fîlîpînan, Zelanda Nû, Awistralya û Pasîfîka Başûr berdewam kiriye.&lt;ref name=&quot;FernándezArmesto2006&quot;/&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Iss007e10807.jpg|thumb|Rojavabûna li ser Okyanûsa Pasîfîk ku ji stasyona Feza ya Navneteweyî tê dîtin. Serê ewrên birûskê jî xuya dibin.]]
[[Wêne:Pacific Basin Island Geography.jpg|thumb|Erdnîgariya giravên hewza Okyanûsa Mezin]]
Okyanûsa Mezin (Pasîfîk) parzemînên Asya û Awistralyayê ji parzemîna Amerîkayê vediqetîne. Okyanûs dikare ji aliyê ekvatorê ve wekê beşên bakur (Pasîfîka Bakur) û beşên başûr (Pasîfîka Başûr) were dabeş kirin.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |sernav=Pacific Ocean Britannica}}&lt;/ref&gt; Okyanûs ji herêma Antarktîkayê li başûr, heta Arktîkê li bakur dirêj dibe. Okyanûsa Mezin rûbereke berfireh vedihewîne ku bi qasî sêyeka rûyê Erdê digire nav xwe, bi rûbera xwe ya 165.200.000 km² ji tevahiya bejahiya Dinyayê ku bi qasê 150.000.000 km² rûber vegirtiye mezintir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://hypertextbook.com/facts/2001/DanielChen.shtml |sernav=Area of Earth's Land Surface - The Physics Factbook |malper=hypertextbook.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Pacific Culture Areas.png|thumb|Nexşeya sê deverên çandî yên sereke ya giravên Okyanûsa Mezin ku ji deverên wekê Mîkronezya, Melanezya û Polînezyayê pêk hatine]]
Okyanûsa Mezin bi qasê 8.400 mîlên deryayî (15.600 km; 9.700 mi) ji Deryaya Beringê li Arktîkê heta dirêjahiya bakur a Okyanûsa Başûr a dorhêlî li 60° başûr dirêj dibe (li gorî pênaseyên kevin heta Deryaya Ross a Antarktîkayê), li dora 5°N digihîje berfirehiya herî berfireh a ber bi rojhilat û rojava ve, li wir bi qasî 10.700 mîlên deryayî (19.800 km; 12.300 mi) ji Îndonezyayê heta peravên Kolombiyayê dirêj dibe û li vir li nivê dorhêla Dinyayê digere ku ev pîvan pênc caran ji heyvê mezintir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Arctic |url=https://archive.org/details/encyclopediaofar0002unse_t1t1 |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-57958-436-8 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Nuttall |pêşnavê-edîtor=Mark}}&lt;/ref&gt; Navenda erdnîgarî ya okyanûsê li rojhilatê Kîrîbatiyê li başûrê Kîrîtimatiyê, li rojavayê girava Starbuck a li 4°58′S 158°45′W ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ripublication.com/Volume/ijoov15n1.htm |sernav=IJOO, International Journal of Oceans and Oceanography, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Research Journal, Research Publications, Indian Journal Publisher, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Journals Publishers in India, Indian J |malper=ripublication.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}&lt;/ref&gt; Xala herî nizm a li ser erdê ku tê zanîn li Xendeka Mariyanayê ye ku bi qasê 10.911 metre li jêra asta deryayê ye. Kûrahiya navînî ya okyanûsê 4.280 mêtre ye û qebareya giştî ya ava okyanûsê bi qasî 710.000.000 kîlometre kûp e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Ji ber bandorên tektonîkên plakeyan, Okyanûsa Pasîfîk niha ji sê aliyan ve salê bi qasî 2.5 santîmetre (0.98 înç) kêm dibe û salane bi navînî bi qasî 0.52 km² (0.20 mîlên çargoşe) kêm dibe. Berevajiyê vê bûyerê Okyanûsa Atlantîkê jî her ku diçe mezin û berfireh dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bucknell.edu/x17758.xml |sernav=Plate Tectonics |malper=www.bucknell.edu |roja-gihiştinê=2026-04-25 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics |paşnav=Young |pêşnav=Greg |weşanger=Capstone |tarîx=2009 |isbn=978-0-7565-4232-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=aqTxe74R5LwC&amp;pg=PT9}}&lt;/ref&gt;

Li ser sinorên rojavaya nerêkûpêk ên Okyanûsa Mezin gelek derya hene û deryayên herî mezin Deryaya Celebes, Deryaya Koralê, Deryaya Rojhilatê Çînê (Deryaya Rojhilat), Deryaya Fîlîpînê, Deryaya Japon, Deryaya Çima Başûr (Deryaya Başûr), Deryaya Suluyê, Deryaya Tasmanê û Deryaya Zer (Deryaya Rojavayê Koreyê) e. Rêya deryayî ya Îndonezyayê (tevî Tengava Malacca û Tengava Torresê) Pasîfîk û Okyanûsa Hindî li rojava bi hev ve girêdaye û Derbasbûna Drake û Tengava Magellan li rojhilat Pasîfîkê bi Okyanûsa Atlantîkê ve girêdidin. Li bakurê okyanûsê jî, Tengava Beringê Pasîfîkê bi Okyanûsa Arktîkê ve girêdaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1953 |sernav=Limits of the Oceans and Seas |url=https://www.nature.com/articles/172484b0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=172 |hejmar=4376 |rr=484–484 |doi=10.1038/172484b0 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt;

Ji ber ku Pasîfîk li ser merîdyena 180em dirêj bûye, Pasîfîka Rojava (an jî Pasîfîka rojava, nêzîkî Asyayê) li nîvkada rojhilat e û di heman demê de Pasîfîka Rojhilat (an jî Pasîfîka rojhilat, nêzîkê Amerîkayê) li nîvkada rojava ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Basic Geography |weşanger=Goodwill Trading Co., Inc. |tarîx=1998 |isbn=978-971-11-0165-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HofX9zL4YQEC&amp;pg=PA25}}&lt;/ref&gt;

Okyanûsa Pasîfîk a Başûr milê başûrê rojhilatê Hindistanê vedihewîne ku ji başûrê Awistralyayê derbas dibe û dibe milê Pasîfîk-Antarktîk (bakurê polara başûr) û bi milek din (başûrê Amerîkaya Başûr) re dibe yek ku bilindahiya Pasîfîk a Rojhilat çêbike ku ew jî bi milek din (başûrê Amerîkaya Bakur) ve girêdide ku li ser milê Juan de Fuca dinêre.

Di piraniya rêwîtiya Magellan ji Tengava Magellan ber bi Fîlîpînan ve, keşifgeran okyanûsê wekê okyanûseke aram binavkirine; lêbelê Pasîfîk her gav ne aram e ku gelek bahozên tropîkal li giravên Pasîfîkê jî didin. Erdên li dora çemê Pasîfîkê tijî volkanan in û pir caran lê deverê erdhejan bibandor çêdibin. Tsunamiyên ku ji ber erdhejên binavî çêdibin, gelek girav wêran kirine û di hinek rewşan de tevahiya bajaran wêran kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Tsunami: the underrated hazard |paşnav=Bryant |pêşnav=Edward |weşanger=Springer Published in association with Praxis |tarîx=2008 |isbn=978-3-540-74274-6 |çap=2 |cih=Berlin New York Chichester, UK |series=Springer-Praxis books in geophysical sciences}}&lt;/ref&gt;

Nexşeya Martin Waldseemüller a sala 1507an yekem nexşe bû ku Amerîkaya ku bi du okyanûsên cuda ji hev vediqetîne nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-04-25}}&lt;/ref&gt; Paşê jî nexşeya Diogo Ribeiro ya sala 1529an yekem nexşe bû ku Pasîfîkê bi mezinahiya rast nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://nla.gov.au/nla.obj-230692844 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-04-25}}&lt;/ref&gt;
=== Welatên li ser peravên okyanûsê ===
(Welatên girêdayî bi ser dewletekê ve bi stêrê (*) hatine destnîşankirin û navên dewletên serwer ên têkildar di nav kevanên gilover de ne. Dewletên girêdayî yên dewleta Zelanda Nû bi nîşana heşê (#) hatine destnîşankirin.
==== Welatên Asya-Pasîfîk ====
{{div col|colwidth=20em}}
* [[Somaya Amerîkayê]] * (DYA)
* [[Awistralya]]
* [[Brûney]]
* [[Kamboca]]
* [[Komara Gel a Çînê]]
* [[Giravên Cook]] #
* [[Dewletên Federal ên Mîkronezyaya Fîjî]]
* [[Polînezyaya Fransî]] * (Fransa)
* [[Guam]] * (DYA)
* [[Hong Kong]] * (Komara Gel a Çînê)
* [[Îndonzya]]
* [[Japon]]
* [[Kirîbatî]]
* [[Makao]] * (Komara Gel a Çînê)
* [[Malezya]]
* [[Giravên Marşal]]ê
* [[Naûrû]]
* [[Kaledonyaya Nû]] * (Fransa)
* [[Nû Zelanda]]
* [[Niûe]] #
* [[Girava Norfolkê]] * (Awistralya)
* [[Giravên Maryanayên Bakur]] * (DYA)
* [[Koreya Bakur]]
* [[Palaû]]
* [[Papûa Gîneya Nû]]
* [[Fîlîpîn]]
* [[Giravên Pitcairn]] * (Brîtanya)
* [[Rûsya]]
* [[Samoa]]
* [[Sîngapûr]]
* [[Giravên Silêman]]
* [[Koreya Başûr]]
* [[Taywan]]
* [[Taylenda]]
* [[Tîmora Rojhilat]]
* [[Tonga]]
* [[Tokelau]] * (Zelanda Nû)
* [[Tûvalû]]
* [[Vanûatû]]
* [[Viyetnam]]
* [[Wallis û Futuna]] * (Fransa)
{{div col end}}

==== Welatên parzemîna Amerîkayê ====
{{div col|colwidth=20em}}
* [[Kanada]]
* [[Şîlî]]
* [[Kolombiya]]
* [[Kosta Rîka]]
* [[Ekwador]]
* [[El Salvador]]
* [[Gûatemala]]
* [[Hondûras]]
* [[Meksîk]]
* [[Nîkaragûa]]
* [[Panama]]
* [[Perû]]
* [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
{{div col end}}

==== Giravên vala ====
{{div col|colwidth=20em}}
Giravên ku nifûsa sivîl lê tune ne.
* Girava Baker (DYA)
* Girava Clipperton (Fransa)
* Giravên Deryaya Koralê (Awistralya)
* Girava Howland (DYA)
* Girava Jarvis (DYA)
* Girava Johnston (DYA)
* Reefên Kingman (DYA)
* Girava Macquarie (Awistralya)
* Atola Midway (DYA)
* Atola Palmîrayê (DYA)
* Girava Wake (DYA)
{{div col end}}

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>air3xubiqmnlbgtolay5zgl5et3o2zw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095610</id>
      <parentid>2095609</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:30:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2095610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33327" sha1="en1npy4ya21o7xs63yh5sddlbz9sg3c" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û mezin a dinyayê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==
Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û &quot;Deryaya Başûr&quot; a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine.
=== Koçberiyên pêşîn ===
[[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep|
Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye ku bi bargir a du kanoyê (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê hatiye çêkirin]]
Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}&lt;/ref&gt;

Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Maryanayê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt; Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |url=https://archive.org/details/examiningfarming0000unse |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}&lt;/ref&gt; Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}&lt;/ref&gt;

Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Sîlêman, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}&lt;/ref&gt;

=== Keşifkirinên ewropiyan ===
[[Wêne:Waldseemuller map 2.jpg|thumb|Universalis Cosmographia, ku wekê nexşeya Waldseemüller jî tê zanîn ku dîroka nexşeya di sala 1507an de hatiye nivîsandin, nexşeya yekem bû ku Amerîkayê ji du okyanûsên cuda cuda nîşan daye]]
Amerîkaya Başûr bi gelemperî wekî Cîhana Nû dihat hesibandin û piştî Amerigo Vespucci, cara yekem navê &quot;Amerîka&quot; nîşan dide.
Yekem keşfkirinên gerokên ewropî li peravê rojavayî yê Okyanûsa Mezin di sala 1512an de&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Nathaniel's nutmeg: how one man's courage changed the course of history |url=https://archive.org/details/nathanielsnutmeg0000milt_q2s7 |paşnav=Milton |pêşnav=Giles |weşanger=Sceptre |tarîx=1999 |isbn=978-0-340-69676-7 |cih=London}}&lt;/ref&gt; ji aliyê seferên portûgalî yên António de Abreu û Francisco Serrão ve, bi rêya giravên Biçûkên Sundayê, berbi giravên Malûkûyê û bi sefera Jorge Álvares a ber bi başûrê Çînê ve ye ku di sala 1513an de pêk hatiye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Macau, the imaginary city: culture and society, 1557 to the present |paşnav=Porter |pêşnav=Jonathan |weşanger=Westview Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-8133-3749-4 |cih=Boulder, CO |series=New perspectives on Asian history}}&lt;/ref&gt; ku fermana her du seferan ji aliyê Afonso de Albuquerque ve ji Malaccayê hatine dayîn.

Di sala 1513an de piştî ku keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Berzaxa Panamayê derbas bûye û gihîştiye okyanûseke nû, peravê rojhilatê okyanûsê dîtiye. Ji ber ku okyanûs li başûrê perava Berzaxa Panamayê bû, li wir wî cara yekem pasîfîk hatiye dîtin wî okyanûsê wekê ''Mar del Sur'' ku tê wateya &quot;Deryaya Başûr&quot;, binav kiriye.

Di sala 1520an de deryavan Ferdinand Magellan û koma wî di dîroka tomarkirî de yekem kes bûn ku ji Pasîfîkê derbas bûne. Ev beşek ji sefereke spanî ya ber bi giravên Biharatanê ve bûn ku di dawiyê de bûye sedema gera yekem ê li dora cîhanê. Magellan okyanûsê bi spanî wekê ''Pacífico'' binav kiriye (an jî &quot;Pasîfîk&quot; ku bi spanî tê wateya &quot;aram&quot;) ev binav kirin piştî ku ew di deryayên tofanî yên li pozikê Hornê re derbas bûne û piştre van avên aram dîtine hatiye. Heta sedsala hejdehan, ji bo rûmeta wî okyanûs gelek caran wekê Deryaya Magellan hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Producing the Pacific |paşnav=Maroto Camino |pêşnav=Mercedes |weşanger=BRILL |tarîx=2005-01-01 |isbn=978-90-420-1994-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789401202923}}&lt;/ref&gt; Magellan berî ku di adara sala 1521ê de li Guamê raweste, li giravekî Pasîfîkê ya vala rawestiyaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.guampedia.com/ferdinand-magellan/ |sernav=Ferdinand Magellan - Guampedia |malper=www.guampedia.com |tarîx=2009-09-30 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-US |paşnav=Pereda |pêşnav=Nathalie}}&lt;/ref&gt; Di dema vê seferê de Magellan nagihêje Spanyayê û di sala 1521ê de li Fîlîpînan dimire. Keştiyavanê spanî Juan Sebastián Elcano bermayiyên seferê bi ser Okyanûsa Hindî û li dora Pozikê Hêviyê vegerandine Spanyayê û bi awayê yekem gera dorhêla cîhanê di sala 1522an de hatiye temam kirin. Di navbera salên 1525 û 1527an de, li dora û rojhilatê Moluccayan sefer hatine lidarxistin û seferên portûgalî rastî giravên Caroline, giravên Aru û Papua Gîneya Nû hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kratoska |pêşnav=Paul |tarîx=2021-12-16 |sernav=South East Asia |url=https://doi.org/10.4324/9781003101680 |kovar=Kratoska, Paul |doi=10.4324/9781003101680}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The rise of Portuguese power in India, 1497-1550 |paşnav=Whiteway |pêşnav=R. S. (Richard Stephen) |weşanger=London, Santiago de Compostela, Susil Gupta |tarîx=1967 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/riseportuguesep00whitgoog}}&lt;/ref&gt; Di salên 1542 û 1543an de portûgalî gihîştine Japonê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://balagan.info/portuguese-in-japan |sernav=Portuguese in Japan |malper=Steven's Balagan |tarîx=2006-04-25 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-GB |paşnav=Thomas |pêşnav=Steven}}&lt;/ref&gt;

Di sala 1564an de pênc keştîyên spanî yên ku 379 leşker hildigirtin, bi serokatiya Miguel López de Legazpi ji Meksîkê derbasê Pasîfîkê bûne û Fîlîpîn û giravên Mariyanayê kolonîze kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A reference guide to Latin American history |url=https://archive.org/details/referenceguideto00hend |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2000 |isbn=978-1-56324-744-6 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Henderson |pêşnavê-edîtor=James D. |paşnavê-edîtor2=Delpar |pêşnavê-edîtor2=Helen |paşnavê-edîtor3=Brungardt |pêşnavê-edîtor3=Maurice Philip |paşnavê-edîtor4=Weldon |pêşnavê-edîtor4=Richard N.}}&lt;/ref&gt; Ji bo mayîna sedsala 16an, Spanyayê kontrola leşkerî û bazirganî parastiye, bi keştîyên ku ji Meksîk û Perûyê di ser Okyanûsa Pasîfîkê re ber bi Fîlîpînan ve bi rêya Guamê ve çûne û giravên rojhilatê Spanyayê ava kirine. Galyonên Manîlayê du sedsal û nîv xebitîne ku yek ji dirêjtirîn rêyên bazirganiyê yên dîrokê ne ku Manîla û Acapulco bi hev ve girê dabûn. Di heman demê de seferên Spanyayê gihîştin Tuvalu, Marquesas, giravên Cook, giravên Solomon, Vanuatu, giravên Marshallê û giravên Admiral ên li Pasîfîka Başûr.&lt;ref name=&quot;FernándezArmesto2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders: a global history of exploration |paşnav=Fernández-Armesto |pêşnav=Felipe |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |çap=1 |cih=New York}}&lt;/ref&gt;

Paşê di lêgerîna ''Terra Australis'' (&quot;axa [mezin] a başûr&quot;) de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de wekê sefera ku ji aliyê navîgatorê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, gihîştin komgiravên Pitcairn û Vanuatu û di tengava Torresê ya di navbera Awistralya û Gîneya Nû de ku navê xwe ji navîgator Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Lêkolînerên holandî ku li dora başûrê Afrîkayê geriyaye, di heman demê de bi keşf û bazirganiyê re jî eleqedar dibûn; Willem Janszoon yekem daketina ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}&lt;/ref&gt; û Abel Janszoon Tasman li dora peravên parzemînî yên Awistralyayê geriyaye û gihîştine hinek beşên peravên parzemînî û di sala 1642an de jî gihîştine Tazmanya û Zelanda Nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Coles, Kenneth George, (30 June 1926–19 Jan. 2022), Chairman, Conveyor Co. of Australia Pty Ltd, 1957–91 |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u11483 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-954089-1}}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 16 û 17an de Spanyayê Okyanûsa Pasîfîk wekê ''mare clausum'' deryayek ji bo hêzên din ên deryayî girtî hesap kiriye. Tengava Magellan, ku wekê tekane deriyê Atlantîkê tê zanîn, carinan ji aliyê flotên ku ji bo rêgirtina li ketina keştîyên ne-spanî hatine şandin ve dihat çavdêrîkirin. Li aliyê rojavayê Okyanûsa Pasîfîk, holendîyan gef li filîpîniyên spanyayî xwaribûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schurz |pêşnav=William Lytle |tarîx=1922 |sernav=The Spanish Lake |url=https://www.jstor.org/stable/2506024 |kovar=The Hispanic American Historical Review |cild=5 |hejmar=2 |rr=181–194 |doi=10.2307/2506024 |issn=0018-2168}}&lt;/ref&gt;

Sedsala 18an destpêka keşfên mezin ên rûsan li Alaska û Giravên Aleutian nîşan daye ku wek sefera Kamchatka ya kekem û sefera mezin a bakur, bi serokatiya efserê deryayî yê rûsî yê bi eslê xwe danîmarkî Vitus Bering pêk hatiye. Her wiha Spanyayê geştên xwe ber bi bakurê rojavayê Pasîfîkê daye destpêkirin û gihîştine girava Vancouver a li başûrê Kanadayê û Alaskayê. Fransiyan Polînezyayê keşif kirin û kolonîze kirine. Brîtaniyan bi James Cook ber bi Pasîfîka Başûr û Awistralya, Hawaiî û bakurê rojavayê Pasîfîka Amerîkaya Bakur sê sefer dane destpêkirin. Di sala 1768an de, Pierre-Antoine Véron, astronomekî ciwan ku bi Louis Antoine de Bougainville re di sefera wî ya keşfê de bû, ji bo cara yekem di dîrokê de firehiya Pasîfîkê bi rastbûnek rast destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Captain Cook: explorations and reassessments |url=https://archive.org/details/captaincookexplo0000unse_z2p9 |weşanger=Boydell Press |tarîx=2004 |isbn=978-1-84383-100-6 |cih=Woodbridge, Suffolk, UK ; Rochester, NY, USA |paşnavê-edîtor=Williams |pêşnavê-edîtor=Glyndwr |series=Regions and regionalism in history}}&lt;/ref&gt;

Yek ji geştên herî pêşîn ên keşifkirina zanistî ji aliyê Spanyayê ve di sefera Malaspinayê 1789-1794 de hatiye organîzekirin. Sefer li deverên berfireh ên Pasîfîkê geriyaye ku ji pozikê Hornê heta Alaska, Guam û Fîlîpînan, Zelanda Nû, Awistralya û Pasîfîka Başûr berdewam kiriye.&lt;ref name=&quot;FernándezArmesto2006&quot;/&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Iss007e10807.jpg|thumb|Rojavabûna li ser Okyanûsa Pasîfîk ku ji stasyona Feza ya Navneteweyî tê dîtin. Serê ewrên birûskê jî xuya dibin.]]
[[Wêne:Pacific Basin Island Geography.jpg|thumb|Erdnîgariya giravên hewza Okyanûsa Mezin]]
Okyanûsa Mezin (Pasîfîk) parzemînên Asya û Awistralyayê ji parzemîna Amerîkayê vediqetîne. Okyanûs dikare ji aliyê ekvatorê ve wekê beşên bakur (Pasîfîka Bakur) û beşên başûr (Pasîfîka Başûr) were dabeş kirin.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |sernav=Pacific Ocean Britannica}}&lt;/ref&gt; Okyanûs ji herêma Antarktîkayê li başûr, heta Arktîkê li bakur dirêj dibe. Okyanûsa Mezin rûbereke berfireh vedihewîne ku bi qasî sêyeka rûyê Erdê digire nav xwe, bi rûbera xwe ya 165.200.000 km² ji tevahiya bejahiya Dinyayê ku bi qasê 150.000.000 km² rûber vegirtiye mezintir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://hypertextbook.com/facts/2001/DanielChen.shtml |sernav=Area of Earth's Land Surface - The Physics Factbook |malper=hypertextbook.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Pacific Culture Areas.png|thumb|Nexşeya sê deverên çandî yên sereke ya giravên Okyanûsa Mezin ku ji deverên wekê Mîkronezya, Melanezya û Polînezyayê pêk hatine]]
Okyanûsa Mezin bi qasê 8.400 mîlên deryayî (15.600 km; 9.700 mi) ji Deryaya Beringê li Arktîkê heta dirêjahiya bakur a Okyanûsa Başûr a dorhêlî li 60° başûr dirêj dibe (li gorî pênaseyên kevin heta Deryaya Ross a Antarktîkayê), li dora 5°N digihîje berfirehiya herî berfireh a ber bi rojhilat û rojava ve, li wir bi qasî 10.700 mîlên deryayî (19.800 km; 12.300 mi) ji Îndonezyayê heta peravên Kolombiyayê dirêj dibe û li vir li nivê dorhêla Dinyayê digere ku ev pîvan pênc caran ji heyvê mezintir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Arctic |url=https://archive.org/details/encyclopediaofar0002unse_t1t1 |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-57958-436-8 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Nuttall |pêşnavê-edîtor=Mark}}&lt;/ref&gt; Navenda erdnîgarî ya okyanûsê li rojhilatê Kîrîbatiyê li başûrê Kîrîtimatiyê, li rojavayê girava Starbuck a li 4°58′S 158°45′W ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ripublication.com/Volume/ijoov15n1.htm |sernav=IJOO, International Journal of Oceans and Oceanography, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Research Journal, Research Publications, Indian Journal Publisher, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Journals Publishers in India, Indian J |malper=ripublication.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}&lt;/ref&gt; Xala herî nizm a li ser erdê ku tê zanîn li Xendeka Mariyanayê ye ku bi qasê 10.911 metre li jêra asta deryayê ye. Kûrahiya navînî ya okyanûsê 4.280 mêtre ye û qebareya giştî ya ava okyanûsê bi qasî 710.000.000 kîlometre kûp e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Ji ber bandorên tektonîkên plakeyan, Okyanûsa Pasîfîk niha ji sê aliyan ve salê bi qasî 2.5 santîmetre (0.98 înç) kêm dibe û salane bi navînî bi qasî 0.52 km² (0.20 mîlên çargoşe) kêm dibe. Berevajiyê vê bûyerê Okyanûsa Atlantîkê jî her ku diçe mezin û berfireh dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bucknell.edu/x17758.xml |sernav=Plate Tectonics |malper=www.bucknell.edu |roja-gihiştinê=2026-04-25 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics |paşnav=Young |pêşnav=Greg |weşanger=Capstone |tarîx=2009 |isbn=978-0-7565-4232-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=aqTxe74R5LwC&amp;pg=PT9}}&lt;/ref&gt;

Li ser sinorên rojavaya nerêkûpêk ên Okyanûsa Mezin gelek derya hene û deryayên herî mezin Deryaya Celebes, Deryaya Koralê, Deryaya Rojhilatê Çînê (Deryaya Rojhilat), Deryaya Fîlîpînê, Deryaya Japon, Deryaya Çima Başûr (Deryaya Başûr), Deryaya Suluyê, Deryaya Tasmanê û Deryaya Zer (Deryaya Rojavayê Koreyê) e. Rêya deryayî ya Îndonezyayê (tevî Tengava Malacca û Tengava Torresê) Pasîfîk û Okyanûsa Hindî li rojava bi hev ve girêdaye û Derbasbûna Drake û Tengava Magellan li rojhilat Pasîfîkê bi Okyanûsa Atlantîkê ve girêdidin. Li bakurê okyanûsê jî, Tengava Beringê Pasîfîkê bi Okyanûsa Arktîkê ve girêdaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1953 |sernav=Limits of the Oceans and Seas |url=https://www.nature.com/articles/172484b0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=172 |hejmar=4376 |rr=484–484 |doi=10.1038/172484b0 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt;

Ji ber ku Pasîfîk li ser merîdyena 180em dirêj bûye, Pasîfîka Rojava (an jî Pasîfîka rojava, nêzîkî Asyayê) li nîvkada rojhilat e û di heman demê de Pasîfîka Rojhilat (an jî Pasîfîka rojhilat, nêzîkê Amerîkayê) li nîvkada rojava ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Basic Geography |weşanger=Goodwill Trading Co., Inc. |tarîx=1998 |isbn=978-971-11-0165-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HofX9zL4YQEC&amp;pg=PA25}}&lt;/ref&gt;

Okyanûsa Pasîfîk a Başûr milê başûrê rojhilatê Hindistanê vedihewîne ku ji başûrê Awistralyayê derbas dibe û dibe milê Pasîfîk-Antarktîk (bakurê polara başûr) û bi milek din (başûrê Amerîkaya Başûr) re dibe yek ku bilindahiya Pasîfîk a Rojhilat çêbike ku ew jî bi milek din (başûrê Amerîkaya Bakur) ve girêdide ku li ser milê Juan de Fuca dinêre.

Di piraniya rêwîtiya Magellan ji Tengava Magellan ber bi Fîlîpînan ve, keşifgeran okyanûsê wekê okyanûseke aram binavkirine; lêbelê Pasîfîk her gav ne aram e ku gelek bahozên tropîkal li giravên Pasîfîkê jî didin. Erdên li dora çemê Pasîfîkê tijî volkanan in û pir caran lê deverê erdhejan bibandor çêdibin. Tsunamiyên ku ji ber erdhejên binavî çêdibin, gelek girav wêran kirine û di hinek rewşan de tevahiya bajaran wêran kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Tsunami: the underrated hazard |paşnav=Bryant |pêşnav=Edward |weşanger=Springer Published in association with Praxis |tarîx=2008 |isbn=978-3-540-74274-6 |çap=2 |cih=Berlin New York Chichester, UK |series=Springer-Praxis books in geophysical sciences}}&lt;/ref&gt;

Nexşeya Martin Waldseemüller a sala 1507an yekem nexşe bû ku Amerîkaya ku bi du okyanûsên cuda ji hev vediqetîne nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-04-25}}&lt;/ref&gt; Paşê jî nexşeya Diogo Ribeiro ya sala 1529an yekem nexşe bû ku Pasîfîkê bi mezinahiya rast nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://nla.gov.au/nla.obj-230692844 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-04-25}}&lt;/ref&gt;
=== Welatên li ser peravên okyanûsê ===
(Welatên girêdayî bi ser dewletekê ve bi stêrê (*) hatine destnîşankirin û navên dewletên serwer ên têkildar di nav kevanên gilover de ne. Dewletên girêdayî yên dewleta Zelanda Nû bi nîşana heşê (#) hatine destnîşankirin.
==== Welatên Asya-Pasîfîk ====
{{div col|colwidth=20em}}
* [[Somaya Amerîkayê]] * (DYA)
* [[Awistralya]]
* [[Brûney]]
* [[Kamboca]]
* [[Komara Gel a Çînê]]
* [[Giravên Cook]] #
* [[Dewletên Federal ên Mîkronezyaya Fîjî]]
* [[Polînezyaya Fransî]] * (Fransa)
* [[Guam]] * (DYA)
* [[Hong Kong]] * (Komara Gel a Çînê)
* [[Îndonezya]]
* [[Japon]]
* [[Kirîbatî]]
* [[Makao]] * (Komara Gel a Çînê)
* [[Malezya]]
* [[Giravên Marşal]]ê
* [[Naûrû]]
* [[Kaledonyaya Nû]] * (Fransa)
* [[Nû Zelanda]]
* [[Niûe]] #
* [[Girava Norfolkê]] * (Awistralya)
* [[Giravên Maryanayên Bakur]] * (DYA)
* [[Koreya Bakur]]
* [[Palaû]]
* [[Papûa Gîneya Nû]]
* [[Fîlîpîn]]
* [[Giravên Pitcairn]] * (Brîtanya)
* [[Rûsya]]
* [[Samoa]]
* [[Sîngapûr]]
* [[Giravên Silêman]]
* [[Koreya Başûr]]
* [[Taywan]]
* [[Taylenda]]
* [[Tîmora Rojhilat]]
* [[Tonga]]
* [[Tokelau]] * (Zelanda Nû)
* [[Tûvalû]]
* [[Vanûatû]]
* [[Viyetnam]]
* [[Wallis û Futuna]] * (Fransa)
{{div col end}}

==== Welatên parzemîna Amerîkayê ====
{{div col|colwidth=20em}}
* [[Kanada]]
* [[Şîlî]]
* [[Kolombiya]]
* [[Kosta Rîka]]
* [[Ekwador]]
* [[El Salvador]]
* [[Gûatemala]]
* [[Hondûras]]
* [[Meksîk]]
* [[Nîkaragûa]]
* [[Panama]]
* [[Perû]]
* [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
{{div col end}}

==== Giravên vala ====
{{div col|colwidth=20em}}
Giravên ku nifûsa sivîl lê tune ne.
* Girava Baker (DYA)
* Girava Clipperton (Fransa)
* Giravên Deryaya Koralê (Awistralya)
* Girava Howland (DYA)
* Girava Jarvis (DYA)
* Girava Johnston (DYA)
* Reefên Kingman (DYA)
* Girava Macquarie (Awistralya)
* Atola Midway (DYA)
* Atola Palmîrayê (DYA)
* Girava Wake (DYA)
{{div col end}}

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>en1npy4ya21o7xs63yh5sddlbz9sg3c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kleopatra VII</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15831</id>
    <revision>
      <id>2095460</id>
      <parentid>1934626</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T15:28:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2095460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3156" sha1="0a2q6a7u11zj0makwxnyo6lm8rbdai0" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=îlon 2024}}
{{Wergerîne|en|ziman2=he|ziman3=it}}
{{Agahîdank mîr
| zarok              = {{Unbulleted list|[[Kaisarion]]|[[Alexandros Helios]]|[[Kleopatra Selene II]]|[[Ptolemaîos Philadelphos (kurê Kleopatra VII)|Ptolemaîos Philadelphos]]}}
| spouse 1           = [[Ptolemaîos XIII Theos Philopator]]
| spouse 2           = [[Ptolemaîos XIV]]
| spouse 3           = [[Marcus Antonius]]
| şûngirî            = Keybanûya Keyaniya Ptolemaîk
| roja zayînê        = [[69]] berî zayînê
| roja mirinê        = {{Mirin|10|8|30}} berî zayînê
| bav                = [[Ptolemaîos XII Neos Dionusos]]
| serwerî            = 51 – 30 bêrî zayînê
| sernav             = {{bi-grc|Κλεοπάτρα|Kleopátra}}
| navê rastî         = {{bi-grc|Κλεοπάτρα Φιλοπάτωρ|Kleopátra Philopátōr}}
| wêne sernav        = Serê peykerê Kleopatrayê ([[Altes Museum]], [[Berlin]])
}}
'''Kleopatra VII''' ({{Bi-grc|Κλεοπάτρα|Kleopátra}}, {{Bi-la|Cleopatra}}, z. li dora [[69]] berî zayînê - m. [[10ê tebaxê]] 30 berî zayînê li [[Îskenderiye]], [[Misir]]) keybanûya dawîn [[serdema helenîstîk]] a [[Misira Antîk]] e. Keça key [[Ptolemaîos XII Neos Dionusos]] (&quot;Ptolemaîos Auletes&quot;) e. Bavê wê, wê bi birayê wê re zewicandiye. Wê demê zawaca navmalbatî ji rêzê bû. Ji bo keybanûtiyê perwerdeyeke baş dîtiye. Ji muzîk û estetîkê pir hezdikirîbûye. Kleopatrayê zimanên misrî (kiptîkî), îsraîlî, erebî, sûrîkî, etiyopyayî, farisî û kurdî (Medî) dizanîbûye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2024}}

Malbata bavê wê helenî bûn. Helenî li Misirê hindikayî bûn. Ji bo ku bi gelên herêmê re têkiliyek baş dayne, xwe dide ser fêrbûna dînê Misirê. Ji ber vê helwesta wê ji aliyê birayê wê ve ji welêt tê derkirin. Kleopatra diçe palasa Romayê û li vegera bi siyasetmedar Romayê navdar [[Iulius Caesar]] (Sezar) ve jiyana xwe dike yek.

Bi alîkariya Caesar li textê Misrê rûdine. Birayê wê di robara Nîlê de dixeniqe yan tê xeniqandin. Ji Sezar zarokek wê peyda dibe. Armanca wê ew e ku herdu împaratoriyên mezin ên serdemê bike yek û wekî [[Îskenderê Mezin]] desthilatdariyeke cîhanî avabike. Mixabin Sezar tê kuştin xeyalên Kleopatrayê sêwî dimînin. Bi qasî demekê ji nakokiyên palasa [[Împeratoriya Roma|Romayê]] sûdwerdigire û dixwaze Romayê bixe bin desthilatiya xwe. Lê bisernakeve. Di 39 saliya xwe de bi jehra marên [[kobra]] dawî li jiyana xwe tîne.

Kleopatra bi zîrekî, wêrektî û fenên xwe di dîroka mirovahiyê de cihê xwe girtiye. Li ser jiyana wê gelek fîlmên bêhempa hatine çêkirin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2024}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Cleopatra_VII_of_Egypt}}{{Şahên helenîstîk}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Dîrok-şitil}}

[[Kategorî:Fîrewnên ptolemeyî]]
[[Kategorî:Jidayikbûn sedsala 1ê b.z.]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 69 b.z.]]
[[Kategorî:Jin]]
[[Kategorî:Keybanûyên desthilatdar ên sedsala 1ê b.z.]]
[[Kategorî:Kleopatra VII| ]]
[[Kategorî:Mirin 30 b.z.]]</text>
      <sha1>0a2q6a7u11zj0makwxnyo6lm8rbdai0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cakarta</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21703</id>
    <revision>
      <id>2095491</id>
      <parentid>1981002</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T19:37:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */  Rastnivîs</comment>
      <origin>2095491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3430" sha1="ecc49hl4j3k3e0akks0737sr1a85s1l" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = {{Hlist|Bajarên paytext}}
}}
'''Cakarta''' (bi [[Zimanê îndonezî|îndonezî]]: ''Jakarta''), paytext û bajarê herî mezin ê [[Îndonezya]]yê ye. Cakarta li peravê bakurê rojavayê [[Javayê]] ye ku girava herî qelebalix a cîhanê ye û mezintirîn bajarê [[Asyaya Başûr]] e ku wekî paytexta dîplomatîk a [[Yekîtiya Neteweyên Asyaya Başûr]] kar dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.asean.org/asean/about-asean/overview |sernav=Overview |tarîx=2015-02-17 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-07-13 |tarîxa-arşîvê=2015-02-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150217005044/http://www.asean.org/asean/about-asean/overview |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

Bajêr navenda aborî, çandî û siyasî ya [[Îndonezya]]yê ye ku bajêr xwedan statûyek di asta parêzgehê de ye ku li gorî daneyên sala 2021an nifûsa bajêr 10.562.088 kes e. Her çend Cakarta tenê li ser 664,01 km² dirêj bibe jî bajêr xwedan qada herî piçûkê Îndonezyayê ye ku qada metropolê ya bajêr 9.957,08 km² rûerd werdigire ku bajarên satelîtên wekî [[Bogor]], [[Depok]], [[Tangerang]], [[Tangerang Başûr]] û [[Bekasî]] wedihewîne û ji sala 2021an vir ve 35 milyon nifûsa devera bajarî heye ku bajêr dibe mezintirîn devera bajarî ya li Îndonezyayê û piştî [[Tokyo]]yê jî duyem mezintirîn devera bajarî ya li cîhanê ye. Jakarta di nav parêzgehên [[Îndonezya]]yê de di rêza pêşkevtina mirovî de di rêza yekem de ye. Derfetên karsazî û karûbarê Cakarta, digel kapasîteya bajêr ya pêşkêşkirina standarda bilind a jiyanê li gorî beşên din ên welêt koçberên ji seranserê arşîpela Îndonezyayê kişandiye û bajêr bûye melbenda gelek çandan.

Cakarta yek ji kevintirîn bajarên Asyaya Başûr e ku bi domdarî mirovan li bajêr jiyan kirine. Cakarta di sedsala çaremîn de wekî Sunda Kelapa hatiye damezrandin ku bajêr ji bo Padîşahiya Sunda dibe benderek bazirganî ya girîng. Dema ku bajêr bi navê Batavia dihat zanîn, paytexta defakto ya Hindistana Rojhilatê Holendayê bû. Heya sala 1960an ku statûya bajêr ya fermî wekî parêzgehek bi cihêrengiya herêma paytexta taybetî hate guhertin, Cakarta bi fermî bajarek di nav Javaya Rojava de bû.
Wekî parêzgeh, rêveberiya bajêr ji pênc bajarên îdarî û ji parêzgehek îdarî pêk dihat. Jakarta bajarekî cîhanê yê alfa ye û cihê sekreteriya Yekîtiya Neteweyên Asyaya Başûr e. Saziyên darayî yên wekî Banka Îndonezyayê, Borsaya Îndonezyayê û navendên gelek pargîdaniyên îndonezyayî û pargîdaniyên pirneteweyî li bajêr hene.

== Nifûs ==
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}

== Wêne ==
&lt;gallery&gt;
Busway in Bundaran HI.jpg|Rêya Buswayê li [[Bundaran]]
Jakarta.jpg|Wêneyek ji Cakartayê
Jakarta Bundaran HI .jpg|Bundaran HI, nîşaneyek sala 1960an a Cakartayê ye ku li dawiya rojavayê navçeya Mentengê ye.
Jakarta Panorama.jpg|Monas, sembola Cakartayê.
Balaikota DKI Jakarta.jpg|Ofîsa parêzgarê Cakarta li avahiya Şaredariya Cakartayê.
Jakartasemanggi.jpg|Asoya Cakartayê ji [[Semanggi]]yê.
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Cakarta}}

{{Lîsteya paytextên Asyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Cakarta| ]]
[[Kategorî:Îndonezya]]
[[Kategorî:Paytextên Asyayê]]</text>
      <sha1>ecc49hl4j3k3e0akks0737sr1a85s1l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095492</id>
      <parentid>2095491</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T19:38:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2095492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3435" sha1="enz7l0kek4vpmw1idiqr7qnv3cqegsd" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = {{Hlist|Bajarên paytext}}
}}
'''Cakarta''' (bi [[Zimanê îndonezî|îndonezî]]: ''Jakarta''), paytext û bajarê herî mezin ê [[Îndonezya]]yê ye. Cakarta li peravê bakurê rojavayê [[Cava|Cavayê]] ye ku girava herî qelebalix a cîhanê ye û mezintirîn bajarê [[Asyaya Başûr]] e ku wekî paytexta dîplomatîk a [[Yekîtiya Neteweyên Asyaya Başûr]] kar dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.asean.org/asean/about-asean/overview |sernav=Overview |tarîx=2015-02-17 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-07-13 |tarîxa-arşîvê=2015-02-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150217005044/http://www.asean.org/asean/about-asean/overview |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

Bajêr navenda aborî, çandî û siyasî ya [[Îndonezya]]yê ye ku bajêr xwedan statûyek di asta parêzgehê de ye ku li gorî daneyên sala 2021an nifûsa bajêr 10.562.088 kes e. Her çend Cakarta tenê li ser 664,01 km² dirêj bibe jî bajêr xwedan qada herî piçûkê Îndonezyayê ye ku qada metropolê ya bajêr 9.957,08 km² rûerd werdigire ku bajarên satelîtên wekî [[Bogor]], [[Depok]], [[Tangerang]], [[Tangerang Başûr]] û [[Bekasî]] wedihewîne û ji sala 2021an vir ve 35 milyon nifûsa devera bajarî heye ku bajêr dibe mezintirîn devera bajarî ya li Îndonezyayê û piştî [[Tokyo]]yê jî duyem mezintirîn devera bajarî ya li cîhanê ye. Jakarta di nav parêzgehên [[Îndonezya]]yê de di rêza pêşkevtina mirovî de di rêza yekem de ye. Derfetên karsazî û karûbarê Cakarta, digel kapasîteya bajêr ya pêşkêşkirina standarda bilind a jiyanê li gorî beşên din ên welêt koçberên ji seranserê arşîpela Îndonezyayê kişandiye û bajêr bûye melbenda gelek çandan.

Cakarta yek ji kevintirîn bajarên Asyaya Başûr e ku bi domdarî mirovan li bajêr jiyan kirine. Cakarta di sedsala çaremîn de wekî Sunda Kelapa hatiye damezrandin ku bajêr ji bo Padîşahiya Sunda dibe benderek bazirganî ya girîng. Dema ku bajêr bi navê Batavia dihat zanîn, paytexta defakto ya Hindistana Rojhilatê Holendayê bû. Heya sala 1960an ku statûya bajêr ya fermî wekî parêzgehek bi cihêrengiya herêma paytexta taybetî hate guhertin, Cakarta bi fermî bajarek di nav Cavaya Rojava de bû.
Wekî parêzgeh, rêveberiya bajêr ji pênc bajarên îdarî û ji parêzgehek îdarî pêk dihat. Cakarta bajarekî cîhanê yê alfa ye û cihê sekreteriya Yekîtiya Neteweyên Asyaya Başûr e. Saziyên darayî yên wekî Banka Îndonezyayê, Borsaya Îndonezyayê û navendên gelek pargîdaniyên îndonezyayî û pargîdaniyên pirneteweyî li bajêr hene.

== Nifûs ==
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}

== Wêne ==
&lt;gallery&gt;
Busway in Bundaran HI.jpg|Rêya Buswayê li [[Bundaran]]
Jakarta.jpg|Wêneyek ji Cakartayê
Jakarta Bundaran HI .jpg|Bundaran HI, nîşaneyek sala 1960an a Cakartayê ye ku li dawiya rojavayê navçeya Mentengê ye.
Jakarta Panorama.jpg|Monas, sembola Cakartayê.
Balaikota DKI Jakarta.jpg|Ofîsa parêzgarê Cakarta li avahiya Şaredariya Cakartayê.
Jakartasemanggi.jpg|Asoya Cakartayê ji [[Semanggi]]yê.
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Cakarta}}

{{Lîsteya paytextên Asyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Cakarta| ]]
[[Kategorî:Îndonezya]]
[[Kategorî:Paytextên Asyayê]]</text>
      <sha1>enz7l0kek4vpmw1idiqr7qnv3cqegsd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cava</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21776</id>
    <revision>
      <id>2095493</id>
      <parentid>1714371</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T19:40:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2095493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="473" sha1="powh0cdrpcrmkr9srsqxjcmk95rmjtg" xml:space="preserve">'''Cava''' (bi [[Zimanê îndonezî|Îndonezî]], [[Cavayî]] û [[Sundanî]] ''Cawa'', bi [[Inglîzî]] ''Java'') [[gizirt|girava]] [[Îndonezya]]yê ya yekê ji alê hêşetê û girava pêncê ji alê rûberê ve. Ev gizirt [[agirkanî]]kî ye.Giringtirîn girava Îndonezyayê ji alê siyasî, aborî û ferhengî ye. Paytextê welatî [[Cakarta]] jî li vê giravê ye.

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Cava| ]]
[[Kategorî:Giravên Okyanûsa Hindî]]</text>
      <sha1>powh0cdrpcrmkr9srsqxjcmk95rmjtg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095494</id>
      <parentid>2095493</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T19:41:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Agahîdank</comment>
      <origin>2095494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="497" sha1="amnbjnsla1ov4kfl2l12kd82bvasg0e" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Cava''' (bi [[Zimanê îndonezî|Îndonezî]], [[Cavayî]] û [[Sundanî]] ''Cawa'', bi [[Inglîzî]] ''Java'') [[gizirt|girava]] [[Îndonezya]]yê ya yekê ji alê hêşetê û girava pêncê ji alê rûberê ve. Ev gizirt [[agirkanî]]kî ye.Giringtirîn girava Îndonezyayê ji alê siyasî, aborî û ferhengî ye. Paytextê welatî [[Cakarta]] jî li vê giravê ye.

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Cava| ]]
[[Kategorî:Giravên Okyanûsa Hindî]]</text>
      <sha1>amnbjnsla1ov4kfl2l12kd82bvasg0e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bumsiz</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23906</id>
    <revision>
      <id>2095457</id>
      <parentid>2095410</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T14:40:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2095457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="514" sha1="2t654mm2gpzgfmfi6ukee0fs581qw4l" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| welat              = 
}}
'''Bumsiz''' ({{1946|Burunsuz}}, {{bi-tr|''Bumsuz''}}), gundekî kurdên nasirî ye. Bumsiz nuha, bi fermî meheleyekê navçeya [[Haymana]]ya ser bi [[Enqere]]yê ve ye. Ev gund yek ji gundên [[kurd]]ên [[Anatoliyaya Navîn]] e.

== Nifûs ==
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Tirkiye-şitil}}

[[Kategorî:Gundên Haymanayê]]
[[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Enqereyê]]</text>
      <sha1>2t654mm2gpzgfmfi6ukee0fs581qw4l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095458</id>
      <parentid>2095457</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T14:41:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2095458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="514" sha1="9ev045elmogvrsi2vll93o7lxand8df" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| welat              = 
}}
'''Bumsiz''' ({{1968|Burunsuz}}, {{bi-tr|''Bumsuz''}}), gundekî kurdên nasirî ye. Bumsiz nuha, bi fermî meheleyekê navçeya [[Haymana]]ya ser bi [[Enqere]]yê ve ye. Ev gund yek ji gundên [[kurd]]ên [[Anatoliyaya Navîn]] e.

== Nifûs ==
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Tirkiye-şitil}}

[[Kategorî:Gundên Haymanayê]]
[[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Enqereyê]]</text>
      <sha1>9ev045elmogvrsi2vll93o7lxand8df</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095459</id>
      <parentid>2095458</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T14:43:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2095459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="540" sha1="t75sll9zalpm2ssw4kkxb9vn7ya1h2o" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| welat              = 
}}
'''Bumsiz''' ({{1946|Bumsuz}}, {{1968|Burunsuz}}[sic], {{bi-tr|''Bumsuz''}}), gundekî kurdên [[nasirî]] ye. Bumsiz nuha, bi fermî meheleyekê navçeya [[Haymana]]ya ser bi [[Enqere]]yê ve ye. Ev gund yek ji gundên [[kurd]]ên [[Anatoliyaya Navîn]] e.

== Nifûs ==
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Tirkiye-şitil}}

[[Kategorî:Gundên Haymanayê]]
[[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Enqereyê]]</text>
      <sha1>t75sll9zalpm2ssw4kkxb9vn7ya1h2o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tengava Sunda</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26456</id>
    <revision>
      <id>2095496</id>
      <parentid>1706406</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T19:45:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */  Rastnivîs</comment>
      <origin>2095496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="528" sha1="21thkxycudmim5mezj7pdcgzlokdaka" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| mapframe           = na
}}
'''Tengava Sunda''' [[tengav]]eka navbera giravên [[Îndonezya]]yê [[Sumatra]] û [[Cava]] de dimê ye.

Dirêjahiyê wê dorê 200 km ye û di derê xweyê herî teng de tengiyê wê nêzî 30 km ye. Ew nola [[Tengava Malakka]] [[Deryaya Çîna Başûr]] digêhîne [[Okyanûsa Hîndê|Okyanûsê hîndê]].[[Wêne:Sunda strait map v3.png|250px|thumb|Tengava Sunda|çep]]
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Tengav|Sunda]]
[[Kategorî:Tengava Sunda| ]]</text>
      <sha1>21thkxycudmim5mezj7pdcgzlokdaka</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Îbrahîm Heqiyê Erziromî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35266</id>
    <revision>
      <id>2095508</id>
      <parentid>1838612</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T20:19:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51305-41</username>
        <id>183257</id>
      </contributor>
      <origin>2095508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3023" sha1="6r119bprzmgvb3ja4vroh8eezagxxdo" xml:space="preserve">{{Bêalî|tarîx=îlon 2024}}
[[Wêne:Ibrahim hakkı shrine in siirt tillo.jpg|thumb|Tirba wî ([[Sêrt]])]]
'''Îbrahîm Heqiyê Erziromî''' an '''Îbrahîm Heqî''' (jdb. 1702 [[Erzirom]] − [[m.]] 1780 [[Tilo]]), [[astronom|stêrnas]], [[Civaknasî|civaknas]], [[alim]] û [[fîlozof]]ê [[Îslam]]ê yê kurd ê [[Erzirom]]ê ye.&lt;ref&gt;http://www.rojevakurd.com/ibrahim-haqe-erzeromi/&lt;/ref&gt;

Ew ji ber ku ji bajarê [[Erzîrom]]ê ye wek ''Îbrahîm Heqiyê Erziromî'' tê naskirin.&lt;ref&gt;Ekmeleddin İhsanoğlu, “Batı Bilimi ve Osmanlı Dünyası: Bir İnceleme Örneği Olarak Modern Astronomi’nin Osmanlı’ya Girişi” (1992)&lt;/ref&gt;

Îbrahîm Heqî di 18yê Gulana 1703an li navçeya Pasîna Erzîromê hatiye dinyayê û roja 22yê Hezîrana 1780yî jî çûye ber dilovaniya Xwedê.

Bavê wî Mele Osman ji eşîra ''Hesenan'' bûye û bi nasnavê ”Derwêş”iyê hatiye naskirin, navê diya wî Henîfe bûye.

Mele Osman ji Pasîna çûye navçeya Tiloya Sêrtê û li wirê bûye salikê İsmail Feqirulah, li wirê ketiye silûkê. Piştre kurê wî Îbrahîm Heqî û birayê wî Mele Elî jî çûne Tiloyê.

Li [[Tilo]]yê bi aliyê [[rojhilat]] tirbeya wî disekine. Li wir seyde û xazurê wî [[Şêx Îsmaîl]] tirbe jê re çêkiriye. Şêx Îsmaîl şêxê [[qadirî|qadiriyan]] bû. Tê gotin ku tirbeya wî di sala 1660î de çêkiriye. Şêx Îsmaîl ji di navbera 1657 û 1734an de jîn bûya. Li cem tirbeyê tirbeyeke dî ji heye. Ew ji ya [[Zemzema Hasa]] (1767-1852) tê de ye, keça Şêx Mistefayê Fanî ye, Xatûna Şêx Menduha. Jê re ''Şahê Şaha'' jî tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://muhacerat.com/kurtlerde-medreselerin-tarihi-ve-olusumu.html |roja-gihiştinê=2016-01-10 |roja-arşîvê=2015-05-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150506054836/http://muhacerat.com/kurtlerde-medreselerin-tarihi-ve-olusumu.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
 
Di deme xwe de pir mazin bûye.
Li herêmê medreseyeke ji avakiriye û tê de fêr daya. Îbrahîm Heqî li ser [[Stêrnasî|stêrnasiyê]] xwedî zanist bû. Di [[pirtûk]]a wî de ku bi navê &quot;Marîfetê&quot; de li ser kule bi avakrinê prizma ku hatî çêkirin de tîrêj di buhurin cihê têde rohnî dikin. Her sal di 21 Adarê kiriya ku rohnî bibe. Li ser kozmolojiyê ji xurt bûya. Hê ji hinek aletên wî yên ku ji bo vê yekê bi kar dianîn li cihê wî, li [[Sêrt]]ê dimênin.

== Berhem ==
* [[Merîfetname]] (''Marîfetê'')
* Mecmuatu'l-Maani
* Meşariku'l-Yûh
* Sefinetu'r-Ruh
* Kenzu'l-Futuh
* Urvetu'l-Îslam
* Hey'etu'l-Îslam
* Tuhfetu'l-Kîram

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Astronomên tirk}}
{{Astronomên misilman}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Stêrnas-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Fîlozofên kurd]]
[[Kategorî:Fîlozofên misilman]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1702]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1703]]
[[Kategorî:Kesên ji Erzîromê]]
[[Kategorî:Mirin 1780]]
[[Kategorî:Stêrnasên kurd]]
[[Kategorî:Zanyarên kurd]]
[[Kategorî:Zanyarên osmanî]]</text>
      <sha1>6r119bprzmgvb3ja4vroh8eezagxxdo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095510</id>
      <parentid>2095508</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T20:22:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51305-41</username>
        <id>183257</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ They mentioned him as Kurd and there is no evidence for that. Source they put is not counted as a source. He was Turkish.</comment>
      <origin>2095510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2898" sha1="fpgfilsn9ddh5b8orfdr6de5ga2s7ak" xml:space="preserve">{{Bêalî|tarîx=îlon 2024}}
[[Wêne:Ibrahim hakkı shrine in siirt tillo.jpg|thumb|Tirba wî ([[Sêrt]])]]
'''Îbrahîm Heqiyê Erziromî''' an '''Îbrahîm Heqî''' (jdb. 1702 [[Erzirom]] − [[m.]] 1780 [[Tilo]]), [[astronom|stêrnas]], [[Civaknasî|civaknas]], [[alim]] û [[fîlozof]]ê [[Îslam]]ê yê Tîrki ê [[Erzirom]]ê ye.

Ew ji ber ku ji bajarê [[Erzîrom]]ê ye wek ''Îbrahîm Heqiyê Erziromî'' tê naskirin.&lt;ref&gt;Ekmeleddin İhsanoğlu, “Batı Bilimi ve Osmanlı Dünyası: Bir İnceleme Örneği Olarak Modern Astronomi’nin Osmanlı’ya Girişi” (1992)&lt;/ref&gt;

Îbrahîm Heqî di 18yê Gulana 1703an li navçeya Pasîna Erzîromê hatiye dinyayê û roja 22yê Hezîrana 1780yî jî çûye ber dilovaniya Xwedê.

Derwêş”iyê hatiye naskirin, navê diya wî Henîfe bûye.

Mele Osman ji Pasîna çûye navçeya Tiloya Sêrtê û li wirê bûye salikê İsmail Feqirulah, li wirê ketiye silûkê. Piştre kurê wî Îbrahîm Heqî û birayê wî Mele Elî jî çûne Tiloyê.

Li [[Tilo]]yê bi aliyê [[rojhilat]] tirbeya wî disekine. Li wir seyde û xazurê wî [[Şêx Îsmaîl]] tirbe jê re çêkiriye. Şêx Îsmaîl şêxê [[qadirî|qadiriyan]] bû. Tê gotin ku tirbeya wî di sala 1660î de çêkiriye. Şêx Îsmaîl ji di navbera 1657 û 1734an de jîn bûya. Li cem tirbeyê tirbeyeke dî ji heye. Ew ji ya [[Zemzema Hasa]] (1767-1852) tê de ye, keça Şêx Mistefayê Fanî ye, Xatûna Şêx Menduha. Jê re ''Şahê Şaha'' jî tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://muhacerat.com/kurtlerde-medreselerin-tarihi-ve-olusumu.html |roja-gihiştinê=2016-01-10 |roja-arşîvê=2015-05-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150506054836/http://muhacerat.com/kurtlerde-medreselerin-tarihi-ve-olusumu.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
 
Di deme xwe de pir mazin bûye.
Li herêmê medreseyeke ji avakiriye û tê de fêr daya. Îbrahîm Heqî li ser [[Stêrnasî|stêrnasiyê]] xwedî zanist bû. Di [[pirtûk]]a wî de ku bi navê &quot;Marîfetê&quot; de li ser kule bi avakrinê prizma ku hatî çêkirin de tîrêj di buhurin cihê têde rohnî dikin. Her sal di 21 Adarê kiriya ku rohnî bibe. Li ser kozmolojiyê ji xurt bûya. Hê ji hinek aletên wî yên ku ji bo vê yekê bi kar dianîn li cihê wî, li [[Sêrt]]ê dimênin.

== Berhem ==
* [[Merîfetname]] (''Marîfetê'')
* Mecmuatu'l-Maani
* Meşariku'l-Yûh
* Sefinetu'r-Ruh
* Kenzu'l-Futuh
* Urvetu'l-Îslam
* Hey'etu'l-Îslam
* Tuhfetu'l-Kîram

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Astronomên tirk}}
{{Astronomên misilman}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Stêrnas-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Fîlozofên kurd]]
[[Kategorî:Fîlozofên misilman]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1702]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1703]]
[[Kategorî:Kesên ji Erzîromê]]
[[Kategorî:Mirin 1780]]
[[Kategorî:Stêrnasên kurd]]
[[Kategorî:Zanyarên kurd]]
[[Kategorî:Zanyarên osmanî]]</text>
      <sha1>fpgfilsn9ddh5b8orfdr6de5ga2s7ak</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095511</id>
      <parentid>2095510</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T20:27:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Guhartoya [[Special:Diff/2095510|2095510]] yê [[Special:Contributions/~2026-51305-41|~2026-51305-41]] ([[User talk:~2026-51305-41|gotûbêj]]) şûnde kir</comment>
      <origin>2095511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3023" sha1="6r119bprzmgvb3ja4vroh8eezagxxdo" xml:space="preserve">{{Bêalî|tarîx=îlon 2024}}
[[Wêne:Ibrahim hakkı shrine in siirt tillo.jpg|thumb|Tirba wî ([[Sêrt]])]]
'''Îbrahîm Heqiyê Erziromî''' an '''Îbrahîm Heqî''' (jdb. 1702 [[Erzirom]] − [[m.]] 1780 [[Tilo]]), [[astronom|stêrnas]], [[Civaknasî|civaknas]], [[alim]] û [[fîlozof]]ê [[Îslam]]ê yê kurd ê [[Erzirom]]ê ye.&lt;ref&gt;http://www.rojevakurd.com/ibrahim-haqe-erzeromi/&lt;/ref&gt;

Ew ji ber ku ji bajarê [[Erzîrom]]ê ye wek ''Îbrahîm Heqiyê Erziromî'' tê naskirin.&lt;ref&gt;Ekmeleddin İhsanoğlu, “Batı Bilimi ve Osmanlı Dünyası: Bir İnceleme Örneği Olarak Modern Astronomi’nin Osmanlı’ya Girişi” (1992)&lt;/ref&gt;

Îbrahîm Heqî di 18yê Gulana 1703an li navçeya Pasîna Erzîromê hatiye dinyayê û roja 22yê Hezîrana 1780yî jî çûye ber dilovaniya Xwedê.

Bavê wî Mele Osman ji eşîra ''Hesenan'' bûye û bi nasnavê ”Derwêş”iyê hatiye naskirin, navê diya wî Henîfe bûye.

Mele Osman ji Pasîna çûye navçeya Tiloya Sêrtê û li wirê bûye salikê İsmail Feqirulah, li wirê ketiye silûkê. Piştre kurê wî Îbrahîm Heqî û birayê wî Mele Elî jî çûne Tiloyê.

Li [[Tilo]]yê bi aliyê [[rojhilat]] tirbeya wî disekine. Li wir seyde û xazurê wî [[Şêx Îsmaîl]] tirbe jê re çêkiriye. Şêx Îsmaîl şêxê [[qadirî|qadiriyan]] bû. Tê gotin ku tirbeya wî di sala 1660î de çêkiriye. Şêx Îsmaîl ji di navbera 1657 û 1734an de jîn bûya. Li cem tirbeyê tirbeyeke dî ji heye. Ew ji ya [[Zemzema Hasa]] (1767-1852) tê de ye, keça Şêx Mistefayê Fanî ye, Xatûna Şêx Menduha. Jê re ''Şahê Şaha'' jî tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://muhacerat.com/kurtlerde-medreselerin-tarihi-ve-olusumu.html |roja-gihiştinê=2016-01-10 |roja-arşîvê=2015-05-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150506054836/http://muhacerat.com/kurtlerde-medreselerin-tarihi-ve-olusumu.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
 
Di deme xwe de pir mazin bûye.
Li herêmê medreseyeke ji avakiriye û tê de fêr daya. Îbrahîm Heqî li ser [[Stêrnasî|stêrnasiyê]] xwedî zanist bû. Di [[pirtûk]]a wî de ku bi navê &quot;Marîfetê&quot; de li ser kule bi avakrinê prizma ku hatî çêkirin de tîrêj di buhurin cihê têde rohnî dikin. Her sal di 21 Adarê kiriya ku rohnî bibe. Li ser kozmolojiyê ji xurt bûya. Hê ji hinek aletên wî yên ku ji bo vê yekê bi kar dianîn li cihê wî, li [[Sêrt]]ê dimênin.

== Berhem ==
* [[Merîfetname]] (''Marîfetê'')
* Mecmuatu'l-Maani
* Meşariku'l-Yûh
* Sefinetu'r-Ruh
* Kenzu'l-Futuh
* Urvetu'l-Îslam
* Hey'etu'l-Îslam
* Tuhfetu'l-Kîram

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Astronomên tirk}}
{{Astronomên misilman}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Stêrnas-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Fîlozofên kurd]]
[[Kategorî:Fîlozofên misilman]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1702]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1703]]
[[Kategorî:Kesên ji Erzîromê]]
[[Kategorî:Mirin 1780]]
[[Kategorî:Stêrnasên kurd]]
[[Kategorî:Zanyarên kurd]]
[[Kategorî:Zanyarên osmanî]]</text>
      <sha1>6r119bprzmgvb3ja4vroh8eezagxxdo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095512</id>
      <parentid>2095511</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T20:27:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Guhartoya [[Special:Diff/2095508|2095508]] yê [[Special:Contributions/~2026-51305-41|~2026-51305-41]] ([[User talk:~2026-51305-41|gotûbêj]]) şûnde kir</comment>
      <origin>2095512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3765" sha1="bczhcv4uqmwb8zdyh81nyao4yw5crbk" xml:space="preserve">{{Bêalî|tarîx=îlon 2024}}
{{Agahîdank mirov
| nav                = Îbrahîm Heqiyê Erziromî
| wêne               = Wêne:World-Map-Ismail-Hakki-Erzurumi-1756.png
| sernavê_wêne       = Ji pirtûka Îbrahîm Heqî
| roja_jidayikbûnê   = 1702
| cihê_jidayikbûnê   = [[Hesenqele]], [[Erzirom]]
| roja_mirinê        = 1780
| cihê_mirinê        = [[Tilo]]
| hevwelatî          = {{Ala|Împeratoriya Osmanî}}
| bav                = Mele Osman
| dê                 = Henîfe
| malbat             = Hesenan
| perwerde           = Medreseya Tiloyê
| netewe             = [[Kurd]]
| serdem             = Sedsala 18'an
| destûrname         = Şêx Îsmaîl  Feqîrûllah
| pîşe               = [[Astronomî]], [[Fizîk]], [[Civaknasî]] û [[Fiqih]]
}}
[[Wêne:Ibrahim hakkı shrine in siirt tillo.jpg|thumb|Tirba wî ([[Sêrt]])]]
'''Îbrahîm Heqiyê Erziromî''' an '''Îbrahîm Heqî''' (jdb. 1702 [[Erzirom]] − [[m.]] 1780 [[Tilo]]), [[astronom|stêrnas]], [[Civaknasî|civaknas]], [[alim]] û [[fîlozof]]ê [[Îslam]]ê yê [[kurd]] ê [[Erzirom]]ê ye.&lt;ref&gt;http://www.rojevakurd.com/ibrahim-haqe-erzeromi/&lt;/ref&gt;

Ew ji ber ku ji bajarê [[Erzîrom]]ê ye wek ''Îbrahîm Heqiyê Erziromî'' tê naskirin.&lt;ref&gt;Ekmeleddin İhsanoğlu, “Batı Bilimi ve Osmanlı Dünyası: Bir İnceleme Örneği Olarak Modern Astronomi’nin Osmanlı’ya Girişi” (1992)&lt;/ref&gt;

Îbrahîm Heqî di 18yê Gulana 1703an li navçeya Pasîna Erzîromê hatiye dinyayê û roja 22yê Hezîrana 1780yî jî çûye ber dilovaniya Xwedê.

Bavê wî Mele Osman ji eşîra ''Hesenan'' bûye û bi nasnavê ”Derwêş”iyê hatiye naskirin, navê diya wî Henîfe bûye.

Mele Osman ji Pasîna çûye navçeya Tiloya Sêrtê û li wirê bûye salikê İsmail Feqirulah, li wirê ketiye silûkê. Piştre kurê wî Îbrahîm Heqî û birayê wî Mele Elî jî çûne Tiloyê.

Li [[Tilo]]yê bi aliyê [[rojhilat]] tirbeya wî disekine. Li wir seyde û xazurê wî [[Şêx Îsmaîl]] tirbe jê re çêkiriye. Şêx Îsmaîl şêxê [[qadirî|qadiriyan]] bû. Tê gotin ku tirbeya wî di sala 1660î de çêkiriye. Şêx Îsmaîl ji di navbera 1657 û 1734an de jîn bûya. Li cem tirbeyê tirbeyeke dî ji heye. Ew ji ya [[Zemzema Hasa]] (1767-1852) tê de ye, keça Şêx Mistefayê Fanî ye, Xatûna Şêx Menduha. Jê re ''Şahê Şaha'' jî tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://muhacerat.com/kurtlerde-medreselerin-tarihi-ve-olusumu.html |roja-gihiştinê=2016-01-10 |roja-arşîvê=2015-05-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150506054836/http://muhacerat.com/kurtlerde-medreselerin-tarihi-ve-olusumu.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
 
Di deme xwe de pir mazin bûye.
Li herêmê medreseyeke ji avakiriye û tê de fêr daya. Îbrahîm Heqî li ser [[Stêrnasî|stêrnasiyê]] xwedî zanist bû. Di [[pirtûk]]a wî de ku bi navê &quot;Marîfetê&quot; de li ser kule bi avakrinê prizma ku hatî çêkirin de tîrêj di buhurin cihê têde rohnî dikin. Her sal di 21 Adarê kiriya ku rohnî bibe. Li ser kozmolojiyê ji xurt bûya. Hê ji hinek aletên wî yên ku ji bo vê yekê bi kar dianîn li cihê wî, li [[Sêrt]]ê dimênin.

== Berhem ==
* [[Merîfetname]] (''Marîfetê'')
* Mecmuatu'l-Maani
* Meşariku'l-Yûh
* Sefinetu'r-Ruh
* Kenzu'l-Futuh
* Urvetu'l-Îslam
* Hey'etu'l-Îslam
* Tuhfetu'l-Kîram

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Astronomên kurd}}
{{Astronomên misilman}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Stêrnas-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Fîlozofên kurd]]
[[Kategorî:Fîlozofên misilman]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1702]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1703]]
[[Kategorî:Kesên ji Erzîromê]]
[[Kategorî:Mirin 1780]]
[[Kategorî:Stêrnasên kurd]]
[[Kategorî:Zanyarên kurd]]
[[Kategorî:Zanyarên osmanî]]</text>
      <sha1>bczhcv4uqmwb8zdyh81nyao4yw5crbk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095513</id>
      <parentid>2095512</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T20:37:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina27</username>
        <id>183261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */ Their source is not valid.</comment>
      <origin>2095513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3776" sha1="dg5s0etqcega2kvccpxk1asybw9zepu" xml:space="preserve">{{Bêalî|tarîx=îlon 2024}}
{{Agahîdank mirov
| nav                = Îbrahîm Heqiyê Erziromî
| wêne               = Wêne:World-Map-Ismail-Hakki-Erzurumi-1756.png
| sernavê_wêne       = Ji pirtûka Îbrahîm Heqî
| roja_jidayikbûnê   = 1702
| cihê_jidayikbûnê   = [[Hesenqele]], [[Erzirom]]
| roja_mirinê        = 1780
| cihê_mirinê        = [[Tilo]]
| hevwelatî          = {{Ala|Împeratoriya Osmanî}}
| bav                = Mele Osman
| dê                 = Henîfe
| malbat             = Hesenan
| perwerde           = Medreseya Tiloyê
| netewe             = [[Kurd]]
| serdem             = Sedsala 18'an
| destûrname         = Şêx Îsmaîl  Feqîrûllah
| pîşe               = [[Astronomî]], [[Fizîk]], [[Civaknasî]] û [[Fiqih]]
}}
[[Wêne:Ibrahim hakkı shrine in siirt tillo.jpg|thumb|Tirba wî ([[Sêrt]])]]
'''Îbrahîm Heqiyê Erziromî''' an '''Îbrahîm Heqî''' (jdb. 1702 [[Erzirom]] − [[m.]] 1780 [[Tilo]]), [[astronom|stêrnas]], [[Civaknasî|civaknas]], [[alim]] û [[fîlozof]]ê [[Îslam]]ê yê [[Tirkiye|Turkish]] ê [[Erzirom]]ê ye.&lt;ref&gt;http://www.rojevakurd.com/ibrahim-haqe-erzeromi/&lt;/ref&gt;

Ew ji ber ku ji bajarê [[Erzîrom]]ê ye wek ''Îbrahîm Heqiyê Erziromî'' tê naskirin.&lt;ref&gt;Ekmeleddin İhsanoğlu, “Batı Bilimi ve Osmanlı Dünyası: Bir İnceleme Örneği Olarak Modern Astronomi’nin Osmanlı’ya Girişi” (1992)&lt;/ref&gt;

Îbrahîm Heqî di 18yê Gulana 1703an li navçeya Pasîna Erzîromê hatiye dinyayê û roja 22yê Hezîrana 1780yî jî çûye ber dilovaniya Xwedê.

Bavê wî Mele Osman ji eşîra ''Hesenan'' bûye û bi nasnavê ”Derwêş”iyê hatiye naskirin, navê diya wî Henîfe bûye.

Mele Osman ji Pasîna çûye navçeya Tiloya Sêrtê û li wirê bûye salikê İsmail Feqirulah, li wirê ketiye silûkê. Piştre kurê wî Îbrahîm Heqî û birayê wî Mele Elî jî çûne Tiloyê.

Li [[Tilo]]yê bi aliyê [[rojhilat]] tirbeya wî disekine. Li wir seyde û xazurê wî [[Şêx Îsmaîl]] tirbe jê re çêkiriye. Şêx Îsmaîl şêxê [[qadirî|qadiriyan]] bû. Tê gotin ku tirbeya wî di sala 1660î de çêkiriye. Şêx Îsmaîl ji di navbera 1657 û 1734an de jîn bûya. Li cem tirbeyê tirbeyeke dî ji heye. Ew ji ya [[Zemzema Hasa]] (1767-1852) tê de ye, keça Şêx Mistefayê Fanî ye, Xatûna Şêx Menduha. Jê re ''Şahê Şaha'' jî tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://muhacerat.com/kurtlerde-medreselerin-tarihi-ve-olusumu.html |roja-gihiştinê=2016-01-10 |roja-arşîvê=2015-05-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150506054836/http://muhacerat.com/kurtlerde-medreselerin-tarihi-ve-olusumu.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
 
Di deme xwe de pir mazin bûye.
Li herêmê medreseyeke ji avakiriye û tê de fêr daya. Îbrahîm Heqî li ser [[Stêrnasî|stêrnasiyê]] xwedî zanist bû. Di [[pirtûk]]a wî de ku bi navê &quot;Marîfetê&quot; de li ser kule bi avakrinê prizma ku hatî çêkirin de tîrêj di buhurin cihê têde rohnî dikin. Her sal di 21 Adarê kiriya ku rohnî bibe. Li ser kozmolojiyê ji xurt bûya. Hê ji hinek aletên wî yên ku ji bo vê yekê bi kar dianîn li cihê wî, li [[Sêrt]]ê dimênin.

== Berhem ==
* [[Merîfetname]] (''Marîfetê'')
* Mecmuatu'l-Maani
* Meşariku'l-Yûh
* Sefinetu'r-Ruh
* Kenzu'l-Futuh
* Urvetu'l-Îslam
* Hey'etu'l-Îslam
* Tuhfetu'l-Kîram

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Astronomên kurd}}
{{Astronomên misilman}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Stêrnas-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Fîlozofên kurd]]
[[Kategorî:Fîlozofên misilman]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1702]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1703]]
[[Kategorî:Kesên ji Erzîromê]]
[[Kategorî:Mirin 1780]]
[[Kategorî:Stêrnasên kurd]]
[[Kategorî:Zanyarên kurd]]
[[Kategorî:Zanyarên osmanî]]</text>
      <sha1>dg5s0etqcega2kvccpxk1asybw9zepu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095514</id>
      <parentid>2095513</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T20:40:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina27</username>
        <id>183261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2095514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3769" sha1="85fpa8v4j8vm0j7t9iptppijhxjmtsd" xml:space="preserve">{{Bêalî|tarîx=îlon 2024}}
{{Agahîdank mirov
| nav                = Îbrahîm Heqiyê Erziromî
| wêne               = Wêne:World-Map-Ismail-Hakki-Erzurumi-1756.png
| sernavê_wêne       = Ji pirtûka Îbrahîm Heqî
| roja_jidayikbûnê   = 1702
| cihê_jidayikbûnê   = [[Hesenqele]], [[Erzirom]]
| roja_mirinê        = 1780
| cihê_mirinê        = [[Tilo]]
| hevwelatî          = {{Ala|Împeratoriya Osmanî}}
| bav                = Mele Osman
| dê                 = Henîfe
| malbat             = 
| perwerde           = Medreseya Tiloyê
| netewe             = [[Turk]]
| serdem             = Sedsala 18'an
| destûrname         = Şêx Îsmaîl  Feqîrûllah
| pîşe               = [[Astronomî]], [[Fizîk]], [[Civaknasî]] û [[Fiqih]]
}}
[[Wêne:Ibrahim hakkı shrine in siirt tillo.jpg|thumb|Tirba wî ([[Sêrt]])]]
'''Îbrahîm Heqiyê Erziromî''' an '''Îbrahîm Heqî''' (jdb. 1702 [[Erzirom]] − [[m.]] 1780 [[Tilo]]), [[astronom|stêrnas]], [[Civaknasî|civaknas]], [[alim]] û [[fîlozof]]ê [[Îslam]]ê yê [[Tirkiye|Turkish]] ê [[Erzirom]]ê ye.&lt;ref&gt;http://www.rojevakurd.com/ibrahim-haqe-erzeromi/&lt;/ref&gt;

Ew ji ber ku ji bajarê [[Erzîrom]]ê ye wek ''Îbrahîm Heqiyê Erziromî'' tê naskirin.&lt;ref&gt;Ekmeleddin İhsanoğlu, “Batı Bilimi ve Osmanlı Dünyası: Bir İnceleme Örneği Olarak Modern Astronomi’nin Osmanlı’ya Girişi” (1992)&lt;/ref&gt;

Îbrahîm Heqî di 18yê Gulana 1703an li navçeya Pasîna Erzîromê hatiye dinyayê û roja 22yê Hezîrana 1780yî jî çûye ber dilovaniya Xwedê.

Bavê wî Mele Osman ji eşîra ''Hesenan'' bûye û bi nasnavê ”Derwêş”iyê hatiye naskirin, navê diya wî Henîfe bûye.

Mele Osman ji Pasîna çûye navçeya Tiloya Sêrtê û li wirê bûye salikê İsmail Feqirulah, li wirê ketiye silûkê. Piştre kurê wî Îbrahîm Heqî û birayê wî Mele Elî jî çûne Tiloyê.

Li [[Tilo]]yê bi aliyê [[rojhilat]] tirbeya wî disekine. Li wir seyde û xazurê wî [[Şêx Îsmaîl]] tirbe jê re çêkiriye. Şêx Îsmaîl şêxê [[qadirî|qadiriyan]] bû. Tê gotin ku tirbeya wî di sala 1660î de çêkiriye. Şêx Îsmaîl ji di navbera 1657 û 1734an de jîn bûya. Li cem tirbeyê tirbeyeke dî ji heye. Ew ji ya [[Zemzema Hasa]] (1767-1852) tê de ye, keça Şêx Mistefayê Fanî ye, Xatûna Şêx Menduha. Jê re ''Şahê Şaha'' jî tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://muhacerat.com/kurtlerde-medreselerin-tarihi-ve-olusumu.html |roja-gihiştinê=2016-01-10 |roja-arşîvê=2015-05-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150506054836/http://muhacerat.com/kurtlerde-medreselerin-tarihi-ve-olusumu.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
 
Di deme xwe de pir mazin bûye.
Li herêmê medreseyeke ji avakiriye û tê de fêr daya. Îbrahîm Heqî li ser [[Stêrnasî|stêrnasiyê]] xwedî zanist bû. Di [[pirtûk]]a wî de ku bi navê &quot;Marîfetê&quot; de li ser kule bi avakrinê prizma ku hatî çêkirin de tîrêj di buhurin cihê têde rohnî dikin. Her sal di 21 Adarê kiriya ku rohnî bibe. Li ser kozmolojiyê ji xurt bûya. Hê ji hinek aletên wî yên ku ji bo vê yekê bi kar dianîn li cihê wî, li [[Sêrt]]ê dimênin.

== Berhem ==
* [[Merîfetname]] (''Marîfetê'')
* Mecmuatu'l-Maani
* Meşariku'l-Yûh
* Sefinetu'r-Ruh
* Kenzu'l-Futuh
* Urvetu'l-Îslam
* Hey'etu'l-Îslam
* Tuhfetu'l-Kîram

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Astronomên kurd}}
{{Astronomên misilman}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Stêrnas-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Fîlozofên kurd]]
[[Kategorî:Fîlozofên misilman]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1702]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1703]]
[[Kategorî:Kesên ji Erzîromê]]
[[Kategorî:Mirin 1780]]
[[Kategorî:Stêrnasên kurd]]
[[Kategorî:Zanyarên kurd]]
[[Kategorî:Zanyarên osmanî]]</text>
      <sha1>85fpa8v4j8vm0j7t9iptppijhxjmtsd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095515</id>
      <parentid>2095514</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T20:43:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina27</username>
        <id>183261</id>
      </contributor>
      <comment>/* Çavkanî */</comment>
      <origin>2095515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3687" sha1="llqb6doxtdp3yllfxvsxyuozdsfilrx" xml:space="preserve">{{Bêalî|tarîx=îlon 2024}}
{{Agahîdank mirov
| nav                = Îbrahîm Heqiyê Erziromî
| wêne               = Wêne:World-Map-Ismail-Hakki-Erzurumi-1756.png
| sernavê_wêne       = Ji pirtûka Îbrahîm Heqî
| roja_jidayikbûnê   = 1702
| cihê_jidayikbûnê   = [[Hesenqele]], [[Erzirom]]
| roja_mirinê        = 1780
| cihê_mirinê        = [[Tilo]]
| hevwelatî          = {{Ala|Împeratoriya Osmanî}}
| bav                = Mele Osman
| dê                 = Henîfe
| malbat             = 
| perwerde           = Medreseya Tiloyê
| netewe             = [[Turk]]
| serdem             = Sedsala 18'an
| destûrname         = Şêx Îsmaîl  Feqîrûllah
| pîşe               = [[Astronomî]], [[Fizîk]], [[Civaknasî]] û [[Fiqih]]
}}
[[Wêne:Ibrahim hakkı shrine in siirt tillo.jpg|thumb|Tirba wî ([[Sêrt]])]]
'''Îbrahîm Heqiyê Erziromî''' an '''Îbrahîm Heqî''' (jdb. 1702 [[Erzirom]] − [[m.]] 1780 [[Tilo]]), [[astronom|stêrnas]], [[Civaknasî|civaknas]], [[alim]] û [[fîlozof]]ê [[Îslam]]ê yê [[Tirkiye|Turkish]] ê [[Erzirom]]ê ye.&lt;ref&gt;http://www.rojevakurd.com/ibrahim-haqe-erzeromi/&lt;/ref&gt;

Ew ji ber ku ji bajarê [[Erzîrom]]ê ye wek ''Îbrahîm Heqiyê Erziromî'' tê naskirin.&lt;ref&gt;Ekmeleddin İhsanoğlu, “Batı Bilimi ve Osmanlı Dünyası: Bir İnceleme Örneği Olarak Modern Astronomi’nin Osmanlı’ya Girişi” (1992)&lt;/ref&gt;

Îbrahîm Heqî di 18yê Gulana 1703an li navçeya Pasîna Erzîromê hatiye dinyayê û roja 22yê Hezîrana 1780yî jî çûye ber dilovaniya Xwedê.

Bavê wî Mele Osman ji eşîra ''Hesenan'' bûye û bi nasnavê ”Derwêş”iyê hatiye naskirin, navê diya wî Henîfe bûye.

Mele Osman ji Pasîna çûye navçeya Tiloya Sêrtê û li wirê bûye salikê İsmail Feqirulah, li wirê ketiye silûkê. Piştre kurê wî Îbrahîm Heqî û birayê wî Mele Elî jî çûne Tiloyê.

Li [[Tilo]]yê bi aliyê [[rojhilat]] tirbeya wî disekine. Li wir seyde û xazurê wî [[Şêx Îsmaîl]] tirbe jê re çêkiriye. Şêx Îsmaîl şêxê [[qadirî|qadiriyan]] bû. Tê gotin ku tirbeya wî di sala 1660î de çêkiriye. Şêx Îsmaîl ji di navbera 1657 û 1734an de jîn bûya. Li cem tirbeyê tirbeyeke dî ji heye. Ew ji ya [[Zemzema Hasa]] (1767-1852) tê de ye, keça Şêx Mistefayê Fanî ye, Xatûna Şêx Menduha. Jê re ''Şahê Şaha'' jî tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://muhacerat.com/kurtlerde-medreselerin-tarihi-ve-olusumu.html |roja-gihiştinê=2016-01-10 |roja-arşîvê=2015-05-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150506054836/http://muhacerat.com/kurtlerde-medreselerin-tarihi-ve-olusumu.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
 
Di deme xwe de pir mazin bûye.
Li herêmê medreseyeke ji avakiriye û tê de fêr daya. Îbrahîm Heqî li ser [[Stêrnasî|stêrnasiyê]] xwedî zanist bû. Di [[pirtûk]]a wî de ku bi navê &quot;Marîfetê&quot; de li ser kule bi avakrinê prizma ku hatî çêkirin de tîrêj di buhurin cihê têde rohnî dikin. Her sal di 21 Adarê kiriya ku rohnî bibe. Li ser kozmolojiyê ji xurt bûya. Hê ji hinek aletên wî yên ku ji bo vê yekê bi kar dianîn li cihê wî, li [[Sêrt]]ê dimênin.

== Berhem ==
* [[Merîfetname]] (''Marîfetê'')
* Mecmuatu'l-Maani
* Meşariku'l-Yûh
* Sefinetu'r-Ruh
* Kenzu'l-Futuh
* Urvetu'l-Îslam
* Hey'etu'l-Îslam
* Tuhfetu'l-Kîram

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Astronomên Türk}}
{{Astronomên misilman}}

{{Kontrola otorîteyê}}


[[Kategorî:Fîlozofên Türk]]
[[Kategorî:Fîlozofên misilman]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1702]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1703]]
[[Kategorî:Kesên ji Erzîromê]]
[[Kategorî:Mirin 1780]]
[[Kategorî:Zanyarên osmanî]]</text>
      <sha1>llqb6doxtdp3yllfxvsxyuozdsfilrx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095516</id>
      <parentid>2095515</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T20:45:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina27</username>
        <id>183261</id>
      </contributor>
      <comment>/* Çavkanî */</comment>
      <origin>2095516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3672" sha1="o17wwfkxeji5c6r3zcykehnenh8q3a3" xml:space="preserve">{{Bêalî|tarîx=îlon 2024}}
{{Agahîdank mirov
| nav                = Îbrahîm Heqiyê Erziromî
| wêne               = Wêne:World-Map-Ismail-Hakki-Erzurumi-1756.png
| sernavê_wêne       = Ji pirtûka Îbrahîm Heqî
| roja_jidayikbûnê   = 1702
| cihê_jidayikbûnê   = [[Hesenqele]], [[Erzirom]]
| roja_mirinê        = 1780
| cihê_mirinê        = [[Tilo]]
| hevwelatî          = {{Ala|Împeratoriya Osmanî}}
| bav                = Mele Osman
| dê                 = Henîfe
| malbat             = 
| perwerde           = Medreseya Tiloyê
| netewe             = [[Turk]]
| serdem             = Sedsala 18'an
| destûrname         = Şêx Îsmaîl  Feqîrûllah
| pîşe               = [[Astronomî]], [[Fizîk]], [[Civaknasî]] û [[Fiqih]]
}}
[[Wêne:Ibrahim hakkı shrine in siirt tillo.jpg|thumb|Tirba wî ([[Sêrt]])]]
'''Îbrahîm Heqiyê Erziromî''' an '''Îbrahîm Heqî''' (jdb. 1702 [[Erzirom]] − [[m.]] 1780 [[Tilo]]), [[astronom|stêrnas]], [[Civaknasî|civaknas]], [[alim]] û [[fîlozof]]ê [[Îslam]]ê yê [[Tirkiye|Turkish]] ê [[Erzirom]]ê ye.&lt;ref&gt;http://www.rojevakurd.com/ibrahim-haqe-erzeromi/&lt;/ref&gt;

Ew ji ber ku ji bajarê [[Erzîrom]]ê ye wek ''Îbrahîm Heqiyê Erziromî'' tê naskirin.&lt;ref&gt;Ekmeleddin İhsanoğlu, “Batı Bilimi ve Osmanlı Dünyası: Bir İnceleme Örneği Olarak Modern Astronomi’nin Osmanlı’ya Girişi” (1992)&lt;/ref&gt;

Îbrahîm Heqî di 18yê Gulana 1703an li navçeya Pasîna Erzîromê hatiye dinyayê û roja 22yê Hezîrana 1780yî jî çûye ber dilovaniya Xwedê.

Bavê wî Mele Osman ji eşîra ''Hesenan'' bûye û bi nasnavê ”Derwêş”iyê hatiye naskirin, navê diya wî Henîfe bûye.

Mele Osman ji Pasîna çûye navçeya Tiloya Sêrtê û li wirê bûye salikê İsmail Feqirulah, li wirê ketiye silûkê. Piştre kurê wî Îbrahîm Heqî û birayê wî Mele Elî jî çûne Tiloyê.

Li [[Tilo]]yê bi aliyê [[rojhilat]] tirbeya wî disekine. Li wir seyde û xazurê wî [[Şêx Îsmaîl]] tirbe jê re çêkiriye. Şêx Îsmaîl şêxê [[qadirî|qadiriyan]] bû. Tê gotin ku tirbeya wî di sala 1660î de çêkiriye. Şêx Îsmaîl ji di navbera 1657 û 1734an de jîn bûya. Li cem tirbeyê tirbeyeke dî ji heye. Ew ji ya [[Zemzema Hasa]] (1767-1852) tê de ye, keça Şêx Mistefayê Fanî ye, Xatûna Şêx Menduha. Jê re ''Şahê Şaha'' jî tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://muhacerat.com/kurtlerde-medreselerin-tarihi-ve-olusumu.html |roja-gihiştinê=2016-01-10 |roja-arşîvê=2015-05-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150506054836/http://muhacerat.com/kurtlerde-medreselerin-tarihi-ve-olusumu.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
 
Di deme xwe de pir mazin bûye.
Li herêmê medreseyeke ji avakiriye û tê de fêr daya. Îbrahîm Heqî li ser [[Stêrnasî|stêrnasiyê]] xwedî zanist bû. Di [[pirtûk]]a wî de ku bi navê &quot;Marîfetê&quot; de li ser kule bi avakrinê prizma ku hatî çêkirin de tîrêj di buhurin cihê têde rohnî dikin. Her sal di 21 Adarê kiriya ku rohnî bibe. Li ser kozmolojiyê ji xurt bûya. Hê ji hinek aletên wî yên ku ji bo vê yekê bi kar dianîn li cihê wî, li [[Sêrt]]ê dimênin.

== Berhem ==
* [[Merîfetname]] (''Marîfetê'')
* Mecmuatu'l-Maani
* Meşariku'l-Yûh
* Sefinetu'r-Ruh
* Kenzu'l-Futuh
* Urvetu'l-Îslam
* Hey'etu'l-Îslam
* Tuhfetu'l-Kîram

== Çavkanî ==
{{Astronomên Türk}}
{{Astronomên misilman}}

{{Kontrola otorîteyê}}


[[Kategorî:Fîlozofên Türk]]
[[Kategorî:Fîlozofên misilman]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1702]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1703]]
[[Kategorî:Kesên ji Erzîromê]]
[[Kategorî:Mirin 1780]]
[[Kategorî:Zanyarên osmanî]]</text>
      <sha1>o17wwfkxeji5c6r3zcykehnenh8q3a3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095517</id>
      <parentid>2095516</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T20:59:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina27</username>
        <id>183261</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2095517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3787" sha1="so13kat15e212xc7pdt6k383toucsmd" xml:space="preserve">{{Bêalî|tarîx=îlon 2024}}
{{Agahîdank mirov
| nav                = Îbrahîm Heqiyê Erziromî
| wêne               = Wêne:World-Map-Ismail-Hakki-Erzurumi-1756.png
| sernavê_wêne       = Ji pirtûka Îbrahîm Heqî
| roja_jidayikbûnê   = 1702
| cihê_jidayikbûnê   = [[Hesenqele]], [[Erzirom]]
| roja_mirinê        = 1780
| cihê_mirinê        = [[Tilo]]
| hevwelatî          = {{Ala|Împeratoriya Osmanî}}
| bav                = Mele Osman
| dê                 = Henîfe
| malbat             = 
| perwerde           = Medreseya Tiloyê
| netewe             = [[Turk]]
| serdem             = Sedsala 18'an
| destûrname         = Şêx Îsmaîl  Feqîrûllah
| pîşe               = [[Astronomî]], [[Fizîk]], [[Civaknasî]] û [[Fiqih]]
}}
[[Wêne:Ibrahim hakkı shrine in siirt tillo.jpg|thumb|Tirba wî ([[Sêrt]])]]
'''Îbrahîm Heqiyê Erziromî''' an '''Îbrahîm Heqî''' (jdb. 1702 [[Erzirom]] − [[m.]] 1780 [[Tilo]]), [[astronom|stêrnas]], [[Civaknasî|civaknas]], [[alim]] û [[fîlozof]]ê [[Îslam]]ê yê [[Tirkiye|Turkish]] ê [[Erzirom]]ê ye.&lt;ref&gt;[https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf? https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf?]&lt;/ref&gt;

Ew ji ber ku ji bajarê [[Erzîrom]]ê ye wek ''Îbrahîm Heqiyê Erziromî'' tê naskirin.&lt;ref&gt;Ekmeleddin İhsanoğlu, “Batı Bilimi ve Osmanlı Dünyası: Bir İnceleme Örneği Olarak Modern Astronomi’nin Osmanlı’ya Girişi” (1992)&lt;/ref&gt;

Îbrahîm Heqî di 18yê Gulana 1703an li navçeya Pasîna Erzîromê hatiye dinyayê û roja 22yê Hezîrana 1780yî jî çûye ber dilovaniya Xwedê.

Bavê wî Mele Osman ji eşîra ''Hesenan'' bûye û bi nasnavê ”Derwêş”iyê hatiye naskirin, navê diya wî Henîfe bûye.

Mele Osman ji Pasîna çûye navçeya Tiloya Sêrtê û li wirê bûye salikê İsmail Feqirulah, li wirê ketiye silûkê. Piştre kurê wî Îbrahîm Heqî û birayê wî Mele Elî jî çûne Tiloyê.

Li [[Tilo]]yê bi aliyê [[rojhilat]] tirbeya wî disekine. Li wir seyde û xazurê wî [[Şêx Îsmaîl]] tirbe jê re çêkiriye. Şêx Îsmaîl şêxê [[qadirî|qadiriyan]] bû. Tê gotin ku tirbeya wî di sala 1660î de çêkiriye. Şêx Îsmaîl ji di navbera 1657 û 1734an de jîn bûya. Li cem tirbeyê tirbeyeke dî ji heye. Ew ji ya [[Zemzema Hasa]] (1767-1852) tê de ye, keça Şêx Mistefayê Fanî ye, Xatûna Şêx Menduha. Jê re ''Şahê Şaha'' jî tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://muhacerat.com/kurtlerde-medreselerin-tarihi-ve-olusumu.html |roja-gihiştinê=2016-01-10 |roja-arşîvê=2015-05-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150506054836/http://muhacerat.com/kurtlerde-medreselerin-tarihi-ve-olusumu.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
 
Di deme xwe de pir mazin bûye.
Li herêmê medreseyeke ji avakiriye û tê de fêr daya. Îbrahîm Heqî li ser [[Stêrnasî|stêrnasiyê]] xwedî zanist bû. Di [[pirtûk]]a wî de ku bi navê &quot;Marîfetê&quot; de li ser kule bi avakrinê prizma ku hatî çêkirin de tîrêj di buhurin cihê têde rohnî dikin. Her sal di 21 Adarê kiriya ku rohnî bibe. Li ser kozmolojiyê ji xurt bûya. Hê ji hinek aletên wî yên ku ji bo vê yekê bi kar dianîn li cihê wî, li [[Sêrt]]ê dimênin.

== Berhem ==
* [[Merîfetname]] (''Marîfetê'')
* Mecmuatu'l-Maani
* Meşariku'l-Yûh
* Sefinetu'r-Ruh
* Kenzu'l-Futuh
* Urvetu'l-Îslam
* Hey'etu'l-Îslam
* Tuhfetu'l-Kîram

== Çavkanî ==
{{Astronomên Türk}}
{{Astronomên misilman}}

{{Kontrola otorîteyê}}


[[Kategorî:Fîlozofên Türk]]
[[Kategorî:Fîlozofên misilman]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1702]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1703]]
[[Kategorî:Kesên ji Erzîromê]]
[[Kategorî:Mirin 1780]]
[[Kategorî:Zanyarên osmanî]]</text>
      <sha1>so13kat15e212xc7pdt6k383toucsmd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095518</id>
      <parentid>2095517</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T20:59:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina27</username>
        <id>183261</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2095518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3784" sha1="t1aq7pu47m88tc3yfgk9rx4jn3lffms" xml:space="preserve">{{Bêalî|tarîx=îlon 2024}}
{{Agahîdank mirov
| nav                = Îbrahîm Heqiyê Erziromî
| wêne               = Wêne:World-Map-Ismail-Hakki-Erzurumi-1756.png
| sernavê_wêne       = Ji pirtûka Îbrahîm Heqî
| roja_jidayikbûnê   = 1702
| cihê_jidayikbûnê   = [[Hesenqele]], [[Erzirom]]
| roja_mirinê        = 1780
| cihê_mirinê        = [[Tilo]]
| hevwelatî          = {{Ala|Împeratoriya Osmanî}}
| bav                = Mele Osman
| dê                 = Henîfe
| malbat             = 
| perwerde           = Medreseya Tiloyê
| netewe             = [[Turk]]
| serdem             = Sedsala 18'an
| destûrname         = Şêx Îsmaîl  Feqîrûllah
| pîşe               = [[Astronomî]], [[Fizîk]], [[Civaknasî]] û [[Fiqih]]
}}
[[Wêne:Ibrahim hakkı shrine in siirt tillo.jpg|thumb|Tirba wî ([[Sêrt]])]]
'''Îbrahîm Heqiyê Erziromî''' an '''Îbrahîm Heqî''' (jdb. 1702 [[Erzirom]] − [[m.]] 1780 [[Tilo]]), [[astronom|stêrnas]], [[Civaknasî|civaknas]], [[alim]] û [[fîlozof]]ê [[Îslam]]ê yê [[Tirkiye|Tirk]] ê [[Erzirom]]ê ye.&lt;ref&gt;[https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf? https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf?]&lt;/ref&gt;

Ew ji ber ku ji bajarê [[Erzîrom]]ê ye wek ''Îbrahîm Heqiyê Erziromî'' tê naskirin.&lt;ref&gt;Ekmeleddin İhsanoğlu, “Batı Bilimi ve Osmanlı Dünyası: Bir İnceleme Örneği Olarak Modern Astronomi’nin Osmanlı’ya Girişi” (1992)&lt;/ref&gt;

Îbrahîm Heqî di 18yê Gulana 1703an li navçeya Pasîna Erzîromê hatiye dinyayê û roja 22yê Hezîrana 1780yî jî çûye ber dilovaniya Xwedê.

Bavê wî Mele Osman ji eşîra ''Hesenan'' bûye û bi nasnavê ”Derwêş”iyê hatiye naskirin, navê diya wî Henîfe bûye.

Mele Osman ji Pasîna çûye navçeya Tiloya Sêrtê û li wirê bûye salikê İsmail Feqirulah, li wirê ketiye silûkê. Piştre kurê wî Îbrahîm Heqî û birayê wî Mele Elî jî çûne Tiloyê.

Li [[Tilo]]yê bi aliyê [[rojhilat]] tirbeya wî disekine. Li wir seyde û xazurê wî [[Şêx Îsmaîl]] tirbe jê re çêkiriye. Şêx Îsmaîl şêxê [[qadirî|qadiriyan]] bû. Tê gotin ku tirbeya wî di sala 1660î de çêkiriye. Şêx Îsmaîl ji di navbera 1657 û 1734an de jîn bûya. Li cem tirbeyê tirbeyeke dî ji heye. Ew ji ya [[Zemzema Hasa]] (1767-1852) tê de ye, keça Şêx Mistefayê Fanî ye, Xatûna Şêx Menduha. Jê re ''Şahê Şaha'' jî tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://muhacerat.com/kurtlerde-medreselerin-tarihi-ve-olusumu.html |roja-gihiştinê=2016-01-10 |roja-arşîvê=2015-05-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150506054836/http://muhacerat.com/kurtlerde-medreselerin-tarihi-ve-olusumu.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
 
Di deme xwe de pir mazin bûye.
Li herêmê medreseyeke ji avakiriye û tê de fêr daya. Îbrahîm Heqî li ser [[Stêrnasî|stêrnasiyê]] xwedî zanist bû. Di [[pirtûk]]a wî de ku bi navê &quot;Marîfetê&quot; de li ser kule bi avakrinê prizma ku hatî çêkirin de tîrêj di buhurin cihê têde rohnî dikin. Her sal di 21 Adarê kiriya ku rohnî bibe. Li ser kozmolojiyê ji xurt bûya. Hê ji hinek aletên wî yên ku ji bo vê yekê bi kar dianîn li cihê wî, li [[Sêrt]]ê dimênin.

== Berhem ==
* [[Merîfetname]] (''Marîfetê'')
* Mecmuatu'l-Maani
* Meşariku'l-Yûh
* Sefinetu'r-Ruh
* Kenzu'l-Futuh
* Urvetu'l-Îslam
* Hey'etu'l-Îslam
* Tuhfetu'l-Kîram

== Çavkanî ==
{{Astronomên Türk}}
{{Astronomên misilman}}

{{Kontrola otorîteyê}}


[[Kategorî:Fîlozofên Türk]]
[[Kategorî:Fîlozofên misilman]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1702]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1703]]
[[Kategorî:Kesên ji Erzîromê]]
[[Kategorî:Mirin 1780]]
[[Kategorî:Zanyarên osmanî]]</text>
      <sha1>t1aq7pu47m88tc3yfgk9rx4jn3lffms</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095519</id>
      <parentid>2095518</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:00:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina27</username>
        <id>183261</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2095519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3784" sha1="dyizzvw4jnm3ctas0porrte0y9x1px0" xml:space="preserve">{{Bêalî|tarîx=îlon 2024}}
{{Agahîdank mirov
| nav                = Îbrahîm Heqiyê Erziromî
| wêne               = Wêne:World-Map-Ismail-Hakki-Erzurumi-1756.png
| sernavê_wêne       = Ji pirtûka Îbrahîm Heqî
| roja_jidayikbûnê   = 1702
| cihê_jidayikbûnê   = [[Hesenqele]], [[Erzirom]]
| roja_mirinê        = 1780
| cihê_mirinê        = [[Tilo]]
| hevwelatî          = {{Ala|Împeratoriya Osmanî}}
| bav                = Mele Osman
| dê                 = Henîfe
| malbat             = 
| perwerde           = Medreseya Tiloyê
| netewe             = [[Tirk]]
| serdem             = Sedsala 18'an
| destûrname         = Şêx Îsmaîl  Feqîrûllah
| pîşe               = [[Astronomî]], [[Fizîk]], [[Civaknasî]] û [[Fiqih]]
}}
[[Wêne:Ibrahim hakkı shrine in siirt tillo.jpg|thumb|Tirba wî ([[Sêrt]])]]
'''Îbrahîm Heqiyê Erziromî''' an '''Îbrahîm Heqî''' (jdb. 1702 [[Erzirom]] − [[m.]] 1780 [[Tilo]]), [[astronom|stêrnas]], [[Civaknasî|civaknas]], [[alim]] û [[fîlozof]]ê [[Îslam]]ê yê [[Tirkiye|Tirk]] ê [[Erzirom]]ê ye.&lt;ref&gt;[https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf? https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf?]&lt;/ref&gt;

Ew ji ber ku ji bajarê [[Erzîrom]]ê ye wek ''Îbrahîm Heqiyê Erziromî'' tê naskirin.&lt;ref&gt;Ekmeleddin İhsanoğlu, “Batı Bilimi ve Osmanlı Dünyası: Bir İnceleme Örneği Olarak Modern Astronomi’nin Osmanlı’ya Girişi” (1992)&lt;/ref&gt;

Îbrahîm Heqî di 18yê Gulana 1703an li navçeya Pasîna Erzîromê hatiye dinyayê û roja 22yê Hezîrana 1780yî jî çûye ber dilovaniya Xwedê.

Bavê wî Mele Osman ji eşîra ''Hesenan'' bûye û bi nasnavê ”Derwêş”iyê hatiye naskirin, navê diya wî Henîfe bûye.

Mele Osman ji Pasîna çûye navçeya Tiloya Sêrtê û li wirê bûye salikê İsmail Feqirulah, li wirê ketiye silûkê. Piştre kurê wî Îbrahîm Heqî û birayê wî Mele Elî jî çûne Tiloyê.

Li [[Tilo]]yê bi aliyê [[rojhilat]] tirbeya wî disekine. Li wir seyde û xazurê wî [[Şêx Îsmaîl]] tirbe jê re çêkiriye. Şêx Îsmaîl şêxê [[qadirî|qadiriyan]] bû. Tê gotin ku tirbeya wî di sala 1660î de çêkiriye. Şêx Îsmaîl ji di navbera 1657 û 1734an de jîn bûya. Li cem tirbeyê tirbeyeke dî ji heye. Ew ji ya [[Zemzema Hasa]] (1767-1852) tê de ye, keça Şêx Mistefayê Fanî ye, Xatûna Şêx Menduha. Jê re ''Şahê Şaha'' jî tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://muhacerat.com/kurtlerde-medreselerin-tarihi-ve-olusumu.html |roja-gihiştinê=2016-01-10 |roja-arşîvê=2015-05-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150506054836/http://muhacerat.com/kurtlerde-medreselerin-tarihi-ve-olusumu.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
 
Di deme xwe de pir mazin bûye.
Li herêmê medreseyeke ji avakiriye û tê de fêr daya. Îbrahîm Heqî li ser [[Stêrnasî|stêrnasiyê]] xwedî zanist bû. Di [[pirtûk]]a wî de ku bi navê &quot;Marîfetê&quot; de li ser kule bi avakrinê prizma ku hatî çêkirin de tîrêj di buhurin cihê têde rohnî dikin. Her sal di 21 Adarê kiriya ku rohnî bibe. Li ser kozmolojiyê ji xurt bûya. Hê ji hinek aletên wî yên ku ji bo vê yekê bi kar dianîn li cihê wî, li [[Sêrt]]ê dimênin.

== Berhem ==
* [[Merîfetname]] (''Marîfetê'')
* Mecmuatu'l-Maani
* Meşariku'l-Yûh
* Sefinetu'r-Ruh
* Kenzu'l-Futuh
* Urvetu'l-Îslam
* Hey'etu'l-Îslam
* Tuhfetu'l-Kîram

== Çavkanî ==
{{Astronomên Türk}}
{{Astronomên misilman}}

{{Kontrola otorîteyê}}


[[Kategorî:Fîlozofên Türk]]
[[Kategorî:Fîlozofên misilman]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1702]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1703]]
[[Kategorî:Kesên ji Erzîromê]]
[[Kategorî:Mirin 1780]]
[[Kategorî:Zanyarên osmanî]]</text>
      <sha1>dyizzvw4jnm3ctas0porrte0y9x1px0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095520</id>
      <parentid>2095519</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:01:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2095520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3765" sha1="bczhcv4uqmwb8zdyh81nyao4yw5crbk" xml:space="preserve">{{Bêalî|tarîx=îlon 2024}}
{{Agahîdank mirov
| nav                = Îbrahîm Heqiyê Erziromî
| wêne               = Wêne:World-Map-Ismail-Hakki-Erzurumi-1756.png
| sernavê_wêne       = Ji pirtûka Îbrahîm Heqî
| roja_jidayikbûnê   = 1702
| cihê_jidayikbûnê   = [[Hesenqele]], [[Erzirom]]
| roja_mirinê        = 1780
| cihê_mirinê        = [[Tilo]]
| hevwelatî          = {{Ala|Împeratoriya Osmanî}}
| bav                = Mele Osman
| dê                 = Henîfe
| malbat             = Hesenan
| perwerde           = Medreseya Tiloyê
| netewe             = [[Kurd]]
| serdem             = Sedsala 18'an
| destûrname         = Şêx Îsmaîl  Feqîrûllah
| pîşe               = [[Astronomî]], [[Fizîk]], [[Civaknasî]] û [[Fiqih]]
}}
[[Wêne:Ibrahim hakkı shrine in siirt tillo.jpg|thumb|Tirba wî ([[Sêrt]])]]
'''Îbrahîm Heqiyê Erziromî''' an '''Îbrahîm Heqî''' (jdb. 1702 [[Erzirom]] − [[m.]] 1780 [[Tilo]]), [[astronom|stêrnas]], [[Civaknasî|civaknas]], [[alim]] û [[fîlozof]]ê [[Îslam]]ê yê [[kurd]] ê [[Erzirom]]ê ye.&lt;ref&gt;http://www.rojevakurd.com/ibrahim-haqe-erzeromi/&lt;/ref&gt;

Ew ji ber ku ji bajarê [[Erzîrom]]ê ye wek ''Îbrahîm Heqiyê Erziromî'' tê naskirin.&lt;ref&gt;Ekmeleddin İhsanoğlu, “Batı Bilimi ve Osmanlı Dünyası: Bir İnceleme Örneği Olarak Modern Astronomi’nin Osmanlı’ya Girişi” (1992)&lt;/ref&gt;

Îbrahîm Heqî di 18yê Gulana 1703an li navçeya Pasîna Erzîromê hatiye dinyayê û roja 22yê Hezîrana 1780yî jî çûye ber dilovaniya Xwedê.

Bavê wî Mele Osman ji eşîra ''Hesenan'' bûye û bi nasnavê ”Derwêş”iyê hatiye naskirin, navê diya wî Henîfe bûye.

Mele Osman ji Pasîna çûye navçeya Tiloya Sêrtê û li wirê bûye salikê İsmail Feqirulah, li wirê ketiye silûkê. Piştre kurê wî Îbrahîm Heqî û birayê wî Mele Elî jî çûne Tiloyê.

Li [[Tilo]]yê bi aliyê [[rojhilat]] tirbeya wî disekine. Li wir seyde û xazurê wî [[Şêx Îsmaîl]] tirbe jê re çêkiriye. Şêx Îsmaîl şêxê [[qadirî|qadiriyan]] bû. Tê gotin ku tirbeya wî di sala 1660î de çêkiriye. Şêx Îsmaîl ji di navbera 1657 û 1734an de jîn bûya. Li cem tirbeyê tirbeyeke dî ji heye. Ew ji ya [[Zemzema Hasa]] (1767-1852) tê de ye, keça Şêx Mistefayê Fanî ye, Xatûna Şêx Menduha. Jê re ''Şahê Şaha'' jî tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://muhacerat.com/kurtlerde-medreselerin-tarihi-ve-olusumu.html |roja-gihiştinê=2016-01-10 |roja-arşîvê=2015-05-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150506054836/http://muhacerat.com/kurtlerde-medreselerin-tarihi-ve-olusumu.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
 
Di deme xwe de pir mazin bûye.
Li herêmê medreseyeke ji avakiriye û tê de fêr daya. Îbrahîm Heqî li ser [[Stêrnasî|stêrnasiyê]] xwedî zanist bû. Di [[pirtûk]]a wî de ku bi navê &quot;Marîfetê&quot; de li ser kule bi avakrinê prizma ku hatî çêkirin de tîrêj di buhurin cihê têde rohnî dikin. Her sal di 21 Adarê kiriya ku rohnî bibe. Li ser kozmolojiyê ji xurt bûya. Hê ji hinek aletên wî yên ku ji bo vê yekê bi kar dianîn li cihê wî, li [[Sêrt]]ê dimênin.

== Berhem ==
* [[Merîfetname]] (''Marîfetê'')
* Mecmuatu'l-Maani
* Meşariku'l-Yûh
* Sefinetu'r-Ruh
* Kenzu'l-Futuh
* Urvetu'l-Îslam
* Hey'etu'l-Îslam
* Tuhfetu'l-Kîram

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Astronomên kurd}}
{{Astronomên misilman}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Stêrnas-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Fîlozofên kurd]]
[[Kategorî:Fîlozofên misilman]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1702]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1703]]
[[Kategorî:Kesên ji Erzîromê]]
[[Kategorî:Mirin 1780]]
[[Kategorî:Stêrnasên kurd]]
[[Kategorî:Zanyarên kurd]]
[[Kategorî:Zanyarên osmanî]]</text>
      <sha1>bczhcv4uqmwb8zdyh81nyao4yw5crbk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095523</id>
      <parentid>2095520</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:07:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina27</username>
        <id>183261</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2095523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3761" sha1="32xcboybs4m75ys5x4o55kixw798yh9" xml:space="preserve">{{Bêalî|tarîx=îlon 2024}}
{{Agahîdank mirov
| nav                = Îbrahîm Heqiyê Erziromî
| wêne               = Wêne:World-Map-Ismail-Hakki-Erzurumi-1756.png
| sernavê_wêne       = Ji pirtûka Îbrahîm Heqî
| roja_jidayikbûnê   = 1702
| cihê_jidayikbûnê   = [[Hesenqele]], [[Erzirom]]
| roja_mirinê        = 1780
| cihê_mirinê        = [[Tilo]]
| hevwelatî          = {{Ala|Împeratoriya Osmanî}}
| bav                = Mele Osman
| dê                 = Henîfe
| malbat             = 
| perwerde           = Medreseya Tiloyê
| netewe             = [[Tirk]]
| serdem             = Sedsala 18'an
| destûrname         = Şêx Îsmaîl  Feqîrûllah
| pîşe               = [[Astronomî]], [[Fizîk]], [[Civaknasî]] û [[Fiqih]]
}}
[[Wêne:Ibrahim hakkı shrine in siirt tillo.jpg|thumb|Tirba wî ([[Sêrt]])]]
'''Îbrahîm Heqiyê Erziromî''' an '''Îbrahîm Heqî''' (jdb. 1702 [[Erzirom]] − [[m.]] 1780 [[Tilo]]), [[astronom|stêrnas]], [[Civaknasî|civaknas]], [[alim]] û [[fîlozof]]ê [[Îslam]]ê yê [[Tirk]] ê [[Erzirom]]ê ye.&lt;ref&gt;http://www.rojevakurd.com/ibrahim-haqe-erzeromi/&lt;/ref&gt;

Ew ji ber ku ji bajarê [[Erzîrom]]ê ye wek ''Îbrahîm Heqiyê Erziromî'' tê naskirin.&lt;ref&gt;Ekmeleddin İhsanoğlu, “Batı Bilimi ve Osmanlı Dünyası: Bir İnceleme Örneği Olarak Modern Astronomi’nin Osmanlı’ya Girişi” (1992)&lt;/ref&gt;

Îbrahîm Heqî di 18yê Gulana 1703an li navçeya Pasîna Erzîromê hatiye dinyayê û roja 22yê Hezîrana 1780yî jî çûye ber dilovaniya Xwedê.

Bavê wî Mele Osman ji eşîra ''Hesenan(?)'' bûye û bi nasnavê ”Derwêş”iyê hatiye naskirin, navê diya wî Henîfe bûye.

Mele Osman ji Pasîna çûye navçeya Tiloya Sêrtê û li wirê bûye salikê İsmail Feqirulah, li wirê ketiye silûkê. Piştre kurê wî Îbrahîm Heqî û birayê wî Mele Elî jî çûne Tiloyê.

Li [[Tilo]]yê bi aliyê [[rojhilat]] tirbeya wî disekine. Li wir seyde û xazurê wî [[Şêx Îsmaîl]] tirbe jê re çêkiriye. Şêx Îsmaîl şêxê [[qadirî|qadiriyan]] bû. Tê gotin ku tirbeya wî di sala 1660î de çêkiriye. Şêx Îsmaîl ji di navbera 1657 û 1734an de jîn bûya. Li cem tirbeyê tirbeyeke dî ji heye. Ew ji ya [[Zemzema Hasa]] (1767-1852) tê de ye, keça Şêx Mistefayê Fanî ye, Xatûna Şêx Menduha. Jê re ''Şahê Şaha'' jî tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://muhacerat.com/kurtlerde-medreselerin-tarihi-ve-olusumu.html |roja-gihiştinê=2016-01-10 |roja-arşîvê=2015-05-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150506054836/http://muhacerat.com/kurtlerde-medreselerin-tarihi-ve-olusumu.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
 
Di deme xwe de pir mazin bûye.
Li herêmê medreseyeke ji avakiriye û tê de fêr daya. Îbrahîm Heqî li ser [[Stêrnasî|stêrnasiyê]] xwedî zanist bû. Di [[pirtûk]]a wî de ku bi navê &quot;Marîfetê&quot; de li ser kule bi avakrinê prizma ku hatî çêkirin de tîrêj di buhurin cihê têde rohnî dikin. Her sal di 21 Adarê kiriya ku rohnî bibe. Li ser kozmolojiyê ji xurt bûya. Hê ji hinek aletên wî yên ku ji bo vê yekê bi kar dianîn li cihê wî, li [[Sêrt]]ê dimênin.

== Berhem ==
* [[Merîfetname]] (''Marîfetê'')
* Mecmuatu'l-Maani
* Meşariku'l-Yûh
* Sefinetu'r-Ruh
* Kenzu'l-Futuh
* Urvetu'l-Îslam
* Hey'etu'l-Îslam
* Tuhfetu'l-Kîram

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Astronomên kurd}}
{{Astronomên misilman}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Stêrnas-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Fîlozofên kurd]]
[[Kategorî:Fîlozofên misilman]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1702]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1703]]
[[Kategorî:Kesên ji Erzîromê]]
[[Kategorî:Mirin 1780]]
[[Kategorî:Stêrnasên kurd]]
[[Kategorî:Zanyarên kurd]]
[[Kategorî:Zanyarên osmanî]]</text>
      <sha1>32xcboybs4m75ys5x4o55kixw798yh9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095524</id>
      <parentid>2095523</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:08:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina27</username>
        <id>183261</id>
      </contributor>
      <origin>2095524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3738" sha1="1dpfdra5dvf6k2qxhj17egpxs9n357s" xml:space="preserve">{{Bêalî|tarîx=îlon 2024}}
{{Agahîdank mirov
| nav                = Îbrahîm Heqiyê Erziromî
| wêne               = Wêne:World-Map-Ismail-Hakki-Erzurumi-1756.png
| sernavê_wêne       = Ji pirtûka Îbrahîm Heqî
| roja_jidayikbûnê   = 1702
| cihê_jidayikbûnê   = [[Hesenqele]], [[Erzirom]]
| roja_mirinê        = 1780
| cihê_mirinê        = [[Tilo]]
| hevwelatî          = {{Ala|Împeratoriya Osmanî}}
| bav                = Mele Osman
| dê                 = Henîfe
| malbat             = 
| perwerde           = Medreseya Tiloyê
| netewe             = [[Tirk]]
| serdem             = Sedsala 18'an
| destûrname         = Şêx Îsmaîl  Feqîrûllah
| pîşe               = [[Astronomî]], [[Fizîk]], [[Civaknasî]] û [[Fiqih]]
}}
[[Wêne:Ibrahim hakkı shrine in siirt tillo.jpg|thumb|Tirba wî ([[Sêrt]])]]
'''Îbrahîm Heqiyê Erziromî''' an '''Îbrahîm Heqî''' (jdb. 1702 [[Erzirom]] − [[m.]] 1780 [[Tilo]]), [[astronom|stêrnas]], [[Civaknasî|civaknas]], [[alim]] û [[fîlozof]]ê [[Îslam]]ê yê [[Tirk]] ê [[Erzirom]]ê ye.&lt;ref&gt;http://www.rojevakurd.com/ibrahim-haqe-erzeromi/&lt;/ref&gt;

Ew ji ber ku ji bajarê [[Erzîrom]]ê ye wek ''Îbrahîm Heqiyê Erziromî'' tê naskirin.&lt;ref&gt;Ekmeleddin İhsanoğlu, “Batı Bilimi ve Osmanlı Dünyası: Bir İnceleme Örneği Olarak Modern Astronomi’nin Osmanlı’ya Girişi” (1992)&lt;/ref&gt;

Îbrahîm Heqî di 18yê Gulana 1703an li navçeya Pasîna Erzîromê hatiye dinyayê û roja 22yê Hezîrana 1780yî jî çûye ber dilovaniya Xwedê.

Bavê wî Mele Osman ji eşîra ''Hesenan(?)'' bûye û bi nasnavê ”Derwêş”iyê hatiye naskirin, navê diya wî Henîfe bûye.

Mele Osman ji Pasîna çûye navçeya Tiloya Sêrtê û li wirê bûye salikê İsmail Feqirulah, li wirê ketiye silûkê. Piştre kurê wî Îbrahîm Heqî û birayê wî Mele Elî jî çûne Tiloyê.

Li [[Tilo]]yê bi aliyê [[rojhilat]] tirbeya wî disekine. Li wir seyde û xazurê wî [[Şêx Îsmaîl]] tirbe jê re çêkiriye. Şêx Îsmaîl şêxê [[qadirî|qadiriyan]] bû. Tê gotin ku tirbeya wî di sala 1660î de çêkiriye. Şêx Îsmaîl ji di navbera 1657 û 1734an de jîn bûya. Li cem tirbeyê tirbeyeke dî ji heye. Ew ji ya [[Zemzema Hasa]] (1767-1852) tê de ye, keça Şêx Mistefayê Fanî ye, Xatûna Şêx Menduha. Jê re ''Şahê Şaha'' jî tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://muhacerat.com/kurtlerde-medreselerin-tarihi-ve-olusumu.html |roja-gihiştinê=2016-01-10 |roja-arşîvê=2015-05-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150506054836/http://muhacerat.com/kurtlerde-medreselerin-tarihi-ve-olusumu.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
 
Di deme xwe de pir mazin bûye.
Li herêmê medreseyeke ji avakiriye û tê de fêr daya. Îbrahîm Heqî li ser [[Stêrnasî|stêrnasiyê]] xwedî zanist bû. Di [[pirtûk]]a wî de ku bi navê &quot;Marîfetê&quot; de li ser kule bi avakrinê prizma ku hatî çêkirin de tîrêj di buhurin cihê têde rohnî dikin. Her sal di 21 Adarê kiriya ku rohnî bibe. Li ser kozmolojiyê ji xurt bûya. Hê ji hinek aletên wî yên ku ji bo vê yekê bi kar dianîn li cihê wî, li [[Sêrt]]ê dimênin.

== Berhem ==
* [[Merîfetname]] (''Marîfetê'')
* Mecmuatu'l-Maani
* Meşariku'l-Yûh
* Sefinetu'r-Ruh
* Kenzu'l-Futuh
* Urvetu'l-Îslam
* Hey'etu'l-Îslam
* Tuhfetu'l-Kîram

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}{{Astronomên misilman}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Stêrnas-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Fîlozofên kurd]]
[[Kategorî:Fîlozofên misilman]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1702]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1703]]
[[Kategorî:Kesên ji Erzîromê]]
[[Kategorî:Mirin 1780]]
[[Kategorî:Stêrnasên kurd]]
[[Kategorî:Zanyarên kurd]]
[[Kategorî:Zanyarên osmanî]]</text>
      <sha1>1dpfdra5dvf6k2qxhj17egpxs9n357s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095525</id>
      <parentid>2095524</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:10:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina27</username>
        <id>183261</id>
      </contributor>
      <comment>/* Çavkanî */</comment>
      <origin>2095525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3665" sha1="nifpr4ohp2lqknj1la4k28wtijc159y" xml:space="preserve">{{Bêalî|tarîx=îlon 2024}}
{{Agahîdank mirov
| nav                = Îbrahîm Heqiyê Erziromî
| wêne               = Wêne:World-Map-Ismail-Hakki-Erzurumi-1756.png
| sernavê_wêne       = Ji pirtûka Îbrahîm Heqî
| roja_jidayikbûnê   = 1702
| cihê_jidayikbûnê   = [[Hesenqele]], [[Erzirom]]
| roja_mirinê        = 1780
| cihê_mirinê        = [[Tilo]]
| hevwelatî          = {{Ala|Împeratoriya Osmanî}}
| bav                = Mele Osman
| dê                 = Henîfe
| malbat             = 
| perwerde           = Medreseya Tiloyê
| netewe             = [[Tirk]]
| serdem             = Sedsala 18'an
| destûrname         = Şêx Îsmaîl  Feqîrûllah
| pîşe               = [[Astronomî]], [[Fizîk]], [[Civaknasî]] û [[Fiqih]]
}}
[[Wêne:Ibrahim hakkı shrine in siirt tillo.jpg|thumb|Tirba wî ([[Sêrt]])]]
'''Îbrahîm Heqiyê Erziromî''' an '''Îbrahîm Heqî''' (jdb. 1702 [[Erzirom]] − [[m.]] 1780 [[Tilo]]), [[astronom|stêrnas]], [[Civaknasî|civaknas]], [[alim]] û [[fîlozof]]ê [[Îslam]]ê yê [[Tirk]] ê [[Erzirom]]ê ye.&lt;ref&gt;http://www.rojevakurd.com/ibrahim-haqe-erzeromi/&lt;/ref&gt;

Ew ji ber ku ji bajarê [[Erzîrom]]ê ye wek ''Îbrahîm Heqiyê Erziromî'' tê naskirin.&lt;ref&gt;Ekmeleddin İhsanoğlu, “Batı Bilimi ve Osmanlı Dünyası: Bir İnceleme Örneği Olarak Modern Astronomi’nin Osmanlı’ya Girişi” (1992)&lt;/ref&gt;

Îbrahîm Heqî di 18yê Gulana 1703an li navçeya Pasîna Erzîromê hatiye dinyayê û roja 22yê Hezîrana 1780yî jî çûye ber dilovaniya Xwedê.

Bavê wî Mele Osman ji eşîra ''Hesenan(?)'' bûye û bi nasnavê ”Derwêş”iyê hatiye naskirin, navê diya wî Henîfe bûye.

Mele Osman ji Pasîna çûye navçeya Tiloya Sêrtê û li wirê bûye salikê İsmail Feqirulah, li wirê ketiye silûkê. Piştre kurê wî Îbrahîm Heqî û birayê wî Mele Elî jî çûne Tiloyê.

Li [[Tilo]]yê bi aliyê [[rojhilat]] tirbeya wî disekine. Li wir seyde û xazurê wî [[Şêx Îsmaîl]] tirbe jê re çêkiriye. Şêx Îsmaîl şêxê [[qadirî|qadiriyan]] bû. Tê gotin ku tirbeya wî di sala 1660î de çêkiriye. Şêx Îsmaîl ji di navbera 1657 û 1734an de jîn bûya. Li cem tirbeyê tirbeyeke dî ji heye. Ew ji ya [[Zemzema Hasa]] (1767-1852) tê de ye, keça Şêx Mistefayê Fanî ye, Xatûna Şêx Menduha. Jê re ''Şahê Şaha'' jî tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://muhacerat.com/kurtlerde-medreselerin-tarihi-ve-olusumu.html |roja-gihiştinê=2016-01-10 |roja-arşîvê=2015-05-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150506054836/http://muhacerat.com/kurtlerde-medreselerin-tarihi-ve-olusumu.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
 
Di deme xwe de pir mazin bûye.
Li herêmê medreseyeke ji avakiriye û tê de fêr daya. Îbrahîm Heqî li ser [[Stêrnasî|stêrnasiyê]] xwedî zanist bû. Di [[pirtûk]]a wî de ku bi navê &quot;Marîfetê&quot; de li ser kule bi avakrinê prizma ku hatî çêkirin de tîrêj di buhurin cihê têde rohnî dikin. Her sal di 21 Adarê kiriya ku rohnî bibe. Li ser kozmolojiyê ji xurt bûya. Hê ji hinek aletên wî yên ku ji bo vê yekê bi kar dianîn li cihê wî, li [[Sêrt]]ê dimênin.

== Berhem ==
* [[Merîfetname]] (''Marîfetê'')
* Mecmuatu'l-Maani
* Meşariku'l-Yûh
* Sefinetu'r-Ruh
* Kenzu'l-Futuh
* Urvetu'l-Îslam
* Hey'etu'l-Îslam
* Tuhfetu'l-Kîram

== Çavkanî ==
{{Astronomên misilman}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Stêrnas-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Fîlozofên Tirk]]
[[Kategorî:Fîlozofên misilman]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1702]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1703]]
[[Kategorî:Kesên ji Erzîromê]]
[[Kategorî:Mirin 1780]]
[[Kategorî:Zanyarên osmanî]]</text>
      <sha1>nifpr4ohp2lqknj1la4k28wtijc159y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095526</id>
      <parentid>2095525</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:11:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina27</username>
        <id>183261</id>
      </contributor>
      <comment>/* Çavkanî */</comment>
      <origin>2095526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3769" sha1="i8uzq33fgp67pugrmo85qc399dc1i84" xml:space="preserve">{{Bêalî|tarîx=îlon 2024}}
{{Agahîdank mirov
| nav                = Îbrahîm Heqiyê Erziromî
| wêne               = Wêne:World-Map-Ismail-Hakki-Erzurumi-1756.png
| sernavê_wêne       = Ji pirtûka Îbrahîm Heqî
| roja_jidayikbûnê   = 1702
| cihê_jidayikbûnê   = [[Hesenqele]], [[Erzirom]]
| roja_mirinê        = 1780
| cihê_mirinê        = [[Tilo]]
| hevwelatî          = {{Ala|Împeratoriya Osmanî}}
| bav                = Mele Osman
| dê                 = Henîfe
| malbat             = 
| perwerde           = Medreseya Tiloyê
| netewe             = [[Tirk]]
| serdem             = Sedsala 18'an
| destûrname         = Şêx Îsmaîl  Feqîrûllah
| pîşe               = [[Astronomî]], [[Fizîk]], [[Civaknasî]] û [[Fiqih]]
}}
[[Wêne:Ibrahim hakkı shrine in siirt tillo.jpg|thumb|Tirba wî ([[Sêrt]])]]
'''Îbrahîm Heqiyê Erziromî''' an '''Îbrahîm Heqî''' (jdb. 1702 [[Erzirom]] − [[m.]] 1780 [[Tilo]]), [[astronom|stêrnas]], [[Civaknasî|civaknas]], [[alim]] û [[fîlozof]]ê [[Îslam]]ê yê [[Tirk]] ê [[Erzirom]]ê ye.&lt;ref&gt;http://www.rojevakurd.com/ibrahim-haqe-erzeromi/&lt;/ref&gt;

Ew ji ber ku ji bajarê [[Erzîrom]]ê ye wek ''Îbrahîm Heqiyê Erziromî'' tê naskirin.&lt;ref&gt;Ekmeleddin İhsanoğlu, “Batı Bilimi ve Osmanlı Dünyası: Bir İnceleme Örneği Olarak Modern Astronomi’nin Osmanlı’ya Girişi” (1992)&lt;/ref&gt;

Îbrahîm Heqî di 18yê Gulana 1703an li navçeya Pasîna Erzîromê hatiye dinyayê û roja 22yê Hezîrana 1780yî jî çûye ber dilovaniya Xwedê.

Bavê wî Mele Osman ji eşîra ''Hesenan(?)'' bûye û bi nasnavê ”Derwêş”iyê hatiye naskirin, navê diya wî Henîfe bûye.

Mele Osman ji Pasîna çûye navçeya Tiloya Sêrtê û li wirê bûye salikê İsmail Feqirulah, li wirê ketiye silûkê. Piştre kurê wî Îbrahîm Heqî û birayê wî Mele Elî jî çûne Tiloyê.

Li [[Tilo]]yê bi aliyê [[rojhilat]] tirbeya wî disekine. Li wir seyde û xazurê wî [[Şêx Îsmaîl]] tirbe jê re çêkiriye. Şêx Îsmaîl şêxê [[qadirî|qadiriyan]] bû. Tê gotin ku tirbeya wî di sala 1660î de çêkiriye. Şêx Îsmaîl ji di navbera 1657 û 1734an de jîn bûya. Li cem tirbeyê tirbeyeke dî ji heye. Ew ji ya [[Zemzema Hasa]] (1767-1852) tê de ye, keça Şêx Mistefayê Fanî ye, Xatûna Şêx Menduha. Jê re ''Şahê Şaha'' jî tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://muhacerat.com/kurtlerde-medreselerin-tarihi-ve-olusumu.html |roja-gihiştinê=2016-01-10 |roja-arşîvê=2015-05-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150506054836/http://muhacerat.com/kurtlerde-medreselerin-tarihi-ve-olusumu.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
 
Di deme xwe de pir mazin bûye.
Li herêmê medreseyeke ji avakiriye û tê de fêr daya. Îbrahîm Heqî li ser [[Stêrnasî|stêrnasiyê]] xwedî zanist bû. Di [[pirtûk]]a wî de ku bi navê &quot;Marîfetê&quot; de li ser kule bi avakrinê prizma ku hatî çêkirin de tîrêj di buhurin cihê têde rohnî dikin. Her sal di 21 Adarê kiriya ku rohnî bibe. Li ser kozmolojiyê ji xurt bûya. Hê ji hinek aletên wî yên ku ji bo vê yekê bi kar dianîn li cihê wî, li [[Sêrt]]ê dimênin.

== Berhem ==
* [[Merîfetname]] (''Marîfetê'')
* Mecmuatu'l-Maani
* Meşariku'l-Yûh
* Sefinetu'r-Ruh
* Kenzu'l-Futuh
* Urvetu'l-Îslam
* Hey'etu'l-Îslam
* Tuhfetu'l-Kîram

== Çavkanî ==
{{Astronomên misilman}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Stêrnas-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Fîlozofên Tirk]]
[[Kategorî:Fîlozofên misilman]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1702]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1703]]
[[Kategorî:Kesên ji Erzîromê]]
[[Kategorî:Mirin 1780]]
[[Kategorî:Zanyarên osmanî]]
&lt;references group=&quot;https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf?&quot; /&gt;</text>
      <sha1>i8uzq33fgp67pugrmo85qc399dc1i84</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095527</id>
      <parentid>2095526</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:26:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2095527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3765" sha1="bczhcv4uqmwb8zdyh81nyao4yw5crbk" xml:space="preserve">{{Bêalî|tarîx=îlon 2024}}
{{Agahîdank mirov
| nav                = Îbrahîm Heqiyê Erziromî
| wêne               = Wêne:World-Map-Ismail-Hakki-Erzurumi-1756.png
| sernavê_wêne       = Ji pirtûka Îbrahîm Heqî
| roja_jidayikbûnê   = 1702
| cihê_jidayikbûnê   = [[Hesenqele]], [[Erzirom]]
| roja_mirinê        = 1780
| cihê_mirinê        = [[Tilo]]
| hevwelatî          = {{Ala|Împeratoriya Osmanî}}
| bav                = Mele Osman
| dê                 = Henîfe
| malbat             = Hesenan
| perwerde           = Medreseya Tiloyê
| netewe             = [[Kurd]]
| serdem             = Sedsala 18'an
| destûrname         = Şêx Îsmaîl  Feqîrûllah
| pîşe               = [[Astronomî]], [[Fizîk]], [[Civaknasî]] û [[Fiqih]]
}}
[[Wêne:Ibrahim hakkı shrine in siirt tillo.jpg|thumb|Tirba wî ([[Sêrt]])]]
'''Îbrahîm Heqiyê Erziromî''' an '''Îbrahîm Heqî''' (jdb. 1702 [[Erzirom]] − [[m.]] 1780 [[Tilo]]), [[astronom|stêrnas]], [[Civaknasî|civaknas]], [[alim]] û [[fîlozof]]ê [[Îslam]]ê yê [[kurd]] ê [[Erzirom]]ê ye.&lt;ref&gt;http://www.rojevakurd.com/ibrahim-haqe-erzeromi/&lt;/ref&gt;

Ew ji ber ku ji bajarê [[Erzîrom]]ê ye wek ''Îbrahîm Heqiyê Erziromî'' tê naskirin.&lt;ref&gt;Ekmeleddin İhsanoğlu, “Batı Bilimi ve Osmanlı Dünyası: Bir İnceleme Örneği Olarak Modern Astronomi’nin Osmanlı’ya Girişi” (1992)&lt;/ref&gt;

Îbrahîm Heqî di 18yê Gulana 1703an li navçeya Pasîna Erzîromê hatiye dinyayê û roja 22yê Hezîrana 1780yî jî çûye ber dilovaniya Xwedê.

Bavê wî Mele Osman ji eşîra ''Hesenan'' bûye û bi nasnavê ”Derwêş”iyê hatiye naskirin, navê diya wî Henîfe bûye.

Mele Osman ji Pasîna çûye navçeya Tiloya Sêrtê û li wirê bûye salikê İsmail Feqirulah, li wirê ketiye silûkê. Piştre kurê wî Îbrahîm Heqî û birayê wî Mele Elî jî çûne Tiloyê.

Li [[Tilo]]yê bi aliyê [[rojhilat]] tirbeya wî disekine. Li wir seyde û xazurê wî [[Şêx Îsmaîl]] tirbe jê re çêkiriye. Şêx Îsmaîl şêxê [[qadirî|qadiriyan]] bû. Tê gotin ku tirbeya wî di sala 1660î de çêkiriye. Şêx Îsmaîl ji di navbera 1657 û 1734an de jîn bûya. Li cem tirbeyê tirbeyeke dî ji heye. Ew ji ya [[Zemzema Hasa]] (1767-1852) tê de ye, keça Şêx Mistefayê Fanî ye, Xatûna Şêx Menduha. Jê re ''Şahê Şaha'' jî tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://muhacerat.com/kurtlerde-medreselerin-tarihi-ve-olusumu.html |roja-gihiştinê=2016-01-10 |roja-arşîvê=2015-05-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150506054836/http://muhacerat.com/kurtlerde-medreselerin-tarihi-ve-olusumu.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
 
Di deme xwe de pir mazin bûye.
Li herêmê medreseyeke ji avakiriye û tê de fêr daya. Îbrahîm Heqî li ser [[Stêrnasî|stêrnasiyê]] xwedî zanist bû. Di [[pirtûk]]a wî de ku bi navê &quot;Marîfetê&quot; de li ser kule bi avakrinê prizma ku hatî çêkirin de tîrêj di buhurin cihê têde rohnî dikin. Her sal di 21 Adarê kiriya ku rohnî bibe. Li ser kozmolojiyê ji xurt bûya. Hê ji hinek aletên wî yên ku ji bo vê yekê bi kar dianîn li cihê wî, li [[Sêrt]]ê dimênin.

== Berhem ==
* [[Merîfetname]] (''Marîfetê'')
* Mecmuatu'l-Maani
* Meşariku'l-Yûh
* Sefinetu'r-Ruh
* Kenzu'l-Futuh
* Urvetu'l-Îslam
* Hey'etu'l-Îslam
* Tuhfetu'l-Kîram

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Astronomên kurd}}
{{Astronomên misilman}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Stêrnas-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Fîlozofên kurd]]
[[Kategorî:Fîlozofên misilman]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1702]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1703]]
[[Kategorî:Kesên ji Erzîromê]]
[[Kategorî:Mirin 1780]]
[[Kategorî:Stêrnasên kurd]]
[[Kategorî:Zanyarên kurd]]
[[Kategorî:Zanyarên osmanî]]</text>
      <sha1>bczhcv4uqmwb8zdyh81nyao4yw5crbk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095533</id>
      <parentid>2095527</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:40:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Protected &quot;[[Îbrahîm Heqiyê Erziromî]]&quot; ([Biguhêre=Tenê bikarhênerên xwebixwe-piştrastkirî qebûl bike] (heta roja 21:40, 30 îlon 2026 (UTC)) [Nav biguhêre=Tenê bikarhênerên xwebixwe-piştrastkirî qebûl bike] (heta roja 21:40, 30 îlon 2026 (UTC)))</comment>
      <origin>2095527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3765" sha1="bczhcv4uqmwb8zdyh81nyao4yw5crbk" xml:space="preserve">{{Bêalî|tarîx=îlon 2024}}
{{Agahîdank mirov
| nav                = Îbrahîm Heqiyê Erziromî
| wêne               = Wêne:World-Map-Ismail-Hakki-Erzurumi-1756.png
| sernavê_wêne       = Ji pirtûka Îbrahîm Heqî
| roja_jidayikbûnê   = 1702
| cihê_jidayikbûnê   = [[Hesenqele]], [[Erzirom]]
| roja_mirinê        = 1780
| cihê_mirinê        = [[Tilo]]
| hevwelatî          = {{Ala|Împeratoriya Osmanî}}
| bav                = Mele Osman
| dê                 = Henîfe
| malbat             = Hesenan
| perwerde           = Medreseya Tiloyê
| netewe             = [[Kurd]]
| serdem             = Sedsala 18'an
| destûrname         = Şêx Îsmaîl  Feqîrûllah
| pîşe               = [[Astronomî]], [[Fizîk]], [[Civaknasî]] û [[Fiqih]]
}}
[[Wêne:Ibrahim hakkı shrine in siirt tillo.jpg|thumb|Tirba wî ([[Sêrt]])]]
'''Îbrahîm Heqiyê Erziromî''' an '''Îbrahîm Heqî''' (jdb. 1702 [[Erzirom]] − [[m.]] 1780 [[Tilo]]), [[astronom|stêrnas]], [[Civaknasî|civaknas]], [[alim]] û [[fîlozof]]ê [[Îslam]]ê yê [[kurd]] ê [[Erzirom]]ê ye.&lt;ref&gt;http://www.rojevakurd.com/ibrahim-haqe-erzeromi/&lt;/ref&gt;

Ew ji ber ku ji bajarê [[Erzîrom]]ê ye wek ''Îbrahîm Heqiyê Erziromî'' tê naskirin.&lt;ref&gt;Ekmeleddin İhsanoğlu, “Batı Bilimi ve Osmanlı Dünyası: Bir İnceleme Örneği Olarak Modern Astronomi’nin Osmanlı’ya Girişi” (1992)&lt;/ref&gt;

Îbrahîm Heqî di 18yê Gulana 1703an li navçeya Pasîna Erzîromê hatiye dinyayê û roja 22yê Hezîrana 1780yî jî çûye ber dilovaniya Xwedê.

Bavê wî Mele Osman ji eşîra ''Hesenan'' bûye û bi nasnavê ”Derwêş”iyê hatiye naskirin, navê diya wî Henîfe bûye.

Mele Osman ji Pasîna çûye navçeya Tiloya Sêrtê û li wirê bûye salikê İsmail Feqirulah, li wirê ketiye silûkê. Piştre kurê wî Îbrahîm Heqî û birayê wî Mele Elî jî çûne Tiloyê.

Li [[Tilo]]yê bi aliyê [[rojhilat]] tirbeya wî disekine. Li wir seyde û xazurê wî [[Şêx Îsmaîl]] tirbe jê re çêkiriye. Şêx Îsmaîl şêxê [[qadirî|qadiriyan]] bû. Tê gotin ku tirbeya wî di sala 1660î de çêkiriye. Şêx Îsmaîl ji di navbera 1657 û 1734an de jîn bûya. Li cem tirbeyê tirbeyeke dî ji heye. Ew ji ya [[Zemzema Hasa]] (1767-1852) tê de ye, keça Şêx Mistefayê Fanî ye, Xatûna Şêx Menduha. Jê re ''Şahê Şaha'' jî tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://muhacerat.com/kurtlerde-medreselerin-tarihi-ve-olusumu.html |roja-gihiştinê=2016-01-10 |roja-arşîvê=2015-05-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150506054836/http://muhacerat.com/kurtlerde-medreselerin-tarihi-ve-olusumu.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
 
Di deme xwe de pir mazin bûye.
Li herêmê medreseyeke ji avakiriye û tê de fêr daya. Îbrahîm Heqî li ser [[Stêrnasî|stêrnasiyê]] xwedî zanist bû. Di [[pirtûk]]a wî de ku bi navê &quot;Marîfetê&quot; de li ser kule bi avakrinê prizma ku hatî çêkirin de tîrêj di buhurin cihê têde rohnî dikin. Her sal di 21 Adarê kiriya ku rohnî bibe. Li ser kozmolojiyê ji xurt bûya. Hê ji hinek aletên wî yên ku ji bo vê yekê bi kar dianîn li cihê wî, li [[Sêrt]]ê dimênin.

== Berhem ==
* [[Merîfetname]] (''Marîfetê'')
* Mecmuatu'l-Maani
* Meşariku'l-Yûh
* Sefinetu'r-Ruh
* Kenzu'l-Futuh
* Urvetu'l-Îslam
* Hey'etu'l-Îslam
* Tuhfetu'l-Kîram

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Astronomên kurd}}
{{Astronomên misilman}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Stêrnas-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Fîlozofên kurd]]
[[Kategorî:Fîlozofên misilman]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1702]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1703]]
[[Kategorî:Kesên ji Erzîromê]]
[[Kategorî:Mirin 1780]]
[[Kategorî:Stêrnasên kurd]]
[[Kategorî:Zanyarên kurd]]
[[Kategorî:Zanyarên osmanî]]</text>
      <sha1>bczhcv4uqmwb8zdyh81nyao4yw5crbk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095538</id>
      <parentid>2095533</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T22:03:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2095538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1304" sha1="f08fuznm1dqkzc84r36ocvrrg23hz0u" xml:space="preserve">{{Bêalî|tarîx=îlon 2024}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = zanyar
}}
[[Wêne:Ibrahim hakkı shrine in siirt tillo.jpg|thumb|Tirba wî ([[Sêrt]])]]
'''Îbrahîm Heqiyê Erziromî''' an '''Îbrahîm Heqî''' (jdb. 1702 [[Erzirom]] − [[m.]] 1780 [[Tilo]]), [[astronom|stêrnas]], [[Civaknasî|civaknas]], [[alim]] û [[fîlozof]]ê [[Îslam]]ê yê tirk bûye. Îbrahîm Heqî di herêma Tiloyê medreseyeke avakiriye. Di pirtûka wî a ''[[Merîfetname]]'' de, li ser kule bi avakrinê prizma ku hatî çêkirin de tîrêj di buhurin cihê têde rohnî dikin. Her sal di 21 adarê kiriya ku rohnî bibe. Îbrahîm Heqî piraniya heyata xwe de li Tiloyê derbas kir û gora wî jî li vir e.

== Berhem ==
* [[Merîfetname]] (''Marîfetê'')
* Mecmuatu'l-Maani
* Meşariku'l-Yûh
* Sefinetu'r-Ruh
* Kenzu'l-Futuh
* Urvetu'l-Îslam
* Hey'etu'l-Îslam
* Tuhfetu'l-Kîram

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Astronomên kurd}}
{{Astronomên misilman}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Stêrnas-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Fîlozofên kurd]]
[[Kategorî:Fîlozofên misilman]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1702]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1703]]
[[Kategorî:Kesên ji Erzîromê]]
[[Kategorî:Mirin 1780]]
[[Kategorî:Stêrnasên kurd]]
[[Kategorî:Zanyarên kurd]]
[[Kategorî:Zanyarên osmanî]]</text>
      <sha1>f08fuznm1dqkzc84r36ocvrrg23hz0u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095539</id>
      <parentid>2095538</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T22:03:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2095539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1275" sha1="4hyobzsox61d99acsyl83f7yt6dn2p3" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = zanyar
}}
[[Wêne:Ibrahim hakkı shrine in siirt tillo.jpg|thumb|Tirba wî ([[Sêrt]])]]
'''Îbrahîm Heqiyê Erziromî''' an '''Îbrahîm Heqî''' (jdb. 1702 [[Erzirom]] − [[m.]] 1780 [[Tilo]]), [[astronom|stêrnas]], [[Civaknasî|civaknas]], [[alim]] û [[fîlozof]]ê [[Îslam]]ê yê tirk bûye. Îbrahîm Heqî di herêma Tiloyê medreseyeke avakiriye. Di pirtûka wî a ''[[Merîfetname]]'' de, li ser kule bi avakrinê prizma ku hatî çêkirin de tîrêj di buhurin cihê têde rohnî dikin. Her sal di 21 adarê kiriya ku rohnî bibe. Îbrahîm Heqî piraniya heyata xwe de li Tiloyê derbas kir û gora wî jî li vir e.

== Berhem ==
* [[Merîfetname]] (''Marîfetê'')
* Mecmuatu'l-Maani
* Meşariku'l-Yûh
* Sefinetu'r-Ruh
* Kenzu'l-Futuh
* Urvetu'l-Îslam
* Hey'etu'l-Îslam
* Tuhfetu'l-Kîram

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Astronomên kurd}}
{{Astronomên misilman}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Stêrnas-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Fîlozofên kurd]]
[[Kategorî:Fîlozofên misilman]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1702]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1703]]
[[Kategorî:Kesên ji Erzîromê]]
[[Kategorî:Mirin 1780]]
[[Kategorî:Stêrnasên kurd]]
[[Kategorî:Zanyarên kurd]]
[[Kategorî:Zanyarên osmanî]]</text>
      <sha1>4hyobzsox61d99acsyl83f7yt6dn2p3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095540</id>
      <parentid>2095539</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T22:03:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Çavkanî */</comment>
      <origin>2095540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1226" sha1="c4h4gi92a3ipvk9k2qpjga8ixlr3c52" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = zanyar
}}
[[Wêne:Ibrahim hakkı shrine in siirt tillo.jpg|thumb|Tirba wî ([[Sêrt]])]]
'''Îbrahîm Heqiyê Erziromî''' an '''Îbrahîm Heqî''' (jdb. 1702 [[Erzirom]] − [[m.]] 1780 [[Tilo]]), [[astronom|stêrnas]], [[Civaknasî|civaknas]], [[alim]] û [[fîlozof]]ê [[Îslam]]ê yê tirk bûye. Îbrahîm Heqî di herêma Tiloyê medreseyeke avakiriye. Di pirtûka wî a ''[[Merîfetname]]'' de, li ser kule bi avakrinê prizma ku hatî çêkirin de tîrêj di buhurin cihê têde rohnî dikin. Her sal di 21 adarê kiriya ku rohnî bibe. Îbrahîm Heqî piraniya heyata xwe de li Tiloyê derbas kir û gora wî jî li vir e.

== Berhem ==
* [[Merîfetname]] (''Marîfetê'')
* Mecmuatu'l-Maani
* Meşariku'l-Yûh
* Sefinetu'r-Ruh
* Kenzu'l-Futuh
* Urvetu'l-Îslam
* Hey'etu'l-Îslam
* Tuhfetu'l-Kîram

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}{{Astronomên misilman}}

{{Kontrola otorîteyê}}
[[Kategorî:Fîlozofên kurd]]
[[Kategorî:Fîlozofên misilman]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1702]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1703]]
[[Kategorî:Kesên ji Erzîromê]]
[[Kategorî:Mirin 1780]]
[[Kategorî:Stêrnasên kurd]]
[[Kategorî:Zanyarên kurd]]
[[Kategorî:Zanyarên osmanî]]</text>
      <sha1>c4h4gi92a3ipvk9k2qpjga8ixlr3c52</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095541</id>
      <parentid>2095540</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T22:04:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Fîlozofên kurd]]</comment>
      <origin>2095541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1195" sha1="4bae3xfpgwxsn1gkvyge6x9kbi1p9fw" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = zanyar
}}
[[Wêne:Ibrahim hakkı shrine in siirt tillo.jpg|thumb|Tirba wî ([[Sêrt]])]]
'''Îbrahîm Heqiyê Erziromî''' an '''Îbrahîm Heqî''' (jdb. 1702 [[Erzirom]] − [[m.]] 1780 [[Tilo]]), [[astronom|stêrnas]], [[Civaknasî|civaknas]], [[alim]] û [[fîlozof]]ê [[Îslam]]ê yê tirk bûye. Îbrahîm Heqî di herêma Tiloyê medreseyeke avakiriye. Di pirtûka wî a ''[[Merîfetname]]'' de, li ser kule bi avakrinê prizma ku hatî çêkirin de tîrêj di buhurin cihê têde rohnî dikin. Her sal di 21 adarê kiriya ku rohnî bibe. Îbrahîm Heqî piraniya heyata xwe de li Tiloyê derbas kir û gora wî jî li vir e.

== Berhem ==
* [[Merîfetname]] (''Marîfetê'')
* Mecmuatu'l-Maani
* Meşariku'l-Yûh
* Sefinetu'r-Ruh
* Kenzu'l-Futuh
* Urvetu'l-Îslam
* Hey'etu'l-Îslam
* Tuhfetu'l-Kîram

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}{{Astronomên misilman}}

{{Kontrola otorîteyê}}
[[Kategorî:Fîlozofên misilman]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1702]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1703]]
[[Kategorî:Kesên ji Erzîromê]]
[[Kategorî:Mirin 1780]]
[[Kategorî:Stêrnasên kurd]]
[[Kategorî:Zanyarên kurd]]
[[Kategorî:Zanyarên osmanî]]</text>
      <sha1>4bae3xfpgwxsn1gkvyge6x9kbi1p9fw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095542</id>
      <parentid>2095541</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T22:04:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Stêrnasên kurd]]</comment>
      <origin>2095542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1164" sha1="to5dcdvbxtcui9co1yxjxt7xbjb2f5r" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = zanyar
}}
[[Wêne:Ibrahim hakkı shrine in siirt tillo.jpg|thumb|Tirba wî ([[Sêrt]])]]
'''Îbrahîm Heqiyê Erziromî''' an '''Îbrahîm Heqî''' (jdb. 1702 [[Erzirom]] − [[m.]] 1780 [[Tilo]]), [[astronom|stêrnas]], [[Civaknasî|civaknas]], [[alim]] û [[fîlozof]]ê [[Îslam]]ê yê tirk bûye. Îbrahîm Heqî di herêma Tiloyê medreseyeke avakiriye. Di pirtûka wî a ''[[Merîfetname]]'' de, li ser kule bi avakrinê prizma ku hatî çêkirin de tîrêj di buhurin cihê têde rohnî dikin. Her sal di 21 adarê kiriya ku rohnî bibe. Îbrahîm Heqî piraniya heyata xwe de li Tiloyê derbas kir û gora wî jî li vir e.

== Berhem ==
* [[Merîfetname]] (''Marîfetê'')
* Mecmuatu'l-Maani
* Meşariku'l-Yûh
* Sefinetu'r-Ruh
* Kenzu'l-Futuh
* Urvetu'l-Îslam
* Hey'etu'l-Îslam
* Tuhfetu'l-Kîram

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}{{Astronomên misilman}}

{{Kontrola otorîteyê}}
[[Kategorî:Fîlozofên misilman]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1702]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1703]]
[[Kategorî:Kesên ji Erzîromê]]
[[Kategorî:Mirin 1780]]
[[Kategorî:Zanyarên kurd]]
[[Kategorî:Zanyarên osmanî]]</text>
      <sha1>to5dcdvbxtcui9co1yxjxt7xbjb2f5r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095543</id>
      <parentid>2095542</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T22:04:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Zanyarên kurd]]</comment>
      <origin>2095543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1135" sha1="2b6dfru4gdudggq6kuihocralz7qqxx" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = zanyar
}}
[[Wêne:Ibrahim hakkı shrine in siirt tillo.jpg|thumb|Tirba wî ([[Sêrt]])]]
'''Îbrahîm Heqiyê Erziromî''' an '''Îbrahîm Heqî''' (jdb. 1702 [[Erzirom]] − [[m.]] 1780 [[Tilo]]), [[astronom|stêrnas]], [[Civaknasî|civaknas]], [[alim]] û [[fîlozof]]ê [[Îslam]]ê yê tirk bûye. Îbrahîm Heqî di herêma Tiloyê medreseyeke avakiriye. Di pirtûka wî a ''[[Merîfetname]]'' de, li ser kule bi avakrinê prizma ku hatî çêkirin de tîrêj di buhurin cihê têde rohnî dikin. Her sal di 21 adarê kiriya ku rohnî bibe. Îbrahîm Heqî piraniya heyata xwe de li Tiloyê derbas kir û gora wî jî li vir e.

== Berhem ==
* [[Merîfetname]] (''Marîfetê'')
* Mecmuatu'l-Maani
* Meşariku'l-Yûh
* Sefinetu'r-Ruh
* Kenzu'l-Futuh
* Urvetu'l-Îslam
* Hey'etu'l-Îslam
* Tuhfetu'l-Kîram

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}{{Astronomên misilman}}

{{Kontrola otorîteyê}}
[[Kategorî:Fîlozofên misilman]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1702]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1703]]
[[Kategorî:Kesên ji Erzîromê]]
[[Kategorî:Mirin 1780]]
[[Kategorî:Zanyarên osmanî]]</text>
      <sha1>2b6dfru4gdudggq6kuihocralz7qqxx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Surbehan, Hesenqela</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37762</id>
    <revision>
      <id>2095447</id>
      <parentid>2025272</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T14:11:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>MikaelFî/ê navê [[Surbehan]] weke [[Surbehan, Hesenqela]] guhart</comment>
      <origin>2025272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="341" sha1="rdpr6kbd6xn0o4zf8zdxqdvpsoa0rlm" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| welat              = 
| mapframe-zoom      = 12
| nexşeya_reptiyeyê  = 
}}
'''Surbehan''' ({{bi-tr|Demirdöven}}) gundekî bi ser navçeya [[Hesenqela]]ya [[Erzîrom]]ê ve ye.

{{Bajar û gundên Hesenqelayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Gundên Hesenqelayê]]</text>
      <sha1>rdpr6kbd6xn0o4zf8zdxqdvpsoa0rlm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095454</id>
      <parentid>2095447</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T14:16:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2095454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="370" sha1="7o36psr01vbni6s2qjlagojty2aivsg" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| welat              = 
| mapframe-zoom      = 12
| nexşeya_reptiyeyê  = 
}}
'''Surbehan''' ({{1946|Sürbahan}}, {{bi-tr|Demirdöven}}) gundekî bi ser navçeya [[Hesenqela]]ya [[Erzîrom]]ê ve ye.

{{Çk}}

{{Bajar û gundên Hesenqelayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Gundên Hesenqelayê]]</text>
      <sha1>7o36psr01vbni6s2qjlagojty2aivsg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şafiî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40303</id>
    <revision>
      <id>2095487</id>
      <parentid>1946157</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T19:27:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2095487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1499" sha1="n94t120z6exbkjy5j6eocu4xtqwwgol" xml:space="preserve">{{Îslam}}

[[Wêne:Madhhab Map3.png|thumb|Belavbûna cihê şînê tarî li ser mezheba şafiî ne]]
'''Şafiî''' yek ji her çar [[mezheb]]ên mezin ên [[îslam]]ê ye ku ji aliyê [[Îmam Şafîî]] ve hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/317918774 |sernav=An introduction to Islamic law {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2025-07-24 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/145431783 |sernav=The Qurʼan : an introduction {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2025-07-24 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Mezheba Şafiî di warê baweriyê de Eş'arîzm e. Mezheb navê xwe ji damezrînerê mezhebê Ebû [[Îmam Şafiî|Ebdullah Muhammed ibn Îdrîs ibn Ebas eş-Şafî]] (767-820) wergirtiye. Mezheba Şafiî li [[Kurdistan]]ê, [[Malezya]], [[Îndonezya]], [[Yemen]] û [[Afrîkaya Rojhilat]] belav bûye û di heman demê kesên beşdarên mezheba Şafiî li hinek welatên erebî, bi taybetî li [[Sûrî|Sûriyeyê]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2025-07-08 |roja-gihiştinê=2025-07-24 |ziman=nl}}&lt;/ref&gt; Li Kurdistanê pirraniya kurdan beşdarê mezheba Şafiî ne.

== Mijarên têkildar ==
* [[Îmam Şafiî]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Îslam-şitil}}

[[Kategorî:Mezhebên îslamê]]</text>
      <sha1>n94t120z6exbkjy5j6eocu4xtqwwgol</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Okyanûsya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44097</id>
    <revision>
      <id>2095463</id>
      <parentid>2095399</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T15:48:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2095463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23031" sha1="250bzexsebhyda3p1mei3g1ejo6v8vd" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}&lt;/ref&gt; Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;

Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}&lt;/ref&gt; Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran.

Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Oceanic art&quot;, The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin &amp; Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kolonîzekirina Okyanûsyayê ===
==== Awistralya ====
[[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]]
Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê. Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne. Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne. Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.

Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine Tasmanyayê. Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahulê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava Gîneya Nû ve girêdayî bû. Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin. Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê &quot;Mirovê Mungo&quot; (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.

Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.

==== Melanezya ====
Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.

Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.

==== Mîkronezya ====
Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.

Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpei bûn. Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.

Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê &quot;Chamorros&quot; hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên &quot;Latte&quot; jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.
==== Polînezya ====
Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekî êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.

Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de &quot;gelên lapîta&quot; ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.

Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye. Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye. Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200î de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.
=== Lêkolînên ewropiyan ===
Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa &quot;Pasîfîkê&quot; bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê.

Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.

Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye. Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjî keşif kirine. Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.

Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.
=== Bicihbûn û kolonîzasyona ewropiyan ===
Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya &quot;Bounty&quot; ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.

Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin. Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.

== Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! '''Cih'''
! '''Welat'''
! '''Serbajar-Paytext'''
! width=&quot;80&quot; | '''Rûerd &lt;br /&gt; (km²)'''
! width=&quot;80&quot; | '''Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)'''
! '''Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²'''
|-
| [[Wêne:LocationAU.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{AUS}} &lt;!-- Awistraliya --&gt;
| [[Canberra]]
| align=&quot;right&quot;| 7.686.850
| align=&quot;right&quot;| 19.546.792
| align=&quot;right&quot;| 2,5
|-
| [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{COK}} &lt;!-- Giravên Cook --&gt;
| [[Avarua]]
| align=&quot;right&quot;| 240
| align=&quot;right&quot;| 20.811
| align=&quot;right&quot;| 87
|-
| [[Wêne:LocationFiji.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FJI}} &lt;!-- Fîjî --&gt;
| [[Suva]]
| align=&quot;right&quot;| 18.270
| align=&quot;right&quot;| 856.346
| align=&quot;right&quot;| 47
|-
| [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{KIR}} &lt;!-- Kirîbatî --&gt;
| [[Tarawa ya başûr]]
| align=&quot;right&quot;| 811
| align=&quot;right&quot;| 96.335
| align=&quot;right&quot;| 119
|-
| [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{MHL}} &lt;!-- Giravên Marşal --&gt;
| [[Majuro]]
| align=&quot;right&quot;| 181
| align=&quot;right&quot;| 73.630
| align=&quot;right&quot;| 407
|-
| [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FSM}} &lt;!-- Mîkronezya --&gt;
| [[Palikir]]
| align=&quot;right&quot;| 702
| align=&quot;right&quot;| 135.869
| align=&quot;right&quot;| 194
|-
| [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NRU}} &lt;!-- Naûrû --&gt;
| [[Yaren (Distrikt)|Yaren]]
| align=&quot;right&quot;| 21
| align=&quot;right&quot;| 12.329
| align=&quot;right&quot;| 587
|-
| [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NZL}} &lt;!-- Zêlanda Nû --&gt;
| [[Wellington]]
| align=&quot;right&quot;| 268.680
| align=&quot;right&quot;| 3.908.037
| align=&quot;right&quot;| 16,4
|-
| [[Wêne:LocationPalau.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PLW}} &lt;!-- Palau --&gt;
| [[Melekeok (bajar)|Melekeok]]
| align=&quot;right&quot;| 458
| align=&quot;right&quot;| 19.409
| align=&quot;right&quot;| 42
|-
| [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PNG}} &lt;!-- Papua Gîneya Nû --&gt;
| [[Port Moresby]]
| align=&quot;right&quot;| 462.840
| align=&quot;right&quot;| 5.172.033
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{SLB}} &lt;!-- Giravên Salomon --&gt;
| [[Honiara]]
| align=&quot;right&quot;| 28.450
| align=&quot;right&quot;| 494.786
| align=&quot;right&quot;| 17
|-
| [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{WSM}} &lt;!-- Samoa --&gt;
| [[Apia]]
| align=&quot;right&quot;| 2.944
| align=&quot;right&quot;| 178.631
| align=&quot;right&quot;| 61
|-
| [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TON}} &lt;!-- Tonga --&gt;
| [[Nuku'alofa]]
| align=&quot;right&quot;| 748
| align=&quot;right&quot;| 106.137
| align=&quot;right&quot;| 142
|-
| [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TUV}} &lt;!-- Tûvalû --&gt;
| [[Funafuti]]
| align=&quot;right&quot;| 26
| align=&quot;right&quot;| 11.146
| align=&quot;right&quot;| 429
|-
| [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{VUT}} &lt;!-- Vanûatû --&gt;
| [[Port Vila]]
| align=&quot;right&quot;| 12.200
| align=&quot;right&quot;| 196.178
| align=&quot;right&quot;| 16
|}

== Herêmên ne serbixwe ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Welat
! Serbajar
! Rûerd &lt;br /&gt; (km²)
! width=&quot;80&quot; | Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)
! width=&quot;80&quot; | Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²
&lt;!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | {{US-HI}} (DYA)
| [[Honolulu]]
| align=&quot;right&quot;| 28.311
| align=&quot;right&quot;| 1.285.498
| align=&quot;right&quot;| 45
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{ASM}} &lt;!-- Samoaya Amerîkanî --&gt; (DYA)
| [[Pago Pago]]
| align=&quot;right&quot;| 199
| align=&quot;right&quot;| 68.688
| align=&quot;right&quot;| 345
|-
| align=&quot;left&quot; | {{GUM}} &lt;!-- Guam --&gt; (DYA)
| [[Hagåtña]]
| align=&quot;right&quot;| 549
| align=&quot;right&quot;| 160.796
| align=&quot;right&quot;| 293
|-
| align=&quot;left&quot; | {{MNP}} &lt;!-- Bakurê Marianan --&gt; (DYA)
| [[Saipan]]
| align=&quot;right&quot;| 477
| align=&quot;right&quot;| 77.311
| align=&quot;right&quot;| 162
|-
| align=&quot;left&quot; | {{TKL}} &lt;!-- Tokelau --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Fakaofo]] (Fale) 
| align=&quot;right&quot;| 10
| align=&quot;right&quot;| 1.431
| align=&quot;right&quot;| 143
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PYF}} &lt;!-- Polînezyaya Fransî --&gt; (Fr.)
| [[Papeete]]
| align=&quot;right&quot;| 4.167
| align=&quot;right&quot;| 257.847
| align=&quot;right&quot;| 62
|-
| align=&quot;left&quot; | {{WLF}} &lt;!-- Wallis û Futuna --&gt; (Fr.)
| [[Mata-Utu]]
| align=&quot;right&quot;| 274
| align=&quot;right&quot;| 15.585
| align=&quot;right&quot;| 57
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NFK}} &lt;!-- Giravên Norfolk --&gt; (Aws.)
| [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]]
| align=&quot;right&quot;| 35
| align=&quot;right&quot;| 1.866
| align=&quot;right&quot;| 53
&lt;!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi)
| [[Hanga Roa]]
| align=&quot;right&quot;| 164
| align=&quot;right&quot;| 3.791
| align=&quot;right&quot;| 23
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NCL}} &lt;!-- Kaledonyaya Nû --&gt; (Fr.)
| [[Nouméa]]
| align=&quot;right&quot;| 19.060
| align=&quot;right&quot;| 207.858
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NIU}} &lt;!-- Niue --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Alofi (Niue)|Alofi]]
| align=&quot;right&quot;| 260
| align=&quot;right&quot;| 2.134
| align=&quot;right&quot;| 8,2
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PCN}} &lt;!-- Giravên Pitcairn --&gt; (Brîtanya)
| [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]]
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 1,0
|}
&lt;!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---&gt;

== Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) ==

* {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan
* {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]]

== Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne ==
* {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê)
* {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye)
* {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê)
* {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya)
* {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA)
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Okyanûsa Başûr]]
[[Kategorî:Okyanûsa Hindî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin]]
[[Kategorî:Okyanûsya| ]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>250bzexsebhyda3p1mei3g1ejo6v8vd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095464</id>
      <parentid>2095463</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T15:48:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2095464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23029" sha1="su9hgsgahruhyb9r2fr3ctszgpe9w1u" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}&lt;/ref&gt; Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;

Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}&lt;/ref&gt; Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran.

Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Oceanic art&quot;, The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin &amp; Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kolonîzekirina Okyanûsyayê ===
==== Awistralya ====
[[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]]
Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê. Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne. Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne. Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.

Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine Tasmanyayê. Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahulê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava Gîneya Nû ve girêdayî bû. Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin. Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê &quot;Mirovê Mungo&quot; (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.

Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.

==== Melanezya ====
Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.

Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.

==== Mîkronezya ====
Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.

Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpei bûn. Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.

Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê &quot;Chamorros&quot; hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên &quot;Latte&quot; jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.
==== Polînezya ====
Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekî êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.

Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de &quot;gelên lapîta&quot; ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.

Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye. Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye. Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200î de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.
=== Lêkolînên ewropiyan ===
Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa &quot;Pasîfîkê&quot; bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê.

Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.

Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye. Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjî keşif kirine. Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.

Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.
=== Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî ===
Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya &quot;Bounty&quot; ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.

Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin. Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.

== Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! '''Cih'''
! '''Welat'''
! '''Serbajar-Paytext'''
! width=&quot;80&quot; | '''Rûerd &lt;br /&gt; (km²)'''
! width=&quot;80&quot; | '''Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)'''
! '''Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²'''
|-
| [[Wêne:LocationAU.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{AUS}} &lt;!-- Awistraliya --&gt;
| [[Canberra]]
| align=&quot;right&quot;| 7.686.850
| align=&quot;right&quot;| 19.546.792
| align=&quot;right&quot;| 2,5
|-
| [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{COK}} &lt;!-- Giravên Cook --&gt;
| [[Avarua]]
| align=&quot;right&quot;| 240
| align=&quot;right&quot;| 20.811
| align=&quot;right&quot;| 87
|-
| [[Wêne:LocationFiji.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FJI}} &lt;!-- Fîjî --&gt;
| [[Suva]]
| align=&quot;right&quot;| 18.270
| align=&quot;right&quot;| 856.346
| align=&quot;right&quot;| 47
|-
| [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{KIR}} &lt;!-- Kirîbatî --&gt;
| [[Tarawa ya başûr]]
| align=&quot;right&quot;| 811
| align=&quot;right&quot;| 96.335
| align=&quot;right&quot;| 119
|-
| [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{MHL}} &lt;!-- Giravên Marşal --&gt;
| [[Majuro]]
| align=&quot;right&quot;| 181
| align=&quot;right&quot;| 73.630
| align=&quot;right&quot;| 407
|-
| [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FSM}} &lt;!-- Mîkronezya --&gt;
| [[Palikir]]
| align=&quot;right&quot;| 702
| align=&quot;right&quot;| 135.869
| align=&quot;right&quot;| 194
|-
| [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NRU}} &lt;!-- Naûrû --&gt;
| [[Yaren (Distrikt)|Yaren]]
| align=&quot;right&quot;| 21
| align=&quot;right&quot;| 12.329
| align=&quot;right&quot;| 587
|-
| [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NZL}} &lt;!-- Zêlanda Nû --&gt;
| [[Wellington]]
| align=&quot;right&quot;| 268.680
| align=&quot;right&quot;| 3.908.037
| align=&quot;right&quot;| 16,4
|-
| [[Wêne:LocationPalau.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PLW}} &lt;!-- Palau --&gt;
| [[Melekeok (bajar)|Melekeok]]
| align=&quot;right&quot;| 458
| align=&quot;right&quot;| 19.409
| align=&quot;right&quot;| 42
|-
| [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PNG}} &lt;!-- Papua Gîneya Nû --&gt;
| [[Port Moresby]]
| align=&quot;right&quot;| 462.840
| align=&quot;right&quot;| 5.172.033
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{SLB}} &lt;!-- Giravên Salomon --&gt;
| [[Honiara]]
| align=&quot;right&quot;| 28.450
| align=&quot;right&quot;| 494.786
| align=&quot;right&quot;| 17
|-
| [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{WSM}} &lt;!-- Samoa --&gt;
| [[Apia]]
| align=&quot;right&quot;| 2.944
| align=&quot;right&quot;| 178.631
| align=&quot;right&quot;| 61
|-
| [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TON}} &lt;!-- Tonga --&gt;
| [[Nuku'alofa]]
| align=&quot;right&quot;| 748
| align=&quot;right&quot;| 106.137
| align=&quot;right&quot;| 142
|-
| [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TUV}} &lt;!-- Tûvalû --&gt;
| [[Funafuti]]
| align=&quot;right&quot;| 26
| align=&quot;right&quot;| 11.146
| align=&quot;right&quot;| 429
|-
| [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{VUT}} &lt;!-- Vanûatû --&gt;
| [[Port Vila]]
| align=&quot;right&quot;| 12.200
| align=&quot;right&quot;| 196.178
| align=&quot;right&quot;| 16
|}

== Herêmên ne serbixwe ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Welat
! Serbajar
! Rûerd &lt;br /&gt; (km²)
! width=&quot;80&quot; | Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)
! width=&quot;80&quot; | Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²
&lt;!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | {{US-HI}} (DYA)
| [[Honolulu]]
| align=&quot;right&quot;| 28.311
| align=&quot;right&quot;| 1.285.498
| align=&quot;right&quot;| 45
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{ASM}} &lt;!-- Samoaya Amerîkanî --&gt; (DYA)
| [[Pago Pago]]
| align=&quot;right&quot;| 199
| align=&quot;right&quot;| 68.688
| align=&quot;right&quot;| 345
|-
| align=&quot;left&quot; | {{GUM}} &lt;!-- Guam --&gt; (DYA)
| [[Hagåtña]]
| align=&quot;right&quot;| 549
| align=&quot;right&quot;| 160.796
| align=&quot;right&quot;| 293
|-
| align=&quot;left&quot; | {{MNP}} &lt;!-- Bakurê Marianan --&gt; (DYA)
| [[Saipan]]
| align=&quot;right&quot;| 477
| align=&quot;right&quot;| 77.311
| align=&quot;right&quot;| 162
|-
| align=&quot;left&quot; | {{TKL}} &lt;!-- Tokelau --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Fakaofo]] (Fale) 
| align=&quot;right&quot;| 10
| align=&quot;right&quot;| 1.431
| align=&quot;right&quot;| 143
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PYF}} &lt;!-- Polînezyaya Fransî --&gt; (Fr.)
| [[Papeete]]
| align=&quot;right&quot;| 4.167
| align=&quot;right&quot;| 257.847
| align=&quot;right&quot;| 62
|-
| align=&quot;left&quot; | {{WLF}} &lt;!-- Wallis û Futuna --&gt; (Fr.)
| [[Mata-Utu]]
| align=&quot;right&quot;| 274
| align=&quot;right&quot;| 15.585
| align=&quot;right&quot;| 57
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NFK}} &lt;!-- Giravên Norfolk --&gt; (Aws.)
| [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]]
| align=&quot;right&quot;| 35
| align=&quot;right&quot;| 1.866
| align=&quot;right&quot;| 53
&lt;!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi)
| [[Hanga Roa]]
| align=&quot;right&quot;| 164
| align=&quot;right&quot;| 3.791
| align=&quot;right&quot;| 23
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NCL}} &lt;!-- Kaledonyaya Nû --&gt; (Fr.)
| [[Nouméa]]
| align=&quot;right&quot;| 19.060
| align=&quot;right&quot;| 207.858
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NIU}} &lt;!-- Niue --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Alofi (Niue)|Alofi]]
| align=&quot;right&quot;| 260
| align=&quot;right&quot;| 2.134
| align=&quot;right&quot;| 8,2
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PCN}} &lt;!-- Giravên Pitcairn --&gt; (Brîtanya)
| [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]]
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 1,0
|}
&lt;!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---&gt;

== Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) ==

* {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan
* {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]]

== Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne ==
* {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê)
* {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye)
* {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê)
* {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya)
* {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA)
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Okyanûsa Başûr]]
[[Kategorî:Okyanûsa Hindî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin]]
[[Kategorî:Okyanûsya| ]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>su9hgsgahruhyb9r2fr3ctszgpe9w1u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095465</id>
      <parentid>2095464</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T15:55:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2095465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24238" sha1="2ehrhr6z3sbiwxp5cg3t6cuzywqyjp5" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}&lt;/ref&gt; Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;

Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}&lt;/ref&gt; Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran.

Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Oceanic art&quot;, The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin &amp; Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kolonîzekirina Okyanûsyayê ===
==== Awistralya ====
[[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]]
Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê. Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne. Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne. Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.

Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine Tasmanyayê. Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahulê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava Gîneya Nû ve girêdayî bû. Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin. Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê &quot;Mirovê Mungo&quot; (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.

Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.

==== Melanezya ====
Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.

Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.

==== Mîkronezya ====
Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.

Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpei bûn. Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.

Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê &quot;Chamorros&quot; hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên &quot;Latte&quot; jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.
==== Polînezya ====
Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekî êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.

Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de &quot;gelên lapîta&quot; ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.

Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye. Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye. Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200î de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.
=== Lêkolînên ewropiyan ===
Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa &quot;Pasîfîkê&quot; bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê.

Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.

Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye. Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjî keşif kirine. Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.

Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.
=== Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî ===
Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya &quot;Bounty&quot; ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.

Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin. Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.

Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir &quot;Herêma Papuayê&quot;) û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.

== Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! '''Cih'''
! '''Welat'''
! '''Serbajar-Paytext'''
! width=&quot;80&quot; | '''Rûerd &lt;br /&gt; (km²)'''
! width=&quot;80&quot; | '''Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)'''
! '''Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²'''
|-
| [[Wêne:LocationAU.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{AUS}} &lt;!-- Awistraliya --&gt;
| [[Canberra]]
| align=&quot;right&quot;| 7.686.850
| align=&quot;right&quot;| 19.546.792
| align=&quot;right&quot;| 2,5
|-
| [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{COK}} &lt;!-- Giravên Cook --&gt;
| [[Avarua]]
| align=&quot;right&quot;| 240
| align=&quot;right&quot;| 20.811
| align=&quot;right&quot;| 87
|-
| [[Wêne:LocationFiji.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FJI}} &lt;!-- Fîjî --&gt;
| [[Suva]]
| align=&quot;right&quot;| 18.270
| align=&quot;right&quot;| 856.346
| align=&quot;right&quot;| 47
|-
| [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{KIR}} &lt;!-- Kirîbatî --&gt;
| [[Tarawa ya başûr]]
| align=&quot;right&quot;| 811
| align=&quot;right&quot;| 96.335
| align=&quot;right&quot;| 119
|-
| [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{MHL}} &lt;!-- Giravên Marşal --&gt;
| [[Majuro]]
| align=&quot;right&quot;| 181
| align=&quot;right&quot;| 73.630
| align=&quot;right&quot;| 407
|-
| [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FSM}} &lt;!-- Mîkronezya --&gt;
| [[Palikir]]
| align=&quot;right&quot;| 702
| align=&quot;right&quot;| 135.869
| align=&quot;right&quot;| 194
|-
| [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NRU}} &lt;!-- Naûrû --&gt;
| [[Yaren (Distrikt)|Yaren]]
| align=&quot;right&quot;| 21
| align=&quot;right&quot;| 12.329
| align=&quot;right&quot;| 587
|-
| [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NZL}} &lt;!-- Zêlanda Nû --&gt;
| [[Wellington]]
| align=&quot;right&quot;| 268.680
| align=&quot;right&quot;| 3.908.037
| align=&quot;right&quot;| 16,4
|-
| [[Wêne:LocationPalau.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PLW}} &lt;!-- Palau --&gt;
| [[Melekeok (bajar)|Melekeok]]
| align=&quot;right&quot;| 458
| align=&quot;right&quot;| 19.409
| align=&quot;right&quot;| 42
|-
| [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PNG}} &lt;!-- Papua Gîneya Nû --&gt;
| [[Port Moresby]]
| align=&quot;right&quot;| 462.840
| align=&quot;right&quot;| 5.172.033
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{SLB}} &lt;!-- Giravên Salomon --&gt;
| [[Honiara]]
| align=&quot;right&quot;| 28.450
| align=&quot;right&quot;| 494.786
| align=&quot;right&quot;| 17
|-
| [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{WSM}} &lt;!-- Samoa --&gt;
| [[Apia]]
| align=&quot;right&quot;| 2.944
| align=&quot;right&quot;| 178.631
| align=&quot;right&quot;| 61
|-
| [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TON}} &lt;!-- Tonga --&gt;
| [[Nuku'alofa]]
| align=&quot;right&quot;| 748
| align=&quot;right&quot;| 106.137
| align=&quot;right&quot;| 142
|-
| [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TUV}} &lt;!-- Tûvalû --&gt;
| [[Funafuti]]
| align=&quot;right&quot;| 26
| align=&quot;right&quot;| 11.146
| align=&quot;right&quot;| 429
|-
| [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{VUT}} &lt;!-- Vanûatû --&gt;
| [[Port Vila]]
| align=&quot;right&quot;| 12.200
| align=&quot;right&quot;| 196.178
| align=&quot;right&quot;| 16
|}

== Herêmên ne serbixwe ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Welat
! Serbajar
! Rûerd &lt;br /&gt; (km²)
! width=&quot;80&quot; | Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)
! width=&quot;80&quot; | Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²
&lt;!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | {{US-HI}} (DYA)
| [[Honolulu]]
| align=&quot;right&quot;| 28.311
| align=&quot;right&quot;| 1.285.498
| align=&quot;right&quot;| 45
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{ASM}} &lt;!-- Samoaya Amerîkanî --&gt; (DYA)
| [[Pago Pago]]
| align=&quot;right&quot;| 199
| align=&quot;right&quot;| 68.688
| align=&quot;right&quot;| 345
|-
| align=&quot;left&quot; | {{GUM}} &lt;!-- Guam --&gt; (DYA)
| [[Hagåtña]]
| align=&quot;right&quot;| 549
| align=&quot;right&quot;| 160.796
| align=&quot;right&quot;| 293
|-
| align=&quot;left&quot; | {{MNP}} &lt;!-- Bakurê Marianan --&gt; (DYA)
| [[Saipan]]
| align=&quot;right&quot;| 477
| align=&quot;right&quot;| 77.311
| align=&quot;right&quot;| 162
|-
| align=&quot;left&quot; | {{TKL}} &lt;!-- Tokelau --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Fakaofo]] (Fale) 
| align=&quot;right&quot;| 10
| align=&quot;right&quot;| 1.431
| align=&quot;right&quot;| 143
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PYF}} &lt;!-- Polînezyaya Fransî --&gt; (Fr.)
| [[Papeete]]
| align=&quot;right&quot;| 4.167
| align=&quot;right&quot;| 257.847
| align=&quot;right&quot;| 62
|-
| align=&quot;left&quot; | {{WLF}} &lt;!-- Wallis û Futuna --&gt; (Fr.)
| [[Mata-Utu]]
| align=&quot;right&quot;| 274
| align=&quot;right&quot;| 15.585
| align=&quot;right&quot;| 57
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NFK}} &lt;!-- Giravên Norfolk --&gt; (Aws.)
| [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]]
| align=&quot;right&quot;| 35
| align=&quot;right&quot;| 1.866
| align=&quot;right&quot;| 53
&lt;!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi)
| [[Hanga Roa]]
| align=&quot;right&quot;| 164
| align=&quot;right&quot;| 3.791
| align=&quot;right&quot;| 23
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NCL}} &lt;!-- Kaledonyaya Nû --&gt; (Fr.)
| [[Nouméa]]
| align=&quot;right&quot;| 19.060
| align=&quot;right&quot;| 207.858
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NIU}} &lt;!-- Niue --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Alofi (Niue)|Alofi]]
| align=&quot;right&quot;| 260
| align=&quot;right&quot;| 2.134
| align=&quot;right&quot;| 8,2
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PCN}} &lt;!-- Giravên Pitcairn --&gt; (Brîtanya)
| [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]]
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 1,0
|}
&lt;!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---&gt;

== Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) ==

* {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan
* {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]]

== Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne ==
* {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê)
* {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye)
* {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê)
* {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya)
* {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA)
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Okyanûsa Başûr]]
[[Kategorî:Okyanûsa Hindî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin]]
[[Kategorî:Okyanûsya| ]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>2ehrhr6z3sbiwxp5cg3t6cuzywqyjp5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095466</id>
      <parentid>2095465</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T15:55:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2095466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24261" sha1="9l1v1o10s20e3wz4es6x8k3926k2fwh" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}&lt;/ref&gt; Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;

Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}&lt;/ref&gt; Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran.

Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Oceanic art&quot;, The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin &amp; Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kolonîzekirina Okyanûsyayê ===
==== Awistralya ====
[[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]]
Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê. Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne. Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne. Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.

Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine Tasmanyayê. Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahulê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava Gîneya Nû ve girêdayî bû. Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin. Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê &quot;Mirovê Mungo&quot; (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.

Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.

==== Melanezya ====
Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.

Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.

==== Mîkronezya ====
Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.

Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpei bûn. Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.

Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê &quot;Chamorros&quot; hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên &quot;Latte&quot; jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.
==== Polînezya ====
Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekî êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.

Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de &quot;gelên lapîta&quot; ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.

Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye. Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye. Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200î de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.
=== Lêkolînên ewropiyan ===
Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa &quot;Pasîfîkê&quot; bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê.

Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.

Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye. Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjî keşif kirine. Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.

Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.
=== Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî ===
Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya &quot;Bounty&quot; ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.

Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin. Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.

Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir &quot;Herêma Papuayê&quot;) û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.
=== Dîroka nûjen ===

== Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! '''Cih'''
! '''Welat'''
! '''Serbajar-Paytext'''
! width=&quot;80&quot; | '''Rûerd &lt;br /&gt; (km²)'''
! width=&quot;80&quot; | '''Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)'''
! '''Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²'''
|-
| [[Wêne:LocationAU.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{AUS}} &lt;!-- Awistraliya --&gt;
| [[Canberra]]
| align=&quot;right&quot;| 7.686.850
| align=&quot;right&quot;| 19.546.792
| align=&quot;right&quot;| 2,5
|-
| [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{COK}} &lt;!-- Giravên Cook --&gt;
| [[Avarua]]
| align=&quot;right&quot;| 240
| align=&quot;right&quot;| 20.811
| align=&quot;right&quot;| 87
|-
| [[Wêne:LocationFiji.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FJI}} &lt;!-- Fîjî --&gt;
| [[Suva]]
| align=&quot;right&quot;| 18.270
| align=&quot;right&quot;| 856.346
| align=&quot;right&quot;| 47
|-
| [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{KIR}} &lt;!-- Kirîbatî --&gt;
| [[Tarawa ya başûr]]
| align=&quot;right&quot;| 811
| align=&quot;right&quot;| 96.335
| align=&quot;right&quot;| 119
|-
| [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{MHL}} &lt;!-- Giravên Marşal --&gt;
| [[Majuro]]
| align=&quot;right&quot;| 181
| align=&quot;right&quot;| 73.630
| align=&quot;right&quot;| 407
|-
| [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FSM}} &lt;!-- Mîkronezya --&gt;
| [[Palikir]]
| align=&quot;right&quot;| 702
| align=&quot;right&quot;| 135.869
| align=&quot;right&quot;| 194
|-
| [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NRU}} &lt;!-- Naûrû --&gt;
| [[Yaren (Distrikt)|Yaren]]
| align=&quot;right&quot;| 21
| align=&quot;right&quot;| 12.329
| align=&quot;right&quot;| 587
|-
| [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NZL}} &lt;!-- Zêlanda Nû --&gt;
| [[Wellington]]
| align=&quot;right&quot;| 268.680
| align=&quot;right&quot;| 3.908.037
| align=&quot;right&quot;| 16,4
|-
| [[Wêne:LocationPalau.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PLW}} &lt;!-- Palau --&gt;
| [[Melekeok (bajar)|Melekeok]]
| align=&quot;right&quot;| 458
| align=&quot;right&quot;| 19.409
| align=&quot;right&quot;| 42
|-
| [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PNG}} &lt;!-- Papua Gîneya Nû --&gt;
| [[Port Moresby]]
| align=&quot;right&quot;| 462.840
| align=&quot;right&quot;| 5.172.033
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{SLB}} &lt;!-- Giravên Salomon --&gt;
| [[Honiara]]
| align=&quot;right&quot;| 28.450
| align=&quot;right&quot;| 494.786
| align=&quot;right&quot;| 17
|-
| [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{WSM}} &lt;!-- Samoa --&gt;
| [[Apia]]
| align=&quot;right&quot;| 2.944
| align=&quot;right&quot;| 178.631
| align=&quot;right&quot;| 61
|-
| [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TON}} &lt;!-- Tonga --&gt;
| [[Nuku'alofa]]
| align=&quot;right&quot;| 748
| align=&quot;right&quot;| 106.137
| align=&quot;right&quot;| 142
|-
| [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TUV}} &lt;!-- Tûvalû --&gt;
| [[Funafuti]]
| align=&quot;right&quot;| 26
| align=&quot;right&quot;| 11.146
| align=&quot;right&quot;| 429
|-
| [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{VUT}} &lt;!-- Vanûatû --&gt;
| [[Port Vila]]
| align=&quot;right&quot;| 12.200
| align=&quot;right&quot;| 196.178
| align=&quot;right&quot;| 16
|}

== Herêmên ne serbixwe ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Welat
! Serbajar
! Rûerd &lt;br /&gt; (km²)
! width=&quot;80&quot; | Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)
! width=&quot;80&quot; | Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²
&lt;!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | {{US-HI}} (DYA)
| [[Honolulu]]
| align=&quot;right&quot;| 28.311
| align=&quot;right&quot;| 1.285.498
| align=&quot;right&quot;| 45
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{ASM}} &lt;!-- Samoaya Amerîkanî --&gt; (DYA)
| [[Pago Pago]]
| align=&quot;right&quot;| 199
| align=&quot;right&quot;| 68.688
| align=&quot;right&quot;| 345
|-
| align=&quot;left&quot; | {{GUM}} &lt;!-- Guam --&gt; (DYA)
| [[Hagåtña]]
| align=&quot;right&quot;| 549
| align=&quot;right&quot;| 160.796
| align=&quot;right&quot;| 293
|-
| align=&quot;left&quot; | {{MNP}} &lt;!-- Bakurê Marianan --&gt; (DYA)
| [[Saipan]]
| align=&quot;right&quot;| 477
| align=&quot;right&quot;| 77.311
| align=&quot;right&quot;| 162
|-
| align=&quot;left&quot; | {{TKL}} &lt;!-- Tokelau --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Fakaofo]] (Fale) 
| align=&quot;right&quot;| 10
| align=&quot;right&quot;| 1.431
| align=&quot;right&quot;| 143
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PYF}} &lt;!-- Polînezyaya Fransî --&gt; (Fr.)
| [[Papeete]]
| align=&quot;right&quot;| 4.167
| align=&quot;right&quot;| 257.847
| align=&quot;right&quot;| 62
|-
| align=&quot;left&quot; | {{WLF}} &lt;!-- Wallis û Futuna --&gt; (Fr.)
| [[Mata-Utu]]
| align=&quot;right&quot;| 274
| align=&quot;right&quot;| 15.585
| align=&quot;right&quot;| 57
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NFK}} &lt;!-- Giravên Norfolk --&gt; (Aws.)
| [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]]
| align=&quot;right&quot;| 35
| align=&quot;right&quot;| 1.866
| align=&quot;right&quot;| 53
&lt;!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi)
| [[Hanga Roa]]
| align=&quot;right&quot;| 164
| align=&quot;right&quot;| 3.791
| align=&quot;right&quot;| 23
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NCL}} &lt;!-- Kaledonyaya Nû --&gt; (Fr.)
| [[Nouméa]]
| align=&quot;right&quot;| 19.060
| align=&quot;right&quot;| 207.858
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NIU}} &lt;!-- Niue --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Alofi (Niue)|Alofi]]
| align=&quot;right&quot;| 260
| align=&quot;right&quot;| 2.134
| align=&quot;right&quot;| 8,2
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PCN}} &lt;!-- Giravên Pitcairn --&gt; (Brîtanya)
| [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]]
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 1,0
|}
&lt;!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---&gt;

== Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) ==

* {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan
* {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]]

== Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne ==
* {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê)
* {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye)
* {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê)
* {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya)
* {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA)
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Okyanûsa Başûr]]
[[Kategorî:Okyanûsa Hindî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin]]
[[Kategorî:Okyanûsya| ]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>9l1v1o10s20e3wz4es6x8k3926k2fwh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095467</id>
      <parentid>2095466</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T15:59:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mîkronezya */</comment>
      <origin>2095467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24383" sha1="49u94bdykxdk992blkmyy6slu7vgqb3" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}&lt;/ref&gt; Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;

Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}&lt;/ref&gt; Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran.

Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Oceanic art&quot;, The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin &amp; Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kolonîzekirina Okyanûsyayê ===
==== Awistralya ====
[[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]]
Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê. Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne. Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne. Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.

Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine Tasmanyayê. Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahulê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava Gîneya Nû ve girêdayî bû. Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin. Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê &quot;Mirovê Mungo&quot; (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.

Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.

==== Melanezya ====
Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.

Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.

==== Mîkronezya ====
[[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]]
Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.

Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpei bûn. Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.

Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê &quot;Chamorros&quot; hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên &quot;Latte&quot; jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.

==== Polînezya ====
Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekî êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.

Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de &quot;gelên lapîta&quot; ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.

Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye. Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye. Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200î de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.
=== Lêkolînên ewropiyan ===
Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa &quot;Pasîfîkê&quot; bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê.

Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.

Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye. Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjî keşif kirine. Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.

Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.
=== Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî ===
Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya &quot;Bounty&quot; ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.

Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin. Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.

Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir &quot;Herêma Papuayê&quot;) û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.
=== Dîroka nûjen ===

== Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! '''Cih'''
! '''Welat'''
! '''Serbajar-Paytext'''
! width=&quot;80&quot; | '''Rûerd &lt;br /&gt; (km²)'''
! width=&quot;80&quot; | '''Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)'''
! '''Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²'''
|-
| [[Wêne:LocationAU.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{AUS}} &lt;!-- Awistraliya --&gt;
| [[Canberra]]
| align=&quot;right&quot;| 7.686.850
| align=&quot;right&quot;| 19.546.792
| align=&quot;right&quot;| 2,5
|-
| [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{COK}} &lt;!-- Giravên Cook --&gt;
| [[Avarua]]
| align=&quot;right&quot;| 240
| align=&quot;right&quot;| 20.811
| align=&quot;right&quot;| 87
|-
| [[Wêne:LocationFiji.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FJI}} &lt;!-- Fîjî --&gt;
| [[Suva]]
| align=&quot;right&quot;| 18.270
| align=&quot;right&quot;| 856.346
| align=&quot;right&quot;| 47
|-
| [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{KIR}} &lt;!-- Kirîbatî --&gt;
| [[Tarawa ya başûr]]
| align=&quot;right&quot;| 811
| align=&quot;right&quot;| 96.335
| align=&quot;right&quot;| 119
|-
| [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{MHL}} &lt;!-- Giravên Marşal --&gt;
| [[Majuro]]
| align=&quot;right&quot;| 181
| align=&quot;right&quot;| 73.630
| align=&quot;right&quot;| 407
|-
| [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FSM}} &lt;!-- Mîkronezya --&gt;
| [[Palikir]]
| align=&quot;right&quot;| 702
| align=&quot;right&quot;| 135.869
| align=&quot;right&quot;| 194
|-
| [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NRU}} &lt;!-- Naûrû --&gt;
| [[Yaren (Distrikt)|Yaren]]
| align=&quot;right&quot;| 21
| align=&quot;right&quot;| 12.329
| align=&quot;right&quot;| 587
|-
| [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NZL}} &lt;!-- Zêlanda Nû --&gt;
| [[Wellington]]
| align=&quot;right&quot;| 268.680
| align=&quot;right&quot;| 3.908.037
| align=&quot;right&quot;| 16,4
|-
| [[Wêne:LocationPalau.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PLW}} &lt;!-- Palau --&gt;
| [[Melekeok (bajar)|Melekeok]]
| align=&quot;right&quot;| 458
| align=&quot;right&quot;| 19.409
| align=&quot;right&quot;| 42
|-
| [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PNG}} &lt;!-- Papua Gîneya Nû --&gt;
| [[Port Moresby]]
| align=&quot;right&quot;| 462.840
| align=&quot;right&quot;| 5.172.033
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{SLB}} &lt;!-- Giravên Salomon --&gt;
| [[Honiara]]
| align=&quot;right&quot;| 28.450
| align=&quot;right&quot;| 494.786
| align=&quot;right&quot;| 17
|-
| [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{WSM}} &lt;!-- Samoa --&gt;
| [[Apia]]
| align=&quot;right&quot;| 2.944
| align=&quot;right&quot;| 178.631
| align=&quot;right&quot;| 61
|-
| [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TON}} &lt;!-- Tonga --&gt;
| [[Nuku'alofa]]
| align=&quot;right&quot;| 748
| align=&quot;right&quot;| 106.137
| align=&quot;right&quot;| 142
|-
| [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TUV}} &lt;!-- Tûvalû --&gt;
| [[Funafuti]]
| align=&quot;right&quot;| 26
| align=&quot;right&quot;| 11.146
| align=&quot;right&quot;| 429
|-
| [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{VUT}} &lt;!-- Vanûatû --&gt;
| [[Port Vila]]
| align=&quot;right&quot;| 12.200
| align=&quot;right&quot;| 196.178
| align=&quot;right&quot;| 16
|}

== Herêmên ne serbixwe ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Welat
! Serbajar
! Rûerd &lt;br /&gt; (km²)
! width=&quot;80&quot; | Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)
! width=&quot;80&quot; | Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²
&lt;!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | {{US-HI}} (DYA)
| [[Honolulu]]
| align=&quot;right&quot;| 28.311
| align=&quot;right&quot;| 1.285.498
| align=&quot;right&quot;| 45
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{ASM}} &lt;!-- Samoaya Amerîkanî --&gt; (DYA)
| [[Pago Pago]]
| align=&quot;right&quot;| 199
| align=&quot;right&quot;| 68.688
| align=&quot;right&quot;| 345
|-
| align=&quot;left&quot; | {{GUM}} &lt;!-- Guam --&gt; (DYA)
| [[Hagåtña]]
| align=&quot;right&quot;| 549
| align=&quot;right&quot;| 160.796
| align=&quot;right&quot;| 293
|-
| align=&quot;left&quot; | {{MNP}} &lt;!-- Bakurê Marianan --&gt; (DYA)
| [[Saipan]]
| align=&quot;right&quot;| 477
| align=&quot;right&quot;| 77.311
| align=&quot;right&quot;| 162
|-
| align=&quot;left&quot; | {{TKL}} &lt;!-- Tokelau --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Fakaofo]] (Fale) 
| align=&quot;right&quot;| 10
| align=&quot;right&quot;| 1.431
| align=&quot;right&quot;| 143
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PYF}} &lt;!-- Polînezyaya Fransî --&gt; (Fr.)
| [[Papeete]]
| align=&quot;right&quot;| 4.167
| align=&quot;right&quot;| 257.847
| align=&quot;right&quot;| 62
|-
| align=&quot;left&quot; | {{WLF}} &lt;!-- Wallis û Futuna --&gt; (Fr.)
| [[Mata-Utu]]
| align=&quot;right&quot;| 274
| align=&quot;right&quot;| 15.585
| align=&quot;right&quot;| 57
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NFK}} &lt;!-- Giravên Norfolk --&gt; (Aws.)
| [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]]
| align=&quot;right&quot;| 35
| align=&quot;right&quot;| 1.866
| align=&quot;right&quot;| 53
&lt;!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi)
| [[Hanga Roa]]
| align=&quot;right&quot;| 164
| align=&quot;right&quot;| 3.791
| align=&quot;right&quot;| 23
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NCL}} &lt;!-- Kaledonyaya Nû --&gt; (Fr.)
| [[Nouméa]]
| align=&quot;right&quot;| 19.060
| align=&quot;right&quot;| 207.858
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NIU}} &lt;!-- Niue --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Alofi (Niue)|Alofi]]
| align=&quot;right&quot;| 260
| align=&quot;right&quot;| 2.134
| align=&quot;right&quot;| 8,2
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PCN}} &lt;!-- Giravên Pitcairn --&gt; (Brîtanya)
| [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]]
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 1,0
|}
&lt;!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---&gt;

== Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) ==

* {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan
* {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]]

== Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne ==
* {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê)
* {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye)
* {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê)
* {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya)
* {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA)
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Okyanûsa Başûr]]
[[Kategorî:Okyanûsa Hindî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin]]
[[Kategorî:Okyanûsya| ]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>49u94bdykxdk992blkmyy6slu7vgqb3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095468</id>
      <parentid>2095467</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T16:01:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Polînezya */</comment>
      <origin>2095468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24474" sha1="4ybkagmvraa43z81dbz2yexa5tkj1n0" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}&lt;/ref&gt; Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;

Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}&lt;/ref&gt; Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran.

Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Oceanic art&quot;, The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin &amp; Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kolonîzekirina Okyanûsyayê ===
==== Awistralya ====
[[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]]
Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê. Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne. Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne. Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.

Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine Tasmanyayê. Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahulê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava Gîneya Nû ve girêdayî bû. Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin. Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê &quot;Mirovê Mungo&quot; (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.

Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.

==== Melanezya ====
Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.

Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.

==== Mîkronezya ====
[[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]]
Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.

Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpei bûn. Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.

Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê &quot;Chamorros&quot; hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên &quot;Latte&quot; jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.

==== Polînezya ====
[[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]]
Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekî êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.

Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de &quot;gelên lapîta&quot; ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.

Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye. Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye. Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200î de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.

=== Lêkolînên ewropiyan ===
Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa &quot;Pasîfîkê&quot; bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê.

Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.

Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye. Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjî keşif kirine. Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.

Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.
=== Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî ===
Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya &quot;Bounty&quot; ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.

Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin. Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.

Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir &quot;Herêma Papuayê&quot;) û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.
=== Dîroka nûjen ===

== Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! '''Cih'''
! '''Welat'''
! '''Serbajar-Paytext'''
! width=&quot;80&quot; | '''Rûerd &lt;br /&gt; (km²)'''
! width=&quot;80&quot; | '''Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)'''
! '''Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²'''
|-
| [[Wêne:LocationAU.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{AUS}} &lt;!-- Awistraliya --&gt;
| [[Canberra]]
| align=&quot;right&quot;| 7.686.850
| align=&quot;right&quot;| 19.546.792
| align=&quot;right&quot;| 2,5
|-
| [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{COK}} &lt;!-- Giravên Cook --&gt;
| [[Avarua]]
| align=&quot;right&quot;| 240
| align=&quot;right&quot;| 20.811
| align=&quot;right&quot;| 87
|-
| [[Wêne:LocationFiji.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FJI}} &lt;!-- Fîjî --&gt;
| [[Suva]]
| align=&quot;right&quot;| 18.270
| align=&quot;right&quot;| 856.346
| align=&quot;right&quot;| 47
|-
| [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{KIR}} &lt;!-- Kirîbatî --&gt;
| [[Tarawa ya başûr]]
| align=&quot;right&quot;| 811
| align=&quot;right&quot;| 96.335
| align=&quot;right&quot;| 119
|-
| [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{MHL}} &lt;!-- Giravên Marşal --&gt;
| [[Majuro]]
| align=&quot;right&quot;| 181
| align=&quot;right&quot;| 73.630
| align=&quot;right&quot;| 407
|-
| [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FSM}} &lt;!-- Mîkronezya --&gt;
| [[Palikir]]
| align=&quot;right&quot;| 702
| align=&quot;right&quot;| 135.869
| align=&quot;right&quot;| 194
|-
| [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NRU}} &lt;!-- Naûrû --&gt;
| [[Yaren (Distrikt)|Yaren]]
| align=&quot;right&quot;| 21
| align=&quot;right&quot;| 12.329
| align=&quot;right&quot;| 587
|-
| [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NZL}} &lt;!-- Zêlanda Nû --&gt;
| [[Wellington]]
| align=&quot;right&quot;| 268.680
| align=&quot;right&quot;| 3.908.037
| align=&quot;right&quot;| 16,4
|-
| [[Wêne:LocationPalau.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PLW}} &lt;!-- Palau --&gt;
| [[Melekeok (bajar)|Melekeok]]
| align=&quot;right&quot;| 458
| align=&quot;right&quot;| 19.409
| align=&quot;right&quot;| 42
|-
| [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PNG}} &lt;!-- Papua Gîneya Nû --&gt;
| [[Port Moresby]]
| align=&quot;right&quot;| 462.840
| align=&quot;right&quot;| 5.172.033
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{SLB}} &lt;!-- Giravên Salomon --&gt;
| [[Honiara]]
| align=&quot;right&quot;| 28.450
| align=&quot;right&quot;| 494.786
| align=&quot;right&quot;| 17
|-
| [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{WSM}} &lt;!-- Samoa --&gt;
| [[Apia]]
| align=&quot;right&quot;| 2.944
| align=&quot;right&quot;| 178.631
| align=&quot;right&quot;| 61
|-
| [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TON}} &lt;!-- Tonga --&gt;
| [[Nuku'alofa]]
| align=&quot;right&quot;| 748
| align=&quot;right&quot;| 106.137
| align=&quot;right&quot;| 142
|-
| [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TUV}} &lt;!-- Tûvalû --&gt;
| [[Funafuti]]
| align=&quot;right&quot;| 26
| align=&quot;right&quot;| 11.146
| align=&quot;right&quot;| 429
|-
| [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{VUT}} &lt;!-- Vanûatû --&gt;
| [[Port Vila]]
| align=&quot;right&quot;| 12.200
| align=&quot;right&quot;| 196.178
| align=&quot;right&quot;| 16
|}

== Herêmên ne serbixwe ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Welat
! Serbajar
! Rûerd &lt;br /&gt; (km²)
! width=&quot;80&quot; | Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)
! width=&quot;80&quot; | Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²
&lt;!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | {{US-HI}} (DYA)
| [[Honolulu]]
| align=&quot;right&quot;| 28.311
| align=&quot;right&quot;| 1.285.498
| align=&quot;right&quot;| 45
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{ASM}} &lt;!-- Samoaya Amerîkanî --&gt; (DYA)
| [[Pago Pago]]
| align=&quot;right&quot;| 199
| align=&quot;right&quot;| 68.688
| align=&quot;right&quot;| 345
|-
| align=&quot;left&quot; | {{GUM}} &lt;!-- Guam --&gt; (DYA)
| [[Hagåtña]]
| align=&quot;right&quot;| 549
| align=&quot;right&quot;| 160.796
| align=&quot;right&quot;| 293
|-
| align=&quot;left&quot; | {{MNP}} &lt;!-- Bakurê Marianan --&gt; (DYA)
| [[Saipan]]
| align=&quot;right&quot;| 477
| align=&quot;right&quot;| 77.311
| align=&quot;right&quot;| 162
|-
| align=&quot;left&quot; | {{TKL}} &lt;!-- Tokelau --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Fakaofo]] (Fale) 
| align=&quot;right&quot;| 10
| align=&quot;right&quot;| 1.431
| align=&quot;right&quot;| 143
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PYF}} &lt;!-- Polînezyaya Fransî --&gt; (Fr.)
| [[Papeete]]
| align=&quot;right&quot;| 4.167
| align=&quot;right&quot;| 257.847
| align=&quot;right&quot;| 62
|-
| align=&quot;left&quot; | {{WLF}} &lt;!-- Wallis û Futuna --&gt; (Fr.)
| [[Mata-Utu]]
| align=&quot;right&quot;| 274
| align=&quot;right&quot;| 15.585
| align=&quot;right&quot;| 57
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NFK}} &lt;!-- Giravên Norfolk --&gt; (Aws.)
| [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]]
| align=&quot;right&quot;| 35
| align=&quot;right&quot;| 1.866
| align=&quot;right&quot;| 53
&lt;!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi)
| [[Hanga Roa]]
| align=&quot;right&quot;| 164
| align=&quot;right&quot;| 3.791
| align=&quot;right&quot;| 23
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NCL}} &lt;!-- Kaledonyaya Nû --&gt; (Fr.)
| [[Nouméa]]
| align=&quot;right&quot;| 19.060
| align=&quot;right&quot;| 207.858
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NIU}} &lt;!-- Niue --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Alofi (Niue)|Alofi]]
| align=&quot;right&quot;| 260
| align=&quot;right&quot;| 2.134
| align=&quot;right&quot;| 8,2
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PCN}} &lt;!-- Giravên Pitcairn --&gt; (Brîtanya)
| [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]]
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 1,0
|}
&lt;!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---&gt;

== Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) ==

* {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan
* {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]]

== Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne ==
* {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê)
* {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye)
* {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê)
* {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya)
* {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA)
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Okyanûsa Başûr]]
[[Kategorî:Okyanûsa Hindî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin]]
[[Kategorî:Okyanûsya| ]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>4ybkagmvraa43z81dbz2yexa5tkj1n0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095469</id>
      <parentid>2095468</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T16:03:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Lêkolînên ewropiyan */</comment>
      <origin>2095469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24735" sha1="21o10gia5r0h2g4o218z6i30wp6talt" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}&lt;/ref&gt; Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;

Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}&lt;/ref&gt; Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran.

Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Oceanic art&quot;, The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin &amp; Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kolonîzekirina Okyanûsyayê ===
==== Awistralya ====
[[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]]
Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê. Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne. Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne. Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.

Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine Tasmanyayê. Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahulê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava Gîneya Nû ve girêdayî bû. Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin. Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê &quot;Mirovê Mungo&quot; (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.

Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.

==== Melanezya ====
Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.

Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.

==== Mîkronezya ====
[[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]]
Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.

Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpei bûn. Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.

Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê &quot;Chamorros&quot; hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên &quot;Latte&quot; jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.

==== Polînezya ====
[[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]]
Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekî êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.

Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de &quot;gelên lapîta&quot; ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.

Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye. Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye. Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200î de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.

=== Lêkolînên ewropiyan ===
[[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]]
Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa &quot;Pasîfîkê&quot; bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê.

Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.

Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye. Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjî keşif kirine. Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.

Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.

=== Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî ===
Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya &quot;Bounty&quot; ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.

Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin. Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.

Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir &quot;Herêma Papuayê&quot;) û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.
=== Dîroka nûjen ===

== Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! '''Cih'''
! '''Welat'''
! '''Serbajar-Paytext'''
! width=&quot;80&quot; | '''Rûerd &lt;br /&gt; (km²)'''
! width=&quot;80&quot; | '''Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)'''
! '''Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²'''
|-
| [[Wêne:LocationAU.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{AUS}} &lt;!-- Awistraliya --&gt;
| [[Canberra]]
| align=&quot;right&quot;| 7.686.850
| align=&quot;right&quot;| 19.546.792
| align=&quot;right&quot;| 2,5
|-
| [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{COK}} &lt;!-- Giravên Cook --&gt;
| [[Avarua]]
| align=&quot;right&quot;| 240
| align=&quot;right&quot;| 20.811
| align=&quot;right&quot;| 87
|-
| [[Wêne:LocationFiji.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FJI}} &lt;!-- Fîjî --&gt;
| [[Suva]]
| align=&quot;right&quot;| 18.270
| align=&quot;right&quot;| 856.346
| align=&quot;right&quot;| 47
|-
| [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{KIR}} &lt;!-- Kirîbatî --&gt;
| [[Tarawa ya başûr]]
| align=&quot;right&quot;| 811
| align=&quot;right&quot;| 96.335
| align=&quot;right&quot;| 119
|-
| [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{MHL}} &lt;!-- Giravên Marşal --&gt;
| [[Majuro]]
| align=&quot;right&quot;| 181
| align=&quot;right&quot;| 73.630
| align=&quot;right&quot;| 407
|-
| [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FSM}} &lt;!-- Mîkronezya --&gt;
| [[Palikir]]
| align=&quot;right&quot;| 702
| align=&quot;right&quot;| 135.869
| align=&quot;right&quot;| 194
|-
| [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NRU}} &lt;!-- Naûrû --&gt;
| [[Yaren (Distrikt)|Yaren]]
| align=&quot;right&quot;| 21
| align=&quot;right&quot;| 12.329
| align=&quot;right&quot;| 587
|-
| [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NZL}} &lt;!-- Zêlanda Nû --&gt;
| [[Wellington]]
| align=&quot;right&quot;| 268.680
| align=&quot;right&quot;| 3.908.037
| align=&quot;right&quot;| 16,4
|-
| [[Wêne:LocationPalau.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PLW}} &lt;!-- Palau --&gt;
| [[Melekeok (bajar)|Melekeok]]
| align=&quot;right&quot;| 458
| align=&quot;right&quot;| 19.409
| align=&quot;right&quot;| 42
|-
| [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PNG}} &lt;!-- Papua Gîneya Nû --&gt;
| [[Port Moresby]]
| align=&quot;right&quot;| 462.840
| align=&quot;right&quot;| 5.172.033
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{SLB}} &lt;!-- Giravên Salomon --&gt;
| [[Honiara]]
| align=&quot;right&quot;| 28.450
| align=&quot;right&quot;| 494.786
| align=&quot;right&quot;| 17
|-
| [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{WSM}} &lt;!-- Samoa --&gt;
| [[Apia]]
| align=&quot;right&quot;| 2.944
| align=&quot;right&quot;| 178.631
| align=&quot;right&quot;| 61
|-
| [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TON}} &lt;!-- Tonga --&gt;
| [[Nuku'alofa]]
| align=&quot;right&quot;| 748
| align=&quot;right&quot;| 106.137
| align=&quot;right&quot;| 142
|-
| [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TUV}} &lt;!-- Tûvalû --&gt;
| [[Funafuti]]
| align=&quot;right&quot;| 26
| align=&quot;right&quot;| 11.146
| align=&quot;right&quot;| 429
|-
| [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{VUT}} &lt;!-- Vanûatû --&gt;
| [[Port Vila]]
| align=&quot;right&quot;| 12.200
| align=&quot;right&quot;| 196.178
| align=&quot;right&quot;| 16
|}

== Herêmên ne serbixwe ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Welat
! Serbajar
! Rûerd &lt;br /&gt; (km²)
! width=&quot;80&quot; | Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)
! width=&quot;80&quot; | Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²
&lt;!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | {{US-HI}} (DYA)
| [[Honolulu]]
| align=&quot;right&quot;| 28.311
| align=&quot;right&quot;| 1.285.498
| align=&quot;right&quot;| 45
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{ASM}} &lt;!-- Samoaya Amerîkanî --&gt; (DYA)
| [[Pago Pago]]
| align=&quot;right&quot;| 199
| align=&quot;right&quot;| 68.688
| align=&quot;right&quot;| 345
|-
| align=&quot;left&quot; | {{GUM}} &lt;!-- Guam --&gt; (DYA)
| [[Hagåtña]]
| align=&quot;right&quot;| 549
| align=&quot;right&quot;| 160.796
| align=&quot;right&quot;| 293
|-
| align=&quot;left&quot; | {{MNP}} &lt;!-- Bakurê Marianan --&gt; (DYA)
| [[Saipan]]
| align=&quot;right&quot;| 477
| align=&quot;right&quot;| 77.311
| align=&quot;right&quot;| 162
|-
| align=&quot;left&quot; | {{TKL}} &lt;!-- Tokelau --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Fakaofo]] (Fale) 
| align=&quot;right&quot;| 10
| align=&quot;right&quot;| 1.431
| align=&quot;right&quot;| 143
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PYF}} &lt;!-- Polînezyaya Fransî --&gt; (Fr.)
| [[Papeete]]
| align=&quot;right&quot;| 4.167
| align=&quot;right&quot;| 257.847
| align=&quot;right&quot;| 62
|-
| align=&quot;left&quot; | {{WLF}} &lt;!-- Wallis û Futuna --&gt; (Fr.)
| [[Mata-Utu]]
| align=&quot;right&quot;| 274
| align=&quot;right&quot;| 15.585
| align=&quot;right&quot;| 57
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NFK}} &lt;!-- Giravên Norfolk --&gt; (Aws.)
| [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]]
| align=&quot;right&quot;| 35
| align=&quot;right&quot;| 1.866
| align=&quot;right&quot;| 53
&lt;!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi)
| [[Hanga Roa]]
| align=&quot;right&quot;| 164
| align=&quot;right&quot;| 3.791
| align=&quot;right&quot;| 23
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NCL}} &lt;!-- Kaledonyaya Nû --&gt; (Fr.)
| [[Nouméa]]
| align=&quot;right&quot;| 19.060
| align=&quot;right&quot;| 207.858
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NIU}} &lt;!-- Niue --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Alofi (Niue)|Alofi]]
| align=&quot;right&quot;| 260
| align=&quot;right&quot;| 2.134
| align=&quot;right&quot;| 8,2
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PCN}} &lt;!-- Giravên Pitcairn --&gt; (Brîtanya)
| [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]]
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 1,0
|}
&lt;!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---&gt;

== Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) ==

* {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan
* {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]]

== Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne ==
* {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê)
* {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye)
* {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê)
* {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya)
* {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA)
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Okyanûsa Başûr]]
[[Kategorî:Okyanûsa Hindî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin]]
[[Kategorî:Okyanûsya| ]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>21o10gia5r0h2g4o218z6i30wp6talt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095470</id>
      <parentid>2095469</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T16:08:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Dîroka nûjen */</comment>
      <origin>2095470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25309" sha1="m9iptu05atvs4r2pyvssv7hvd478xta" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}&lt;/ref&gt; Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;

Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}&lt;/ref&gt; Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran.

Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Oceanic art&quot;, The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin &amp; Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kolonîzekirina Okyanûsyayê ===
==== Awistralya ====
[[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]]
Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê. Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne. Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne. Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.

Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine Tasmanyayê. Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahulê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava Gîneya Nû ve girêdayî bû. Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin. Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê &quot;Mirovê Mungo&quot; (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.

Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.

==== Melanezya ====
Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.

Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.

==== Mîkronezya ====
[[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]]
Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.

Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpei bûn. Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.

Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê &quot;Chamorros&quot; hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên &quot;Latte&quot; jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.

==== Polînezya ====
[[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]]
Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekî êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.

Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de &quot;gelên lapîta&quot; ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.

Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye. Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye. Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200î de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.

=== Lêkolînên ewropiyan ===
[[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]]
Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa &quot;Pasîfîkê&quot; bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê.

Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.

Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye. Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjî keşif kirine. Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.

Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.

=== Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî ===
Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya &quot;Bounty&quot; ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.

Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin. Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.

Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir &quot;Herêma Papuayê&quot;) û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.
=== Dîroka nûjen ===
Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.

== Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! '''Cih'''
! '''Welat'''
! '''Serbajar-Paytext'''
! width=&quot;80&quot; | '''Rûerd &lt;br /&gt; (km²)'''
! width=&quot;80&quot; | '''Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)'''
! '''Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²'''
|-
| [[Wêne:LocationAU.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{AUS}} &lt;!-- Awistraliya --&gt;
| [[Canberra]]
| align=&quot;right&quot;| 7.686.850
| align=&quot;right&quot;| 19.546.792
| align=&quot;right&quot;| 2,5
|-
| [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{COK}} &lt;!-- Giravên Cook --&gt;
| [[Avarua]]
| align=&quot;right&quot;| 240
| align=&quot;right&quot;| 20.811
| align=&quot;right&quot;| 87
|-
| [[Wêne:LocationFiji.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FJI}} &lt;!-- Fîjî --&gt;
| [[Suva]]
| align=&quot;right&quot;| 18.270
| align=&quot;right&quot;| 856.346
| align=&quot;right&quot;| 47
|-
| [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{KIR}} &lt;!-- Kirîbatî --&gt;
| [[Tarawa ya başûr]]
| align=&quot;right&quot;| 811
| align=&quot;right&quot;| 96.335
| align=&quot;right&quot;| 119
|-
| [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{MHL}} &lt;!-- Giravên Marşal --&gt;
| [[Majuro]]
| align=&quot;right&quot;| 181
| align=&quot;right&quot;| 73.630
| align=&quot;right&quot;| 407
|-
| [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FSM}} &lt;!-- Mîkronezya --&gt;
| [[Palikir]]
| align=&quot;right&quot;| 702
| align=&quot;right&quot;| 135.869
| align=&quot;right&quot;| 194
|-
| [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NRU}} &lt;!-- Naûrû --&gt;
| [[Yaren (Distrikt)|Yaren]]
| align=&quot;right&quot;| 21
| align=&quot;right&quot;| 12.329
| align=&quot;right&quot;| 587
|-
| [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NZL}} &lt;!-- Zêlanda Nû --&gt;
| [[Wellington]]
| align=&quot;right&quot;| 268.680
| align=&quot;right&quot;| 3.908.037
| align=&quot;right&quot;| 16,4
|-
| [[Wêne:LocationPalau.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PLW}} &lt;!-- Palau --&gt;
| [[Melekeok (bajar)|Melekeok]]
| align=&quot;right&quot;| 458
| align=&quot;right&quot;| 19.409
| align=&quot;right&quot;| 42
|-
| [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PNG}} &lt;!-- Papua Gîneya Nû --&gt;
| [[Port Moresby]]
| align=&quot;right&quot;| 462.840
| align=&quot;right&quot;| 5.172.033
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{SLB}} &lt;!-- Giravên Salomon --&gt;
| [[Honiara]]
| align=&quot;right&quot;| 28.450
| align=&quot;right&quot;| 494.786
| align=&quot;right&quot;| 17
|-
| [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{WSM}} &lt;!-- Samoa --&gt;
| [[Apia]]
| align=&quot;right&quot;| 2.944
| align=&quot;right&quot;| 178.631
| align=&quot;right&quot;| 61
|-
| [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TON}} &lt;!-- Tonga --&gt;
| [[Nuku'alofa]]
| align=&quot;right&quot;| 748
| align=&quot;right&quot;| 106.137
| align=&quot;right&quot;| 142
|-
| [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TUV}} &lt;!-- Tûvalû --&gt;
| [[Funafuti]]
| align=&quot;right&quot;| 26
| align=&quot;right&quot;| 11.146
| align=&quot;right&quot;| 429
|-
| [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{VUT}} &lt;!-- Vanûatû --&gt;
| [[Port Vila]]
| align=&quot;right&quot;| 12.200
| align=&quot;right&quot;| 196.178
| align=&quot;right&quot;| 16
|}

== Herêmên ne serbixwe ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Welat
! Serbajar
! Rûerd &lt;br /&gt; (km²)
! width=&quot;80&quot; | Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)
! width=&quot;80&quot; | Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²
&lt;!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | {{US-HI}} (DYA)
| [[Honolulu]]
| align=&quot;right&quot;| 28.311
| align=&quot;right&quot;| 1.285.498
| align=&quot;right&quot;| 45
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{ASM}} &lt;!-- Samoaya Amerîkanî --&gt; (DYA)
| [[Pago Pago]]
| align=&quot;right&quot;| 199
| align=&quot;right&quot;| 68.688
| align=&quot;right&quot;| 345
|-
| align=&quot;left&quot; | {{GUM}} &lt;!-- Guam --&gt; (DYA)
| [[Hagåtña]]
| align=&quot;right&quot;| 549
| align=&quot;right&quot;| 160.796
| align=&quot;right&quot;| 293
|-
| align=&quot;left&quot; | {{MNP}} &lt;!-- Bakurê Marianan --&gt; (DYA)
| [[Saipan]]
| align=&quot;right&quot;| 477
| align=&quot;right&quot;| 77.311
| align=&quot;right&quot;| 162
|-
| align=&quot;left&quot; | {{TKL}} &lt;!-- Tokelau --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Fakaofo]] (Fale) 
| align=&quot;right&quot;| 10
| align=&quot;right&quot;| 1.431
| align=&quot;right&quot;| 143
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PYF}} &lt;!-- Polînezyaya Fransî --&gt; (Fr.)
| [[Papeete]]
| align=&quot;right&quot;| 4.167
| align=&quot;right&quot;| 257.847
| align=&quot;right&quot;| 62
|-
| align=&quot;left&quot; | {{WLF}} &lt;!-- Wallis û Futuna --&gt; (Fr.)
| [[Mata-Utu]]
| align=&quot;right&quot;| 274
| align=&quot;right&quot;| 15.585
| align=&quot;right&quot;| 57
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NFK}} &lt;!-- Giravên Norfolk --&gt; (Aws.)
| [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]]
| align=&quot;right&quot;| 35
| align=&quot;right&quot;| 1.866
| align=&quot;right&quot;| 53
&lt;!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi)
| [[Hanga Roa]]
| align=&quot;right&quot;| 164
| align=&quot;right&quot;| 3.791
| align=&quot;right&quot;| 23
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NCL}} &lt;!-- Kaledonyaya Nû --&gt; (Fr.)
| [[Nouméa]]
| align=&quot;right&quot;| 19.060
| align=&quot;right&quot;| 207.858
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NIU}} &lt;!-- Niue --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Alofi (Niue)|Alofi]]
| align=&quot;right&quot;| 260
| align=&quot;right&quot;| 2.134
| align=&quot;right&quot;| 8,2
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PCN}} &lt;!-- Giravên Pitcairn --&gt; (Brîtanya)
| [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]]
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 1,0
|}
&lt;!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---&gt;

== Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) ==

* {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan
* {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]]

== Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne ==
* {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê)
* {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye)
* {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê)
* {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya)
* {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA)
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Okyanûsa Başûr]]
[[Kategorî:Okyanûsa Hindî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin]]
[[Kategorî:Okyanûsya| ]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>m9iptu05atvs4r2pyvssv7hvd478xta</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095471</id>
      <parentid>2095470</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T16:12:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2095471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25989" sha1="kgwbjuxprce2etd10kgity7t6ar5j5g" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}&lt;/ref&gt; Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;

Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}&lt;/ref&gt; Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran.

Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Oceanic art&quot;, The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin &amp; Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kolonîzekirina Okyanûsyayê ===
==== Awistralya ====
[[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]]
Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê. Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne. Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne. Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.

Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine Tasmanyayê. Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahulê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava Gîneya Nû ve girêdayî bû. Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin. Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê &quot;Mirovê Mungo&quot; (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.

Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.

==== Melanezya ====
Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.

Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.

==== Mîkronezya ====
[[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]]
Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.

Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpei bûn. Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.

Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê &quot;Chamorros&quot; hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên &quot;Latte&quot; jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.

==== Polînezya ====
[[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]]
Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekî êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.

Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de &quot;gelên lapîta&quot; ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.

Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye. Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye. Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200î de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.

=== Lêkolînên ewropiyan ===
[[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]]
Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa &quot;Pasîfîkê&quot; bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê.

Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.

Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye. Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjî keşif kirine. Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.

Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.

=== Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî ===
Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya &quot;Bounty&quot; ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.

Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin. Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.

Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir &quot;Herêma Papuayê&quot;) û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.
=== Dîroka nûjen ===
Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.

Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve, êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e.

== Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! '''Cih'''
! '''Welat'''
! '''Serbajar-Paytext'''
! width=&quot;80&quot; | '''Rûerd &lt;br /&gt; (km²)'''
! width=&quot;80&quot; | '''Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)'''
! '''Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²'''
|-
| [[Wêne:LocationAU.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{AUS}} &lt;!-- Awistraliya --&gt;
| [[Canberra]]
| align=&quot;right&quot;| 7.686.850
| align=&quot;right&quot;| 19.546.792
| align=&quot;right&quot;| 2,5
|-
| [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{COK}} &lt;!-- Giravên Cook --&gt;
| [[Avarua]]
| align=&quot;right&quot;| 240
| align=&quot;right&quot;| 20.811
| align=&quot;right&quot;| 87
|-
| [[Wêne:LocationFiji.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FJI}} &lt;!-- Fîjî --&gt;
| [[Suva]]
| align=&quot;right&quot;| 18.270
| align=&quot;right&quot;| 856.346
| align=&quot;right&quot;| 47
|-
| [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{KIR}} &lt;!-- Kirîbatî --&gt;
| [[Tarawa ya başûr]]
| align=&quot;right&quot;| 811
| align=&quot;right&quot;| 96.335
| align=&quot;right&quot;| 119
|-
| [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{MHL}} &lt;!-- Giravên Marşal --&gt;
| [[Majuro]]
| align=&quot;right&quot;| 181
| align=&quot;right&quot;| 73.630
| align=&quot;right&quot;| 407
|-
| [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FSM}} &lt;!-- Mîkronezya --&gt;
| [[Palikir]]
| align=&quot;right&quot;| 702
| align=&quot;right&quot;| 135.869
| align=&quot;right&quot;| 194
|-
| [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NRU}} &lt;!-- Naûrû --&gt;
| [[Yaren (Distrikt)|Yaren]]
| align=&quot;right&quot;| 21
| align=&quot;right&quot;| 12.329
| align=&quot;right&quot;| 587
|-
| [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NZL}} &lt;!-- Zêlanda Nû --&gt;
| [[Wellington]]
| align=&quot;right&quot;| 268.680
| align=&quot;right&quot;| 3.908.037
| align=&quot;right&quot;| 16,4
|-
| [[Wêne:LocationPalau.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PLW}} &lt;!-- Palau --&gt;
| [[Melekeok (bajar)|Melekeok]]
| align=&quot;right&quot;| 458
| align=&quot;right&quot;| 19.409
| align=&quot;right&quot;| 42
|-
| [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PNG}} &lt;!-- Papua Gîneya Nû --&gt;
| [[Port Moresby]]
| align=&quot;right&quot;| 462.840
| align=&quot;right&quot;| 5.172.033
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{SLB}} &lt;!-- Giravên Salomon --&gt;
| [[Honiara]]
| align=&quot;right&quot;| 28.450
| align=&quot;right&quot;| 494.786
| align=&quot;right&quot;| 17
|-
| [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{WSM}} &lt;!-- Samoa --&gt;
| [[Apia]]
| align=&quot;right&quot;| 2.944
| align=&quot;right&quot;| 178.631
| align=&quot;right&quot;| 61
|-
| [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TON}} &lt;!-- Tonga --&gt;
| [[Nuku'alofa]]
| align=&quot;right&quot;| 748
| align=&quot;right&quot;| 106.137
| align=&quot;right&quot;| 142
|-
| [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TUV}} &lt;!-- Tûvalû --&gt;
| [[Funafuti]]
| align=&quot;right&quot;| 26
| align=&quot;right&quot;| 11.146
| align=&quot;right&quot;| 429
|-
| [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{VUT}} &lt;!-- Vanûatû --&gt;
| [[Port Vila]]
| align=&quot;right&quot;| 12.200
| align=&quot;right&quot;| 196.178
| align=&quot;right&quot;| 16
|}

== Herêmên ne serbixwe ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Welat
! Serbajar
! Rûerd &lt;br /&gt; (km²)
! width=&quot;80&quot; | Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)
! width=&quot;80&quot; | Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²
&lt;!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | {{US-HI}} (DYA)
| [[Honolulu]]
| align=&quot;right&quot;| 28.311
| align=&quot;right&quot;| 1.285.498
| align=&quot;right&quot;| 45
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{ASM}} &lt;!-- Samoaya Amerîkanî --&gt; (DYA)
| [[Pago Pago]]
| align=&quot;right&quot;| 199
| align=&quot;right&quot;| 68.688
| align=&quot;right&quot;| 345
|-
| align=&quot;left&quot; | {{GUM}} &lt;!-- Guam --&gt; (DYA)
| [[Hagåtña]]
| align=&quot;right&quot;| 549
| align=&quot;right&quot;| 160.796
| align=&quot;right&quot;| 293
|-
| align=&quot;left&quot; | {{MNP}} &lt;!-- Bakurê Marianan --&gt; (DYA)
| [[Saipan]]
| align=&quot;right&quot;| 477
| align=&quot;right&quot;| 77.311
| align=&quot;right&quot;| 162
|-
| align=&quot;left&quot; | {{TKL}} &lt;!-- Tokelau --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Fakaofo]] (Fale) 
| align=&quot;right&quot;| 10
| align=&quot;right&quot;| 1.431
| align=&quot;right&quot;| 143
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PYF}} &lt;!-- Polînezyaya Fransî --&gt; (Fr.)
| [[Papeete]]
| align=&quot;right&quot;| 4.167
| align=&quot;right&quot;| 257.847
| align=&quot;right&quot;| 62
|-
| align=&quot;left&quot; | {{WLF}} &lt;!-- Wallis û Futuna --&gt; (Fr.)
| [[Mata-Utu]]
| align=&quot;right&quot;| 274
| align=&quot;right&quot;| 15.585
| align=&quot;right&quot;| 57
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NFK}} &lt;!-- Giravên Norfolk --&gt; (Aws.)
| [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]]
| align=&quot;right&quot;| 35
| align=&quot;right&quot;| 1.866
| align=&quot;right&quot;| 53
&lt;!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi)
| [[Hanga Roa]]
| align=&quot;right&quot;| 164
| align=&quot;right&quot;| 3.791
| align=&quot;right&quot;| 23
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NCL}} &lt;!-- Kaledonyaya Nû --&gt; (Fr.)
| [[Nouméa]]
| align=&quot;right&quot;| 19.060
| align=&quot;right&quot;| 207.858
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NIU}} &lt;!-- Niue --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Alofi (Niue)|Alofi]]
| align=&quot;right&quot;| 260
| align=&quot;right&quot;| 2.134
| align=&quot;right&quot;| 8,2
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PCN}} &lt;!-- Giravên Pitcairn --&gt; (Brîtanya)
| [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]]
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 1,0
|}
&lt;!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---&gt;

== Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) ==

* {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan
* {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]]

== Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne ==
* {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê)
* {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye)
* {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê)
* {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya)
* {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA)
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Okyanûsa Başûr]]
[[Kategorî:Okyanûsa Hindî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin]]
[[Kategorî:Okyanûsya| ]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>kgwbjuxprce2etd10kgity7t6ar5j5g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095472</id>
      <parentid>2095471</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T16:14:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2095472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26356" sha1="avxr9k7g6nmw5f9rxe2iawqlb8l5zkq" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}&lt;/ref&gt; Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;

Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}&lt;/ref&gt; Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran.

Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Oceanic art&quot;, The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin &amp; Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kolonîzekirina Okyanûsyayê ===
==== Awistralya ====
[[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]]
Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê. Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne. Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne. Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.

Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine Tasmanyayê. Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahulê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava Gîneya Nû ve girêdayî bû. Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin. Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê &quot;Mirovê Mungo&quot; (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.

Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.

==== Melanezya ====
Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.

Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.

==== Mîkronezya ====
[[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]]
Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.

Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpei bûn. Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.

Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê &quot;Chamorros&quot; hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên &quot;Latte&quot; jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.

==== Polînezya ====
[[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]]
Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekî êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.

Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de &quot;gelên lapîta&quot; ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.

Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye. Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye. Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200î de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.

=== Lêkolînên ewropiyan ===
[[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]]
Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa &quot;Pasîfîkê&quot; bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê.

Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.

Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye. Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjî keşif kirine. Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.

Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.

=== Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî ===
Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya &quot;Bounty&quot; ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.

Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin. Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.

Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir &quot;Herêma Papuayê&quot;) û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.
=== Dîroka nûjen ===
Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.

Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve, êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû. Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.

== Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! '''Cih'''
! '''Welat'''
! '''Serbajar-Paytext'''
! width=&quot;80&quot; | '''Rûerd &lt;br /&gt; (km²)'''
! width=&quot;80&quot; | '''Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)'''
! '''Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²'''
|-
| [[Wêne:LocationAU.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{AUS}} &lt;!-- Awistraliya --&gt;
| [[Canberra]]
| align=&quot;right&quot;| 7.686.850
| align=&quot;right&quot;| 19.546.792
| align=&quot;right&quot;| 2,5
|-
| [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{COK}} &lt;!-- Giravên Cook --&gt;
| [[Avarua]]
| align=&quot;right&quot;| 240
| align=&quot;right&quot;| 20.811
| align=&quot;right&quot;| 87
|-
| [[Wêne:LocationFiji.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FJI}} &lt;!-- Fîjî --&gt;
| [[Suva]]
| align=&quot;right&quot;| 18.270
| align=&quot;right&quot;| 856.346
| align=&quot;right&quot;| 47
|-
| [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{KIR}} &lt;!-- Kirîbatî --&gt;
| [[Tarawa ya başûr]]
| align=&quot;right&quot;| 811
| align=&quot;right&quot;| 96.335
| align=&quot;right&quot;| 119
|-
| [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{MHL}} &lt;!-- Giravên Marşal --&gt;
| [[Majuro]]
| align=&quot;right&quot;| 181
| align=&quot;right&quot;| 73.630
| align=&quot;right&quot;| 407
|-
| [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FSM}} &lt;!-- Mîkronezya --&gt;
| [[Palikir]]
| align=&quot;right&quot;| 702
| align=&quot;right&quot;| 135.869
| align=&quot;right&quot;| 194
|-
| [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NRU}} &lt;!-- Naûrû --&gt;
| [[Yaren (Distrikt)|Yaren]]
| align=&quot;right&quot;| 21
| align=&quot;right&quot;| 12.329
| align=&quot;right&quot;| 587
|-
| [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NZL}} &lt;!-- Zêlanda Nû --&gt;
| [[Wellington]]
| align=&quot;right&quot;| 268.680
| align=&quot;right&quot;| 3.908.037
| align=&quot;right&quot;| 16,4
|-
| [[Wêne:LocationPalau.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PLW}} &lt;!-- Palau --&gt;
| [[Melekeok (bajar)|Melekeok]]
| align=&quot;right&quot;| 458
| align=&quot;right&quot;| 19.409
| align=&quot;right&quot;| 42
|-
| [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PNG}} &lt;!-- Papua Gîneya Nû --&gt;
| [[Port Moresby]]
| align=&quot;right&quot;| 462.840
| align=&quot;right&quot;| 5.172.033
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{SLB}} &lt;!-- Giravên Salomon --&gt;
| [[Honiara]]
| align=&quot;right&quot;| 28.450
| align=&quot;right&quot;| 494.786
| align=&quot;right&quot;| 17
|-
| [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{WSM}} &lt;!-- Samoa --&gt;
| [[Apia]]
| align=&quot;right&quot;| 2.944
| align=&quot;right&quot;| 178.631
| align=&quot;right&quot;| 61
|-
| [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TON}} &lt;!-- Tonga --&gt;
| [[Nuku'alofa]]
| align=&quot;right&quot;| 748
| align=&quot;right&quot;| 106.137
| align=&quot;right&quot;| 142
|-
| [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TUV}} &lt;!-- Tûvalû --&gt;
| [[Funafuti]]
| align=&quot;right&quot;| 26
| align=&quot;right&quot;| 11.146
| align=&quot;right&quot;| 429
|-
| [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{VUT}} &lt;!-- Vanûatû --&gt;
| [[Port Vila]]
| align=&quot;right&quot;| 12.200
| align=&quot;right&quot;| 196.178
| align=&quot;right&quot;| 16
|}

== Herêmên ne serbixwe ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Welat
! Serbajar
! Rûerd &lt;br /&gt; (km²)
! width=&quot;80&quot; | Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)
! width=&quot;80&quot; | Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²
&lt;!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | {{US-HI}} (DYA)
| [[Honolulu]]
| align=&quot;right&quot;| 28.311
| align=&quot;right&quot;| 1.285.498
| align=&quot;right&quot;| 45
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{ASM}} &lt;!-- Samoaya Amerîkanî --&gt; (DYA)
| [[Pago Pago]]
| align=&quot;right&quot;| 199
| align=&quot;right&quot;| 68.688
| align=&quot;right&quot;| 345
|-
| align=&quot;left&quot; | {{GUM}} &lt;!-- Guam --&gt; (DYA)
| [[Hagåtña]]
| align=&quot;right&quot;| 549
| align=&quot;right&quot;| 160.796
| align=&quot;right&quot;| 293
|-
| align=&quot;left&quot; | {{MNP}} &lt;!-- Bakurê Marianan --&gt; (DYA)
| [[Saipan]]
| align=&quot;right&quot;| 477
| align=&quot;right&quot;| 77.311
| align=&quot;right&quot;| 162
|-
| align=&quot;left&quot; | {{TKL}} &lt;!-- Tokelau --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Fakaofo]] (Fale) 
| align=&quot;right&quot;| 10
| align=&quot;right&quot;| 1.431
| align=&quot;right&quot;| 143
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PYF}} &lt;!-- Polînezyaya Fransî --&gt; (Fr.)
| [[Papeete]]
| align=&quot;right&quot;| 4.167
| align=&quot;right&quot;| 257.847
| align=&quot;right&quot;| 62
|-
| align=&quot;left&quot; | {{WLF}} &lt;!-- Wallis û Futuna --&gt; (Fr.)
| [[Mata-Utu]]
| align=&quot;right&quot;| 274
| align=&quot;right&quot;| 15.585
| align=&quot;right&quot;| 57
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NFK}} &lt;!-- Giravên Norfolk --&gt; (Aws.)
| [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]]
| align=&quot;right&quot;| 35
| align=&quot;right&quot;| 1.866
| align=&quot;right&quot;| 53
&lt;!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi)
| [[Hanga Roa]]
| align=&quot;right&quot;| 164
| align=&quot;right&quot;| 3.791
| align=&quot;right&quot;| 23
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NCL}} &lt;!-- Kaledonyaya Nû --&gt; (Fr.)
| [[Nouméa]]
| align=&quot;right&quot;| 19.060
| align=&quot;right&quot;| 207.858
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NIU}} &lt;!-- Niue --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Alofi (Niue)|Alofi]]
| align=&quot;right&quot;| 260
| align=&quot;right&quot;| 2.134
| align=&quot;right&quot;| 8,2
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PCN}} &lt;!-- Giravên Pitcairn --&gt; (Brîtanya)
| [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]]
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 1,0
|}
&lt;!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---&gt;

== Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) ==

* {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan
* {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]]

== Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne ==
* {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê)
* {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye)
* {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê)
* {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya)
* {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA)
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Okyanûsa Başûr]]
[[Kategorî:Okyanûsa Hindî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin]]
[[Kategorî:Okyanûsya| ]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>avxr9k7g6nmw5f9rxe2iawqlb8l5zkq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095473</id>
      <parentid>2095472</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T16:18:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2095473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27301" sha1="61l37cm091s4kuye92wglildlf417tb" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}&lt;/ref&gt; Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;

Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}&lt;/ref&gt; Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran.

Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Oceanic art&quot;, The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin &amp; Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kolonîzekirina Okyanûsyayê ===
==== Awistralya ====
[[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]]
Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê. Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne. Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne. Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.

Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine Tasmanyayê. Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahulê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava Gîneya Nû ve girêdayî bû. Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin. Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê &quot;Mirovê Mungo&quot; (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.

Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.

==== Melanezya ====
Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.

Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.

==== Mîkronezya ====
[[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]]
Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.

Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpei bûn. Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.

Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê &quot;Chamorros&quot; hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên &quot;Latte&quot; jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.

==== Polînezya ====
[[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]]
Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekî êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.

Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de &quot;gelên lapîta&quot; ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.

Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye. Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye. Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200î de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.

=== Lêkolînên ewropiyan ===
[[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]]
Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa &quot;Pasîfîkê&quot; bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê.

Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.

Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye. Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjî keşif kirine. Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.

Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.

=== Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî ===
Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya &quot;Bounty&quot; ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.

Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin. Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.

Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir &quot;Herêma Papuayê&quot;) û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.
=== Dîroka nûjen ===
Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.

Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve, êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû. Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.

Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne &quot;dominion&quot; (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê &quot;Polynésie Française&quot; (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.

== Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! '''Cih'''
! '''Welat'''
! '''Serbajar-Paytext'''
! width=&quot;80&quot; | '''Rûerd &lt;br /&gt; (km²)'''
! width=&quot;80&quot; | '''Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)'''
! '''Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²'''
|-
| [[Wêne:LocationAU.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{AUS}} &lt;!-- Awistraliya --&gt;
| [[Canberra]]
| align=&quot;right&quot;| 7.686.850
| align=&quot;right&quot;| 19.546.792
| align=&quot;right&quot;| 2,5
|-
| [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{COK}} &lt;!-- Giravên Cook --&gt;
| [[Avarua]]
| align=&quot;right&quot;| 240
| align=&quot;right&quot;| 20.811
| align=&quot;right&quot;| 87
|-
| [[Wêne:LocationFiji.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FJI}} &lt;!-- Fîjî --&gt;
| [[Suva]]
| align=&quot;right&quot;| 18.270
| align=&quot;right&quot;| 856.346
| align=&quot;right&quot;| 47
|-
| [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{KIR}} &lt;!-- Kirîbatî --&gt;
| [[Tarawa ya başûr]]
| align=&quot;right&quot;| 811
| align=&quot;right&quot;| 96.335
| align=&quot;right&quot;| 119
|-
| [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{MHL}} &lt;!-- Giravên Marşal --&gt;
| [[Majuro]]
| align=&quot;right&quot;| 181
| align=&quot;right&quot;| 73.630
| align=&quot;right&quot;| 407
|-
| [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FSM}} &lt;!-- Mîkronezya --&gt;
| [[Palikir]]
| align=&quot;right&quot;| 702
| align=&quot;right&quot;| 135.869
| align=&quot;right&quot;| 194
|-
| [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NRU}} &lt;!-- Naûrû --&gt;
| [[Yaren (Distrikt)|Yaren]]
| align=&quot;right&quot;| 21
| align=&quot;right&quot;| 12.329
| align=&quot;right&quot;| 587
|-
| [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NZL}} &lt;!-- Zêlanda Nû --&gt;
| [[Wellington]]
| align=&quot;right&quot;| 268.680
| align=&quot;right&quot;| 3.908.037
| align=&quot;right&quot;| 16,4
|-
| [[Wêne:LocationPalau.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PLW}} &lt;!-- Palau --&gt;
| [[Melekeok (bajar)|Melekeok]]
| align=&quot;right&quot;| 458
| align=&quot;right&quot;| 19.409
| align=&quot;right&quot;| 42
|-
| [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PNG}} &lt;!-- Papua Gîneya Nû --&gt;
| [[Port Moresby]]
| align=&quot;right&quot;| 462.840
| align=&quot;right&quot;| 5.172.033
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{SLB}} &lt;!-- Giravên Salomon --&gt;
| [[Honiara]]
| align=&quot;right&quot;| 28.450
| align=&quot;right&quot;| 494.786
| align=&quot;right&quot;| 17
|-
| [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{WSM}} &lt;!-- Samoa --&gt;
| [[Apia]]
| align=&quot;right&quot;| 2.944
| align=&quot;right&quot;| 178.631
| align=&quot;right&quot;| 61
|-
| [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TON}} &lt;!-- Tonga --&gt;
| [[Nuku'alofa]]
| align=&quot;right&quot;| 748
| align=&quot;right&quot;| 106.137
| align=&quot;right&quot;| 142
|-
| [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TUV}} &lt;!-- Tûvalû --&gt;
| [[Funafuti]]
| align=&quot;right&quot;| 26
| align=&quot;right&quot;| 11.146
| align=&quot;right&quot;| 429
|-
| [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{VUT}} &lt;!-- Vanûatû --&gt;
| [[Port Vila]]
| align=&quot;right&quot;| 12.200
| align=&quot;right&quot;| 196.178
| align=&quot;right&quot;| 16
|}

== Herêmên ne serbixwe ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Welat
! Serbajar
! Rûerd &lt;br /&gt; (km²)
! width=&quot;80&quot; | Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)
! width=&quot;80&quot; | Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²
&lt;!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | {{US-HI}} (DYA)
| [[Honolulu]]
| align=&quot;right&quot;| 28.311
| align=&quot;right&quot;| 1.285.498
| align=&quot;right&quot;| 45
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{ASM}} &lt;!-- Samoaya Amerîkanî --&gt; (DYA)
| [[Pago Pago]]
| align=&quot;right&quot;| 199
| align=&quot;right&quot;| 68.688
| align=&quot;right&quot;| 345
|-
| align=&quot;left&quot; | {{GUM}} &lt;!-- Guam --&gt; (DYA)
| [[Hagåtña]]
| align=&quot;right&quot;| 549
| align=&quot;right&quot;| 160.796
| align=&quot;right&quot;| 293
|-
| align=&quot;left&quot; | {{MNP}} &lt;!-- Bakurê Marianan --&gt; (DYA)
| [[Saipan]]
| align=&quot;right&quot;| 477
| align=&quot;right&quot;| 77.311
| align=&quot;right&quot;| 162
|-
| align=&quot;left&quot; | {{TKL}} &lt;!-- Tokelau --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Fakaofo]] (Fale) 
| align=&quot;right&quot;| 10
| align=&quot;right&quot;| 1.431
| align=&quot;right&quot;| 143
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PYF}} &lt;!-- Polînezyaya Fransî --&gt; (Fr.)
| [[Papeete]]
| align=&quot;right&quot;| 4.167
| align=&quot;right&quot;| 257.847
| align=&quot;right&quot;| 62
|-
| align=&quot;left&quot; | {{WLF}} &lt;!-- Wallis û Futuna --&gt; (Fr.)
| [[Mata-Utu]]
| align=&quot;right&quot;| 274
| align=&quot;right&quot;| 15.585
| align=&quot;right&quot;| 57
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NFK}} &lt;!-- Giravên Norfolk --&gt; (Aws.)
| [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]]
| align=&quot;right&quot;| 35
| align=&quot;right&quot;| 1.866
| align=&quot;right&quot;| 53
&lt;!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi)
| [[Hanga Roa]]
| align=&quot;right&quot;| 164
| align=&quot;right&quot;| 3.791
| align=&quot;right&quot;| 23
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NCL}} &lt;!-- Kaledonyaya Nû --&gt; (Fr.)
| [[Nouméa]]
| align=&quot;right&quot;| 19.060
| align=&quot;right&quot;| 207.858
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NIU}} &lt;!-- Niue --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Alofi (Niue)|Alofi]]
| align=&quot;right&quot;| 260
| align=&quot;right&quot;| 2.134
| align=&quot;right&quot;| 8,2
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PCN}} &lt;!-- Giravên Pitcairn --&gt; (Brîtanya)
| [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]]
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 1,0
|}
&lt;!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---&gt;

== Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) ==

* {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan
* {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]]

== Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne ==
* {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê)
* {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye)
* {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê)
* {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya)
* {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA)
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Okyanûsa Başûr]]
[[Kategorî:Okyanûsa Hindî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin]]
[[Kategorî:Okyanûsya| ]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>61l37cm091s4kuye92wglildlf417tb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095550</id>
      <parentid>2095473</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T22:40:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî */</comment>
      <origin>2095550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27557" sha1="422cm0akirg64wd7jerljdrspzo4akt" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}&lt;/ref&gt; Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;

Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}&lt;/ref&gt; Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran.

Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Oceanic art&quot;, The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin &amp; Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kolonîzekirina Okyanûsyayê ===
==== Awistralya ====
[[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]]
Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê. Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne. Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne. Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.

Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine Tasmanyayê. Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahulê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava Gîneya Nû ve girêdayî bû. Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin. Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê &quot;Mirovê Mungo&quot; (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.

Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.

==== Melanezya ====
Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.

Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.

==== Mîkronezya ====
[[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]]
Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.

Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpei bûn. Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.

Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê &quot;Chamorros&quot; hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên &quot;Latte&quot; jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.

==== Polînezya ====
[[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]]
Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekî êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.

Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de &quot;gelên lapîta&quot; ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.

Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye. Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye. Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200î de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.

=== Lêkolînên ewropiyan ===
[[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]]
Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa &quot;Pasîfîkê&quot; bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê.

Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.

Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye. Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjî keşif kirine. Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.

Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.

=== Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî ===
[[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]]
Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya &quot;Bounty&quot; ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.

Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin. Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.

Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir &quot;Herêma Papuayê&quot;) û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.

=== Dîroka nûjen ===
Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.

Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve, êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû. Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.

Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne &quot;dominion&quot; (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê &quot;Polynésie Française&quot; (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.

== Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! '''Cih'''
! '''Welat'''
! '''Serbajar-Paytext'''
! width=&quot;80&quot; | '''Rûerd &lt;br /&gt; (km²)'''
! width=&quot;80&quot; | '''Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)'''
! '''Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²'''
|-
| [[Wêne:LocationAU.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{AUS}} &lt;!-- Awistraliya --&gt;
| [[Canberra]]
| align=&quot;right&quot;| 7.686.850
| align=&quot;right&quot;| 19.546.792
| align=&quot;right&quot;| 2,5
|-
| [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{COK}} &lt;!-- Giravên Cook --&gt;
| [[Avarua]]
| align=&quot;right&quot;| 240
| align=&quot;right&quot;| 20.811
| align=&quot;right&quot;| 87
|-
| [[Wêne:LocationFiji.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FJI}} &lt;!-- Fîjî --&gt;
| [[Suva]]
| align=&quot;right&quot;| 18.270
| align=&quot;right&quot;| 856.346
| align=&quot;right&quot;| 47
|-
| [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{KIR}} &lt;!-- Kirîbatî --&gt;
| [[Tarawa ya başûr]]
| align=&quot;right&quot;| 811
| align=&quot;right&quot;| 96.335
| align=&quot;right&quot;| 119
|-
| [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{MHL}} &lt;!-- Giravên Marşal --&gt;
| [[Majuro]]
| align=&quot;right&quot;| 181
| align=&quot;right&quot;| 73.630
| align=&quot;right&quot;| 407
|-
| [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FSM}} &lt;!-- Mîkronezya --&gt;
| [[Palikir]]
| align=&quot;right&quot;| 702
| align=&quot;right&quot;| 135.869
| align=&quot;right&quot;| 194
|-
| [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NRU}} &lt;!-- Naûrû --&gt;
| [[Yaren (Distrikt)|Yaren]]
| align=&quot;right&quot;| 21
| align=&quot;right&quot;| 12.329
| align=&quot;right&quot;| 587
|-
| [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NZL}} &lt;!-- Zêlanda Nû --&gt;
| [[Wellington]]
| align=&quot;right&quot;| 268.680
| align=&quot;right&quot;| 3.908.037
| align=&quot;right&quot;| 16,4
|-
| [[Wêne:LocationPalau.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PLW}} &lt;!-- Palau --&gt;
| [[Melekeok (bajar)|Melekeok]]
| align=&quot;right&quot;| 458
| align=&quot;right&quot;| 19.409
| align=&quot;right&quot;| 42
|-
| [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PNG}} &lt;!-- Papua Gîneya Nû --&gt;
| [[Port Moresby]]
| align=&quot;right&quot;| 462.840
| align=&quot;right&quot;| 5.172.033
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{SLB}} &lt;!-- Giravên Salomon --&gt;
| [[Honiara]]
| align=&quot;right&quot;| 28.450
| align=&quot;right&quot;| 494.786
| align=&quot;right&quot;| 17
|-
| [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{WSM}} &lt;!-- Samoa --&gt;
| [[Apia]]
| align=&quot;right&quot;| 2.944
| align=&quot;right&quot;| 178.631
| align=&quot;right&quot;| 61
|-
| [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TON}} &lt;!-- Tonga --&gt;
| [[Nuku'alofa]]
| align=&quot;right&quot;| 748
| align=&quot;right&quot;| 106.137
| align=&quot;right&quot;| 142
|-
| [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TUV}} &lt;!-- Tûvalû --&gt;
| [[Funafuti]]
| align=&quot;right&quot;| 26
| align=&quot;right&quot;| 11.146
| align=&quot;right&quot;| 429
|-
| [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{VUT}} &lt;!-- Vanûatû --&gt;
| [[Port Vila]]
| align=&quot;right&quot;| 12.200
| align=&quot;right&quot;| 196.178
| align=&quot;right&quot;| 16
|}

== Herêmên ne serbixwe ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Welat
! Serbajar
! Rûerd &lt;br /&gt; (km²)
! width=&quot;80&quot; | Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)
! width=&quot;80&quot; | Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²
&lt;!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | {{US-HI}} (DYA)
| [[Honolulu]]
| align=&quot;right&quot;| 28.311
| align=&quot;right&quot;| 1.285.498
| align=&quot;right&quot;| 45
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{ASM}} &lt;!-- Samoaya Amerîkanî --&gt; (DYA)
| [[Pago Pago]]
| align=&quot;right&quot;| 199
| align=&quot;right&quot;| 68.688
| align=&quot;right&quot;| 345
|-
| align=&quot;left&quot; | {{GUM}} &lt;!-- Guam --&gt; (DYA)
| [[Hagåtña]]
| align=&quot;right&quot;| 549
| align=&quot;right&quot;| 160.796
| align=&quot;right&quot;| 293
|-
| align=&quot;left&quot; | {{MNP}} &lt;!-- Bakurê Marianan --&gt; (DYA)
| [[Saipan]]
| align=&quot;right&quot;| 477
| align=&quot;right&quot;| 77.311
| align=&quot;right&quot;| 162
|-
| align=&quot;left&quot; | {{TKL}} &lt;!-- Tokelau --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Fakaofo]] (Fale) 
| align=&quot;right&quot;| 10
| align=&quot;right&quot;| 1.431
| align=&quot;right&quot;| 143
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PYF}} &lt;!-- Polînezyaya Fransî --&gt; (Fr.)
| [[Papeete]]
| align=&quot;right&quot;| 4.167
| align=&quot;right&quot;| 257.847
| align=&quot;right&quot;| 62
|-
| align=&quot;left&quot; | {{WLF}} &lt;!-- Wallis û Futuna --&gt; (Fr.)
| [[Mata-Utu]]
| align=&quot;right&quot;| 274
| align=&quot;right&quot;| 15.585
| align=&quot;right&quot;| 57
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NFK}} &lt;!-- Giravên Norfolk --&gt; (Aws.)
| [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]]
| align=&quot;right&quot;| 35
| align=&quot;right&quot;| 1.866
| align=&quot;right&quot;| 53
&lt;!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi)
| [[Hanga Roa]]
| align=&quot;right&quot;| 164
| align=&quot;right&quot;| 3.791
| align=&quot;right&quot;| 23
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NCL}} &lt;!-- Kaledonyaya Nû --&gt; (Fr.)
| [[Nouméa]]
| align=&quot;right&quot;| 19.060
| align=&quot;right&quot;| 207.858
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NIU}} &lt;!-- Niue --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Alofi (Niue)|Alofi]]
| align=&quot;right&quot;| 260
| align=&quot;right&quot;| 2.134
| align=&quot;right&quot;| 8,2
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PCN}} &lt;!-- Giravên Pitcairn --&gt; (Brîtanya)
| [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]]
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 1,0
|}
&lt;!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---&gt;

== Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) ==

* {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan
* {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]]

== Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne ==
* {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê)
* {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye)
* {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê)
* {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya)
* {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA)
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Okyanûsa Başûr]]
[[Kategorî:Okyanûsa Hindî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin]]
[[Kategorî:Okyanûsya| ]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>422cm0akirg64wd7jerljdrspzo4akt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095551</id>
      <parentid>2095550</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T22:42:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Dîroka nûjen */</comment>
      <origin>2095551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27697" sha1="thzfo53znyojpsvt8gqn50keno0pvw5" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}&lt;/ref&gt; Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;

Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}&lt;/ref&gt; Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran.

Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Oceanic art&quot;, The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin &amp; Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kolonîzekirina Okyanûsyayê ===
==== Awistralya ====
[[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]]
Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê. Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne. Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne. Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.

Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine Tasmanyayê. Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahulê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava Gîneya Nû ve girêdayî bû. Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin. Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê &quot;Mirovê Mungo&quot; (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.

Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.

==== Melanezya ====
Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.

Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.

==== Mîkronezya ====
[[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]]
Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.

Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpei bûn. Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.

Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê &quot;Chamorros&quot; hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên &quot;Latte&quot; jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.

==== Polînezya ====
[[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]]
Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekî êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.

Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de &quot;gelên lapîta&quot; ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.

Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye. Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye. Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200î de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.

=== Lêkolînên ewropiyan ===
[[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]]
Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa &quot;Pasîfîkê&quot; bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê.

Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.

Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye. Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjî keşif kirine. Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.

Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.

=== Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî ===
[[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]]
Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya &quot;Bounty&quot; ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.

Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin. Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.

Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir &quot;Herêma Papuayê&quot;) û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.

=== Dîroka nûjen ===
[[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]]
Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.

Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve, êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû. Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.

Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne &quot;dominion&quot; (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê &quot;Polynésie Française&quot; (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.

== Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! '''Cih'''
! '''Welat'''
! '''Serbajar-Paytext'''
! width=&quot;80&quot; | '''Rûerd &lt;br /&gt; (km²)'''
! width=&quot;80&quot; | '''Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)'''
! '''Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²'''
|-
| [[Wêne:LocationAU.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{AUS}} &lt;!-- Awistraliya --&gt;
| [[Canberra]]
| align=&quot;right&quot;| 7.686.850
| align=&quot;right&quot;| 19.546.792
| align=&quot;right&quot;| 2,5
|-
| [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{COK}} &lt;!-- Giravên Cook --&gt;
| [[Avarua]]
| align=&quot;right&quot;| 240
| align=&quot;right&quot;| 20.811
| align=&quot;right&quot;| 87
|-
| [[Wêne:LocationFiji.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FJI}} &lt;!-- Fîjî --&gt;
| [[Suva]]
| align=&quot;right&quot;| 18.270
| align=&quot;right&quot;| 856.346
| align=&quot;right&quot;| 47
|-
| [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{KIR}} &lt;!-- Kirîbatî --&gt;
| [[Tarawa ya başûr]]
| align=&quot;right&quot;| 811
| align=&quot;right&quot;| 96.335
| align=&quot;right&quot;| 119
|-
| [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{MHL}} &lt;!-- Giravên Marşal --&gt;
| [[Majuro]]
| align=&quot;right&quot;| 181
| align=&quot;right&quot;| 73.630
| align=&quot;right&quot;| 407
|-
| [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FSM}} &lt;!-- Mîkronezya --&gt;
| [[Palikir]]
| align=&quot;right&quot;| 702
| align=&quot;right&quot;| 135.869
| align=&quot;right&quot;| 194
|-
| [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NRU}} &lt;!-- Naûrû --&gt;
| [[Yaren (Distrikt)|Yaren]]
| align=&quot;right&quot;| 21
| align=&quot;right&quot;| 12.329
| align=&quot;right&quot;| 587
|-
| [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NZL}} &lt;!-- Zêlanda Nû --&gt;
| [[Wellington]]
| align=&quot;right&quot;| 268.680
| align=&quot;right&quot;| 3.908.037
| align=&quot;right&quot;| 16,4
|-
| [[Wêne:LocationPalau.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PLW}} &lt;!-- Palau --&gt;
| [[Melekeok (bajar)|Melekeok]]
| align=&quot;right&quot;| 458
| align=&quot;right&quot;| 19.409
| align=&quot;right&quot;| 42
|-
| [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PNG}} &lt;!-- Papua Gîneya Nû --&gt;
| [[Port Moresby]]
| align=&quot;right&quot;| 462.840
| align=&quot;right&quot;| 5.172.033
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{SLB}} &lt;!-- Giravên Salomon --&gt;
| [[Honiara]]
| align=&quot;right&quot;| 28.450
| align=&quot;right&quot;| 494.786
| align=&quot;right&quot;| 17
|-
| [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{WSM}} &lt;!-- Samoa --&gt;
| [[Apia]]
| align=&quot;right&quot;| 2.944
| align=&quot;right&quot;| 178.631
| align=&quot;right&quot;| 61
|-
| [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TON}} &lt;!-- Tonga --&gt;
| [[Nuku'alofa]]
| align=&quot;right&quot;| 748
| align=&quot;right&quot;| 106.137
| align=&quot;right&quot;| 142
|-
| [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TUV}} &lt;!-- Tûvalû --&gt;
| [[Funafuti]]
| align=&quot;right&quot;| 26
| align=&quot;right&quot;| 11.146
| align=&quot;right&quot;| 429
|-
| [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{VUT}} &lt;!-- Vanûatû --&gt;
| [[Port Vila]]
| align=&quot;right&quot;| 12.200
| align=&quot;right&quot;| 196.178
| align=&quot;right&quot;| 16
|}

== Herêmên ne serbixwe ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Welat
! Serbajar
! Rûerd &lt;br /&gt; (km²)
! width=&quot;80&quot; | Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)
! width=&quot;80&quot; | Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²
&lt;!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | {{US-HI}} (DYA)
| [[Honolulu]]
| align=&quot;right&quot;| 28.311
| align=&quot;right&quot;| 1.285.498
| align=&quot;right&quot;| 45
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{ASM}} &lt;!-- Samoaya Amerîkanî --&gt; (DYA)
| [[Pago Pago]]
| align=&quot;right&quot;| 199
| align=&quot;right&quot;| 68.688
| align=&quot;right&quot;| 345
|-
| align=&quot;left&quot; | {{GUM}} &lt;!-- Guam --&gt; (DYA)
| [[Hagåtña]]
| align=&quot;right&quot;| 549
| align=&quot;right&quot;| 160.796
| align=&quot;right&quot;| 293
|-
| align=&quot;left&quot; | {{MNP}} &lt;!-- Bakurê Marianan --&gt; (DYA)
| [[Saipan]]
| align=&quot;right&quot;| 477
| align=&quot;right&quot;| 77.311
| align=&quot;right&quot;| 162
|-
| align=&quot;left&quot; | {{TKL}} &lt;!-- Tokelau --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Fakaofo]] (Fale) 
| align=&quot;right&quot;| 10
| align=&quot;right&quot;| 1.431
| align=&quot;right&quot;| 143
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PYF}} &lt;!-- Polînezyaya Fransî --&gt; (Fr.)
| [[Papeete]]
| align=&quot;right&quot;| 4.167
| align=&quot;right&quot;| 257.847
| align=&quot;right&quot;| 62
|-
| align=&quot;left&quot; | {{WLF}} &lt;!-- Wallis û Futuna --&gt; (Fr.)
| [[Mata-Utu]]
| align=&quot;right&quot;| 274
| align=&quot;right&quot;| 15.585
| align=&quot;right&quot;| 57
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NFK}} &lt;!-- Giravên Norfolk --&gt; (Aws.)
| [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]]
| align=&quot;right&quot;| 35
| align=&quot;right&quot;| 1.866
| align=&quot;right&quot;| 53
&lt;!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi)
| [[Hanga Roa]]
| align=&quot;right&quot;| 164
| align=&quot;right&quot;| 3.791
| align=&quot;right&quot;| 23
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NCL}} &lt;!-- Kaledonyaya Nû --&gt; (Fr.)
| [[Nouméa]]
| align=&quot;right&quot;| 19.060
| align=&quot;right&quot;| 207.858
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NIU}} &lt;!-- Niue --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Alofi (Niue)|Alofi]]
| align=&quot;right&quot;| 260
| align=&quot;right&quot;| 2.134
| align=&quot;right&quot;| 8,2
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PCN}} &lt;!-- Giravên Pitcairn --&gt; (Brîtanya)
| [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]]
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 1,0
|}
&lt;!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---&gt;

== Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) ==

* {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan
* {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]]

== Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne ==
* {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê)
* {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye)
* {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê)
* {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya)
* {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA)
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Okyanûsa Başûr]]
[[Kategorî:Okyanûsa Hindî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin]]
[[Kategorî:Okyanûsya| ]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>thzfo53znyojpsvt8gqn50keno0pvw5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095552</id>
      <parentid>2095551</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T22:43:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2095552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27715" sha1="t0c336phv6l35gkhhw56spniwdorhcx" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}&lt;/ref&gt; Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;

Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}&lt;/ref&gt; Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran.

Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Oceanic art&quot;, The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin &amp; Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kolonîzekirina Okyanûsyayê ===
==== Awistralya ====
[[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]]
Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê. Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne. Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne. Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.

Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine Tasmanyayê. Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahulê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava Gîneya Nû ve girêdayî bû. Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin. Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê &quot;Mirovê Mungo&quot; (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.

Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.

==== Melanezya ====
Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.

Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.

==== Mîkronezya ====
[[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]]
Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.

Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpei bûn. Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.

Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê &quot;Chamorros&quot; hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên &quot;Latte&quot; jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.

==== Polînezya ====
[[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]]
Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekî êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.

Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de &quot;gelên lapîta&quot; ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.

Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye. Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye. Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200î de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.

=== Lêkolînên ewropiyan ===
[[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]]
Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa &quot;Pasîfîkê&quot; bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê.

Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.

Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye. Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjî keşif kirine. Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.

Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.

=== Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî ===
[[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]]
Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya &quot;Bounty&quot; ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.

Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin. Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.

Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir &quot;Herêma Papuayê&quot;) û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.

=== Dîroka nûjen ===
[[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]]
Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.

Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve, êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû. Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.

Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne &quot;dominion&quot; (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê &quot;Polynésie Française&quot; (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.
== Erdnîgarî ==

== Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! '''Cih'''
! '''Welat'''
! '''Serbajar-Paytext'''
! width=&quot;80&quot; | '''Rûerd &lt;br /&gt; (km²)'''
! width=&quot;80&quot; | '''Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)'''
! '''Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²'''
|-
| [[Wêne:LocationAU.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{AUS}} &lt;!-- Awistraliya --&gt;
| [[Canberra]]
| align=&quot;right&quot;| 7.686.850
| align=&quot;right&quot;| 19.546.792
| align=&quot;right&quot;| 2,5
|-
| [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{COK}} &lt;!-- Giravên Cook --&gt;
| [[Avarua]]
| align=&quot;right&quot;| 240
| align=&quot;right&quot;| 20.811
| align=&quot;right&quot;| 87
|-
| [[Wêne:LocationFiji.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FJI}} &lt;!-- Fîjî --&gt;
| [[Suva]]
| align=&quot;right&quot;| 18.270
| align=&quot;right&quot;| 856.346
| align=&quot;right&quot;| 47
|-
| [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{KIR}} &lt;!-- Kirîbatî --&gt;
| [[Tarawa ya başûr]]
| align=&quot;right&quot;| 811
| align=&quot;right&quot;| 96.335
| align=&quot;right&quot;| 119
|-
| [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{MHL}} &lt;!-- Giravên Marşal --&gt;
| [[Majuro]]
| align=&quot;right&quot;| 181
| align=&quot;right&quot;| 73.630
| align=&quot;right&quot;| 407
|-
| [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FSM}} &lt;!-- Mîkronezya --&gt;
| [[Palikir]]
| align=&quot;right&quot;| 702
| align=&quot;right&quot;| 135.869
| align=&quot;right&quot;| 194
|-
| [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NRU}} &lt;!-- Naûrû --&gt;
| [[Yaren (Distrikt)|Yaren]]
| align=&quot;right&quot;| 21
| align=&quot;right&quot;| 12.329
| align=&quot;right&quot;| 587
|-
| [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NZL}} &lt;!-- Zêlanda Nû --&gt;
| [[Wellington]]
| align=&quot;right&quot;| 268.680
| align=&quot;right&quot;| 3.908.037
| align=&quot;right&quot;| 16,4
|-
| [[Wêne:LocationPalau.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PLW}} &lt;!-- Palau --&gt;
| [[Melekeok (bajar)|Melekeok]]
| align=&quot;right&quot;| 458
| align=&quot;right&quot;| 19.409
| align=&quot;right&quot;| 42
|-
| [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PNG}} &lt;!-- Papua Gîneya Nû --&gt;
| [[Port Moresby]]
| align=&quot;right&quot;| 462.840
| align=&quot;right&quot;| 5.172.033
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{SLB}} &lt;!-- Giravên Salomon --&gt;
| [[Honiara]]
| align=&quot;right&quot;| 28.450
| align=&quot;right&quot;| 494.786
| align=&quot;right&quot;| 17
|-
| [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{WSM}} &lt;!-- Samoa --&gt;
| [[Apia]]
| align=&quot;right&quot;| 2.944
| align=&quot;right&quot;| 178.631
| align=&quot;right&quot;| 61
|-
| [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TON}} &lt;!-- Tonga --&gt;
| [[Nuku'alofa]]
| align=&quot;right&quot;| 748
| align=&quot;right&quot;| 106.137
| align=&quot;right&quot;| 142
|-
| [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TUV}} &lt;!-- Tûvalû --&gt;
| [[Funafuti]]
| align=&quot;right&quot;| 26
| align=&quot;right&quot;| 11.146
| align=&quot;right&quot;| 429
|-
| [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{VUT}} &lt;!-- Vanûatû --&gt;
| [[Port Vila]]
| align=&quot;right&quot;| 12.200
| align=&quot;right&quot;| 196.178
| align=&quot;right&quot;| 16
|}

== Herêmên ne serbixwe ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Welat
! Serbajar
! Rûerd &lt;br /&gt; (km²)
! width=&quot;80&quot; | Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)
! width=&quot;80&quot; | Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²
&lt;!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | {{US-HI}} (DYA)
| [[Honolulu]]
| align=&quot;right&quot;| 28.311
| align=&quot;right&quot;| 1.285.498
| align=&quot;right&quot;| 45
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{ASM}} &lt;!-- Samoaya Amerîkanî --&gt; (DYA)
| [[Pago Pago]]
| align=&quot;right&quot;| 199
| align=&quot;right&quot;| 68.688
| align=&quot;right&quot;| 345
|-
| align=&quot;left&quot; | {{GUM}} &lt;!-- Guam --&gt; (DYA)
| [[Hagåtña]]
| align=&quot;right&quot;| 549
| align=&quot;right&quot;| 160.796
| align=&quot;right&quot;| 293
|-
| align=&quot;left&quot; | {{MNP}} &lt;!-- Bakurê Marianan --&gt; (DYA)
| [[Saipan]]
| align=&quot;right&quot;| 477
| align=&quot;right&quot;| 77.311
| align=&quot;right&quot;| 162
|-
| align=&quot;left&quot; | {{TKL}} &lt;!-- Tokelau --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Fakaofo]] (Fale) 
| align=&quot;right&quot;| 10
| align=&quot;right&quot;| 1.431
| align=&quot;right&quot;| 143
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PYF}} &lt;!-- Polînezyaya Fransî --&gt; (Fr.)
| [[Papeete]]
| align=&quot;right&quot;| 4.167
| align=&quot;right&quot;| 257.847
| align=&quot;right&quot;| 62
|-
| align=&quot;left&quot; | {{WLF}} &lt;!-- Wallis û Futuna --&gt; (Fr.)
| [[Mata-Utu]]
| align=&quot;right&quot;| 274
| align=&quot;right&quot;| 15.585
| align=&quot;right&quot;| 57
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NFK}} &lt;!-- Giravên Norfolk --&gt; (Aws.)
| [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]]
| align=&quot;right&quot;| 35
| align=&quot;right&quot;| 1.866
| align=&quot;right&quot;| 53
&lt;!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi)
| [[Hanga Roa]]
| align=&quot;right&quot;| 164
| align=&quot;right&quot;| 3.791
| align=&quot;right&quot;| 23
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NCL}} &lt;!-- Kaledonyaya Nû --&gt; (Fr.)
| [[Nouméa]]
| align=&quot;right&quot;| 19.060
| align=&quot;right&quot;| 207.858
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NIU}} &lt;!-- Niue --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Alofi (Niue)|Alofi]]
| align=&quot;right&quot;| 260
| align=&quot;right&quot;| 2.134
| align=&quot;right&quot;| 8,2
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PCN}} &lt;!-- Giravên Pitcairn --&gt; (Brîtanya)
| [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]]
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 1,0
|}
&lt;!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---&gt;

== Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) ==

* {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan
* {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]]

== Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne ==
* {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê)
* {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye)
* {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê)
* {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya)
* {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA)
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Okyanûsa Başûr]]
[[Kategorî:Okyanûsa Hindî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin]]
[[Kategorî:Okyanûsya| ]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>t0c336phv6l35gkhhw56spniwdorhcx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095553</id>
      <parentid>2095552</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T22:51:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Kolonîzekirina Okyanûsyayê */</comment>
      <origin>2095553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31292" sha1="5tj7bydvy98onkmopbk272j7fws8sp0" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}&lt;/ref&gt; Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;

Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}&lt;/ref&gt; Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran.

Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Oceanic art&quot;, The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin &amp; Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kolonîzekirina Okyanûsyayê ===
==== Awistralya ====
[[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]]
Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408}}&lt;/ref&gt; Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}&lt;/ref&gt;

Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&amp;pg=PA81}}&lt;/ref&gt; Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê &quot;Mirovê Mungo&quot; (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}&lt;/ref&gt;

==== Melanezya ====
Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.

Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.

==== Mîkronezya ====
[[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]]
Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.

Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpei bûn. Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.

Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê &quot;Chamorros&quot; hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên &quot;Latte&quot; jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.

==== Polînezya ====
[[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]]
Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekî êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.

Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de &quot;gelên lapîta&quot; ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.

Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye. Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye. Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200î de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.

=== Lêkolînên ewropiyan ===
[[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]]
Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa &quot;Pasîfîkê&quot; bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê.

Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.

Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye. Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjî keşif kirine. Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.

Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.

=== Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî ===
[[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]]
Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya &quot;Bounty&quot; ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.

Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin. Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.

Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir &quot;Herêma Papuayê&quot;) û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.

=== Dîroka nûjen ===
[[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]]
Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.

Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve, êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû. Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.

Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne &quot;dominion&quot; (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê &quot;Polynésie Française&quot; (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.
== Erdnîgarî ==

== Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! '''Cih'''
! '''Welat'''
! '''Serbajar-Paytext'''
! width=&quot;80&quot; | '''Rûerd &lt;br /&gt; (km²)'''
! width=&quot;80&quot; | '''Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)'''
! '''Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²'''
|-
| [[Wêne:LocationAU.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{AUS}} &lt;!-- Awistraliya --&gt;
| [[Canberra]]
| align=&quot;right&quot;| 7.686.850
| align=&quot;right&quot;| 19.546.792
| align=&quot;right&quot;| 2,5
|-
| [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{COK}} &lt;!-- Giravên Cook --&gt;
| [[Avarua]]
| align=&quot;right&quot;| 240
| align=&quot;right&quot;| 20.811
| align=&quot;right&quot;| 87
|-
| [[Wêne:LocationFiji.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FJI}} &lt;!-- Fîjî --&gt;
| [[Suva]]
| align=&quot;right&quot;| 18.270
| align=&quot;right&quot;| 856.346
| align=&quot;right&quot;| 47
|-
| [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{KIR}} &lt;!-- Kirîbatî --&gt;
| [[Tarawa ya başûr]]
| align=&quot;right&quot;| 811
| align=&quot;right&quot;| 96.335
| align=&quot;right&quot;| 119
|-
| [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{MHL}} &lt;!-- Giravên Marşal --&gt;
| [[Majuro]]
| align=&quot;right&quot;| 181
| align=&quot;right&quot;| 73.630
| align=&quot;right&quot;| 407
|-
| [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FSM}} &lt;!-- Mîkronezya --&gt;
| [[Palikir]]
| align=&quot;right&quot;| 702
| align=&quot;right&quot;| 135.869
| align=&quot;right&quot;| 194
|-
| [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NRU}} &lt;!-- Naûrû --&gt;
| [[Yaren (Distrikt)|Yaren]]
| align=&quot;right&quot;| 21
| align=&quot;right&quot;| 12.329
| align=&quot;right&quot;| 587
|-
| [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NZL}} &lt;!-- Zêlanda Nû --&gt;
| [[Wellington]]
| align=&quot;right&quot;| 268.680
| align=&quot;right&quot;| 3.908.037
| align=&quot;right&quot;| 16,4
|-
| [[Wêne:LocationPalau.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PLW}} &lt;!-- Palau --&gt;
| [[Melekeok (bajar)|Melekeok]]
| align=&quot;right&quot;| 458
| align=&quot;right&quot;| 19.409
| align=&quot;right&quot;| 42
|-
| [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PNG}} &lt;!-- Papua Gîneya Nû --&gt;
| [[Port Moresby]]
| align=&quot;right&quot;| 462.840
| align=&quot;right&quot;| 5.172.033
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{SLB}} &lt;!-- Giravên Salomon --&gt;
| [[Honiara]]
| align=&quot;right&quot;| 28.450
| align=&quot;right&quot;| 494.786
| align=&quot;right&quot;| 17
|-
| [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{WSM}} &lt;!-- Samoa --&gt;
| [[Apia]]
| align=&quot;right&quot;| 2.944
| align=&quot;right&quot;| 178.631
| align=&quot;right&quot;| 61
|-
| [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TON}} &lt;!-- Tonga --&gt;
| [[Nuku'alofa]]
| align=&quot;right&quot;| 748
| align=&quot;right&quot;| 106.137
| align=&quot;right&quot;| 142
|-
| [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TUV}} &lt;!-- Tûvalû --&gt;
| [[Funafuti]]
| align=&quot;right&quot;| 26
| align=&quot;right&quot;| 11.146
| align=&quot;right&quot;| 429
|-
| [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{VUT}} &lt;!-- Vanûatû --&gt;
| [[Port Vila]]
| align=&quot;right&quot;| 12.200
| align=&quot;right&quot;| 196.178
| align=&quot;right&quot;| 16
|}

== Herêmên ne serbixwe ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Welat
! Serbajar
! Rûerd &lt;br /&gt; (km²)
! width=&quot;80&quot; | Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)
! width=&quot;80&quot; | Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²
&lt;!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | {{US-HI}} (DYA)
| [[Honolulu]]
| align=&quot;right&quot;| 28.311
| align=&quot;right&quot;| 1.285.498
| align=&quot;right&quot;| 45
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{ASM}} &lt;!-- Samoaya Amerîkanî --&gt; (DYA)
| [[Pago Pago]]
| align=&quot;right&quot;| 199
| align=&quot;right&quot;| 68.688
| align=&quot;right&quot;| 345
|-
| align=&quot;left&quot; | {{GUM}} &lt;!-- Guam --&gt; (DYA)
| [[Hagåtña]]
| align=&quot;right&quot;| 549
| align=&quot;right&quot;| 160.796
| align=&quot;right&quot;| 293
|-
| align=&quot;left&quot; | {{MNP}} &lt;!-- Bakurê Marianan --&gt; (DYA)
| [[Saipan]]
| align=&quot;right&quot;| 477
| align=&quot;right&quot;| 77.311
| align=&quot;right&quot;| 162
|-
| align=&quot;left&quot; | {{TKL}} &lt;!-- Tokelau --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Fakaofo]] (Fale) 
| align=&quot;right&quot;| 10
| align=&quot;right&quot;| 1.431
| align=&quot;right&quot;| 143
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PYF}} &lt;!-- Polînezyaya Fransî --&gt; (Fr.)
| [[Papeete]]
| align=&quot;right&quot;| 4.167
| align=&quot;right&quot;| 257.847
| align=&quot;right&quot;| 62
|-
| align=&quot;left&quot; | {{WLF}} &lt;!-- Wallis û Futuna --&gt; (Fr.)
| [[Mata-Utu]]
| align=&quot;right&quot;| 274
| align=&quot;right&quot;| 15.585
| align=&quot;right&quot;| 57
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NFK}} &lt;!-- Giravên Norfolk --&gt; (Aws.)
| [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]]
| align=&quot;right&quot;| 35
| align=&quot;right&quot;| 1.866
| align=&quot;right&quot;| 53
&lt;!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi)
| [[Hanga Roa]]
| align=&quot;right&quot;| 164
| align=&quot;right&quot;| 3.791
| align=&quot;right&quot;| 23
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NCL}} &lt;!-- Kaledonyaya Nû --&gt; (Fr.)
| [[Nouméa]]
| align=&quot;right&quot;| 19.060
| align=&quot;right&quot;| 207.858
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NIU}} &lt;!-- Niue --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Alofi (Niue)|Alofi]]
| align=&quot;right&quot;| 260
| align=&quot;right&quot;| 2.134
| align=&quot;right&quot;| 8,2
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PCN}} &lt;!-- Giravên Pitcairn --&gt; (Brîtanya)
| [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]]
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 1,0
|}
&lt;!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---&gt;

== Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) ==

* {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan
* {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]]

== Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne ==
* {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê)
* {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye)
* {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê)
* {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya)
* {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA)
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Okyanûsa Başûr]]
[[Kategorî:Okyanûsa Hindî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin]]
[[Kategorî:Okyanûsya| ]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>5tj7bydvy98onkmopbk272j7fws8sp0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095554</id>
      <parentid>2095553</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T22:52:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Melanezya */</comment>
      <origin>2095554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32045" sha1="gpe4u2m4xtrr8n4ovpoz2yooj2w63v0" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}&lt;/ref&gt; Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;

Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}&lt;/ref&gt; Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran.

Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Oceanic art&quot;, The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin &amp; Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kolonîzekirina Okyanûsyayê ===
==== Awistralya ====
[[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]]
Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408}}&lt;/ref&gt; Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}&lt;/ref&gt;

Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&amp;pg=PA81}}&lt;/ref&gt; Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê &quot;Mirovê Mungo&quot; (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}&lt;/ref&gt;

==== Melanezya ====
Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}&lt;/ref&gt;

Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

==== Mîkronezya ====
[[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]]
Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.

Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpei bûn. Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.

Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê &quot;Chamorros&quot; hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên &quot;Latte&quot; jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.

==== Polînezya ====
[[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]]
Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekî êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.

Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de &quot;gelên lapîta&quot; ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.

Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye. Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye. Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200î de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.

=== Lêkolînên ewropiyan ===
[[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]]
Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa &quot;Pasîfîkê&quot; bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê.

Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.

Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye. Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjî keşif kirine. Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.

Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.

=== Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî ===
[[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]]
Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya &quot;Bounty&quot; ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.

Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin. Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.

Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir &quot;Herêma Papuayê&quot;) û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.

=== Dîroka nûjen ===
[[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]]
Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.

Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve, êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû. Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.

Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne &quot;dominion&quot; (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê &quot;Polynésie Française&quot; (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.
== Erdnîgarî ==

== Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! '''Cih'''
! '''Welat'''
! '''Serbajar-Paytext'''
! width=&quot;80&quot; | '''Rûerd &lt;br /&gt; (km²)'''
! width=&quot;80&quot; | '''Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)'''
! '''Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²'''
|-
| [[Wêne:LocationAU.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{AUS}} &lt;!-- Awistraliya --&gt;
| [[Canberra]]
| align=&quot;right&quot;| 7.686.850
| align=&quot;right&quot;| 19.546.792
| align=&quot;right&quot;| 2,5
|-
| [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{COK}} &lt;!-- Giravên Cook --&gt;
| [[Avarua]]
| align=&quot;right&quot;| 240
| align=&quot;right&quot;| 20.811
| align=&quot;right&quot;| 87
|-
| [[Wêne:LocationFiji.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FJI}} &lt;!-- Fîjî --&gt;
| [[Suva]]
| align=&quot;right&quot;| 18.270
| align=&quot;right&quot;| 856.346
| align=&quot;right&quot;| 47
|-
| [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{KIR}} &lt;!-- Kirîbatî --&gt;
| [[Tarawa ya başûr]]
| align=&quot;right&quot;| 811
| align=&quot;right&quot;| 96.335
| align=&quot;right&quot;| 119
|-
| [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{MHL}} &lt;!-- Giravên Marşal --&gt;
| [[Majuro]]
| align=&quot;right&quot;| 181
| align=&quot;right&quot;| 73.630
| align=&quot;right&quot;| 407
|-
| [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FSM}} &lt;!-- Mîkronezya --&gt;
| [[Palikir]]
| align=&quot;right&quot;| 702
| align=&quot;right&quot;| 135.869
| align=&quot;right&quot;| 194
|-
| [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NRU}} &lt;!-- Naûrû --&gt;
| [[Yaren (Distrikt)|Yaren]]
| align=&quot;right&quot;| 21
| align=&quot;right&quot;| 12.329
| align=&quot;right&quot;| 587
|-
| [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NZL}} &lt;!-- Zêlanda Nû --&gt;
| [[Wellington]]
| align=&quot;right&quot;| 268.680
| align=&quot;right&quot;| 3.908.037
| align=&quot;right&quot;| 16,4
|-
| [[Wêne:LocationPalau.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PLW}} &lt;!-- Palau --&gt;
| [[Melekeok (bajar)|Melekeok]]
| align=&quot;right&quot;| 458
| align=&quot;right&quot;| 19.409
| align=&quot;right&quot;| 42
|-
| [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PNG}} &lt;!-- Papua Gîneya Nû --&gt;
| [[Port Moresby]]
| align=&quot;right&quot;| 462.840
| align=&quot;right&quot;| 5.172.033
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{SLB}} &lt;!-- Giravên Salomon --&gt;
| [[Honiara]]
| align=&quot;right&quot;| 28.450
| align=&quot;right&quot;| 494.786
| align=&quot;right&quot;| 17
|-
| [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{WSM}} &lt;!-- Samoa --&gt;
| [[Apia]]
| align=&quot;right&quot;| 2.944
| align=&quot;right&quot;| 178.631
| align=&quot;right&quot;| 61
|-
| [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TON}} &lt;!-- Tonga --&gt;
| [[Nuku'alofa]]
| align=&quot;right&quot;| 748
| align=&quot;right&quot;| 106.137
| align=&quot;right&quot;| 142
|-
| [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TUV}} &lt;!-- Tûvalû --&gt;
| [[Funafuti]]
| align=&quot;right&quot;| 26
| align=&quot;right&quot;| 11.146
| align=&quot;right&quot;| 429
|-
| [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{VUT}} &lt;!-- Vanûatû --&gt;
| [[Port Vila]]
| align=&quot;right&quot;| 12.200
| align=&quot;right&quot;| 196.178
| align=&quot;right&quot;| 16
|}

== Herêmên ne serbixwe ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Welat
! Serbajar
! Rûerd &lt;br /&gt; (km²)
! width=&quot;80&quot; | Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)
! width=&quot;80&quot; | Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²
&lt;!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | {{US-HI}} (DYA)
| [[Honolulu]]
| align=&quot;right&quot;| 28.311
| align=&quot;right&quot;| 1.285.498
| align=&quot;right&quot;| 45
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{ASM}} &lt;!-- Samoaya Amerîkanî --&gt; (DYA)
| [[Pago Pago]]
| align=&quot;right&quot;| 199
| align=&quot;right&quot;| 68.688
| align=&quot;right&quot;| 345
|-
| align=&quot;left&quot; | {{GUM}} &lt;!-- Guam --&gt; (DYA)
| [[Hagåtña]]
| align=&quot;right&quot;| 549
| align=&quot;right&quot;| 160.796
| align=&quot;right&quot;| 293
|-
| align=&quot;left&quot; | {{MNP}} &lt;!-- Bakurê Marianan --&gt; (DYA)
| [[Saipan]]
| align=&quot;right&quot;| 477
| align=&quot;right&quot;| 77.311
| align=&quot;right&quot;| 162
|-
| align=&quot;left&quot; | {{TKL}} &lt;!-- Tokelau --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Fakaofo]] (Fale) 
| align=&quot;right&quot;| 10
| align=&quot;right&quot;| 1.431
| align=&quot;right&quot;| 143
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PYF}} &lt;!-- Polînezyaya Fransî --&gt; (Fr.)
| [[Papeete]]
| align=&quot;right&quot;| 4.167
| align=&quot;right&quot;| 257.847
| align=&quot;right&quot;| 62
|-
| align=&quot;left&quot; | {{WLF}} &lt;!-- Wallis û Futuna --&gt; (Fr.)
| [[Mata-Utu]]
| align=&quot;right&quot;| 274
| align=&quot;right&quot;| 15.585
| align=&quot;right&quot;| 57
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NFK}} &lt;!-- Giravên Norfolk --&gt; (Aws.)
| [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]]
| align=&quot;right&quot;| 35
| align=&quot;right&quot;| 1.866
| align=&quot;right&quot;| 53
&lt;!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi)
| [[Hanga Roa]]
| align=&quot;right&quot;| 164
| align=&quot;right&quot;| 3.791
| align=&quot;right&quot;| 23
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NCL}} &lt;!-- Kaledonyaya Nû --&gt; (Fr.)
| [[Nouméa]]
| align=&quot;right&quot;| 19.060
| align=&quot;right&quot;| 207.858
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NIU}} &lt;!-- Niue --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Alofi (Niue)|Alofi]]
| align=&quot;right&quot;| 260
| align=&quot;right&quot;| 2.134
| align=&quot;right&quot;| 8,2
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PCN}} &lt;!-- Giravên Pitcairn --&gt; (Brîtanya)
| [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]]
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 1,0
|}
&lt;!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---&gt;

== Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) ==

* {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan
* {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]]

== Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne ==
* {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê)
* {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye)
* {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê)
* {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya)
* {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA)
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Okyanûsa Başûr]]
[[Kategorî:Okyanûsa Hindî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin]]
[[Kategorî:Okyanûsya| ]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>gpe4u2m4xtrr8n4ovpoz2yooj2w63v0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095555</id>
      <parentid>2095554</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T22:54:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Mîkronezya */</comment>
      <origin>2095555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32984" sha1="kogi5huaaw4xsp9ybwh3gvuhz9y2jqv" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}&lt;/ref&gt; Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;

Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}&lt;/ref&gt; Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran.

Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Oceanic art&quot;, The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin &amp; Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kolonîzekirina Okyanûsyayê ===
==== Awistralya ====
[[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]]
Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408}}&lt;/ref&gt; Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}&lt;/ref&gt;

Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&amp;pg=PA81}}&lt;/ref&gt; Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê &quot;Mirovê Mungo&quot; (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}&lt;/ref&gt;

==== Melanezya ====
Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}&lt;/ref&gt;

Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

==== Mîkronezya ====
[[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]]
Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}&lt;/ref&gt;

Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê &quot;Chamorros&quot; hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên &quot;Latte&quot; jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}&lt;/ref&gt;

==== Polînezya ====
[[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]]
Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekî êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.

Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de &quot;gelên lapîta&quot; ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.

Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye. Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye. Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200î de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.

=== Lêkolînên ewropiyan ===
[[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]]
Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa &quot;Pasîfîkê&quot; bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê.

Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.

Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye. Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjî keşif kirine. Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.

Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.

=== Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî ===
[[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]]
Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya &quot;Bounty&quot; ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.

Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin. Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.

Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir &quot;Herêma Papuayê&quot;) û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.

=== Dîroka nûjen ===
[[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]]
Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.

Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve, êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû. Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.

Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne &quot;dominion&quot; (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê &quot;Polynésie Française&quot; (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.
== Erdnîgarî ==

== Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! '''Cih'''
! '''Welat'''
! '''Serbajar-Paytext'''
! width=&quot;80&quot; | '''Rûerd &lt;br /&gt; (km²)'''
! width=&quot;80&quot; | '''Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)'''
! '''Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²'''
|-
| [[Wêne:LocationAU.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{AUS}} &lt;!-- Awistraliya --&gt;
| [[Canberra]]
| align=&quot;right&quot;| 7.686.850
| align=&quot;right&quot;| 19.546.792
| align=&quot;right&quot;| 2,5
|-
| [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{COK}} &lt;!-- Giravên Cook --&gt;
| [[Avarua]]
| align=&quot;right&quot;| 240
| align=&quot;right&quot;| 20.811
| align=&quot;right&quot;| 87
|-
| [[Wêne:LocationFiji.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FJI}} &lt;!-- Fîjî --&gt;
| [[Suva]]
| align=&quot;right&quot;| 18.270
| align=&quot;right&quot;| 856.346
| align=&quot;right&quot;| 47
|-
| [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{KIR}} &lt;!-- Kirîbatî --&gt;
| [[Tarawa ya başûr]]
| align=&quot;right&quot;| 811
| align=&quot;right&quot;| 96.335
| align=&quot;right&quot;| 119
|-
| [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{MHL}} &lt;!-- Giravên Marşal --&gt;
| [[Majuro]]
| align=&quot;right&quot;| 181
| align=&quot;right&quot;| 73.630
| align=&quot;right&quot;| 407
|-
| [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FSM}} &lt;!-- Mîkronezya --&gt;
| [[Palikir]]
| align=&quot;right&quot;| 702
| align=&quot;right&quot;| 135.869
| align=&quot;right&quot;| 194
|-
| [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NRU}} &lt;!-- Naûrû --&gt;
| [[Yaren (Distrikt)|Yaren]]
| align=&quot;right&quot;| 21
| align=&quot;right&quot;| 12.329
| align=&quot;right&quot;| 587
|-
| [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NZL}} &lt;!-- Zêlanda Nû --&gt;
| [[Wellington]]
| align=&quot;right&quot;| 268.680
| align=&quot;right&quot;| 3.908.037
| align=&quot;right&quot;| 16,4
|-
| [[Wêne:LocationPalau.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PLW}} &lt;!-- Palau --&gt;
| [[Melekeok (bajar)|Melekeok]]
| align=&quot;right&quot;| 458
| align=&quot;right&quot;| 19.409
| align=&quot;right&quot;| 42
|-
| [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PNG}} &lt;!-- Papua Gîneya Nû --&gt;
| [[Port Moresby]]
| align=&quot;right&quot;| 462.840
| align=&quot;right&quot;| 5.172.033
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{SLB}} &lt;!-- Giravên Salomon --&gt;
| [[Honiara]]
| align=&quot;right&quot;| 28.450
| align=&quot;right&quot;| 494.786
| align=&quot;right&quot;| 17
|-
| [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{WSM}} &lt;!-- Samoa --&gt;
| [[Apia]]
| align=&quot;right&quot;| 2.944
| align=&quot;right&quot;| 178.631
| align=&quot;right&quot;| 61
|-
| [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TON}} &lt;!-- Tonga --&gt;
| [[Nuku'alofa]]
| align=&quot;right&quot;| 748
| align=&quot;right&quot;| 106.137
| align=&quot;right&quot;| 142
|-
| [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TUV}} &lt;!-- Tûvalû --&gt;
| [[Funafuti]]
| align=&quot;right&quot;| 26
| align=&quot;right&quot;| 11.146
| align=&quot;right&quot;| 429
|-
| [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{VUT}} &lt;!-- Vanûatû --&gt;
| [[Port Vila]]
| align=&quot;right&quot;| 12.200
| align=&quot;right&quot;| 196.178
| align=&quot;right&quot;| 16
|}

== Herêmên ne serbixwe ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Welat
! Serbajar
! Rûerd &lt;br /&gt; (km²)
! width=&quot;80&quot; | Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)
! width=&quot;80&quot; | Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²
&lt;!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | {{US-HI}} (DYA)
| [[Honolulu]]
| align=&quot;right&quot;| 28.311
| align=&quot;right&quot;| 1.285.498
| align=&quot;right&quot;| 45
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{ASM}} &lt;!-- Samoaya Amerîkanî --&gt; (DYA)
| [[Pago Pago]]
| align=&quot;right&quot;| 199
| align=&quot;right&quot;| 68.688
| align=&quot;right&quot;| 345
|-
| align=&quot;left&quot; | {{GUM}} &lt;!-- Guam --&gt; (DYA)
| [[Hagåtña]]
| align=&quot;right&quot;| 549
| align=&quot;right&quot;| 160.796
| align=&quot;right&quot;| 293
|-
| align=&quot;left&quot; | {{MNP}} &lt;!-- Bakurê Marianan --&gt; (DYA)
| [[Saipan]]
| align=&quot;right&quot;| 477
| align=&quot;right&quot;| 77.311
| align=&quot;right&quot;| 162
|-
| align=&quot;left&quot; | {{TKL}} &lt;!-- Tokelau --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Fakaofo]] (Fale) 
| align=&quot;right&quot;| 10
| align=&quot;right&quot;| 1.431
| align=&quot;right&quot;| 143
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PYF}} &lt;!-- Polînezyaya Fransî --&gt; (Fr.)
| [[Papeete]]
| align=&quot;right&quot;| 4.167
| align=&quot;right&quot;| 257.847
| align=&quot;right&quot;| 62
|-
| align=&quot;left&quot; | {{WLF}} &lt;!-- Wallis û Futuna --&gt; (Fr.)
| [[Mata-Utu]]
| align=&quot;right&quot;| 274
| align=&quot;right&quot;| 15.585
| align=&quot;right&quot;| 57
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NFK}} &lt;!-- Giravên Norfolk --&gt; (Aws.)
| [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]]
| align=&quot;right&quot;| 35
| align=&quot;right&quot;| 1.866
| align=&quot;right&quot;| 53
&lt;!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi)
| [[Hanga Roa]]
| align=&quot;right&quot;| 164
| align=&quot;right&quot;| 3.791
| align=&quot;right&quot;| 23
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NCL}} &lt;!-- Kaledonyaya Nû --&gt; (Fr.)
| [[Nouméa]]
| align=&quot;right&quot;| 19.060
| align=&quot;right&quot;| 207.858
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NIU}} &lt;!-- Niue --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Alofi (Niue)|Alofi]]
| align=&quot;right&quot;| 260
| align=&quot;right&quot;| 2.134
| align=&quot;right&quot;| 8,2
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PCN}} &lt;!-- Giravên Pitcairn --&gt; (Brîtanya)
| [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]]
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 1,0
|}
&lt;!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---&gt;

== Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) ==

* {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan
* {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]]

== Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne ==
* {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê)
* {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye)
* {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê)
* {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya)
* {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA)
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Okyanûsa Başûr]]
[[Kategorî:Okyanûsa Hindî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin]]
[[Kategorî:Okyanûsya| ]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>kogi5huaaw4xsp9ybwh3gvuhz9y2jqv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095556</id>
      <parentid>2095555</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T23:00:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Polînezya */</comment>
      <origin>2095556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36836" sha1="1demj304qqrofb7qao6whnwct87h9ac" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}&lt;/ref&gt; Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;

Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}&lt;/ref&gt; Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran.

Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Oceanic art&quot;, The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin &amp; Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kolonîzekirina Okyanûsyayê ===
==== Awistralya ====
[[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]]
Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408}}&lt;/ref&gt; Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}&lt;/ref&gt;

Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&amp;pg=PA81}}&lt;/ref&gt; Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê &quot;Mirovê Mungo&quot; (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}&lt;/ref&gt;

==== Melanezya ====
Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}&lt;/ref&gt;

Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

==== Mîkronezya ====
[[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]]
Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}&lt;/ref&gt;

Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê &quot;Chamorros&quot; hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên &quot;Latte&quot; jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}&lt;/ref&gt;

==== Polînezya ====
[[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]]
Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}&lt;/ref&gt;

Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}&lt;/ref&gt; &quot;gelên lapîta&quot; ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}&lt;/ref&gt;

Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}&lt;/ref&gt; Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}&lt;/ref&gt;

=== Lêkolînên ewropiyan ===
[[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]]
Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa &quot;Pasîfîkê&quot; bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê.

Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.

Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye. Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjî keşif kirine. Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.

Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.

=== Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî ===
[[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]]
Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya &quot;Bounty&quot; ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.

Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin. Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.

Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir &quot;Herêma Papuayê&quot;) û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.

=== Dîroka nûjen ===
[[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]]
Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.

Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve, êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû. Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.

Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne &quot;dominion&quot; (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê &quot;Polynésie Française&quot; (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.
== Erdnîgarî ==

== Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! '''Cih'''
! '''Welat'''
! '''Serbajar-Paytext'''
! width=&quot;80&quot; | '''Rûerd &lt;br /&gt; (km²)'''
! width=&quot;80&quot; | '''Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)'''
! '''Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²'''
|-
| [[Wêne:LocationAU.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{AUS}} &lt;!-- Awistraliya --&gt;
| [[Canberra]]
| align=&quot;right&quot;| 7.686.850
| align=&quot;right&quot;| 19.546.792
| align=&quot;right&quot;| 2,5
|-
| [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{COK}} &lt;!-- Giravên Cook --&gt;
| [[Avarua]]
| align=&quot;right&quot;| 240
| align=&quot;right&quot;| 20.811
| align=&quot;right&quot;| 87
|-
| [[Wêne:LocationFiji.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FJI}} &lt;!-- Fîjî --&gt;
| [[Suva]]
| align=&quot;right&quot;| 18.270
| align=&quot;right&quot;| 856.346
| align=&quot;right&quot;| 47
|-
| [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{KIR}} &lt;!-- Kirîbatî --&gt;
| [[Tarawa ya başûr]]
| align=&quot;right&quot;| 811
| align=&quot;right&quot;| 96.335
| align=&quot;right&quot;| 119
|-
| [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{MHL}} &lt;!-- Giravên Marşal --&gt;
| [[Majuro]]
| align=&quot;right&quot;| 181
| align=&quot;right&quot;| 73.630
| align=&quot;right&quot;| 407
|-
| [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FSM}} &lt;!-- Mîkronezya --&gt;
| [[Palikir]]
| align=&quot;right&quot;| 702
| align=&quot;right&quot;| 135.869
| align=&quot;right&quot;| 194
|-
| [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NRU}} &lt;!-- Naûrû --&gt;
| [[Yaren (Distrikt)|Yaren]]
| align=&quot;right&quot;| 21
| align=&quot;right&quot;| 12.329
| align=&quot;right&quot;| 587
|-
| [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NZL}} &lt;!-- Zêlanda Nû --&gt;
| [[Wellington]]
| align=&quot;right&quot;| 268.680
| align=&quot;right&quot;| 3.908.037
| align=&quot;right&quot;| 16,4
|-
| [[Wêne:LocationPalau.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PLW}} &lt;!-- Palau --&gt;
| [[Melekeok (bajar)|Melekeok]]
| align=&quot;right&quot;| 458
| align=&quot;right&quot;| 19.409
| align=&quot;right&quot;| 42
|-
| [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PNG}} &lt;!-- Papua Gîneya Nû --&gt;
| [[Port Moresby]]
| align=&quot;right&quot;| 462.840
| align=&quot;right&quot;| 5.172.033
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{SLB}} &lt;!-- Giravên Salomon --&gt;
| [[Honiara]]
| align=&quot;right&quot;| 28.450
| align=&quot;right&quot;| 494.786
| align=&quot;right&quot;| 17
|-
| [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{WSM}} &lt;!-- Samoa --&gt;
| [[Apia]]
| align=&quot;right&quot;| 2.944
| align=&quot;right&quot;| 178.631
| align=&quot;right&quot;| 61
|-
| [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TON}} &lt;!-- Tonga --&gt;
| [[Nuku'alofa]]
| align=&quot;right&quot;| 748
| align=&quot;right&quot;| 106.137
| align=&quot;right&quot;| 142
|-
| [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TUV}} &lt;!-- Tûvalû --&gt;
| [[Funafuti]]
| align=&quot;right&quot;| 26
| align=&quot;right&quot;| 11.146
| align=&quot;right&quot;| 429
|-
| [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{VUT}} &lt;!-- Vanûatû --&gt;
| [[Port Vila]]
| align=&quot;right&quot;| 12.200
| align=&quot;right&quot;| 196.178
| align=&quot;right&quot;| 16
|}

== Herêmên ne serbixwe ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Welat
! Serbajar
! Rûerd &lt;br /&gt; (km²)
! width=&quot;80&quot; | Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)
! width=&quot;80&quot; | Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²
&lt;!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | {{US-HI}} (DYA)
| [[Honolulu]]
| align=&quot;right&quot;| 28.311
| align=&quot;right&quot;| 1.285.498
| align=&quot;right&quot;| 45
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{ASM}} &lt;!-- Samoaya Amerîkanî --&gt; (DYA)
| [[Pago Pago]]
| align=&quot;right&quot;| 199
| align=&quot;right&quot;| 68.688
| align=&quot;right&quot;| 345
|-
| align=&quot;left&quot; | {{GUM}} &lt;!-- Guam --&gt; (DYA)
| [[Hagåtña]]
| align=&quot;right&quot;| 549
| align=&quot;right&quot;| 160.796
| align=&quot;right&quot;| 293
|-
| align=&quot;left&quot; | {{MNP}} &lt;!-- Bakurê Marianan --&gt; (DYA)
| [[Saipan]]
| align=&quot;right&quot;| 477
| align=&quot;right&quot;| 77.311
| align=&quot;right&quot;| 162
|-
| align=&quot;left&quot; | {{TKL}} &lt;!-- Tokelau --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Fakaofo]] (Fale) 
| align=&quot;right&quot;| 10
| align=&quot;right&quot;| 1.431
| align=&quot;right&quot;| 143
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PYF}} &lt;!-- Polînezyaya Fransî --&gt; (Fr.)
| [[Papeete]]
| align=&quot;right&quot;| 4.167
| align=&quot;right&quot;| 257.847
| align=&quot;right&quot;| 62
|-
| align=&quot;left&quot; | {{WLF}} &lt;!-- Wallis û Futuna --&gt; (Fr.)
| [[Mata-Utu]]
| align=&quot;right&quot;| 274
| align=&quot;right&quot;| 15.585
| align=&quot;right&quot;| 57
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NFK}} &lt;!-- Giravên Norfolk --&gt; (Aws.)
| [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]]
| align=&quot;right&quot;| 35
| align=&quot;right&quot;| 1.866
| align=&quot;right&quot;| 53
&lt;!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi)
| [[Hanga Roa]]
| align=&quot;right&quot;| 164
| align=&quot;right&quot;| 3.791
| align=&quot;right&quot;| 23
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NCL}} &lt;!-- Kaledonyaya Nû --&gt; (Fr.)
| [[Nouméa]]
| align=&quot;right&quot;| 19.060
| align=&quot;right&quot;| 207.858
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NIU}} &lt;!-- Niue --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Alofi (Niue)|Alofi]]
| align=&quot;right&quot;| 260
| align=&quot;right&quot;| 2.134
| align=&quot;right&quot;| 8,2
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PCN}} &lt;!-- Giravên Pitcairn --&gt; (Brîtanya)
| [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]]
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 1,0
|}
&lt;!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---&gt;

== Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) ==

* {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan
* {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]]

== Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne ==
* {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê)
* {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye)
* {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê)
* {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya)
* {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA)
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Okyanûsa Başûr]]
[[Kategorî:Okyanûsa Hindî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin]]
[[Kategorî:Okyanûsya| ]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>1demj304qqrofb7qao6whnwct87h9ac</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095557</id>
      <parentid>2095556</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T23:03:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Lêkolînên ewropiyan */</comment>
      <origin>2095557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38017" sha1="42v0xha61cm778izf9tbasz7wg8u5tk" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}&lt;/ref&gt; Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;

Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}&lt;/ref&gt; Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran.

Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Oceanic art&quot;, The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin &amp; Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kolonîzekirina Okyanûsyayê ===
==== Awistralya ====
[[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]]
Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408}}&lt;/ref&gt; Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}&lt;/ref&gt;

Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&amp;pg=PA81}}&lt;/ref&gt; Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê &quot;Mirovê Mungo&quot; (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}&lt;/ref&gt;

==== Melanezya ====
Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}&lt;/ref&gt;

Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

==== Mîkronezya ====
[[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]]
Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}&lt;/ref&gt;

Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê &quot;Chamorros&quot; hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên &quot;Latte&quot; jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}&lt;/ref&gt;

==== Polînezya ====
[[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]]
Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}&lt;/ref&gt;

Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}&lt;/ref&gt; &quot;gelên lapîta&quot; ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}&lt;/ref&gt;

Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}&lt;/ref&gt; Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}&lt;/ref&gt;

=== Lêkolînên ewropiyan ===
[[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]]
Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa &quot;Pasîfîkê&quot; bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê.

Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}&lt;/ref&gt;

Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}&lt;/ref&gt; Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&amp;pg=PA6}}&lt;/ref&gt; Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

=== Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî ===
[[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]]
Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya &quot;Bounty&quot; ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.

Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin. Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.

Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir &quot;Herêma Papuayê&quot;) û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.

=== Dîroka nûjen ===
[[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]]
Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.

Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve, êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû. Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.

Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne &quot;dominion&quot; (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê &quot;Polynésie Française&quot; (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.
== Erdnîgarî ==

== Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! '''Cih'''
! '''Welat'''
! '''Serbajar-Paytext'''
! width=&quot;80&quot; | '''Rûerd &lt;br /&gt; (km²)'''
! width=&quot;80&quot; | '''Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)'''
! '''Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²'''
|-
| [[Wêne:LocationAU.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{AUS}} &lt;!-- Awistraliya --&gt;
| [[Canberra]]
| align=&quot;right&quot;| 7.686.850
| align=&quot;right&quot;| 19.546.792
| align=&quot;right&quot;| 2,5
|-
| [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{COK}} &lt;!-- Giravên Cook --&gt;
| [[Avarua]]
| align=&quot;right&quot;| 240
| align=&quot;right&quot;| 20.811
| align=&quot;right&quot;| 87
|-
| [[Wêne:LocationFiji.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FJI}} &lt;!-- Fîjî --&gt;
| [[Suva]]
| align=&quot;right&quot;| 18.270
| align=&quot;right&quot;| 856.346
| align=&quot;right&quot;| 47
|-
| [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{KIR}} &lt;!-- Kirîbatî --&gt;
| [[Tarawa ya başûr]]
| align=&quot;right&quot;| 811
| align=&quot;right&quot;| 96.335
| align=&quot;right&quot;| 119
|-
| [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{MHL}} &lt;!-- Giravên Marşal --&gt;
| [[Majuro]]
| align=&quot;right&quot;| 181
| align=&quot;right&quot;| 73.630
| align=&quot;right&quot;| 407
|-
| [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FSM}} &lt;!-- Mîkronezya --&gt;
| [[Palikir]]
| align=&quot;right&quot;| 702
| align=&quot;right&quot;| 135.869
| align=&quot;right&quot;| 194
|-
| [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NRU}} &lt;!-- Naûrû --&gt;
| [[Yaren (Distrikt)|Yaren]]
| align=&quot;right&quot;| 21
| align=&quot;right&quot;| 12.329
| align=&quot;right&quot;| 587
|-
| [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NZL}} &lt;!-- Zêlanda Nû --&gt;
| [[Wellington]]
| align=&quot;right&quot;| 268.680
| align=&quot;right&quot;| 3.908.037
| align=&quot;right&quot;| 16,4
|-
| [[Wêne:LocationPalau.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PLW}} &lt;!-- Palau --&gt;
| [[Melekeok (bajar)|Melekeok]]
| align=&quot;right&quot;| 458
| align=&quot;right&quot;| 19.409
| align=&quot;right&quot;| 42
|-
| [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PNG}} &lt;!-- Papua Gîneya Nû --&gt;
| [[Port Moresby]]
| align=&quot;right&quot;| 462.840
| align=&quot;right&quot;| 5.172.033
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{SLB}} &lt;!-- Giravên Salomon --&gt;
| [[Honiara]]
| align=&quot;right&quot;| 28.450
| align=&quot;right&quot;| 494.786
| align=&quot;right&quot;| 17
|-
| [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{WSM}} &lt;!-- Samoa --&gt;
| [[Apia]]
| align=&quot;right&quot;| 2.944
| align=&quot;right&quot;| 178.631
| align=&quot;right&quot;| 61
|-
| [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TON}} &lt;!-- Tonga --&gt;
| [[Nuku'alofa]]
| align=&quot;right&quot;| 748
| align=&quot;right&quot;| 106.137
| align=&quot;right&quot;| 142
|-
| [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TUV}} &lt;!-- Tûvalû --&gt;
| [[Funafuti]]
| align=&quot;right&quot;| 26
| align=&quot;right&quot;| 11.146
| align=&quot;right&quot;| 429
|-
| [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{VUT}} &lt;!-- Vanûatû --&gt;
| [[Port Vila]]
| align=&quot;right&quot;| 12.200
| align=&quot;right&quot;| 196.178
| align=&quot;right&quot;| 16
|}

== Herêmên ne serbixwe ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Welat
! Serbajar
! Rûerd &lt;br /&gt; (km²)
! width=&quot;80&quot; | Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)
! width=&quot;80&quot; | Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²
&lt;!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | {{US-HI}} (DYA)
| [[Honolulu]]
| align=&quot;right&quot;| 28.311
| align=&quot;right&quot;| 1.285.498
| align=&quot;right&quot;| 45
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{ASM}} &lt;!-- Samoaya Amerîkanî --&gt; (DYA)
| [[Pago Pago]]
| align=&quot;right&quot;| 199
| align=&quot;right&quot;| 68.688
| align=&quot;right&quot;| 345
|-
| align=&quot;left&quot; | {{GUM}} &lt;!-- Guam --&gt; (DYA)
| [[Hagåtña]]
| align=&quot;right&quot;| 549
| align=&quot;right&quot;| 160.796
| align=&quot;right&quot;| 293
|-
| align=&quot;left&quot; | {{MNP}} &lt;!-- Bakurê Marianan --&gt; (DYA)
| [[Saipan]]
| align=&quot;right&quot;| 477
| align=&quot;right&quot;| 77.311
| align=&quot;right&quot;| 162
|-
| align=&quot;left&quot; | {{TKL}} &lt;!-- Tokelau --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Fakaofo]] (Fale) 
| align=&quot;right&quot;| 10
| align=&quot;right&quot;| 1.431
| align=&quot;right&quot;| 143
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PYF}} &lt;!-- Polînezyaya Fransî --&gt; (Fr.)
| [[Papeete]]
| align=&quot;right&quot;| 4.167
| align=&quot;right&quot;| 257.847
| align=&quot;right&quot;| 62
|-
| align=&quot;left&quot; | {{WLF}} &lt;!-- Wallis û Futuna --&gt; (Fr.)
| [[Mata-Utu]]
| align=&quot;right&quot;| 274
| align=&quot;right&quot;| 15.585
| align=&quot;right&quot;| 57
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NFK}} &lt;!-- Giravên Norfolk --&gt; (Aws.)
| [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]]
| align=&quot;right&quot;| 35
| align=&quot;right&quot;| 1.866
| align=&quot;right&quot;| 53
&lt;!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi)
| [[Hanga Roa]]
| align=&quot;right&quot;| 164
| align=&quot;right&quot;| 3.791
| align=&quot;right&quot;| 23
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NCL}} &lt;!-- Kaledonyaya Nû --&gt; (Fr.)
| [[Nouméa]]
| align=&quot;right&quot;| 19.060
| align=&quot;right&quot;| 207.858
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NIU}} &lt;!-- Niue --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Alofi (Niue)|Alofi]]
| align=&quot;right&quot;| 260
| align=&quot;right&quot;| 2.134
| align=&quot;right&quot;| 8,2
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PCN}} &lt;!-- Giravên Pitcairn --&gt; (Brîtanya)
| [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]]
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 1,0
|}
&lt;!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---&gt;

== Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) ==

* {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan
* {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]]

== Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne ==
* {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê)
* {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye)
* {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê)
* {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya)
* {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA)
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Okyanûsa Başûr]]
[[Kategorî:Okyanûsa Hindî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin]]
[[Kategorî:Okyanûsya| ]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>42v0xha61cm778izf9tbasz7wg8u5tk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095558</id>
      <parentid>2095557</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T23:56:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî */</comment>
      <origin>2095558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38964" sha1="9ng5umyp2badkzu4z6jiru4q6qs5g0j" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}&lt;/ref&gt; Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;

Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}&lt;/ref&gt; Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran.

Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Oceanic art&quot;, The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin &amp; Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kolonîzekirina Okyanûsyayê ===
==== Awistralya ====
[[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]]
Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408}}&lt;/ref&gt; Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}&lt;/ref&gt;

Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&amp;pg=PA81}}&lt;/ref&gt; Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê &quot;Mirovê Mungo&quot; (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}&lt;/ref&gt;

==== Melanezya ====
Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}&lt;/ref&gt;

Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

==== Mîkronezya ====
[[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]]
Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}&lt;/ref&gt;

Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê &quot;Chamorros&quot; hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên &quot;Latte&quot; jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}&lt;/ref&gt;

==== Polînezya ====
[[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]]
Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}&lt;/ref&gt;

Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}&lt;/ref&gt; &quot;gelên lapîta&quot; ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}&lt;/ref&gt;

Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}&lt;/ref&gt; Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}&lt;/ref&gt;

=== Lêkolînên ewropiyan ===
[[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]]
Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa &quot;Pasîfîkê&quot; bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê.

Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}&lt;/ref&gt;

Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}&lt;/ref&gt; Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&amp;pg=PA6}}&lt;/ref&gt; Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

=== Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî ===
[[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]]
Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya &quot;Bounty&quot; ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}&lt;/ref&gt;

Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA :  History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}&lt;/ref&gt;

Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir &quot;Herêma Papuayê&quot;) û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}&lt;/ref&gt;

=== Dîroka nûjen ===
[[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]]
Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.

Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve, êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû. Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.

Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne &quot;dominion&quot; (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê &quot;Polynésie Française&quot; (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.
== Erdnîgarî ==

== Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! '''Cih'''
! '''Welat'''
! '''Serbajar-Paytext'''
! width=&quot;80&quot; | '''Rûerd &lt;br /&gt; (km²)'''
! width=&quot;80&quot; | '''Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)'''
! '''Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²'''
|-
| [[Wêne:LocationAU.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{AUS}} &lt;!-- Awistraliya --&gt;
| [[Canberra]]
| align=&quot;right&quot;| 7.686.850
| align=&quot;right&quot;| 19.546.792
| align=&quot;right&quot;| 2,5
|-
| [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{COK}} &lt;!-- Giravên Cook --&gt;
| [[Avarua]]
| align=&quot;right&quot;| 240
| align=&quot;right&quot;| 20.811
| align=&quot;right&quot;| 87
|-
| [[Wêne:LocationFiji.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FJI}} &lt;!-- Fîjî --&gt;
| [[Suva]]
| align=&quot;right&quot;| 18.270
| align=&quot;right&quot;| 856.346
| align=&quot;right&quot;| 47
|-
| [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{KIR}} &lt;!-- Kirîbatî --&gt;
| [[Tarawa ya başûr]]
| align=&quot;right&quot;| 811
| align=&quot;right&quot;| 96.335
| align=&quot;right&quot;| 119
|-
| [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{MHL}} &lt;!-- Giravên Marşal --&gt;
| [[Majuro]]
| align=&quot;right&quot;| 181
| align=&quot;right&quot;| 73.630
| align=&quot;right&quot;| 407
|-
| [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FSM}} &lt;!-- Mîkronezya --&gt;
| [[Palikir]]
| align=&quot;right&quot;| 702
| align=&quot;right&quot;| 135.869
| align=&quot;right&quot;| 194
|-
| [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NRU}} &lt;!-- Naûrû --&gt;
| [[Yaren (Distrikt)|Yaren]]
| align=&quot;right&quot;| 21
| align=&quot;right&quot;| 12.329
| align=&quot;right&quot;| 587
|-
| [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NZL}} &lt;!-- Zêlanda Nû --&gt;
| [[Wellington]]
| align=&quot;right&quot;| 268.680
| align=&quot;right&quot;| 3.908.037
| align=&quot;right&quot;| 16,4
|-
| [[Wêne:LocationPalau.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PLW}} &lt;!-- Palau --&gt;
| [[Melekeok (bajar)|Melekeok]]
| align=&quot;right&quot;| 458
| align=&quot;right&quot;| 19.409
| align=&quot;right&quot;| 42
|-
| [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PNG}} &lt;!-- Papua Gîneya Nû --&gt;
| [[Port Moresby]]
| align=&quot;right&quot;| 462.840
| align=&quot;right&quot;| 5.172.033
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{SLB}} &lt;!-- Giravên Salomon --&gt;
| [[Honiara]]
| align=&quot;right&quot;| 28.450
| align=&quot;right&quot;| 494.786
| align=&quot;right&quot;| 17
|-
| [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{WSM}} &lt;!-- Samoa --&gt;
| [[Apia]]
| align=&quot;right&quot;| 2.944
| align=&quot;right&quot;| 178.631
| align=&quot;right&quot;| 61
|-
| [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TON}} &lt;!-- Tonga --&gt;
| [[Nuku'alofa]]
| align=&quot;right&quot;| 748
| align=&quot;right&quot;| 106.137
| align=&quot;right&quot;| 142
|-
| [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TUV}} &lt;!-- Tûvalû --&gt;
| [[Funafuti]]
| align=&quot;right&quot;| 26
| align=&quot;right&quot;| 11.146
| align=&quot;right&quot;| 429
|-
| [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{VUT}} &lt;!-- Vanûatû --&gt;
| [[Port Vila]]
| align=&quot;right&quot;| 12.200
| align=&quot;right&quot;| 196.178
| align=&quot;right&quot;| 16
|}

== Herêmên ne serbixwe ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Welat
! Serbajar
! Rûerd &lt;br /&gt; (km²)
! width=&quot;80&quot; | Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)
! width=&quot;80&quot; | Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²
&lt;!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | {{US-HI}} (DYA)
| [[Honolulu]]
| align=&quot;right&quot;| 28.311
| align=&quot;right&quot;| 1.285.498
| align=&quot;right&quot;| 45
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{ASM}} &lt;!-- Samoaya Amerîkanî --&gt; (DYA)
| [[Pago Pago]]
| align=&quot;right&quot;| 199
| align=&quot;right&quot;| 68.688
| align=&quot;right&quot;| 345
|-
| align=&quot;left&quot; | {{GUM}} &lt;!-- Guam --&gt; (DYA)
| [[Hagåtña]]
| align=&quot;right&quot;| 549
| align=&quot;right&quot;| 160.796
| align=&quot;right&quot;| 293
|-
| align=&quot;left&quot; | {{MNP}} &lt;!-- Bakurê Marianan --&gt; (DYA)
| [[Saipan]]
| align=&quot;right&quot;| 477
| align=&quot;right&quot;| 77.311
| align=&quot;right&quot;| 162
|-
| align=&quot;left&quot; | {{TKL}} &lt;!-- Tokelau --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Fakaofo]] (Fale) 
| align=&quot;right&quot;| 10
| align=&quot;right&quot;| 1.431
| align=&quot;right&quot;| 143
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PYF}} &lt;!-- Polînezyaya Fransî --&gt; (Fr.)
| [[Papeete]]
| align=&quot;right&quot;| 4.167
| align=&quot;right&quot;| 257.847
| align=&quot;right&quot;| 62
|-
| align=&quot;left&quot; | {{WLF}} &lt;!-- Wallis û Futuna --&gt; (Fr.)
| [[Mata-Utu]]
| align=&quot;right&quot;| 274
| align=&quot;right&quot;| 15.585
| align=&quot;right&quot;| 57
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NFK}} &lt;!-- Giravên Norfolk --&gt; (Aws.)
| [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]]
| align=&quot;right&quot;| 35
| align=&quot;right&quot;| 1.866
| align=&quot;right&quot;| 53
&lt;!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi)
| [[Hanga Roa]]
| align=&quot;right&quot;| 164
| align=&quot;right&quot;| 3.791
| align=&quot;right&quot;| 23
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NCL}} &lt;!-- Kaledonyaya Nû --&gt; (Fr.)
| [[Nouméa]]
| align=&quot;right&quot;| 19.060
| align=&quot;right&quot;| 207.858
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NIU}} &lt;!-- Niue --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Alofi (Niue)|Alofi]]
| align=&quot;right&quot;| 260
| align=&quot;right&quot;| 2.134
| align=&quot;right&quot;| 8,2
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PCN}} &lt;!-- Giravên Pitcairn --&gt; (Brîtanya)
| [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]]
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 1,0
|}
&lt;!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---&gt;

== Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) ==

* {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan
* {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]]

== Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne ==
* {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê)
* {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye)
* {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê)
* {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya)
* {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA)
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Okyanûsa Başûr]]
[[Kategorî:Okyanûsa Hindî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin]]
[[Kategorî:Okyanûsya| ]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>9ng5umyp2badkzu4z6jiru4q6qs5g0j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095559</id>
      <parentid>2095558</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T00:01:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Dîroka nûjen */</comment>
      <origin>2095559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40567" sha1="ekt2b7zgpsh91gkfnjyf6g6g0vs2gom" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}&lt;/ref&gt; Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;

Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}&lt;/ref&gt; Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran.

Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Oceanic art&quot;, The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin &amp; Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kolonîzekirina Okyanûsyayê ===
==== Awistralya ====
[[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]]
Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408}}&lt;/ref&gt; Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}&lt;/ref&gt;

Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&amp;pg=PA81}}&lt;/ref&gt; Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê &quot;Mirovê Mungo&quot; (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}&lt;/ref&gt;

==== Melanezya ====
Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}&lt;/ref&gt;

Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

==== Mîkronezya ====
[[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]]
Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}&lt;/ref&gt;

Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê &quot;Chamorros&quot; hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên &quot;Latte&quot; jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}&lt;/ref&gt;

==== Polînezya ====
[[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]]
Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}&lt;/ref&gt;

Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}&lt;/ref&gt; &quot;gelên lapîta&quot; ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}&lt;/ref&gt;

Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}&lt;/ref&gt; Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}&lt;/ref&gt;

=== Lêkolînên ewropiyan ===
[[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]]
Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa &quot;Pasîfîkê&quot; bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê.

Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}&lt;/ref&gt;

Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}&lt;/ref&gt; Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&amp;pg=PA6}}&lt;/ref&gt; Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

=== Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî ===
[[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]]
Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya &quot;Bounty&quot; ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}&lt;/ref&gt;

Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA :  History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}&lt;/ref&gt;

Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir &quot;Herêma Papuayê&quot;) û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}&lt;/ref&gt;

=== Dîroka nûjen ===
[[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]]
Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific}}&lt;/ref&gt;

Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&amp;pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, &quot;Hawaii Operation&quot;. United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}&lt;/ref&gt; êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. &quot;Decoding Pearl Harbor&quot;, in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}&lt;/ref&gt; Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne &quot;dominion&quot; (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê &quot;Polynésie Française&quot; (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific}}&lt;/ref&gt;
== Erdnîgarî ==

== Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! '''Cih'''
! '''Welat'''
! '''Serbajar-Paytext'''
! width=&quot;80&quot; | '''Rûerd &lt;br /&gt; (km²)'''
! width=&quot;80&quot; | '''Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)'''
! '''Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²'''
|-
| [[Wêne:LocationAU.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{AUS}} &lt;!-- Awistraliya --&gt;
| [[Canberra]]
| align=&quot;right&quot;| 7.686.850
| align=&quot;right&quot;| 19.546.792
| align=&quot;right&quot;| 2,5
|-
| [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{COK}} &lt;!-- Giravên Cook --&gt;
| [[Avarua]]
| align=&quot;right&quot;| 240
| align=&quot;right&quot;| 20.811
| align=&quot;right&quot;| 87
|-
| [[Wêne:LocationFiji.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FJI}} &lt;!-- Fîjî --&gt;
| [[Suva]]
| align=&quot;right&quot;| 18.270
| align=&quot;right&quot;| 856.346
| align=&quot;right&quot;| 47
|-
| [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{KIR}} &lt;!-- Kirîbatî --&gt;
| [[Tarawa ya başûr]]
| align=&quot;right&quot;| 811
| align=&quot;right&quot;| 96.335
| align=&quot;right&quot;| 119
|-
| [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{MHL}} &lt;!-- Giravên Marşal --&gt;
| [[Majuro]]
| align=&quot;right&quot;| 181
| align=&quot;right&quot;| 73.630
| align=&quot;right&quot;| 407
|-
| [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FSM}} &lt;!-- Mîkronezya --&gt;
| [[Palikir]]
| align=&quot;right&quot;| 702
| align=&quot;right&quot;| 135.869
| align=&quot;right&quot;| 194
|-
| [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NRU}} &lt;!-- Naûrû --&gt;
| [[Yaren (Distrikt)|Yaren]]
| align=&quot;right&quot;| 21
| align=&quot;right&quot;| 12.329
| align=&quot;right&quot;| 587
|-
| [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NZL}} &lt;!-- Zêlanda Nû --&gt;
| [[Wellington]]
| align=&quot;right&quot;| 268.680
| align=&quot;right&quot;| 3.908.037
| align=&quot;right&quot;| 16,4
|-
| [[Wêne:LocationPalau.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PLW}} &lt;!-- Palau --&gt;
| [[Melekeok (bajar)|Melekeok]]
| align=&quot;right&quot;| 458
| align=&quot;right&quot;| 19.409
| align=&quot;right&quot;| 42
|-
| [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PNG}} &lt;!-- Papua Gîneya Nû --&gt;
| [[Port Moresby]]
| align=&quot;right&quot;| 462.840
| align=&quot;right&quot;| 5.172.033
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{SLB}} &lt;!-- Giravên Salomon --&gt;
| [[Honiara]]
| align=&quot;right&quot;| 28.450
| align=&quot;right&quot;| 494.786
| align=&quot;right&quot;| 17
|-
| [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{WSM}} &lt;!-- Samoa --&gt;
| [[Apia]]
| align=&quot;right&quot;| 2.944
| align=&quot;right&quot;| 178.631
| align=&quot;right&quot;| 61
|-
| [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TON}} &lt;!-- Tonga --&gt;
| [[Nuku'alofa]]
| align=&quot;right&quot;| 748
| align=&quot;right&quot;| 106.137
| align=&quot;right&quot;| 142
|-
| [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TUV}} &lt;!-- Tûvalû --&gt;
| [[Funafuti]]
| align=&quot;right&quot;| 26
| align=&quot;right&quot;| 11.146
| align=&quot;right&quot;| 429
|-
| [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{VUT}} &lt;!-- Vanûatû --&gt;
| [[Port Vila]]
| align=&quot;right&quot;| 12.200
| align=&quot;right&quot;| 196.178
| align=&quot;right&quot;| 16
|}

== Herêmên ne serbixwe ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Welat
! Serbajar
! Rûerd &lt;br /&gt; (km²)
! width=&quot;80&quot; | Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)
! width=&quot;80&quot; | Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²
&lt;!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | {{US-HI}} (DYA)
| [[Honolulu]]
| align=&quot;right&quot;| 28.311
| align=&quot;right&quot;| 1.285.498
| align=&quot;right&quot;| 45
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{ASM}} &lt;!-- Samoaya Amerîkanî --&gt; (DYA)
| [[Pago Pago]]
| align=&quot;right&quot;| 199
| align=&quot;right&quot;| 68.688
| align=&quot;right&quot;| 345
|-
| align=&quot;left&quot; | {{GUM}} &lt;!-- Guam --&gt; (DYA)
| [[Hagåtña]]
| align=&quot;right&quot;| 549
| align=&quot;right&quot;| 160.796
| align=&quot;right&quot;| 293
|-
| align=&quot;left&quot; | {{MNP}} &lt;!-- Bakurê Marianan --&gt; (DYA)
| [[Saipan]]
| align=&quot;right&quot;| 477
| align=&quot;right&quot;| 77.311
| align=&quot;right&quot;| 162
|-
| align=&quot;left&quot; | {{TKL}} &lt;!-- Tokelau --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Fakaofo]] (Fale) 
| align=&quot;right&quot;| 10
| align=&quot;right&quot;| 1.431
| align=&quot;right&quot;| 143
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PYF}} &lt;!-- Polînezyaya Fransî --&gt; (Fr.)
| [[Papeete]]
| align=&quot;right&quot;| 4.167
| align=&quot;right&quot;| 257.847
| align=&quot;right&quot;| 62
|-
| align=&quot;left&quot; | {{WLF}} &lt;!-- Wallis û Futuna --&gt; (Fr.)
| [[Mata-Utu]]
| align=&quot;right&quot;| 274
| align=&quot;right&quot;| 15.585
| align=&quot;right&quot;| 57
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NFK}} &lt;!-- Giravên Norfolk --&gt; (Aws.)
| [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]]
| align=&quot;right&quot;| 35
| align=&quot;right&quot;| 1.866
| align=&quot;right&quot;| 53
&lt;!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi)
| [[Hanga Roa]]
| align=&quot;right&quot;| 164
| align=&quot;right&quot;| 3.791
| align=&quot;right&quot;| 23
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NCL}} &lt;!-- Kaledonyaya Nû --&gt; (Fr.)
| [[Nouméa]]
| align=&quot;right&quot;| 19.060
| align=&quot;right&quot;| 207.858
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NIU}} &lt;!-- Niue --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Alofi (Niue)|Alofi]]
| align=&quot;right&quot;| 260
| align=&quot;right&quot;| 2.134
| align=&quot;right&quot;| 8,2
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PCN}} &lt;!-- Giravên Pitcairn --&gt; (Brîtanya)
| [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]]
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 1,0
|}
&lt;!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---&gt;

== Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) ==

* {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan
* {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]]

== Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne ==
* {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê)
* {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye)
* {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê)
* {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya)
* {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA)
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Okyanûsa Başûr]]
[[Kategorî:Okyanûsa Hindî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin]]
[[Kategorî:Okyanûsya| ]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>ekt2b7zgpsh91gkfnjyf6g6g0vs2gom</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095560</id>
      <parentid>2095559</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T00:19:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2095560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41686" sha1="6xt2p91j0qa7tsb7bsj36xqas1hm6xa" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}&lt;/ref&gt; Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;

Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}&lt;/ref&gt; Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran.

Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Oceanic art&quot;, The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin &amp; Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kolonîzekirina Okyanûsyayê ===
==== Awistralya ====
[[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]]
Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408}}&lt;/ref&gt; Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}&lt;/ref&gt;

Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&amp;pg=PA81}}&lt;/ref&gt; Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê &quot;Mirovê Mungo&quot; (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}&lt;/ref&gt;

==== Melanezya ====
Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}&lt;/ref&gt;

Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

==== Mîkronezya ====
[[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]]
Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}&lt;/ref&gt;

Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê &quot;Chamorros&quot; hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên &quot;Latte&quot; jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}&lt;/ref&gt;

==== Polînezya ====
[[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]]
Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}&lt;/ref&gt;

Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}&lt;/ref&gt; &quot;gelên lapîta&quot; ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}&lt;/ref&gt;

Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}&lt;/ref&gt; Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}&lt;/ref&gt;

=== Lêkolînên ewropiyan ===
[[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]]
Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa &quot;Pasîfîkê&quot; bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê.

Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}&lt;/ref&gt;

Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}&lt;/ref&gt; Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&amp;pg=PA6}}&lt;/ref&gt; Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

=== Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî ===
[[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]]
Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya &quot;Bounty&quot; ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}&lt;/ref&gt;

Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA :  History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}&lt;/ref&gt;

Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir &quot;Herêma Papuayê&quot;) û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}&lt;/ref&gt;

=== Dîroka nûjen ===
[[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]]
Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific}}&lt;/ref&gt;

Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&amp;pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, &quot;Hawaii Operation&quot;. United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}&lt;/ref&gt; êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. &quot;Decoding Pearl Harbor&quot;, in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}&lt;/ref&gt; Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne &quot;dominion&quot; (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê &quot;Polynésie Française&quot; (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific}}&lt;/ref&gt;
== Erdnîgarî ==
Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane. Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.

Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.

== Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! '''Cih'''
! '''Welat'''
! '''Serbajar-Paytext'''
! width=&quot;80&quot; | '''Rûerd &lt;br /&gt; (km²)'''
! width=&quot;80&quot; | '''Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)'''
! '''Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²'''
|-
| [[Wêne:LocationAU.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{AUS}} &lt;!-- Awistraliya --&gt;
| [[Canberra]]
| align=&quot;right&quot;| 7.686.850
| align=&quot;right&quot;| 19.546.792
| align=&quot;right&quot;| 2,5
|-
| [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{COK}} &lt;!-- Giravên Cook --&gt;
| [[Avarua]]
| align=&quot;right&quot;| 240
| align=&quot;right&quot;| 20.811
| align=&quot;right&quot;| 87
|-
| [[Wêne:LocationFiji.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FJI}} &lt;!-- Fîjî --&gt;
| [[Suva]]
| align=&quot;right&quot;| 18.270
| align=&quot;right&quot;| 856.346
| align=&quot;right&quot;| 47
|-
| [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{KIR}} &lt;!-- Kirîbatî --&gt;
| [[Tarawa ya başûr]]
| align=&quot;right&quot;| 811
| align=&quot;right&quot;| 96.335
| align=&quot;right&quot;| 119
|-
| [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{MHL}} &lt;!-- Giravên Marşal --&gt;
| [[Majuro]]
| align=&quot;right&quot;| 181
| align=&quot;right&quot;| 73.630
| align=&quot;right&quot;| 407
|-
| [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FSM}} &lt;!-- Mîkronezya --&gt;
| [[Palikir]]
| align=&quot;right&quot;| 702
| align=&quot;right&quot;| 135.869
| align=&quot;right&quot;| 194
|-
| [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NRU}} &lt;!-- Naûrû --&gt;
| [[Yaren (Distrikt)|Yaren]]
| align=&quot;right&quot;| 21
| align=&quot;right&quot;| 12.329
| align=&quot;right&quot;| 587
|-
| [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NZL}} &lt;!-- Zêlanda Nû --&gt;
| [[Wellington]]
| align=&quot;right&quot;| 268.680
| align=&quot;right&quot;| 3.908.037
| align=&quot;right&quot;| 16,4
|-
| [[Wêne:LocationPalau.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PLW}} &lt;!-- Palau --&gt;
| [[Melekeok (bajar)|Melekeok]]
| align=&quot;right&quot;| 458
| align=&quot;right&quot;| 19.409
| align=&quot;right&quot;| 42
|-
| [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PNG}} &lt;!-- Papua Gîneya Nû --&gt;
| [[Port Moresby]]
| align=&quot;right&quot;| 462.840
| align=&quot;right&quot;| 5.172.033
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{SLB}} &lt;!-- Giravên Salomon --&gt;
| [[Honiara]]
| align=&quot;right&quot;| 28.450
| align=&quot;right&quot;| 494.786
| align=&quot;right&quot;| 17
|-
| [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{WSM}} &lt;!-- Samoa --&gt;
| [[Apia]]
| align=&quot;right&quot;| 2.944
| align=&quot;right&quot;| 178.631
| align=&quot;right&quot;| 61
|-
| [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TON}} &lt;!-- Tonga --&gt;
| [[Nuku'alofa]]
| align=&quot;right&quot;| 748
| align=&quot;right&quot;| 106.137
| align=&quot;right&quot;| 142
|-
| [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TUV}} &lt;!-- Tûvalû --&gt;
| [[Funafuti]]
| align=&quot;right&quot;| 26
| align=&quot;right&quot;| 11.146
| align=&quot;right&quot;| 429
|-
| [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{VUT}} &lt;!-- Vanûatû --&gt;
| [[Port Vila]]
| align=&quot;right&quot;| 12.200
| align=&quot;right&quot;| 196.178
| align=&quot;right&quot;| 16
|}

== Herêmên ne serbixwe ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Welat
! Serbajar
! Rûerd &lt;br /&gt; (km²)
! width=&quot;80&quot; | Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)
! width=&quot;80&quot; | Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²
&lt;!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | {{US-HI}} (DYA)
| [[Honolulu]]
| align=&quot;right&quot;| 28.311
| align=&quot;right&quot;| 1.285.498
| align=&quot;right&quot;| 45
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{ASM}} &lt;!-- Samoaya Amerîkanî --&gt; (DYA)
| [[Pago Pago]]
| align=&quot;right&quot;| 199
| align=&quot;right&quot;| 68.688
| align=&quot;right&quot;| 345
|-
| align=&quot;left&quot; | {{GUM}} &lt;!-- Guam --&gt; (DYA)
| [[Hagåtña]]
| align=&quot;right&quot;| 549
| align=&quot;right&quot;| 160.796
| align=&quot;right&quot;| 293
|-
| align=&quot;left&quot; | {{MNP}} &lt;!-- Bakurê Marianan --&gt; (DYA)
| [[Saipan]]
| align=&quot;right&quot;| 477
| align=&quot;right&quot;| 77.311
| align=&quot;right&quot;| 162
|-
| align=&quot;left&quot; | {{TKL}} &lt;!-- Tokelau --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Fakaofo]] (Fale) 
| align=&quot;right&quot;| 10
| align=&quot;right&quot;| 1.431
| align=&quot;right&quot;| 143
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PYF}} &lt;!-- Polînezyaya Fransî --&gt; (Fr.)
| [[Papeete]]
| align=&quot;right&quot;| 4.167
| align=&quot;right&quot;| 257.847
| align=&quot;right&quot;| 62
|-
| align=&quot;left&quot; | {{WLF}} &lt;!-- Wallis û Futuna --&gt; (Fr.)
| [[Mata-Utu]]
| align=&quot;right&quot;| 274
| align=&quot;right&quot;| 15.585
| align=&quot;right&quot;| 57
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NFK}} &lt;!-- Giravên Norfolk --&gt; (Aws.)
| [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]]
| align=&quot;right&quot;| 35
| align=&quot;right&quot;| 1.866
| align=&quot;right&quot;| 53
&lt;!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi)
| [[Hanga Roa]]
| align=&quot;right&quot;| 164
| align=&quot;right&quot;| 3.791
| align=&quot;right&quot;| 23
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NCL}} &lt;!-- Kaledonyaya Nû --&gt; (Fr.)
| [[Nouméa]]
| align=&quot;right&quot;| 19.060
| align=&quot;right&quot;| 207.858
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NIU}} &lt;!-- Niue --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Alofi (Niue)|Alofi]]
| align=&quot;right&quot;| 260
| align=&quot;right&quot;| 2.134
| align=&quot;right&quot;| 8,2
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PCN}} &lt;!-- Giravên Pitcairn --&gt; (Brîtanya)
| [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]]
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 1,0
|}
&lt;!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---&gt;

== Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) ==

* {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan
* {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]]

== Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne ==
* {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê)
* {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye)
* {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê)
* {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya)
* {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA)
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Okyanûsa Başûr]]
[[Kategorî:Okyanûsa Hindî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin]]
[[Kategorî:Okyanûsya| ]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>6xt2p91j0qa7tsb7bsj36xqas1hm6xa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Berham Mîrzo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64969</id>
    <revision>
      <id>2095474</id>
      <parentid>1987443</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T16:59:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51294-84</username>
        <id>183225</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2095474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2054" sha1="5ycxlxrmi8oxk9twx4gi0i0pgc2kw4o" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
'''Berham Mîrzo''' ({{dîrok|29|sibat|1964}}, di nasnameyê de {{dîrok|01|01|1963}}) helbestkar û nivîskarê kurd e. Li gundê [[Qerekilîs|Qerekilîsê (Uncular)]]ê yê navçeya [[Erdîş]]a [[Wan]]ê ji dayik bûye.

Dibistana seretayî li gund, ya navendî û lîse li navçeya Erdîşê xwend. Di sala 1997an de Zaningeha [[Eskişehir]]ê beşa [[Zanistiya Civakî]] qedand. Risteyên wî di kovarên [[Dengê Zîlanê]], [[Sînor|Sînor,]]  Kewar û [[Çirûsk]]ê de û di rojnameya rojane [[Azadiya Welat]] de hatine weşandin. Eleqe ya wî ya Felsefe Cîvaknasî û olê, ew xîste nava lêgerîna rasteqînê. Ji ber komkujî, şer û polîtîkayên hegemonîk yên dewletan, kete nava liv û tevgerekî, xebata wî ya li ser &quot;Lêgerîna Heqîqetê&quot; encam da û dî meha nîsana 2014an de wekî pîrtûk hatiye weşandîn. Pîrtûka wî ya helbestan, mirov dikare bêje diyariyeke jî bo, evîndar û pakrewanên azadiyê.Pirtûka helbestan ya bi navê &quot;Risteya Janê&quot; zêdetir ji helbestên ji salên nodî û heta îro hatine afirandin pêk tê. Di sala 2018an de nasiya xwe da zîndanê, nêzîkî sêzdeh mehên wî di wê derê de derbasbûn.

Xelatên wî :
Ji aliyê Kurdî-Derê ve, Ji bo kirinên wî yên têkariyê yên zimanê kurdî, xelata spasdariyê.

== Berhemên wî ==
* ''Bi Dilketiyên Azadiyê re Meş''. [[Do (weşanxane)|Weşanên Do]], ISBN 978-605-4427-22-2. Helbest, bi kurdî ye.
* ''Hakikat Arayışı ve Bilgelik''. [[Do (weşanxane)|Weşanên Do]], ISBN 978-605-4427-63-5. Felsefe, Sosyolojî, Ol, bi tirkî ye.
* ''Risteya Janê''. Weşanên Do, ISBN 978-605-9183-14-7. Helbest, bi kurdî ye.
* Kulîlkên Şîlanê. Weşanên Sîtav, ISBN 978-625-8255-05-8. Helbest, bi kurdî ye.
* Şikefta Sevderê Weşanên ar ISBN 9786259496955 Roman, bi kurdî ye.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1964]]
[[Kategorî:Kesên ji Erdîşê]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]</text>
      <sha1>5ycxlxrmi8oxk9twx4gi0i0pgc2kw4o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qerekilîs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65697</id>
    <revision>
      <id>2095475</id>
      <parentid>1654029</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T17:07:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51294-84</username>
        <id>183225</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2095475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2382" sha1="lpjomkdwcs77msoupdj3igbwfhiuscj" xml:space="preserve">{{Agahîdank gund
| nav                = Qerekilîs
| navê_din           = 
| navê_fermî         = Uncular
| wêne               = 
| sernavê_wêne       = 
| welat              = [[Bakurê Kurdistanê]]
| dewlet             = [[Tirkiye]]
| parêzgeh           = [[Wan (parêzgeh)|Wan]]
| navçe              = [[Erdîş]]
| nahiye             = 
| hejmara_mezrayan   = 
| mezra1             = 
| mezra2             = 
| mezra3             = 
| mezra4             = 
| demonîm            = 
| nifûs              = 1.367
| sala_nifûsê        = [[2012]]
| eşîr               = 
| hejmara_mêran      = 
| hejmara_jinan      = 
| berbelaviya_nifûsê_km2 = 
| temamiya_qadê_km2  = 
| bilindahî_m        = 1.805
| koda_postayê       = 65450
| koda_telefonê      = (+90) 432
| nexşeya_reptiyeyê  = Tirkiye
| koordînat          = {{Koord|39|7|0|N|43|14|57|E|display=inline, title}}
}}
{{Dûrahî gund|d_parêzgeh=117|d_navçe=15}}
'''Qerekilîs''' ({{bi-tr|Uncular}}), gundekî girêdayî navçeya [[Erdîş]]ê û parêzgeha Wanê ye. Nufûsê gund nêzîkî hezar û çarsed kesiye. 15&amp;nbsp;km dûrî navçeyê ye. Li gund zêdetir, [[genim]], [[kartol]], [[tivir]] û [[silq]] têne çandin. Di van salên dawîn de darên mêweyan yên wek zerdele, sêv û cureyên din tên çandin. Qerekilîs zêdetir bi hêşînayi ya xwe meşhûr e. Li Rojavayê gund aveke sarogerm derdikeve, ew av zivistanê jî germe, ji bo vê yekê ji wê derê re dibêjin &quot;Germik&quot;. Li aliyê rojhilatê gund girekî mezin bi navê [[Kengekox]] heye. Gund di aliyê tariş de zêde pêşketî nîne. Di demên borî de li gund sê heb aş hebûne, lê îro her sê aş jî bi erdê ve bûne yek.

== Gelhenasî ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:20%;&quot;
|+ 
|-
! scope=col | Sal
! scope=col | Gelhe&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Yerelent, Uncular |url=http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=264071 |roja-gihiştinê=2015-04-21 |roja-arşîvê=2015-06-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150609003958/http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=264071 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[2012]]
|1.367
|-
|[[2000]]
|1.346
|-
|[[1990]]
|1.065
|-
|[[1985]]
|874
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajar û gundên Erdîşê}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|39|07|00|N|43|14|57|E|type:city_scale:500000|display=title}}

[[Kategorî:Gundên Erdîşê]]</text>
      <sha1>lpjomkdwcs77msoupdj3igbwfhiuscj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Margarîta Borîsovna Rudenko</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68265</id>
    <revision>
      <id>2095479</id>
      <parentid>1751743</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T17:43:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>MikaelFî/ê navê [[Margarita Borissowna Rudenko]] weke [[Margarîta Borîsovna Rudenko]] guhart</comment>
      <origin>1751743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12318" sha1="3h0pic3dff1fj3hx0u4qlb3f1kzus6y" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}
'''Margarita Borissowna Rudenko''' ({{bi-ru|Маргарита Борисовна Руденко}}; jdb. {{Jidayikbûn|9|gulan|1926}} li Tiflisê; m. {{mirin|27|tîrmeh|1976}} li Leningradê) peyvnas, [[rojhilatnas]], [[Kurdolojî|kurdnas]], nijadnas, û zaneya [[wêjeyî rûsî]] bû.

== Agahiyên Giştî ==
Rudenko damezrînera lêkolîna wêjeyî di kurdnasiya rusî de, danera kataloga destnivîsên kurdî ya yekemîn bû, Pirtûkxaneya Saltykow-Schtschedrin li Sankt Petersburgê xwediya wan destnivîsan. Zêde, [[werger]] û ravekera rexneyî li ser çendîn berhemên kurdî yên Serdema Navîn wek Şêxê Sen'anê [[Feqiyê Teyran]], Mem û Zînê [[Ehmedê Xanî]], Leyla û Mecnûmê [[Haris Bidlîsî|Haris Bitilîsî]], Ûsiv û Zelîxeyê [[Selim Silêman|Selîm Silêman]] û yên din.Danera xeleka waneyan li ser dîroka wêjeya kurdî, ku di sala 1970an de li Fekulteya Vekolînên Rojhilaltî ya Zanîngeha Hikûmî ya Êrîvanê rû dan.

Rudenko ji bo lêkolînên zargotin û nijadnasiya kurdî tiştên giring nivîsiye.

Di nav tiştên din de, bidestxistina weşana yekemîn ya destnvîsa dîroknasê kurd [[Mele Mehmûdê Bazîdî]]; berhevoka çîrokên kurdî, monografek li ser helbesta ayînî ya kurdî, çend gotar û waneyan derbare zargotin, jiyana rojane, bawerî û kevneşopiya kurdan.

== Belavok û nivîsar (bi zimanên kurdî û rûsî) ==

* ''Poem des kurdischen Dichters des 17. Jahrhunderts Ehmedê Xanî „Mem û Zîn“. Autorreferat der Doktorarbeit''. Moskau, 1954. (''Поэма курдского поэта ХVII в. Ахмеда Хани &quot;Мам и Зин&quot;. Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата филологических наук''. М., 1954. [АН СССР, ИВ]).
* ''Sammlung des A. Jaba (Kurdische Manuskripte)''. Orientalistik-Sammelband, 1958. (''Коллекция А. Жаба [Курдские рукописи]''. - ТГПБ. Т. 2 [5], 1957, &quot;Восточный сборник&quot;, 1958).
* ''Kurdische Volksmärchen''. Gesammelt, Übersetzung und Vorwort von M.B. Rudenko und I. Farizow. Moskau, Goslitizdat, 1959. (''Курдские сказки''. Запись текстов, перевод с курдского и предисловие М.Б. Руденко и И. Фаризова. М. Гослитиздат, 1959)
* ''Kurdische Sprichwörter und Redensarten''. Gesammelt und übersetzt von K.K. Kurdoev und M. B. Rudenko. - Inhalt: „Sprichwörter und Redensarten der Völker des Ostens“. Moskau, 1961. (''Курдские пословицы и поговорки''. Собрали и перевели К. К. Курдоев и М.Б.Руденко. — В кн.: &quot;Пословицы и поговорки народов Востока&quot;. К. ИВЛ, 1961, с. 330-331).
* ''Eine Beschreibung der kurdischen Manuskripten Leningrader (Sankt-Petersburger) Sammlungen''. Moskau, 1961. (''Описание курдских рукописей ленинградских собраний''. М.: Издательство восточной литературы, 1961).
* ''Unbekannte kurdische Folklorversion über Scheich San’an''. Inhalt: Wissenschaftliche Konferenz zur Iranischen Philologie. Thesen zum Referat. Leningrad, 1962, S. 36-37. (''Неизвестная курдская фольклорная версия о шейхе Сан'ане''. -В кн.: Научная конференция по иранской филологии [ЛГУ]. [Тезисы докладов]. Л., 1962, с. 36-37).
* ''Mela Machmud Bayazydi. Traditionen und Gebräuche der Kurden''. Übersetzung, Vorwort und Erläuterungen von M. B. Rudenko. Moskau, Verlag “Literatur der Völker des Ostens“, 1963. (''Мела *Махмуд Баязиди. Нравы и обычаи курдов''. /Перевод, предисловие и примечания. М.Б. Руденко. М. ИВЛ, 1963. АН СССР, ИНА).
* ''Kharis Bitlisi. «Leyli und Majnun“. Text, Übersetzung und kurdische Folklor-Versionen''. Übersetzung, Vorwort und Erläuterungen von M. B. Rudenko. Verlag „Nauka“, Moskau, 1965. (''Харис Битлиси. Лейли и Меджнун. Текст, перевод и курдские фольклорные варианты''. Перевод, предисловие и примечания М.Б.Руденко. М. &quot;Наука&quot;, 1965).
* ''Faqi Tayran. „Scheich San’an“''. Der textkritische Apparat, Übersetzung, Erläuterungen und Vorwort von M. B. Rudenko. Moskau, Verlag „Nauka“, 1965. (''Факи Мухаммед Тейран. «Шейх Сан'ан»''. Критич. текст, перевод, примечания и предисловие М. Б. Руденко. М. &quot;Наука&quot;, 1965. АН СССР ИНА).
* ''Der kurdische Wissenschaftler und Aufklärer des 19. Jh. Mela Machmud Bayazydi''. Zeitung &quot;[[Riya Teze (rojname)|Rya Teze]]&quot; („Der Neue Weg“), 20. September 1967 (in kurdischer Sprache). (''Курдский ученый и просветитель XIX в. Мела Махмуд Баязиди''. — Газ. &quot;РйаТǝзǝ&quot;. 20.IX.1967 г. [на курд. яз.]).
* ''Über die kurdische Literaturfassung des Poems „Yusif und Zulaykha“''. Zeitschrift „Rya Teze&quot; („Der Neue Weg“), 20. September 1967. (in kurdischer Sprache). (''„О курдской литературной версии поэмы &quot;Юсуф и Зулейха&quot;''. - Газ. &quot;Рйа Тǝзǝ&quot;. 18. V. 1967 [на курд. яз.]).
* ''Beerdigungslieder der Jesiden des Transkaukasien''. - Jahrbuch „Die Schriftdenkmäler und Denkmäler der Geschichte und Kultur der Völker des Ostens“, 1968, S. 87-88. (''Похоронные песни курдов-езидов Закавказья''. - ПП и ПИКНВ. IV. 1968, с. 87-88).
* ''Das neue Manuskript des Poems des kurdischen Dichter Selims Sleman „Yusif und Zulaykha“''. - Jahrbuch „Die Schriftdenkmäler und Denkmäler der Geschichte und Kultur der Völker des Ostens“, 1969. (''Новая рукопись поэмы курдского поэта Селима Слемана &quot;Юсуф и Зулейха&quot;''. - ПП и ПИКНВ. V. 1969).
* ''Über einige Besonderheiten der mittelalterlichen kurdischen literarischen Sprache (basierend auf dem Selim Slemans Poem „Yusif und Zulaykha“)''. — Inhalt: „Iranische Philologie“. Moskau, 1969, S. 104-107. (''О некоторых особенностях языка средневековой курдской литературы [по материалам поэмы Селима Слемана &quot;Юсуф и Зелиха&quot;]''. — В кн.: «Иранская филология. Краткое изложение докладов научной конференции, посвященной 60-летию проф. А.Н.Болдырева». М., 1969, а 104-107).
* ''Kurdische Volksmärchen''. Gesammelt, Übersetzung, Vorwort und Erläuterungen von M.B. Rudenko. Moskau, Hauptredaktion der Orientalischen Literatur, 1970. (''Курдские народные сказки''. Запись текстов, пер., предисл. и примеч. М.Б. Руденко. М. ГРВЛ, 1970, 248 с.)
* ''Die Systeme des Versbaus in der mittelalterlichen kurdischen Dichtung im Bereich des Norddialektes''. - Jahrbuch „Die Schriftdenkmäler und Denkmäler der Geschichte und Kultur der Völker des Ostens“, 1970. (''Системы стихосложения в средневековой курдской классической поэзии на северном диалекте''. — ПП и ПИКНВ. VI. 1970).
* ''Zeitaufzeichnungen des Manuskriptes des Poems von Selim Sleman „Yusif und Zulaykha“''. Palästinensischer Sammelband, Heft 21 (84), 1974. ''Хронограммы в рукописи поэмы Селима Слемана &quot;Юсуф и Зелиха“''. ПС. Вып. 21 (84), 1970, с. 68-69.
* ''Über das Entstehen des Manuskriptes der persischen Gedichtversion Bachtiar-Name (Das Manuskript des Institutes der Orientalistik der Akademie der Wissenschaften, Signatur „B1277“)''. - Jahrbuch „Die Schriftdenkmäler und Denkmäler der Geschichte und Kultur der Völker des Ostens“ 1971. (''К происхождению рукописи персидской поэтической версии &quot;Бахтиар-наме&quot; [Рукопись ИВАН'а, шифр «В 1277»]''. - ПП и ПИКНВ. VII. 1971)
* ''Kurdische Literatur des 17. Jahrhunderts''. – Zeitschrift „Die Völker Asiens und Afrikas“ 1971, № 3. (''Курдская литература XVII века''. – „Народы Азии и Африки“, 1971, № 3).
* ''Unveröffentlichte Gedichte kurdischer Dichter''. – Inhalt: „Orientalistik-Sammelband“ Heft 3. Мoskau, 1972, S. 111-137. (''Неопубликованные стихи курдских поэтов''. - В кн. «Восточный сборник». Вып. 3. М. 1972, с. 111-137).
* ''Funktion des Verbes (&quot;geîyan&quot;) in den Texten der mittelalterlichen kurdischen Literatur im Bereich des Nordischen Dialekts''. - Jahrbuch „Die Schriftdenkmäler und Denkmäler der Geschichte und Kultur der Völker des Ostens“, 1970. (''Функция глагола [&quot;geîyan&quot;] в текстах средневековой курдской литературы на северном диалекте [курманджи]''. - ПП и ПИКНВ. VIII. 1972, с. 200-203.)
* ''Kurdische Literatur''. - Inhalt: „Geschichte der Weltliteratur“. Band 4, Heft 7. Moskau, 1973, S. 61-70. (''Курдская литература''. - В кн.: «История всемирной литературы». Т. 4. Вып. 7. М. 1973, с. 61-70).
* ''Kurdische lyrische Lieder aus der Diaspora des Zyklus &quot;dilokê xerîbîye&quot; und ihre Verbindung zu den Beerdigungsriten''. - Jahrbuch „Die Schriftdenkmäler und Denkmäler der Geschichte und Kultur der Völker des Ostens“, 1973. (''Курдские лирические чужбинные песни цикла &quot;dilokê xerîbîye&quot; и их связь с погребальным обрядом''. - ПП и ПИКНВ. IX. 1973)
* ''„Yusif und Zulaykha“. Kurdische Literatur- und Folklorversionen. Autorreferat der Doktorarbeit''. Moskau, 1973. (''&quot;Юсуф и Зелиха&quot;. Курдские литературные и фольклорные версии. Автореф. диссертации на соискание ученой степени доктора филол. наук.'' М. 1973).
* ''Eine Darstellung einiger antiken Riten und Ansichten in der heutigen kurdischen rituellen Folklore''. - Jahrbuch „Die Schriftdenkmäler und Denkmäler der Geschichte und Kultur der Völker des Ostens“, 1974. (''Отражение некоторых древних обрядов и представлений в современном курдском обрядовом фольклоре''. - ПП и ПИКНВ. х. 1974).
* ''Stellt das Manuskript des kurdischen Poems von Selim Sleman „Yusif und Zulaykha“ einen Autograph dar? (Saltykow-Schtschedrin-Bibliothek, Signatur – „курд. 15“''). «Die Schriftdenkmäler des Ostens“, 1972. Moskau, 1977, S. 26-27. (''Автограф ли рукопись курдской поэмы Селима Слемана «Юсуф и Зелиха»? [ГПБ, шифр – «курд. 15»'']. - ППВ. 1972. М., 1977, с. 26-27).
* ''Einige kurdische Beisetzungslieder aus der Sammlung von A. D. Jaba.'' Die Schriftdenkmäler des Ostens, 1973, Moskau, 1979, S. 168-173. (''Несколько курдских похоронных песен из собрания рукописей А.Д. Жаба''. - ППВ. 1973. М., 1979, с. 168-173).
* ''Kurdische Rituspoesie''. Moskau, Verlag „Nauka“, 1982. (''Курдская обрядовая поэзия''. М., &quot;Наука&quot;, 1982).
* ''Literatur- und Folklorversionen des kurdischen Poems „Yusif und Zulaykha“''. Moskau, Verlag „Nauka“, 1986. (''Литературная и фольклорные версии курдской поэмы &quot;Юсуф и Зелиха&quot;''. М., Наука 1986).

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Kurdolog]]
[[Kategorî:Rojhilatnasên rûs]]</text>
      <sha1>3h0pic3dff1fj3hx0u4qlb3f1kzus6y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095483</id>
      <parentid>2095479</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T17:49:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2095483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12420" sha1="iamhak0ze5u4u1es8f1rffdnbjg7gh1" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}
'''Margarîta Borîsovna Rudenko''' ({{bi-ru|Маргарита Борисовна Руденко}}; jdb. {{Jidayikbûn|9|gulan|1926}} li Tiflisê - m. {{mirin|27|tîrmeh|1976}} li Leningradê) peyvnas, [[rojhilatnas]], [[Kurdolojî|kurdnas]], nijadnas û zaneya [[wêjeyî rûsî]] bû.&lt;ref&gt;[[Aysel Tabak]] (2020). &quot;Margarîta Borîsovna Rudenko.&quot;, Xwebûn, 24:2020, r. 5.&lt;/ref&gt;

== Agahiyên Giştî ==
Rudenko damezrînera lêkolîna wêjeyî di kurdnasiya rusî de, danera kataloga destnivîsên kurdî ya yekemîn bû, Pirtûkxaneya Saltykow-Schtschedrin li Sankt Petersburgê xwediya wan destnivîsan. Zêde, [[werger]] û ravekera rexneyî li ser çendîn berhemên kurdî yên Serdema Navîn wek Şêxê Sen'anê [[Feqiyê Teyran]], Mem û Zînê [[Ehmedê Xanî]], Leyla û Mecnûmê [[Haris Bidlîsî|Haris Bitilîsî]], Ûsiv û Zelîxeyê [[Selim Silêman|Selîm Silêman]] û yên din.Danera xeleka waneyan li ser dîroka wêjeya kurdî, ku di sala 1970an de li Fekulteya Vekolînên Rojhilaltî ya Zanîngeha Hikûmî ya Êrîvanê rû dan.

Rudenko ji bo lêkolînên zargotin û nijadnasiya kurdî tiştên giring nivîsiye.

Di nav tiştên din de, bidestxistina weşana yekemîn ya destnvîsa dîroknasê kurd [[Mele Mehmûdê Bazîdî]]; berhevoka çîrokên kurdî, monografek li ser helbesta ayînî ya kurdî, çend gotar û waneyan derbare zargotin, jiyana rojane, bawerî û kevneşopiya kurdan.

== Belavok û nivîsar (bi zimanên kurdî û rûsî) ==

* ''Poem des kurdischen Dichters des 17. Jahrhunderts Ehmedê Xanî „Mem û Zîn“. Autorreferat der Doktorarbeit''. Moskau, 1954. (''Поэма курдского поэта ХVII в. Ахмеда Хани &quot;Мам и Зин&quot;. Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата филологических наук''. М., 1954. [АН СССР, ИВ]).
* ''Sammlung des A. Jaba (Kurdische Manuskripte)''. Orientalistik-Sammelband, 1958. (''Коллекция А. Жаба [Курдские рукописи]''. - ТГПБ. Т. 2 [5], 1957, &quot;Восточный сборник&quot;, 1958).
* ''Kurdische Volksmärchen''. Gesammelt, Übersetzung und Vorwort von M.B. Rudenko und I. Farizow. Moskau, Goslitizdat, 1959. (''Курдские сказки''. Запись текстов, перевод с курдского и предисловие М.Б. Руденко и И. Фаризова. М. Гослитиздат, 1959)
* ''Kurdische Sprichwörter und Redensarten''. Gesammelt und übersetzt von K.K. Kurdoev und M. B. Rudenko. - Inhalt: „Sprichwörter und Redensarten der Völker des Ostens“. Moskau, 1961. (''Курдские пословицы и поговорки''. Собрали и перевели К. К. Курдоев и М.Б.Руденко. — В кн.: &quot;Пословицы и поговорки народов Востока&quot;. К. ИВЛ, 1961, с. 330-331).
* ''Eine Beschreibung der kurdischen Manuskripten Leningrader (Sankt-Petersburger) Sammlungen''. Moskau, 1961. (''Описание курдских рукописей ленинградских собраний''. М.: Издательство восточной литературы, 1961).
* ''Unbekannte kurdische Folklorversion über Scheich San’an''. Inhalt: Wissenschaftliche Konferenz zur Iranischen Philologie. Thesen zum Referat. Leningrad, 1962, S. 36-37. (''Неизвестная курдская фольклорная версия о шейхе Сан'ане''. -В кн.: Научная конференция по иранской филологии [ЛГУ]. [Тезисы докладов]. Л., 1962, с. 36-37).
* ''Mela Machmud Bayazydi. Traditionen und Gebräuche der Kurden''. Übersetzung, Vorwort und Erläuterungen von M. B. Rudenko. Moskau, Verlag “Literatur der Völker des Ostens“, 1963. (''Мела *Махмуд Баязиди. Нравы и обычаи курдов''. /Перевод, предисловие и примечания. М.Б. Руденко. М. ИВЛ, 1963. АН СССР, ИНА).
* ''Kharis Bitlisi. «Leyli und Majnun“. Text, Übersetzung und kurdische Folklor-Versionen''. Übersetzung, Vorwort und Erläuterungen von M. B. Rudenko. Verlag „Nauka“, Moskau, 1965. (''Харис Битлиси. Лейли и Меджнун. Текст, перевод и курдские фольклорные варианты''. Перевод, предисловие и примечания М.Б.Руденко. М. &quot;Наука&quot;, 1965).
* ''Faqi Tayran. „Scheich San’an“''. Der textkritische Apparat, Übersetzung, Erläuterungen und Vorwort von M. B. Rudenko. Moskau, Verlag „Nauka“, 1965. (''Факи Мухаммед Тейран. «Шейх Сан'ан»''. Критич. текст, перевод, примечания и предисловие М. Б. Руденко. М. &quot;Наука&quot;, 1965. АН СССР ИНА).
* ''Der kurdische Wissenschaftler und Aufklärer des 19. Jh. Mela Machmud Bayazydi''. Zeitung &quot;[[Riya Teze (rojname)|Rya Teze]]&quot; („Der Neue Weg“), 20. September 1967 (in kurdischer Sprache). (''Курдский ученый и просветитель XIX в. Мела Махмуд Баязиди''. — Газ. &quot;РйаТǝзǝ&quot;. 20.IX.1967 г. [на курд. яз.]).
* ''Über die kurdische Literaturfassung des Poems „Yusif und Zulaykha“''. Zeitschrift „Rya Teze&quot; („Der Neue Weg“), 20. September 1967. (in kurdischer Sprache). (''„О курдской литературной версии поэмы &quot;Юсуф и Зулейха&quot;''. - Газ. &quot;Рйа Тǝзǝ&quot;. 18. V. 1967 [на курд. яз.]).
* ''Beerdigungslieder der Jesiden des Transkaukasien''. - Jahrbuch „Die Schriftdenkmäler und Denkmäler der Geschichte und Kultur der Völker des Ostens“, 1968, S. 87-88. (''Похоронные песни курдов-езидов Закавказья''. - ПП и ПИКНВ. IV. 1968, с. 87-88).
* ''Das neue Manuskript des Poems des kurdischen Dichter Selims Sleman „Yusif und Zulaykha“''. - Jahrbuch „Die Schriftdenkmäler und Denkmäler der Geschichte und Kultur der Völker des Ostens“, 1969. (''Новая рукопись поэмы курдского поэта Селима Слемана &quot;Юсуф и Зулейха&quot;''. - ПП и ПИКНВ. V. 1969).
* ''Über einige Besonderheiten der mittelalterlichen kurdischen literarischen Sprache (basierend auf dem Selim Slemans Poem „Yusif und Zulaykha“)''. — Inhalt: „Iranische Philologie“. Moskau, 1969, S. 104-107. (''О некоторых особенностях языка средневековой курдской литературы [по материалам поэмы Селима Слемана &quot;Юсуф и Зелиха&quot;]''. — В кн.: «Иранская филология. Краткое изложение докладов научной конференции, посвященной 60-летию проф. А.Н.Болдырева». М., 1969, а 104-107).
* ''Kurdische Volksmärchen''. Gesammelt, Übersetzung, Vorwort und Erläuterungen von M.B. Rudenko. Moskau, Hauptredaktion der Orientalischen Literatur, 1970. (''Курдские народные сказки''. Запись текстов, пер., предисл. и примеч. М.Б. Руденко. М. ГРВЛ, 1970, 248 с.)
* ''Die Systeme des Versbaus in der mittelalterlichen kurdischen Dichtung im Bereich des Norddialektes''. - Jahrbuch „Die Schriftdenkmäler und Denkmäler der Geschichte und Kultur der Völker des Ostens“, 1970. (''Системы стихосложения в средневековой курдской классической поэзии на северном диалекте''. — ПП и ПИКНВ. VI. 1970).
* ''Zeitaufzeichnungen des Manuskriptes des Poems von Selim Sleman „Yusif und Zulaykha“''. Palästinensischer Sammelband, Heft 21 (84), 1974. ''Хронограммы в рукописи поэмы Селима Слемана &quot;Юсуф и Зелиха“''. ПС. Вып. 21 (84), 1970, с. 68-69.
* ''Über das Entstehen des Manuskriptes der persischen Gedichtversion Bachtiar-Name (Das Manuskript des Institutes der Orientalistik der Akademie der Wissenschaften, Signatur „B1277“)''. - Jahrbuch „Die Schriftdenkmäler und Denkmäler der Geschichte und Kultur der Völker des Ostens“ 1971. (''К происхождению рукописи персидской поэтической версии &quot;Бахтиар-наме&quot; [Рукопись ИВАН'а, шифр «В 1277»]''. - ПП и ПИКНВ. VII. 1971)
* ''Kurdische Literatur des 17. Jahrhunderts''. – Zeitschrift „Die Völker Asiens und Afrikas“ 1971, № 3. (''Курдская литература XVII века''. – „Народы Азии и Африки“, 1971, № 3).
* ''Unveröffentlichte Gedichte kurdischer Dichter''. – Inhalt: „Orientalistik-Sammelband“ Heft 3. Мoskau, 1972, S. 111-137. (''Неопубликованные стихи курдских поэтов''. - В кн. «Восточный сборник». Вып. 3. М. 1972, с. 111-137).
* ''Funktion des Verbes (&quot;geîyan&quot;) in den Texten der mittelalterlichen kurdischen Literatur im Bereich des Nordischen Dialekts''. - Jahrbuch „Die Schriftdenkmäler und Denkmäler der Geschichte und Kultur der Völker des Ostens“, 1970. (''Функция глагола [&quot;geîyan&quot;] в текстах средневековой курдской литературы на северном диалекте [курманджи]''. - ПП и ПИКНВ. VIII. 1972, с. 200-203.)
* ''Kurdische Literatur''. - Inhalt: „Geschichte der Weltliteratur“. Band 4, Heft 7. Moskau, 1973, S. 61-70. (''Курдская литература''. - В кн.: «История всемирной литературы». Т. 4. Вып. 7. М. 1973, с. 61-70).
* ''Kurdische lyrische Lieder aus der Diaspora des Zyklus &quot;dilokê xerîbîye&quot; und ihre Verbindung zu den Beerdigungsriten''. - Jahrbuch „Die Schriftdenkmäler und Denkmäler der Geschichte und Kultur der Völker des Ostens“, 1973. (''Курдские лирические чужбинные песни цикла &quot;dilokê xerîbîye&quot; и их связь с погребальным обрядом''. - ПП и ПИКНВ. IX. 1973)
* ''„Yusif und Zulaykha“. Kurdische Literatur- und Folklorversionen. Autorreferat der Doktorarbeit''. Moskau, 1973. (''&quot;Юсуф и Зелиха&quot;. Курдские литературные и фольклорные версии. Автореф. диссертации на соискание ученой степени доктора филол. наук.'' М. 1973).
* ''Eine Darstellung einiger antiken Riten und Ansichten in der heutigen kurdischen rituellen Folklore''. - Jahrbuch „Die Schriftdenkmäler und Denkmäler der Geschichte und Kultur der Völker des Ostens“, 1974. (''Отражение некоторых древних обрядов и представлений в современном курдском обрядовом фольклоре''. - ПП и ПИКНВ. х. 1974).
* ''Stellt das Manuskript des kurdischen Poems von Selim Sleman „Yusif und Zulaykha“ einen Autograph dar? (Saltykow-Schtschedrin-Bibliothek, Signatur – „курд. 15“''). «Die Schriftdenkmäler des Ostens“, 1972. Moskau, 1977, S. 26-27. (''Автограф ли рукопись курдской поэмы Селима Слемана «Юсуф и Зелиха»? [ГПБ, шифр – «курд. 15»'']. - ППВ. 1972. М., 1977, с. 26-27).
* ''Einige kurdische Beisetzungslieder aus der Sammlung von A. D. Jaba.'' Die Schriftdenkmäler des Ostens, 1973, Moskau, 1979, S. 168-173. (''Несколько курдских похоронных песен из собрания рукописей А.Д. Жаба''. - ППВ. 1973. М., 1979, с. 168-173).
* ''Kurdische Rituspoesie''. Moskau, Verlag „Nauka“, 1982. (''Курдская обрядовая поэзия''. М., &quot;Наука&quot;, 1982).
* ''Literatur- und Folklorversionen des kurdischen Poems „Yusif und Zulaykha“''. Moskau, Verlag „Nauka“, 1986. (''Литературная и фольклорные версии курдской поэмы &quot;Юсуф и Зелиха&quot;''. М., Наука 1986).

{{Çk}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Kurdolog]]
[[Kategorî:Rojhilatnasên rûs]]</text>
      <sha1>iamhak0ze5u4u1es8f1rffdnbjg7gh1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095484</id>
      <parentid>2095483</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T17:50:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2095484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12421" sha1="8m258at9f1zt6kj8dk49ochvz0e1c78" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
'''Margarîta Borîsovna Rudenko''' ({{bi-ru|Маргарита Борисовна Руденко}}; jdb. {{Jidayikbûn|9|gulan|1926}} li Tiflisê - m. {{mirin|27|tîrmeh|1976}} li Leningradê) peyvnas, [[rojhilatnas]], [[Kurdolojî|kurdnas]], nijadnas û zaneya [[wêjeyî rûsî]] bû.&lt;ref&gt;[[Aysel Tabak]] (2020). &quot;Margarîta Borîsovna Rudenko.&quot;, Xwebûn, 24:2020, r. 5.&lt;/ref&gt;

== Agahiyên Giştî ==
Rudenko damezrînera lêkolîna wêjeyî di kurdnasiya rusî de, danera kataloga destnivîsên kurdî ya yekemîn bû, Pirtûkxaneya Saltykow-Schtschedrin li Sankt Petersburgê xwediya wan destnivîsan. Zêde, [[werger]] û ravekera rexneyî li ser çendîn berhemên kurdî yên Serdema Navîn wek Şêxê Sen'anê [[Feqiyê Teyran]], Mem û Zînê [[Ehmedê Xanî]], Leyla û Mecnûmê [[Haris Bidlîsî|Haris Bitilîsî]], Ûsiv û Zelîxeyê [[Selim Silêman|Selîm Silêman]] û yên din.Danera xeleka waneyan li ser dîroka wêjeya kurdî, ku di sala 1970an de li Fekulteya Vekolînên Rojhilaltî ya Zanîngeha Hikûmî ya Êrîvanê rû dan.

Rudenko ji bo lêkolînên zargotin û nijadnasiya kurdî tiştên giring nivîsiye.

Di nav tiştên din de, bidestxistina weşana yekemîn ya destnvîsa dîroknasê kurd [[Mele Mehmûdê Bazîdî]]; berhevoka çîrokên kurdî, monografek li ser helbesta ayînî ya kurdî, çend gotar û waneyan derbare zargotin, jiyana rojane, bawerî û kevneşopiya kurdan.

== Belavok û nivîsar (bi zimanên kurdî û rûsî) ==

* ''Poem des kurdischen Dichters des 17. Jahrhunderts Ehmedê Xanî „Mem û Zîn“. Autorreferat der Doktorarbeit''. Moskau, 1954. (''Поэма курдского поэта ХVII в. Ахмеда Хани &quot;Мам и Зин&quot;. Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата филологических наук''. М., 1954. [АН СССР, ИВ]).
* ''Sammlung des A. Jaba (Kurdische Manuskripte)''. Orientalistik-Sammelband, 1958. (''Коллекция А. Жаба [Курдские рукописи]''. - ТГПБ. Т. 2 [5], 1957, &quot;Восточный сборник&quot;, 1958).
* ''Kurdische Volksmärchen''. Gesammelt, Übersetzung und Vorwort von M.B. Rudenko und I. Farizow. Moskau, Goslitizdat, 1959. (''Курдские сказки''. Запись текстов, перевод с курдского и предисловие М.Б. Руденко и И. Фаризова. М. Гослитиздат, 1959)
* ''Kurdische Sprichwörter und Redensarten''. Gesammelt und übersetzt von K.K. Kurdoev und M. B. Rudenko. - Inhalt: „Sprichwörter und Redensarten der Völker des Ostens“. Moskau, 1961. (''Курдские пословицы и поговорки''. Собрали и перевели К. К. Курдоев и М.Б.Руденко. — В кн.: &quot;Пословицы и поговорки народов Востока&quot;. К. ИВЛ, 1961, с. 330-331).
* ''Eine Beschreibung der kurdischen Manuskripten Leningrader (Sankt-Petersburger) Sammlungen''. Moskau, 1961. (''Описание курдских рукописей ленинградских собраний''. М.: Издательство восточной литературы, 1961).
* ''Unbekannte kurdische Folklorversion über Scheich San’an''. Inhalt: Wissenschaftliche Konferenz zur Iranischen Philologie. Thesen zum Referat. Leningrad, 1962, S. 36-37. (''Неизвестная курдская фольклорная версия о шейхе Сан'ане''. -В кн.: Научная конференция по иранской филологии [ЛГУ]. [Тезисы докладов]. Л., 1962, с. 36-37).
* ''Mela Machmud Bayazydi. Traditionen und Gebräuche der Kurden''. Übersetzung, Vorwort und Erläuterungen von M. B. Rudenko. Moskau, Verlag “Literatur der Völker des Ostens“, 1963. (''Мела *Махмуд Баязиди. Нравы и обычаи курдов''. /Перевод, предисловие и примечания. М.Б. Руденко. М. ИВЛ, 1963. АН СССР, ИНА).
* ''Kharis Bitlisi. «Leyli und Majnun“. Text, Übersetzung und kurdische Folklor-Versionen''. Übersetzung, Vorwort und Erläuterungen von M. B. Rudenko. Verlag „Nauka“, Moskau, 1965. (''Харис Битлиси. Лейли и Меджнун. Текст, перевод и курдские фольклорные варианты''. Перевод, предисловие и примечания М.Б.Руденко. М. &quot;Наука&quot;, 1965).
* ''Faqi Tayran. „Scheich San’an“''. Der textkritische Apparat, Übersetzung, Erläuterungen und Vorwort von M. B. Rudenko. Moskau, Verlag „Nauka“, 1965. (''Факи Мухаммед Тейран. «Шейх Сан'ан»''. Критич. текст, перевод, примечания и предисловие М. Б. Руденко. М. &quot;Наука&quot;, 1965. АН СССР ИНА).
* ''Der kurdische Wissenschaftler und Aufklärer des 19. Jh. Mela Machmud Bayazydi''. Zeitung &quot;[[Riya Teze (rojname)|Rya Teze]]&quot; („Der Neue Weg“), 20. September 1967 (in kurdischer Sprache). (''Курдский ученый и просветитель XIX в. Мела Махмуд Баязиди''. — Газ. &quot;РйаТǝзǝ&quot;. 20.IX.1967 г. [на курд. яз.]).
* ''Über die kurdische Literaturfassung des Poems „Yusif und Zulaykha“''. Zeitschrift „Rya Teze&quot; („Der Neue Weg“), 20. September 1967. (in kurdischer Sprache). (''„О курдской литературной версии поэмы &quot;Юсуф и Зулейха&quot;''. - Газ. &quot;Рйа Тǝзǝ&quot;. 18. V. 1967 [на курд. яз.]).
* ''Beerdigungslieder der Jesiden des Transkaukasien''. - Jahrbuch „Die Schriftdenkmäler und Denkmäler der Geschichte und Kultur der Völker des Ostens“, 1968, S. 87-88. (''Похоронные песни курдов-езидов Закавказья''. - ПП и ПИКНВ. IV. 1968, с. 87-88).
* ''Das neue Manuskript des Poems des kurdischen Dichter Selims Sleman „Yusif und Zulaykha“''. - Jahrbuch „Die Schriftdenkmäler und Denkmäler der Geschichte und Kultur der Völker des Ostens“, 1969. (''Новая рукопись поэмы курдского поэта Селима Слемана &quot;Юсуф и Зулейха&quot;''. - ПП и ПИКНВ. V. 1969).
* ''Über einige Besonderheiten der mittelalterlichen kurdischen literarischen Sprache (basierend auf dem Selim Slemans Poem „Yusif und Zulaykha“)''. — Inhalt: „Iranische Philologie“. Moskau, 1969, S. 104-107. (''О некоторых особенностях языка средневековой курдской литературы [по материалам поэмы Селима Слемана &quot;Юсуф и Зелиха&quot;]''. — В кн.: «Иранская филология. Краткое изложение докладов научной конференции, посвященной 60-летию проф. А.Н.Болдырева». М., 1969, а 104-107).
* ''Kurdische Volksmärchen''. Gesammelt, Übersetzung, Vorwort und Erläuterungen von M.B. Rudenko. Moskau, Hauptredaktion der Orientalischen Literatur, 1970. (''Курдские народные сказки''. Запись текстов, пер., предисл. и примеч. М.Б. Руденко. М. ГРВЛ, 1970, 248 с.)
* ''Die Systeme des Versbaus in der mittelalterlichen kurdischen Dichtung im Bereich des Norddialektes''. - Jahrbuch „Die Schriftdenkmäler und Denkmäler der Geschichte und Kultur der Völker des Ostens“, 1970. (''Системы стихосложения в средневековой курдской классической поэзии на северном диалекте''. — ПП и ПИКНВ. VI. 1970).
* ''Zeitaufzeichnungen des Manuskriptes des Poems von Selim Sleman „Yusif und Zulaykha“''. Palästinensischer Sammelband, Heft 21 (84), 1974. ''Хронограммы в рукописи поэмы Селима Слемана &quot;Юсуф и Зелиха“''. ПС. Вып. 21 (84), 1970, с. 68-69.
* ''Über das Entstehen des Manuskriptes der persischen Gedichtversion Bachtiar-Name (Das Manuskript des Institutes der Orientalistik der Akademie der Wissenschaften, Signatur „B1277“)''. - Jahrbuch „Die Schriftdenkmäler und Denkmäler der Geschichte und Kultur der Völker des Ostens“ 1971. (''К происхождению рукописи персидской поэтической версии &quot;Бахтиар-наме&quot; [Рукопись ИВАН'а, шифр «В 1277»]''. - ПП и ПИКНВ. VII. 1971)
* ''Kurdische Literatur des 17. Jahrhunderts''. – Zeitschrift „Die Völker Asiens und Afrikas“ 1971, № 3. (''Курдская литература XVII века''. – „Народы Азии и Африки“, 1971, № 3).
* ''Unveröffentlichte Gedichte kurdischer Dichter''. – Inhalt: „Orientalistik-Sammelband“ Heft 3. Мoskau, 1972, S. 111-137. (''Неопубликованные стихи курдских поэтов''. - В кн. «Восточный сборник». Вып. 3. М. 1972, с. 111-137).
* ''Funktion des Verbes (&quot;geîyan&quot;) in den Texten der mittelalterlichen kurdischen Literatur im Bereich des Nordischen Dialekts''. - Jahrbuch „Die Schriftdenkmäler und Denkmäler der Geschichte und Kultur der Völker des Ostens“, 1970. (''Функция глагола [&quot;geîyan&quot;] в текстах средневековой курдской литературы на северном диалекте [курманджи]''. - ПП и ПИКНВ. VIII. 1972, с. 200-203.)
* ''Kurdische Literatur''. - Inhalt: „Geschichte der Weltliteratur“. Band 4, Heft 7. Moskau, 1973, S. 61-70. (''Курдская литература''. - В кн.: «История всемирной литературы». Т. 4. Вып. 7. М. 1973, с. 61-70).
* ''Kurdische lyrische Lieder aus der Diaspora des Zyklus &quot;dilokê xerîbîye&quot; und ihre Verbindung zu den Beerdigungsriten''. - Jahrbuch „Die Schriftdenkmäler und Denkmäler der Geschichte und Kultur der Völker des Ostens“, 1973. (''Курдские лирические чужбинные песни цикла &quot;dilokê xerîbîye&quot; и их связь с погребальным обрядом''. - ПП и ПИКНВ. IX. 1973)
* ''„Yusif und Zulaykha“. Kurdische Literatur- und Folklorversionen. Autorreferat der Doktorarbeit''. Moskau, 1973. (''&quot;Юсуф и Зелиха&quot;. Курдские литературные и фольклорные версии. Автореф. диссертации на соискание ученой степени доктора филол. наук.'' М. 1973).
* ''Eine Darstellung einiger antiken Riten und Ansichten in der heutigen kurdischen rituellen Folklore''. - Jahrbuch „Die Schriftdenkmäler und Denkmäler der Geschichte und Kultur der Völker des Ostens“, 1974. (''Отражение некоторых древних обрядов и представлений в современном курдском обрядовом фольклоре''. - ПП и ПИКНВ. х. 1974).
* ''Stellt das Manuskript des kurdischen Poems von Selim Sleman „Yusif und Zulaykha“ einen Autograph dar? (Saltykow-Schtschedrin-Bibliothek, Signatur – „курд. 15“''). «Die Schriftdenkmäler des Ostens“, 1972. Moskau, 1977, S. 26-27. (''Автограф ли рукопись курдской поэмы Селима Слемана «Юсуф и Зелиха»? [ГПБ, шифр – «курд. 15»'']. - ППВ. 1972. М., 1977, с. 26-27).
* ''Einige kurdische Beisetzungslieder aus der Sammlung von A. D. Jaba.'' Die Schriftdenkmäler des Ostens, 1973, Moskau, 1979, S. 168-173. (''Несколько курдских похоронных песен из собрания рукописей А.Д. Жаба''. - ППВ. 1973. М., 1979, с. 168-173).
* ''Kurdische Rituspoesie''. Moskau, Verlag „Nauka“, 1982. (''Курдская обрядовая поэзия''. М., &quot;Наука&quot;, 1982).
* ''Literatur- und Folklorversionen des kurdischen Poems „Yusif und Zulaykha“''. Moskau, Verlag „Nauka“, 1986. (''Литературная и фольклорные версии курдской поэмы &quot;Юсуф и Зелиха&quot;''. М., Наука 1986).

{{Çk}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Kurdolog]]
[[Kategorî:Rojhilatnasên rûs]]</text>
      <sha1>8m258at9f1zt6kj8dk49ochvz0e1c78</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095485</id>
      <parentid>2095484</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T18:02:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Agahiyên Giştî */</comment>
      <origin>2095485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12453" sha1="bi1x0o8wi1tjbeq7fyo1xovmuqrz2vt" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
'''Margarîta Borîsovna Rudenko''' ({{bi-ru|Маргарита Борисовна Руденко}}; jdb. {{Jidayikbûn|9|gulan|1926}} li Tiflisê - m. {{mirin|27|tîrmeh|1976}} li Leningradê) peyvnas, [[rojhilatnas]], [[Kurdolojî|kurdnas]], nijadnas û zaneya [[wêjeyî rûsî]] bû.&lt;ref&gt;[[Aysel Tabak]] (2020). &quot;Margarîta Borîsovna Rudenko.&quot;, Xwebûn, 24:2020, r. 5.&lt;/ref&gt;

== Agahiyên Giştî ==
Rudenko damezrînera lêkolîna wêjeyî di kurdnasiya rusî de, danera kataloga destnivîsên kurdî ya yekem bû, pirtûkxaneya neteweyî ya Rûsyayê ya bi navê Saltîkov-Şçedrîn li Sankt Petersburgê xwediya wan destnivîsan. Zêde, [[werger]] û ravekera rexneyî li ser çendîn berhemên kurdî yên Serdema Navîn wek Şêxê Sen'anê [[Feqiyê Teyran]], Mem û Zînê [[Ehmedê Xanî]], Leyla û Mecnûmê [[Haris Bidlîsî|Haris Bitilîsî]], Ûsiv û Zelîxeyê [[Selim Silêman|Selîm Silêman]] û yên din. Danêra xeleka waneyan li ser dîroka wêjeya kurdî, ku di sala 1970an de li Fakulteya Vekolînên Rojhilatî ya Zanîngeha Hikûmî ya Êrîvanê rû dan.

Rudenko ji bo lêkolînên zargotin û nijadnasiya kurdî tiştên giring nivîsiye.

Di nav tiştên din de, bidestxistina weşana yekemîn ya destnvîsa dîroknasê kurd [[Mele Mehmûdê Bazîdî]]; berhevoka çîrokên kurdî, monografek li ser helbesta ayînî ya kurdî, çend gotar û waneyan derbare zargotin, jiyana rojane, bawerî û kevneşopiya kurdan.

== Belavok û nivîsar (bi zimanên kurdî û rûsî) ==

* ''Poem des kurdischen Dichters des 17. Jahrhunderts Ehmedê Xanî „Mem û Zîn“. Autorreferat der Doktorarbeit''. Moskau, 1954. (''Поэма курдского поэта ХVII в. Ахмеда Хани &quot;Мам и Зин&quot;. Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата филологических наук''. М., 1954. [АН СССР, ИВ]).
* ''Sammlung des A. Jaba (Kurdische Manuskripte)''. Orientalistik-Sammelband, 1958. (''Коллекция А. Жаба [Курдские рукописи]''. - ТГПБ. Т. 2 [5], 1957, &quot;Восточный сборник&quot;, 1958).
* ''Kurdische Volksmärchen''. Gesammelt, Übersetzung und Vorwort von M.B. Rudenko und I. Farizow. Moskau, Goslitizdat, 1959. (''Курдские сказки''. Запись текстов, перевод с курдского и предисловие М.Б. Руденко и И. Фаризова. М. Гослитиздат, 1959)
* ''Kurdische Sprichwörter und Redensarten''. Gesammelt und übersetzt von K.K. Kurdoev und M. B. Rudenko. - Inhalt: „Sprichwörter und Redensarten der Völker des Ostens“. Moskau, 1961. (''Курдские пословицы и поговорки''. Собрали и перевели К. К. Курдоев и М.Б.Руденко. — В кн.: &quot;Пословицы и поговорки народов Востока&quot;. К. ИВЛ, 1961, с. 330-331).
* ''Eine Beschreibung der kurdischen Manuskripten Leningrader (Sankt-Petersburger) Sammlungen''. Moskau, 1961. (''Описание курдских рукописей ленинградских собраний''. М.: Издательство восточной литературы, 1961).
* ''Unbekannte kurdische Folklorversion über Scheich San’an''. Inhalt: Wissenschaftliche Konferenz zur Iranischen Philologie. Thesen zum Referat. Leningrad, 1962, S. 36-37. (''Неизвестная курдская фольклорная версия о шейхе Сан'ане''. -В кн.: Научная конференция по иранской филологии [ЛГУ]. [Тезисы докладов]. Л., 1962, с. 36-37).
* ''Mela Machmud Bayazydi. Traditionen und Gebräuche der Kurden''. Übersetzung, Vorwort und Erläuterungen von M. B. Rudenko. Moskau, Verlag “Literatur der Völker des Ostens“, 1963. (''Мела *Махмуд Баязиди. Нравы и обычаи курдов''. /Перевод, предисловие и примечания. М.Б. Руденко. М. ИВЛ, 1963. АН СССР, ИНА).
* ''Kharis Bitlisi. «Leyli und Majnun“. Text, Übersetzung und kurdische Folklor-Versionen''. Übersetzung, Vorwort und Erläuterungen von M. B. Rudenko. Verlag „Nauka“, Moskau, 1965. (''Харис Битлиси. Лейли и Меджнун. Текст, перевод и курдские фольклорные варианты''. Перевод, предисловие и примечания М.Б.Руденко. М. &quot;Наука&quot;, 1965).
* ''Faqi Tayran. „Scheich San’an“''. Der textkritische Apparat, Übersetzung, Erläuterungen und Vorwort von M. B. Rudenko. Moskau, Verlag „Nauka“, 1965. (''Факи Мухаммед Тейран. «Шейх Сан'ан»''. Критич. текст, перевод, примечания и предисловие М. Б. Руденко. М. &quot;Наука&quot;, 1965. АН СССР ИНА).
* ''Der kurdische Wissenschaftler und Aufklärer des 19. Jh. Mela Machmud Bayazydi''. Zeitung &quot;[[Riya Teze (rojname)|Rya Teze]]&quot; („Der Neue Weg“), 20. September 1967 (in kurdischer Sprache). (''Курдский ученый и просветитель XIX в. Мела Махмуд Баязиди''. — Газ. &quot;РйаТǝзǝ&quot;. 20.IX.1967 г. [на курд. яз.]).
* ''Über die kurdische Literaturfassung des Poems „Yusif und Zulaykha“''. Zeitschrift „Rya Teze&quot; („Der Neue Weg“), 20. September 1967. (in kurdischer Sprache). (''„О курдской литературной версии поэмы &quot;Юсуф и Зулейха&quot;''. - Газ. &quot;Рйа Тǝзǝ&quot;. 18. V. 1967 [на курд. яз.]).
* ''Beerdigungslieder der Jesiden des Transkaukasien''. - Jahrbuch „Die Schriftdenkmäler und Denkmäler der Geschichte und Kultur der Völker des Ostens“, 1968, S. 87-88. (''Похоронные песни курдов-езидов Закавказья''. - ПП и ПИКНВ. IV. 1968, с. 87-88).
* ''Das neue Manuskript des Poems des kurdischen Dichter Selims Sleman „Yusif und Zulaykha“''. - Jahrbuch „Die Schriftdenkmäler und Denkmäler der Geschichte und Kultur der Völker des Ostens“, 1969. (''Новая рукопись поэмы курдского поэта Селима Слемана &quot;Юсуф и Зулейха&quot;''. - ПП и ПИКНВ. V. 1969).
* ''Über einige Besonderheiten der mittelalterlichen kurdischen literarischen Sprache (basierend auf dem Selim Slemans Poem „Yusif und Zulaykha“)''. — Inhalt: „Iranische Philologie“. Moskau, 1969, S. 104-107. (''О некоторых особенностях языка средневековой курдской литературы [по материалам поэмы Селима Слемана &quot;Юсуф и Зелиха&quot;]''. — В кн.: «Иранская филология. Краткое изложение докладов научной конференции, посвященной 60-летию проф. А.Н.Болдырева». М., 1969, а 104-107).
* ''Kurdische Volksmärchen''. Gesammelt, Übersetzung, Vorwort und Erläuterungen von M.B. Rudenko. Moskau, Hauptredaktion der Orientalischen Literatur, 1970. (''Курдские народные сказки''. Запись текстов, пер., предисл. и примеч. М.Б. Руденко. М. ГРВЛ, 1970, 248 с.)
* ''Die Systeme des Versbaus in der mittelalterlichen kurdischen Dichtung im Bereich des Norddialektes''. - Jahrbuch „Die Schriftdenkmäler und Denkmäler der Geschichte und Kultur der Völker des Ostens“, 1970. (''Системы стихосложения в средневековой курдской классической поэзии на северном диалекте''. — ПП и ПИКНВ. VI. 1970).
* ''Zeitaufzeichnungen des Manuskriptes des Poems von Selim Sleman „Yusif und Zulaykha“''. Palästinensischer Sammelband, Heft 21 (84), 1974. ''Хронограммы в рукописи поэмы Селима Слемана &quot;Юсуф и Зелиха“''. ПС. Вып. 21 (84), 1970, с. 68-69.
* ''Über das Entstehen des Manuskriptes der persischen Gedichtversion Bachtiar-Name (Das Manuskript des Institutes der Orientalistik der Akademie der Wissenschaften, Signatur „B1277“)''. - Jahrbuch „Die Schriftdenkmäler und Denkmäler der Geschichte und Kultur der Völker des Ostens“ 1971. (''К происхождению рукописи персидской поэтической версии &quot;Бахтиар-наме&quot; [Рукопись ИВАН'а, шифр «В 1277»]''. - ПП и ПИКНВ. VII. 1971)
* ''Kurdische Literatur des 17. Jahrhunderts''. – Zeitschrift „Die Völker Asiens und Afrikas“ 1971, № 3. (''Курдская литература XVII века''. – „Народы Азии и Африки“, 1971, № 3).
* ''Unveröffentlichte Gedichte kurdischer Dichter''. – Inhalt: „Orientalistik-Sammelband“ Heft 3. Мoskau, 1972, S. 111-137. (''Неопубликованные стихи курдских поэтов''. - В кн. «Восточный сборник». Вып. 3. М. 1972, с. 111-137).
* ''Funktion des Verbes (&quot;geîyan&quot;) in den Texten der mittelalterlichen kurdischen Literatur im Bereich des Nordischen Dialekts''. - Jahrbuch „Die Schriftdenkmäler und Denkmäler der Geschichte und Kultur der Völker des Ostens“, 1970. (''Функция глагола [&quot;geîyan&quot;] в текстах средневековой курдской литературы на северном диалекте [курманджи]''. - ПП и ПИКНВ. VIII. 1972, с. 200-203.)
* ''Kurdische Literatur''. - Inhalt: „Geschichte der Weltliteratur“. Band 4, Heft 7. Moskau, 1973, S. 61-70. (''Курдская литература''. - В кн.: «История всемирной литературы». Т. 4. Вып. 7. М. 1973, с. 61-70).
* ''Kurdische lyrische Lieder aus der Diaspora des Zyklus &quot;dilokê xerîbîye&quot; und ihre Verbindung zu den Beerdigungsriten''. - Jahrbuch „Die Schriftdenkmäler und Denkmäler der Geschichte und Kultur der Völker des Ostens“, 1973. (''Курдские лирические чужбинные песни цикла &quot;dilokê xerîbîye&quot; и их связь с погребальным обрядом''. - ПП и ПИКНВ. IX. 1973)
* ''„Yusif und Zulaykha“. Kurdische Literatur- und Folklorversionen. Autorreferat der Doktorarbeit''. Moskau, 1973. (''&quot;Юсуф и Зелиха&quot;. Курдские литературные и фольклорные версии. Автореф. диссертации на соискание ученой степени доктора филол. наук.'' М. 1973).
* ''Eine Darstellung einiger antiken Riten und Ansichten in der heutigen kurdischen rituellen Folklore''. - Jahrbuch „Die Schriftdenkmäler und Denkmäler der Geschichte und Kultur der Völker des Ostens“, 1974. (''Отражение некоторых древних обрядов и представлений в современном курдском обрядовом фольклоре''. - ПП и ПИКНВ. х. 1974).
* ''Stellt das Manuskript des kurdischen Poems von Selim Sleman „Yusif und Zulaykha“ einen Autograph dar? (Saltykow-Schtschedrin-Bibliothek, Signatur – „курд. 15“''). «Die Schriftdenkmäler des Ostens“, 1972. Moskau, 1977, S. 26-27. (''Автограф ли рукопись курдской поэмы Селима Слемана «Юсуф и Зелиха»? [ГПБ, шифр – «курд. 15»'']. - ППВ. 1972. М., 1977, с. 26-27).
* ''Einige kurdische Beisetzungslieder aus der Sammlung von A. D. Jaba.'' Die Schriftdenkmäler des Ostens, 1973, Moskau, 1979, S. 168-173. (''Несколько курдских похоронных песен из собрания рукописей А.Д. Жаба''. - ППВ. 1973. М., 1979, с. 168-173).
* ''Kurdische Rituspoesie''. Moskau, Verlag „Nauka“, 1982. (''Курдская обрядовая поэзия''. М., &quot;Наука&quot;, 1982).
* ''Literatur- und Folklorversionen des kurdischen Poems „Yusif und Zulaykha“''. Moskau, Verlag „Nauka“, 1986. (''Литературная и фольклорные версии курдской поэмы &quot;Юсуф и Зелиха&quot;''. М., Наука 1986).

{{Çk}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Kurdolog]]
[[Kategorî:Rojhilatnasên rûs]]</text>
      <sha1>bi1x0o8wi1tjbeq7fyo1xovmuqrz2vt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095486</id>
      <parentid>2095485</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T18:03:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Agahiyên Giştî */</comment>
      <origin>2095486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12461" sha1="nps9vkqtskx8tgwuek42pag1gu5hwoq" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
'''Margarîta Borîsovna Rudenko''' ({{bi-ru|Маргарита Борисовна Руденко}}; jdb. {{Jidayikbûn|9|gulan|1926}} li Tiflisê - m. {{mirin|27|tîrmeh|1976}} li Leningradê) peyvnas, [[rojhilatnas]], [[Kurdolojî|kurdnas]], nijadnas û zaneya [[wêjeyî rûsî]] bû.&lt;ref&gt;[[Aysel Tabak]] (2020). &quot;Margarîta Borîsovna Rudenko.&quot;, Xwebûn, 24:2020, r. 5.&lt;/ref&gt;

== Agahiyên Giştî ==
Rudenko damezrînera lêkolîna wêjeyî di kurdnasiya rusî de, danera kataloga destnivîsên kurdî ya yekem bû, [[pirtûkxaneya neteweyî ya Rûsyayê ya bi navê Saltîkov-Şçedrîn]] li [[Sankt Petersburg]]ê xwediya wan destnivîsan. Zêde, [[werger]] û ravekera rexneyî li ser çendîn berhemên kurdî yên Serdema Navîn wek Şêxê Sen'anê [[Feqiyê Teyran]], Mem û Zînê [[Ehmedê Xanî]], Leyla û Mecnûmê [[Haris Bidlîsî|Haris Bitilîsî]], Ûsiv û Zelîxeyê [[Selim Silêman|Selîm Silêman]] û yên din. Danêra xeleka waneyan li ser dîroka wêjeya kurdî, ku di sala 1970an de li Fakulteya Vekolînên Rojhilatî ya Zanîngeha Hikûmî ya Êrîvanê rû dan.

Rudenko ji bo lêkolînên zargotin û nijadnasiya kurdî tiştên giring nivîsiye.

Di nav tiştên din de, bidestxistina weşana yekemîn ya destnvîsa dîroknasê kurd [[Mele Mehmûdê Bazîdî]]; berhevoka çîrokên kurdî, monografek li ser helbesta ayînî ya kurdî, çend gotar û waneyan derbare zargotin, jiyana rojane, bawerî û kevneşopiya kurdan.

== Belavok û nivîsar (bi zimanên kurdî û rûsî) ==

* ''Poem des kurdischen Dichters des 17. Jahrhunderts Ehmedê Xanî „Mem û Zîn“. Autorreferat der Doktorarbeit''. Moskau, 1954. (''Поэма курдского поэта ХVII в. Ахмеда Хани &quot;Мам и Зин&quot;. Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата филологических наук''. М., 1954. [АН СССР, ИВ]).
* ''Sammlung des A. Jaba (Kurdische Manuskripte)''. Orientalistik-Sammelband, 1958. (''Коллекция А. Жаба [Курдские рукописи]''. - ТГПБ. Т. 2 [5], 1957, &quot;Восточный сборник&quot;, 1958).
* ''Kurdische Volksmärchen''. Gesammelt, Übersetzung und Vorwort von M.B. Rudenko und I. Farizow. Moskau, Goslitizdat, 1959. (''Курдские сказки''. Запись текстов, перевод с курдского и предисловие М.Б. Руденко и И. Фаризова. М. Гослитиздат, 1959)
* ''Kurdische Sprichwörter und Redensarten''. Gesammelt und übersetzt von K.K. Kurdoev und M. B. Rudenko. - Inhalt: „Sprichwörter und Redensarten der Völker des Ostens“. Moskau, 1961. (''Курдские пословицы и поговорки''. Собрали и перевели К. К. Курдоев и М.Б.Руденко. — В кн.: &quot;Пословицы и поговорки народов Востока&quot;. К. ИВЛ, 1961, с. 330-331).
* ''Eine Beschreibung der kurdischen Manuskripten Leningrader (Sankt-Petersburger) Sammlungen''. Moskau, 1961. (''Описание курдских рукописей ленинградских собраний''. М.: Издательство восточной литературы, 1961).
* ''Unbekannte kurdische Folklorversion über Scheich San’an''. Inhalt: Wissenschaftliche Konferenz zur Iranischen Philologie. Thesen zum Referat. Leningrad, 1962, S. 36-37. (''Неизвестная курдская фольклорная версия о шейхе Сан'ане''. -В кн.: Научная конференция по иранской филологии [ЛГУ]. [Тезисы докладов]. Л., 1962, с. 36-37).
* ''Mela Machmud Bayazydi. Traditionen und Gebräuche der Kurden''. Übersetzung, Vorwort und Erläuterungen von M. B. Rudenko. Moskau, Verlag “Literatur der Völker des Ostens“, 1963. (''Мела *Махмуд Баязиди. Нравы и обычаи курдов''. /Перевод, предисловие и примечания. М.Б. Руденко. М. ИВЛ, 1963. АН СССР, ИНА).
* ''Kharis Bitlisi. «Leyli und Majnun“. Text, Übersetzung und kurdische Folklor-Versionen''. Übersetzung, Vorwort und Erläuterungen von M. B. Rudenko. Verlag „Nauka“, Moskau, 1965. (''Харис Битлиси. Лейли и Меджнун. Текст, перевод и курдские фольклорные варианты''. Перевод, предисловие и примечания М.Б.Руденко. М. &quot;Наука&quot;, 1965).
* ''Faqi Tayran. „Scheich San’an“''. Der textkritische Apparat, Übersetzung, Erläuterungen und Vorwort von M. B. Rudenko. Moskau, Verlag „Nauka“, 1965. (''Факи Мухаммед Тейран. «Шейх Сан'ан»''. Критич. текст, перевод, примечания и предисловие М. Б. Руденко. М. &quot;Наука&quot;, 1965. АН СССР ИНА).
* ''Der kurdische Wissenschaftler und Aufklärer des 19. Jh. Mela Machmud Bayazydi''. Zeitung &quot;[[Riya Teze (rojname)|Rya Teze]]&quot; („Der Neue Weg“), 20. September 1967 (in kurdischer Sprache). (''Курдский ученый и просветитель XIX в. Мела Махмуд Баязиди''. — Газ. &quot;РйаТǝзǝ&quot;. 20.IX.1967 г. [на курд. яз.]).
* ''Über die kurdische Literaturfassung des Poems „Yusif und Zulaykha“''. Zeitschrift „Rya Teze&quot; („Der Neue Weg“), 20. September 1967. (in kurdischer Sprache). (''„О курдской литературной версии поэмы &quot;Юсуф и Зулейха&quot;''. - Газ. &quot;Рйа Тǝзǝ&quot;. 18. V. 1967 [на курд. яз.]).
* ''Beerdigungslieder der Jesiden des Transkaukasien''. - Jahrbuch „Die Schriftdenkmäler und Denkmäler der Geschichte und Kultur der Völker des Ostens“, 1968, S. 87-88. (''Похоронные песни курдов-езидов Закавказья''. - ПП и ПИКНВ. IV. 1968, с. 87-88).
* ''Das neue Manuskript des Poems des kurdischen Dichter Selims Sleman „Yusif und Zulaykha“''. - Jahrbuch „Die Schriftdenkmäler und Denkmäler der Geschichte und Kultur der Völker des Ostens“, 1969. (''Новая рукопись поэмы курдского поэта Селима Слемана &quot;Юсуф и Зулейха&quot;''. - ПП и ПИКНВ. V. 1969).
* ''Über einige Besonderheiten der mittelalterlichen kurdischen literarischen Sprache (basierend auf dem Selim Slemans Poem „Yusif und Zulaykha“)''. — Inhalt: „Iranische Philologie“. Moskau, 1969, S. 104-107. (''О некоторых особенностях языка средневековой курдской литературы [по материалам поэмы Селима Слемана &quot;Юсуф и Зелиха&quot;]''. — В кн.: «Иранская филология. Краткое изложение докладов научной конференции, посвященной 60-летию проф. А.Н.Болдырева». М., 1969, а 104-107).
* ''Kurdische Volksmärchen''. Gesammelt, Übersetzung, Vorwort und Erläuterungen von M.B. Rudenko. Moskau, Hauptredaktion der Orientalischen Literatur, 1970. (''Курдские народные сказки''. Запись текстов, пер., предисл. и примеч. М.Б. Руденко. М. ГРВЛ, 1970, 248 с.)
* ''Die Systeme des Versbaus in der mittelalterlichen kurdischen Dichtung im Bereich des Norddialektes''. - Jahrbuch „Die Schriftdenkmäler und Denkmäler der Geschichte und Kultur der Völker des Ostens“, 1970. (''Системы стихосложения в средневековой курдской классической поэзии на северном диалекте''. — ПП и ПИКНВ. VI. 1970).
* ''Zeitaufzeichnungen des Manuskriptes des Poems von Selim Sleman „Yusif und Zulaykha“''. Palästinensischer Sammelband, Heft 21 (84), 1974. ''Хронограммы в рукописи поэмы Селима Слемана &quot;Юсуф и Зелиха“''. ПС. Вып. 21 (84), 1970, с. 68-69.
* ''Über das Entstehen des Manuskriptes der persischen Gedichtversion Bachtiar-Name (Das Manuskript des Institutes der Orientalistik der Akademie der Wissenschaften, Signatur „B1277“)''. - Jahrbuch „Die Schriftdenkmäler und Denkmäler der Geschichte und Kultur der Völker des Ostens“ 1971. (''К происхождению рукописи персидской поэтической версии &quot;Бахтиар-наме&quot; [Рукопись ИВАН'а, шифр «В 1277»]''. - ПП и ПИКНВ. VII. 1971)
* ''Kurdische Literatur des 17. Jahrhunderts''. – Zeitschrift „Die Völker Asiens und Afrikas“ 1971, № 3. (''Курдская литература XVII века''. – „Народы Азии и Африки“, 1971, № 3).
* ''Unveröffentlichte Gedichte kurdischer Dichter''. – Inhalt: „Orientalistik-Sammelband“ Heft 3. Мoskau, 1972, S. 111-137. (''Неопубликованные стихи курдских поэтов''. - В кн. «Восточный сборник». Вып. 3. М. 1972, с. 111-137).
* ''Funktion des Verbes (&quot;geîyan&quot;) in den Texten der mittelalterlichen kurdischen Literatur im Bereich des Nordischen Dialekts''. - Jahrbuch „Die Schriftdenkmäler und Denkmäler der Geschichte und Kultur der Völker des Ostens“, 1970. (''Функция глагола [&quot;geîyan&quot;] в текстах средневековой курдской литературы на северном диалекте [курманджи]''. - ПП и ПИКНВ. VIII. 1972, с. 200-203.)
* ''Kurdische Literatur''. - Inhalt: „Geschichte der Weltliteratur“. Band 4, Heft 7. Moskau, 1973, S. 61-70. (''Курдская литература''. - В кн.: «История всемирной литературы». Т. 4. Вып. 7. М. 1973, с. 61-70).
* ''Kurdische lyrische Lieder aus der Diaspora des Zyklus &quot;dilokê xerîbîye&quot; und ihre Verbindung zu den Beerdigungsriten''. - Jahrbuch „Die Schriftdenkmäler und Denkmäler der Geschichte und Kultur der Völker des Ostens“, 1973. (''Курдские лирические чужбинные песни цикла &quot;dilokê xerîbîye&quot; и их связь с погребальным обрядом''. - ПП и ПИКНВ. IX. 1973)
* ''„Yusif und Zulaykha“. Kurdische Literatur- und Folklorversionen. Autorreferat der Doktorarbeit''. Moskau, 1973. (''&quot;Юсуф и Зелиха&quot;. Курдские литературные и фольклорные версии. Автореф. диссертации на соискание ученой степени доктора филол. наук.'' М. 1973).
* ''Eine Darstellung einiger antiken Riten und Ansichten in der heutigen kurdischen rituellen Folklore''. - Jahrbuch „Die Schriftdenkmäler und Denkmäler der Geschichte und Kultur der Völker des Ostens“, 1974. (''Отражение некоторых древних обрядов и представлений в современном курдском обрядовом фольклоре''. - ПП и ПИКНВ. х. 1974).
* ''Stellt das Manuskript des kurdischen Poems von Selim Sleman „Yusif und Zulaykha“ einen Autograph dar? (Saltykow-Schtschedrin-Bibliothek, Signatur – „курд. 15“''). «Die Schriftdenkmäler des Ostens“, 1972. Moskau, 1977, S. 26-27. (''Автограф ли рукопись курдской поэмы Селима Слемана «Юсуф и Зелиха»? [ГПБ, шифр – «курд. 15»'']. - ППВ. 1972. М., 1977, с. 26-27).
* ''Einige kurdische Beisetzungslieder aus der Sammlung von A. D. Jaba.'' Die Schriftdenkmäler des Ostens, 1973, Moskau, 1979, S. 168-173. (''Несколько курдских похоронных песен из собрания рукописей А.Д. Жаба''. - ППВ. 1973. М., 1979, с. 168-173).
* ''Kurdische Rituspoesie''. Moskau, Verlag „Nauka“, 1982. (''Курдская обрядовая поэзия''. М., &quot;Наука&quot;, 1982).
* ''Literatur- und Folklorversionen des kurdischen Poems „Yusif und Zulaykha“''. Moskau, Verlag „Nauka“, 1986. (''Литературная и фольклорные версии курдской поэмы &quot;Юсуф и Зелиха&quot;''. М., Наука 1986).

{{Çk}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Kurdolog]]
[[Kategorî:Rojhilatnasên rûs]]</text>
      <sha1>nps9vkqtskx8tgwuek42pag1gu5hwoq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zimanê îndonezî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72341</id>
    <revision>
      <id>2095490</id>
      <parentid>1922181</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T19:33:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Rastnivîs</comment>
      <origin>2095490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4144" sha1="gwayu6o46oemceaok2j8dvt0hzpy7p5" xml:space="preserve">{{Agahîdank ziman
| nav                = Îndonezî
| navê xwemalî       = Bahasa Indonesia
| renga malbat       = Awistronezyayî
| dewlet             = [[Îndonezya]]&lt;br/&gt;[[Tîmora Rojhilat]]
| herêm              = 
| nexşe              = Indonesian Language Map.svg
| binnexşe           = {{Legend|#00008B|Îndonezî zimanê fermî ye.}}{{Legend|#ADD8E6|Îndonezî zimanê hindik e.}}
| firehiya nexşe     = 
| zimanê zikmakî     = ~ 225 milyon
| malbat1            = Zimanên awistronezyayî
| malbat2            = 
| malbat3            = 
| malbat4            = 
| malbat5            = 
| malbat6            = 
| netewe             = {{Ala|Îndonezya}}
| kêmnetewe          = 
| ajans              = Badan Pengembangan dan Pembinaan Bahasa
| iso1               = id
| iso2               = ind
| iso3               = ind
| agahdarî           = 
}}
'''Îndonêzî''' (bi îndonezî: ''Bahasa Indonesia'') zimanê fermî û neteweyî yê Îndonezyayê ye ku jî yek zaraveyên [[Zimanê malayî]] ye hatiye standardkirin. Îndonezya çarem neteweya herî qelebalix a li cîhanê ye û bi zêdetirî 279 milyon welatiyên ku piraniya wan bi îndonezyayî diaxivin zimanê îndonezî dike yek ji zimanên herî berfirehê li cîhanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar|tarîx=2023-01-09 |sernav=James Sneddon |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=James_Sneddon&amp;oldid=1132596442 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ferhenga îndonezî ji zimanên cihêreng ên ku di nav zimanan de javanî, sundanî, minangkabauyî, bugineseyî, banjareseyî, erebî, holendî, portûgalî û ji zimanê îngilîzî bi bandor bûye. Di zimanê îndonezî de gelek peyvên biyanî hene ku li gorî rêzikên dengnasî û rêzimanî yên Îndonezyayê hatine adaptekirin.

Piraniya îndoneziyan ji xeynî axaftina bi zimanê neteweyî bi herî kêm yek ji 700 zimanên xwemalî yên herêmî dikarin biaxivin ku nav van zimanê herêmî de javanî û sundanî heye ku bi gelemperî li malê û di nav civakên herêmî de têne bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.thejakartapost.com/news/2013/10/28/indigenous-language-policy-a-national-cultural-strategy.html |sernav=Indigenous language policy as a national cultural strategy - National |malper=The Jakarta Post |tarîxa-gihiştinê=2024-03-06 |ziman=en |paşnav=Post |pêşnav=The Jakarta }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://aclweb.org/anthology/I/I08/I08-7014.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2024-03-06 |roja-arşîvê=2014-01-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140109061129/http://aclweb.org/anthology/I/I08/I08-7014.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Ligel axaftina zimanê herêmî piraniya perwerdehiya fermî û piraniya medyayên mezinê neteweyî, rêveberî, rêveberî û dadwerî û awayên din ên ragihandinê zimanê îndonezî bikar tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.hawaii.edu/sealit/Downloads/The%20Indonesian%20Language.doc |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîx=2010-12-25 |tarîxa-gihiştinê=2024-03-06 |roja-arşîvê=2010-12-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101225005237/http://www.hawaii.edu/sealit/Downloads/The%20Indonesian%20Language.doc |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya Îndonezyayê de ji sala 1976an heta sala 1999an, zimanê îndonezî wekî zimanê fermî yê [[Tîmora Rojhilat]] hatiye diyar kirin. Li gorî destûra bingehîn a welat zimanê îndonezî bi zimanê îngilîzî re xwedî statuya zimanê xebatê ye. Di mijdara sala 2023an de zimanê îndonezî wekî yek ji zimanên fermî yên Konferansa Giştî ya UNESCOyê hate pejirandin.
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Indonesian language}}

* [http://www.ethnologue.com/language/ind&lt;nowiki/&gt; Ethnologue, zimanê îndonezî] (bi inglîzî)

{{Rêza kategoriyê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Ziman-şitil}}

[[Kategorî:Ziman]]
[[Kategorî:Zimanên Holendayê]]
[[Kategorî:Zimanên Îndonezyayê]]
[[Kategorî:Zimanên Malezyayê]]
[[Kategorî:Zimanên Tîmora Rojhilat]]
[[Kategorî:Zimanê îndonezî| ]]</text>
      <sha1>gwayu6o46oemceaok2j8dvt0hzpy7p5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Merîfetname</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72399</id>
    <revision>
      <id>2095544</id>
      <parentid>2093929</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T22:04:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2095544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="626" sha1="fot0t93wahfdd3hbqeoof2sf27ohg8a" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=çiriya pêşîn 2024}}
[[Wêne:İbrâhim Hakkı Erzurûmî'nin Mârifetnâme'si.jpg|thumb|Mârifetnâme]]
'''Merîfetname''' berhema zanistvan [[Îbrahîm Heqiyê Erziromî]] ye.

Ev pirtûk di sala 1757an de hatiye nivîsandin. Di sala 1836 û 1864an de li [[Misir]]ê, û di sala 1889 û 1914an de jî li [[Stembol]]ê hatiye weşandin.

Pirtûk li ser [[stêrnasî]], [[erdnîgarî]], û hebûna Xwedê ye. Destnivîsa vê pirtûkê hîna heye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=çiriya pêşîn 2024}}

== Çavkanî ==

{{Astronomên kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}


[[Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]]</text>
      <sha1>fot0t93wahfdd3hbqeoof2sf27ohg8a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Muhemmed Sidiq Minşewî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74236</id>
    <revision>
      <id>2095595</id>
      <parentid>2057220</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T10:23:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2095595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="651" sha1="lu3g8omgmkhawy9vzc11xw834el9rln" xml:space="preserve">[[Wêne:Elminshwey.jpg|250px|thumb|Muhemmed Siqiq Minşewî]]
'''Muhemmed Sidiq Minşewî''' ([[erebî]]: الشيخ محمد الصديق المنشاوي) [[Hafiz]]ê [[Quran]]ê yê [[Misir]]î ye ku di sala 1920'an de ji dayik bû û di sala 1969'an de wefat kir.&lt;ref&gt;http://www.islamic-awareness.org/Quran/Text/Qiraat/qurra.html&lt;/ref&gt;
Li welatên weke [[Erebîstana Siûdî]], [[Lîbya]], Ûrdûn, [[Filistîn]]ê, [[Kuweyt]] û [[Îndonezya|Îndonezyayê]] geriyaye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Hafiz]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1920]]
[[Kategorî:Kesên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Mirin 1969]]</text>
      <sha1>lu3g8omgmkhawy9vzc11xw834el9rln</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095598</id>
      <parentid>2095595</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T10:23:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2095598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="653" sha1="c2ynk160f7shbitkij6ax1mz2pfbbhw" xml:space="preserve">[[Wêne:Elminshwey.jpg|250px|thumb|Muhemmed Siqiq Minşewî]]
'''Muhemmed Sidiq Minşewî''' ([[erebî]]: الشيخ محمد الصديق المنشاوي) [[Hafiz]]ê [[Quran]]ê yê [[Misir]]î ye ku di sala 1920'an de ji dayik bû û di sala 1969'an de wefat kir.&lt;ref&gt;http://www.islamic-awareness.org/Quran/Text/Qiraat/qurra.html&lt;/ref&gt;
Li welatên weke [[Erebîstana Siûdî]], [[Lîbya]], [[Urdun]], [[Filistîn]]ê, [[Kuweyt]] û [[Îndonezya|Îndonezyayê]] geriyaye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Hafiz]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1920]]
[[Kategorî:Kesên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Mirin 1969]]</text>
      <sha1>c2ynk160f7shbitkij6ax1mz2pfbbhw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095600</id>
      <parentid>2095598</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T10:24:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Agahîdank</comment>
      <origin>2095600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="624" sha1="m453rcy7r9z5x10371rzqz22jngp7rx" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
'''Muhemmed Sidiq Minşewî''' ([[erebî]]: الشيخ محمد الصديق المنشاوي) [[Hafiz]]ê [[Quran]]ê yê [[Misir]]î ye ku di sala 1920'an de ji dayik bû û di sala 1969'an de wefat kir.&lt;ref&gt;http://www.islamic-awareness.org/Quran/Text/Qiraat/qurra.html&lt;/ref&gt;
Li welatên weke [[Erebîstana Siûdî]], [[Lîbya]], [[Urdun]], [[Filistîn]]ê, [[Kuweyt]] û [[Îndonezya|Îndonezyayê]] geriyaye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Hafiz]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1920]]
[[Kategorî:Kesên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Mirin 1969]]</text>
      <sha1>m453rcy7r9z5x10371rzqz22jngp7rx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Teyrikê bihuştê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74372</id>
    <revision>
      <id>2095606</id>
      <parentid>2050391</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T10:33:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2095606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1324" sha1="kd0vy9rwx7rfc4s6p8z85fb7enzzcpy" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=gulan 2024}}
{{Taxobox
| name = Teyrikê bihuştê
| image = BxZ_Seleucidis_melanoleuca_00a.jpg
| image_caption = (''Cicinnurus respublica'')
| regnum = [[Heywan]]
| phylum = [[Stûnpiştdar]]
| classis = [[Balinde]]
| ordo = [[Fîkar]]
| subordo = [[Fîkarên bera]]
| familia = '''Paradisaeidae'''
| familia_authority = [[Nicholas Aylward Vigors|Vigors]], 1825
| subdivision_ranks = Zayendî
| subdivision = 15 zayendî, 42 cure
}}

'''Teyrikê bihuştê''' piraniya cureyekî [[balinde]]yên li rojhilatê [[Îndonezya|Îndonezyayê]], [[Papua Gîneya Nû]] û li rojhilatê [[Australya|Awistralya]]yê ne. Li 42 cureyan de 15 cinsî yê malbatê hene. Endamên vê malbatê, cinsî herî mêr bi milkên dîmorfîzm e, ango bi taybetî jî ji nîkil, bask û dirêjkirina dûvikê, ku bi purtên pir dirêj û berfireh tê zanîn. Ew bi piranî li barînên daristanan de dagirtî dijîn. Hemû cureyên parêzî, fêkî û qasî cidabûna kêzik ên yekreng in. Teyrikê bihuştê bi cur di navbera îdiayan sîstema cotbûnê ji bo firejinî yê hene.

Hejmara cureyên di bin xetereya jiholêrabûnê de ji ber nêçîrê û hewçend in.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Balinde-şitil}}

[[Kategorî:Balinde| ]]
[[Kategorî:Faunayên ku di lîsteya CITES Appendix II de ne]]</text>
      <sha1>kd0vy9rwx7rfc4s6p8z85fb7enzzcpy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dewleta Germiyan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116184</id>
    <revision>
      <id>2095561</id>
      <parentid>1687737</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T05:24:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina27</username>
        <id>183261</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2095561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1069" sha1="8gp3j7tsdec5ow2wt27nrvisyti1i3y" xml:space="preserve">{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}

'''Dewleta Germiyan''' dewleteke [[Tirk] bû&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/1288482 |sernav=Decline and fall of Byzantium to the Ottoman Turks |paşnav=Doukas |pêşnav=Harry J Magoulias |tarîx=1975 |kesên-din=Harry J. Magoulias |isbn=0-8143-1540-2 |r=265 |cih=Detroit |oclc=1288482 |jêgirtin=The Germiyan were probably Kurdish and Turkish half-breeds who came from east of Malatya }}&lt;/ref&gt; ku di navbera salên 1300-1429an de li rojavayê [[Anatolya]]yê hikûm kiriye. Paytexta xwe bajarê [[Kütahya]] bû. Piştî hilweşîna [[Selçûqiyên Romê]], yek ji mîrekiyên herî navdar ên sînorî bû.

== Mijarên têkildar ==
* [[Selçûqiyên Romê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Dîrok-şitil}}
{{DEFAULTSORT:Germiyan}}
[[Kategorî:Dewletên di 1300an de avabûne]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1300an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên 1429an]]
[[Kategorî:Mîrektiyên Anatolyayê]]</text>
      <sha1>8gp3j7tsdec5ow2wt27nrvisyti1i3y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095562</id>
      <parentid>2095561</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T06:41:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>Guhartoya [[Special:Diff/2095561|2095561]] yê [[Special:Contributions/Ashina27|Ashina27]] ([[User talk:Ashina27|gotûbêj]]) şûnde kir</comment>
      <origin>2095562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1083" sha1="6qqaechu9w1whm26v081yffy9d6zkv8" xml:space="preserve">{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}

'''Dewleta Germiyan''' dewleteke [[Tirk]]î-[[Kurd]]î bû&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/1288482 |sernav=Decline and fall of Byzantium to the Ottoman Turks |paşnav=Doukas |pêşnav=Harry J Magoulias |tarîx=1975 |kesên-din=Harry J. Magoulias |isbn=0-8143-1540-2 |r=265 |cih=Detroit |oclc=1288482 |jêgirtin=The Germiyan were probably Kurdish and Turkish half-breeds who came from east of Malatya }}&lt;/ref&gt; ku di navbera salên 1300-1429an de li rojavayê [[Anatolya]]yê hikûm kiriye. Paytexta xwe bajarê [[Kütahya]] bû. Piştî hilweşîna [[Selçûqiyên Romê]], yek ji mîrekiyên herî navdar ên sînorî bû.

== Mijarên têkildar ==
* [[Selçûqiyên Romê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Dîrok-şitil}}
{{DEFAULTSORT:Germiyan}}
[[Kategorî:Dewletên di 1300an de avabûne]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1300an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên 1429an]]
[[Kategorî:Mîrektiyên Anatolyayê]]</text>
      <sha1>6qqaechu9w1whm26v081yffy9d6zkv8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095566</id>
      <parentid>2095562</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T08:22:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2095566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1085" sha1="oirjbtlcy8dme0vqxqnvw7kkt9dolhv" xml:space="preserve">{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}

'''Dewleta Germiyan''' dewleteke [[tirk]]î-[[kurd]]î bû&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/1288482 |sernav=Decline and fall of Byzantium to the Ottoman Turks |paşnav=Doukas |pêşnav=Harry J Magoulias |tarîx=1975 |kesên-din=Harry J. Magoulias |isbn=0-8143-1540-2 |r=265 |cih=Detroit |oclc=1288482 |jêgirtin=The Germiyan were probably Kurdish and Turkish half-breeds who came from east of Malatya }}&lt;/ref&gt; ku di navbera salên 1300-1429an de li rojavayê [[Anatolya]]yê hikûm kiriye. Paytexta xwe bajarê [[Kütahya]] bû. Piştî hilweşîna [[Selcûqiyên Romayê]], yek ji mîrekiyên herî navdar ên sînorî bû.

== Mijarên têkildar ==
* [[Selcûqiyên Romayê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Dîrok-şitil}}
{{DEFAULTSORT:Germiyan}}
[[Kategorî:Dewletên di 1300an de avabûne]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1300an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên 1429an]]
[[Kategorî:Mîrektiyên Anatolyayê]]</text>
      <sha1>oirjbtlcy8dme0vqxqnvw7kkt9dolhv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095567</id>
      <parentid>2095566</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T08:22:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2095567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1085" sha1="cz6c1eulz8lhvbd2gb3qkllnwt5s82r" xml:space="preserve">{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}

'''Dewleta Germiyan''' dewleteke [[tirk]]î-[[kurd]]î bû&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/1288482 |sernav=Decline and fall of Byzantium to the Ottoman Turks |paşnav=Doukas |pêşnav=Harry J Magoulias |tarîx=1975 |kesên-din=Harry J. Magoulias |isbn=0-8143-1540-2 |r=265 |cih=Detroit |oclc=1288482 |jêgirtin=The Germiyan were probably Kurdish and Turkish half-breeds who came from east of Malatya }}&lt;/ref&gt; ku di navbera salên 1300-1429an de li rojavayê [[Anatolya]]yê hikûm kiriye. Paytexta xwe bajarê [[Kütahya]] bû. Piştî hilweşîna [[selcûqiyên Romayê]], yek ji mîrekiyên herî navdar ên sînorî bû.

== Mijarên têkildar ==
* [[Selcûqiyên Romayê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Dîrok-şitil}}
{{DEFAULTSORT:Germiyan}}
[[Kategorî:Dewletên di 1300an de avabûne]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1300an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên 1429an]]
[[Kategorî:Mîrektiyên Anatolyayê]]</text>
      <sha1>cz6c1eulz8lhvbd2gb3qkllnwt5s82r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095569</id>
      <parentid>2095567</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T08:32:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina27</username>
        <id>183261</id>
      </contributor>
      <comment>/* Çavkanî */</comment>
      <origin>2095569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1271" sha1="c7kzpc5tmo97wlz4kuf7btgev3ixhd8" xml:space="preserve">{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}

'''Dewleta Germiyan''' dewleteke [[tirk]]î bû&lt;ref&gt;[https://islamansiklopedisi.org.tr/germiyanogullari?utm_source=chatgpt.com https://islamansiklopedisi.org.tr/germiyanogullari?]

[https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-studies-in-islamic-civilization/islam-literature-and-society-in-mongol-anatolia/?utm_source=chatgpt.com https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-studies-in-islamic-civilization/islam-literature-and-society-in-mongol-anatolia/?]

[https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/929011?utm_source=chatgpt.com https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/929011?]&lt;/ref&gt; ku di navbera salên 1300-1429an de li rojavayê [[Anatolya]]yê hikûm kiriye. Paytexta xwe bajarê [[Kütahya]] bû. Piştî hilweşîna [[selcûqiyên Romayê]], yek ji mîrekiyên herî navdar ên sînorî bû.

== Mijarên têkildar ==
* [[Selcûqiyên Romayê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Dîrok-şitil}}
{{DEFAULTSORT:Germiyan}}
[[Kategorî:Dewletên di 1300an de avabûne]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1300an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên 1429an]]
[[Kategorî:Mîrektiyên Anatolyayê]]</text>
      <sha1>c7kzpc5tmo97wlz4kuf7btgev3ixhd8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095572</id>
      <parentid>2095569</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:13:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Guhartoya [[Special:Diff/2095569|2095569]] yê [[Special:Contributions/Ashina27|Ashina27]] ([[User talk:Ashina27|gotûbêj]]) şûnde kir</comment>
      <origin>2095572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1085" sha1="cz6c1eulz8lhvbd2gb3qkllnwt5s82r" xml:space="preserve">{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}

'''Dewleta Germiyan''' dewleteke [[tirk]]î-[[kurd]]î bû&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/1288482 |sernav=Decline and fall of Byzantium to the Ottoman Turks |paşnav=Doukas |pêşnav=Harry J Magoulias |tarîx=1975 |kesên-din=Harry J. Magoulias |isbn=0-8143-1540-2 |r=265 |cih=Detroit |oclc=1288482 |jêgirtin=The Germiyan were probably Kurdish and Turkish half-breeds who came from east of Malatya }}&lt;/ref&gt; ku di navbera salên 1300-1429an de li rojavayê [[Anatolya]]yê hikûm kiriye. Paytexta xwe bajarê [[Kütahya]] bû. Piştî hilweşîna [[selcûqiyên Romayê]], yek ji mîrekiyên herî navdar ên sînorî bû.

== Mijarên têkildar ==
* [[Selcûqiyên Romayê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Dîrok-şitil}}
{{DEFAULTSORT:Germiyan}}
[[Kategorî:Dewletên di 1300an de avabûne]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1300an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên 1429an]]
[[Kategorî:Mîrektiyên Anatolyayê]]</text>
      <sha1>cz6c1eulz8lhvbd2gb3qkllnwt5s82r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095573</id>
      <parentid>2095572</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:24:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2095573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1223" sha1="luqgjwan8rewrajmcfzvn0mqsh39o38" xml:space="preserve">{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}

'''Dewleta Germiyan''' dewleteke [[tirk]]î-[[kurd]]î bû&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/1288482 |sernav=Decline and fall of Byzantium to the Ottoman Turks |paşnav=Doukas |pêşnav=Harry J Magoulias |tarîx=1975 |kesên-din=Harry J. Magoulias |isbn=0-8143-1540-2 |r=265 |cih=Detroit |oclc=1288482 |jêgirtin=The Germiyan were probably Kurdish and Turkish half-breeds who came from east of Malatya }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://islamansiklopedisi.org.tr/germiyanogullari?utm_source=chatgpt.com https://islamansiklopedisi.org.tr/germiyanogullari?]&lt;/ref&gt; ku di navbera salên 1300-1429an de li rojavayê [[Anatolya]]yê hikûm kiriye. Paytexta xwe bajarê [[Kütahya]] bû. Piştî hilweşîna [[selcûqiyên Romayê]], yek ji mîrekiyên herî navdar ên sînorî bû.

== Mijarên têkildar ==
* [[Selcûqiyên Romayê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Dîrok-şitil}}
{{DEFAULTSORT:Germiyan}}
[[Kategorî:Dewletên di 1300an de avabûne]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1300an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên 1429an]]
[[Kategorî:Mîrektiyên Anatolyayê]]</text>
      <sha1>luqgjwan8rewrajmcfzvn0mqsh39o38</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095574</id>
      <parentid>2095573</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:27:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2095574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1226" sha1="k1p1xvfj0xaxxpqlboxkqtye61zy61z" xml:space="preserve">{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}

'''Dewleta Germiyan''' dewleteke [[tirkmen]]î-[[kurd]]î bû&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/1288482 |sernav=Decline and fall of Byzantium to the Ottoman Turks |paşnav=Doukas |pêşnav=Harry J Magoulias |tarîx=1975 |kesên-din=Harry J. Magoulias |isbn=0-8143-1540-2 |r=265 |cih=Detroit |oclc=1288482 |jêgirtin=The Germiyan were probably Kurdish and Turkish half-breeds who came from east of Malatya }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://islamansiklopedisi.org.tr/germiyanogullari?utm_source=chatgpt.com https://islamansiklopedisi.org.tr/germiyanogullari?]&lt;/ref&gt; ku di navbera salên 1300-1429an de li rojavayê [[Anatolya]]yê hikûm kiriye. Paytexta xwe bajarê [[Kütahya]] bû. Piştî hilweşîna [[selcûqiyên Romayê]], yek ji mîrekiyên herî navdar ên sînorî bû.

== Mijarên têkildar ==
* [[Selcûqiyên Romayê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Dîrok-şitil}}
{{DEFAULTSORT:Germiyan}}
[[Kategorî:Dewletên di 1300an de avabûne]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1300an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên 1429an]]
[[Kategorî:Mîrektiyên Anatolyayê]]</text>
      <sha1>k1p1xvfj0xaxxpqlboxkqtye61zy61z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095578</id>
      <parentid>2095574</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:38:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2095578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1239" sha1="mfbvdg1grxdhjk2fuwi6ixjeajz015n" xml:space="preserve">{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}

'''Dewleta Germiyan''' dewleteke [[tirk]]î ([[tirkmen]]î)-[[kurd]]î bû&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/1288482 |sernav=Decline and fall of Byzantium to the Ottoman Turks |paşnav=Doukas |pêşnav=Harry J Magoulias |tarîx=1975 |kesên-din=Harry J. Magoulias |isbn=0-8143-1540-2 |r=265 |cih=Detroit |oclc=1288482 |jêgirtin=The Germiyan were probably Kurdish and Turkish half-breeds who came from east of Malatya }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://islamansiklopedisi.org.tr/germiyanogullari?utm_source=chatgpt.com https://islamansiklopedisi.org.tr/germiyanogullari?]&lt;/ref&gt; ku di navbera salên 1300-1429an de li rojavayê [[Anatolya]]yê hikûm kiriye. Paytexta xwe bajarê [[Kütahya]] bû. Piştî hilweşîna [[selcûqiyên Romayê]], yek ji mîrekiyên herî navdar ên sînorî bû.

== Mijarên têkildar ==
* [[Selcûqiyên Romayê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Dîrok-şitil}}
{{DEFAULTSORT:Germiyan}}
[[Kategorî:Dewletên di 1300an de avabûne]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1300an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên 1429an]]
[[Kategorî:Mîrektiyên Anatolyayê]]</text>
      <sha1>mfbvdg1grxdhjk2fuwi6ixjeajz015n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095579</id>
      <parentid>2095578</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:39:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2095579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1237" sha1="bsvutvoxynrlls2q7dbwl82r5t32wp5" xml:space="preserve">{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}

'''Dewleta Germiyan''' dewleteke [[tirk]]î ([[tirkmen]]î)-[[kurd]]î bû&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/1288482 |sernav=Decline and fall of Byzantium to the Ottoman Turks |paşnav=Doukas |pêşnav=Harry J Magoulias |tarîx=1975 |kesên-din=Harry J. Magoulias |isbn=0-8143-1540-2 |r=265 |cih=Detroit |oclc=1288482 |jêgirtin=The Germiyan were probably Kurdish and Turkish half-breeds who came from east of Malatya }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://islamansiklopedisi.org.tr/germiyanogullari?utm_source=chatgpt.com https://islamansiklopedisi.org.tr/germiyanogullari?]&lt;/ref&gt; ku di navbera salên 1300-1429an de li rojavayê [[Anatolya]]yê hikûm kiriye. Paytexta xwe bajarê [[Kütahya]] bû. Piştî hilweşîna [[siltanatiya Rûmê]], yek ji mîrekiyên herî navdar ên sînorî bû.

== Mijarên têkildar ==
* [[Selcûqiyên Romayê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Dîrok-şitil}}
{{DEFAULTSORT:Germiyan}}
[[Kategorî:Dewletên di 1300an de avabûne]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1300an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên 1429an]]
[[Kategorî:Mîrektiyên Anatolyayê]]</text>
      <sha1>bsvutvoxynrlls2q7dbwl82r5t32wp5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zîvronek</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123651</id>
    <revision>
      <id>2095500</id>
      <parentid>1775150</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T19:55:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */  Rastnivîs</comment>
      <origin>2095500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1015" sha1="6uinlmhesuwkk0udlr0t7wohavn25p1" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}}
{{bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}}
[[Wêne:NonUK Roundabout 8 Cars.gif|thumb|Tevgera dorvegera di nav [[hatûçûna çep û rast|trafîka hatûçûna rast]]; li milê [[rêka seetê]]]]
[[Wêne:UK Roundabout 8 Cars.gif|thumb|Tevgera dorvegera di nav [[hatûçûna çep û rast|trafîka hatûçûna çep]]; li milê [[rêka seetê]]]]
[[Wêne:Jakarta Bundaran HI .jpg|thumb|[[Bundaran HI|Dorvegera otêla Endonezî]] li bajarê [[Cakarta]], [[Îndonezya]]]]

'''Zîvronek''', '''çerxerê''', '''dorveger''', '''riya dorveger''' an jî '''rêya dorhêl''' [[Çerx (trafîk)|çerxekî]] [[trafîka rê]] ye. Ew ji [[riya dorhêl]] û [[girava navendî]] pêk tê. Riya dorhêlê wekî riya yekalî û riya dorvegerê ango di trafîkê de li milê rastê berevajiyê demjimêrê (çep-zivirîn) û di trafîka milê çepê de li gorî demjimêrê (rast-zivirîn) tenê di yek alî de dikare were bikaranîn.

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Rê]]
[[Kategorî:Trafîk]]</text>
      <sha1>6uinlmhesuwkk0udlr0t7wohavn25p1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095501</id>
      <parentid>2095500</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T19:56:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */  Rastnivîs</comment>
      <origin>2095501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1016" sha1="2q8px7p24ecznv2xprmzytpucryx5bm" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}}
{{bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}}
[[Wêne:NonUK Roundabout 8 Cars.gif|thumb|Tevgera dorvegera di nav [[hatûçûna çep û rast|trafîka hatûçûna rast]]; li milê [[rêka seetê]]]]
[[Wêne:UK Roundabout 8 Cars.gif|thumb|Tevgera dorvegera di nav [[hatûçûna çep û rast|trafîka hatûçûna çep]]; li milê [[rêka seetê]]]]
[[Wêne:Jakarta Bundaran HI .jpg|thumb|[[Bundaran HI|Dorvegera otêla Îndonezî]] li bajarê [[Cakarta]], [[Îndonezya]]]]

'''Zîvronek''', '''çerxerê''', '''dorveger''', '''riya dorveger''' an jî '''rêya dorhêl''' [[Çerx (trafîk)|çerxekî]] [[trafîka rê]] ye. Ew ji [[riya dorhêl]] û [[girava navendî]] pêk tê. Riya dorhêlê wekî riya yekalî û riya dorvegerê ango di trafîkê de li milê rastê berevajiyê demjimêrê (çep-zivirîn) û di trafîka milê çepê de li gorî demjimêrê (rast-zivirîn) tenê di yek alî de dikare were bikaranîn.

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Rê]]
[[Kategorî:Trafîk]]</text>
      <sha1>2q8px7p24ecznv2xprmzytpucryx5bm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Joko Widodo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128552</id>
    <revision>
      <id>2095576</id>
      <parentid>1952012</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:36:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Agahîdank</comment>
      <origin>2095576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14013" sha1="jz63gw1sjt7rphjo3qbncxnsbf5dqfd" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
Joko Widodo (z. 21 Hezîran, 1961 li Surakarta, parêzgeha Java Tengah), ku bi navê Jokowi tê zanîn, karsaz û siyasetmedarek Îndonezyayî (PDI-P) e. Ji 20ê Cotmeha 2014an vir ve Serokomarê Îndonezyayê ye.

== Jiyan ==
[[Wêne:Official_Portrait_of_Joko_Widodo_as_the_Mayor_of_Surakarta.jpg|thumb|Porttreya Fermî ya Widodo wek şaredarê bajarê Surakarta]]
[[Wêne:Mayor_of_Surakarta_and_Vice_Mayor_of_Surakarta_in_wayang_costumes.jpg|thumb|Widodo wek şaredarê bajarê Surakarta digel cîgirê wî [[F. X. Hadi Rudyatmo]] bi cilûbergên herêmî yên Javayê (''[[wayang wong]]'').]]
Joko Widodo daristanê xwend û pargîdaniyek mobîlya damezrand. Ew ji sala 2005 heta 2012 şaredarê bajarê xwe Surakarta bû. Di vê pozîsyonê de bi şêwazê siyasetê yê diyalogê, bi bernameyên li dijî gendeliyê, ji bo plansaziya bajaran û parastina jîngehê hate naskirin. Piştre ew wekî Waliyê Navçeya Paytext (Daerah Khusus Ibukota) Jakarta hate hilbijartin.&lt;ref&gt;[http://www.taz.de/1/archiv/digitaz/artikel/?ressort=a2&amp;dig=2012%2F09%2F22%2Fa0174&amp;cHash=ab3617e93b341f5a458cf1d428cd5464 ''Jakartas Hoffnung.''] In: ''taz.de'', 22. September 2012.&lt;/ref&gt; Ew zû navûdengê neteweyî bi dest xist. Ew ji hêla gelek medyayê ve bi serokê berê yê Dewletên Yekbûyî [[Barack Obama]] re hate berawirdkirin ji ber ku dişibihe wî.&lt;ref&gt;Yenni Kwok: [http://time.com/105650/indonesias-obama-is-actually-nothing-of-the-sort/ ''‘Indonesia’s Obama’ Is Actually Nothing of the Sort.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220602093815/https://time.com/105650/indonesias-obama-is-actually-nothing-of-the-sort/ |date=2022-06-02 }} In: ''Time'', 20. Mai 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Till Fähnders: [http://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/asien/wahl-in-indonesien-der-hoffnungstraeger-joko-widodo-wird-neuer-praesident-13058835.html ''Joko Widodo gewählt. Ein Hoffnungsträger wird neuer Präsident Indonesiens.''] In: ''Frankfurter Allgemeine'', 24. Juli 2014.&lt;/ref&gt;

Di Adara 2014 de, ew ji aliyê partiya xwe, Partiya Demokrat a Têkoşînê li Îndonezyayê (PDI-P), wekî berendam ji bo hilbijartinên serokatiyê di 9ê tîrmeha 2014an de, ku sêyemîn hilbijartinên serokatiyê yên rasterast li Îndonezyayê ye, hate destnîşankirin.&lt;ref&gt;[http://www.tribunnews.com/nasional/2013/11/01/megawati-memberi-restu-jokowi-dicalonkan-jadi-presiden ''Megawati memberi restu Jokowi dicalonkan jadi presiden.''] In: ''tribunnews.com'', dema xwendinê: 24.08.2014&lt;/ref&gt; Namzetê wî yê cîgirê serokomar Mihemed Jusuf Kalla (Golkar) bû, ku ji sala 2004 heta 2009 di bin serokatiya Susilo Bambang Yudhoyono de cîgirê serok bû. Li gorî encamên fermî yên komîteya hilbijartinê ya 22 Tîrmeh 2014, Jokowi li hember hevrikê xwe Prabowo Subianto (Gerindra) bi %53,15 dengan bi ser ket. Prabowo di destpêkê de encam nas nekir.&lt;ref&gt;[http://www.spiegel.de/politik/ausland/indonesien-wahl-kandidat-prabowo-fechtet-ergebnis-an-a-982465.html Indonesien: Verlierer Prabowo will gegen Wahlergebnis klagen] dema xwendinê: 2014-07-23&lt;/ref&gt; Lêbelê piştî biryara Dadgeha Destûra Bingehîn, encam derbasdar hatin ragihandin, piştî ku Prabowo têkçûna xwe qebûl kir.

Di 20ê Cotmeha 2014an de, Jokowi wek heftemîn Serokê Îndonezyayê sond xwar.

Di nîsana 2019an de ew di hilbijartinên serokatiyê de ji nû ve hate hilbijartin, dijber dîsa Prabowo Subianto bû. Anketên piştî hilbijartinan diyar kirin ku Jokowi dê di hilbijartinan de bi ser bikeve, û enstîtûyên rapirsiyê ew ji sedî 55 ê dengan dîtin.&lt;ref&gt;[https://orf.at/stories/3119109/ Indonesien: Amtsinhaber Joko laut Hochrechnung voran] Maler: orf.at, dema xwendinê: 2019-04-17&lt;/ref&gt; Jokowi roja piştî hilbijartinê xwe serketî daxuyand, lê ev yek ji aliyê berendamê dijber Prabowo ve nehat naskirin, wek hilbijartinên berê.&lt;ref&gt;[https://www.tagesschau.de/ausland/indonesien-wahl-widodo-101.html Nach Wahl in Indonesien: Widodo erklärt sich zum Sieger] Malper: tagesschau.de, dema xwendinê: 2019-04-18&lt;/ref&gt; Pênc hefte piştî hilbijartinên serokatiyê, Jokowi bi fermî ji hêla komîsyona hilbijartinê ve wekî serketî hate pejirandin. Li gorî vê yekê ji sedî 55,5 ê dengan wergirtiye û dikare heta sala 2024’an rêveberiya xwe bidomîne. Namzetê dijber Prabowo Subianto, ku encama fermî ya dawî qebûl nekir, ji sedî 44,5 derket.&lt;ref&gt;[https://www.tagesschau.de/ausland/indonesien-praesidentschaftswahlen-101.html Nach Wahlsieg: Widodo bleibt Präsident Indonesiens] Malper: tagesschau.de, dema xwendinê: 2019-05-21&lt;/ref&gt; Piştî hilbijartinê, Widodo Kabîneya Pêşketî ya Îndonezyayê ava kir, ku di nav de Prabowo Subianto jî wek Wezîrê Parastinê ye.

Joko Widodo zewicî ye û sê zarokên wî hene. Radyo amator e, nîşaneya banga wî YD2JKW ye.&lt;ref&gt;[http://www.arrl.org/news/indonesia-s-new-president-vice-president-are-radio-amateurs ''Indonesia’s New President, Vice President are Radio Amateurs.''] In: ''[[American Radio Relay League|arrl.org]]''. 21. Oktober 2014, abgerufen am 2. August 2019.&lt;/ref&gt; Ew misilman e lê tê gotin ku di nêrîna xwe de laîk e.&lt;ref&gt;[https://www.economist.com/asia/2017/10/05/indonesian-politics-are-becoming-less-predictable The Economist: Indonesian politics are becoming less predictable]|Sammelwerk=The Economist], dema xwendinê: 2019-08-05&lt;/ref&gt;

== Dîtinên wî yên siyasî wek Serok ==
[[Wêne:Joko_Widodo_Palu_earthquake_Petobo_residential.jpg|çep|thumb|249x249px|Widodo piştî erdhej û tsunamî ya Sulawesi ya 2018-an serdana gundê wêrankirî yê Petobo dike.]]

=== Binesazî ===
Pêşkeftina binesaziyê taybetmendiyek bingehîn a siyaseta Widodo ye. Di dema serokatiya wî de projeyên sereke yên rê, rêyên hesinî û benderê hatin destpêkirin.&lt;ref&gt;[https://www.ft.com/content/322c7f9b-310a-4c4f-ae6e-598328f59028 Dream state: Widodo struggles to build his vision for Indonesia] Malper: Fincancial Times, dema xwnedinê: 15.02.2021&lt;/ref&gt; Wekî din, piştî ku di sala 2014 de dest bi kar kir, wî ragihand ku ew ê 50.6 milyar dolarên Amerîkî ji bo berfirehkirina binesaziya deryayî bide. Hema hema nîvê wê ji bo berfirehkirina benderên stratejîk.&lt;ref&gt;[https://asia.nikkei.com/Spotlight/Asia-Insight/Indonesia-sneaks-up-on-Singapore-with-flurry-of-port-projects Indonesia sneaks up on Singapore with flurry of port projects], dema xweindinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Projeyek din a mezin jî avakirina girêdana trenê ya bilez a di navbera Jakarta û Bandungê de ye, ku lêçûna wê 6 milyar dolar e. Rêwî dê herî dereng di destpêka sala 2023-an de biqede û ji hêla konsorsiyûmek Sîno-Endonezya ve wekî beşek ji Însiyatîfa Yek Kember, Yek Rê ya Chinaînê tê çêkirin. Di bin Jokowi de, lêçûnên li ser binesaziyê her sal bi qasî 10 mîlyar dolar zêde bûye. Di encamê de deynê neteweyî di çar salên ewil ên wezîfeya wî de du qat zêde bûye.&lt;ref&gt;[http://theconversation.com/indonesias-government-debt-ahead-of-2019-presidential-election-a-real-economic-concern-97708 Indonesia's government debt ahead of 2019 presidential election: a real economic concern?] Dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Siyaseta Aborî ===
Digel projeyên binesaziyê yên ku hatine behs kirin, Widodo netewebûnek qismî ya çavkaniyên girîng da destpêkirin. Pargîdaniya neftê ya dewletê [[Pertamina]] niha hilberandina neftê ji zeviyên ku berê ji hêla [[TotalEnergies|Total]], [[Chevron Corporation|Chevron]] an [[INPEX|Inpex]] ve dihatin birêvebirin, digire. Armanc ew e ku zêdetir petrol û benzîn li welat bimîne da ku kêm were îthalkirin. &lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-indonesia-oil-upstream-analysis-idUSKCN1LE0TE Indonesia's push to nationalize energy assets could chill foreign investment], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;
Di bin kontrola Widodo de, hikûmeta Endonezyayê duyemîn kana sifirê ya herî mezin a cîhanê, [[kana Grasberg]] xist bin kontrola xwe. Ev berê ji hêla pargîdaniya Amerîkî [[Freeport-McMoRan]] ve hatibû xebitandin. Armanca tedbîran ew e ku rêjeyek mezin a dahatê li welat bixwe bimîne.&lt;ref&gt;[https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/economic-nationalism-is-back-in-indonesia-as-election-approaches Economic nationalism is back in Indonesia as election approaches], dema xwendindê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Veguheztina paytext ===
Piştî ku Widodo di sala 2019-an de ji bo cara duyemîn hate hilbijartin, wî bi sosret veguhestina paytexta Endonezyayê ragihand. Paytexta nû li parêzgeha [[Kalimantan Tîmûr]] li girava [[Borneo]] ye û dê bi tevahî were avakirin. Widodo hêvî dike ku ev proje dê zexta li ser duyemîn bajarê herî mezin ê cîhanê, Jakarta, kêm bike û xetera karesatên xwezayî kêm bike. Paytexta berê li ser navê [[Zengala Agir a Pasîfîk|Zengala Agir]] ye, ku bi çalakiya xwe ya bilind a erdhejê û xetereya [[tsunami]]s tê zanîn. Wekî din, Jakarta di bin metirsiya binavbûna binê behrê de ye, heya sala 2050-an ji sêyeka bajêr dibe ku di bin avê de bimîne. Lêçûna avakirina bajarê nû 30 mîlyar euro ye.&lt;ref&gt;[https://www.dw.com/de/neue-hauptstadt-im-dschungel-von-borneo/a-50168670 DW: Neue Hauptstadt im Dschungel von Borneo], 26.08.2019, dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Reforma Hiqûqa Cezayê ===
Plana Widodo ya ji bo reformkirina [[qanûna tawanan]] protestoyên li seranserê welat derxist. Bi taybetî bendek ku cinsiyeta derveyî zewacê û cinsiyeta hevzayendî sûcdar dike, bi nakok bû. Her wiha di pêşnûmeyê de heqareta li rûmeta Serokatî hate kirin. Kurtajên ku ji ber sedemên wek destavêtin an jî hewcedariya tibbî nayên kirin jî dê bên sûcdarkirin. Pêşnûmeya qanûnê dê rê li ber belavkirina zanyariyên der barê ducaniyê de jî bigire.&lt;ref&gt;[http://www.theguardian.com/world/2019/sep/26/indonesias-criminal-code-what-is-it-why-does-it-matter-and-will-it-be-passed Indonesia's criminal code: what is it, why does it matter, and will it be passed?], demo xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.hrw.org/news/2019/09/18/indonesia-draft-criminal-code-disastrous-rights Indonesia: Draft Criminal Code Disastrous for Rights], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Piştî nerazîbûn û rexneyên mezin ên ji derve, pêşnûme hat taloqkirin.&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-indonesia-politics-rights-idUSKBN1W50Y3 Indonesia postpones vote on bill criminalizing sex outside marriage], dema xwendinê: 2021-02-15}}&lt;/ref&gt;

=== Gendelî ===
Dema ku wî dest bi wezîfeyê kir, Widodo wekî siyasetmedarek ku ji gendeliyê bêpar bû dihat hesibandin. Niha ew bi têkbirina ajansa serbixwe ya dijî gendeliyê (Komisi Pemberantasan Korupsi, KPK) tê tawanbar kirin. Piraniya lêpirsînên KPK endamên partiyên di hevpeymaniya Widodo de ne.&lt;ref&gt;[https://www.bangkokpost.com/opinion/opinion/1979635/corruption-in-jokowis-indonesia Corruption in Jokowi's Indonesia], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Dema ku vê ajansê kurê hevalbendê wî yê siyasî [[Megawati Sukarnoputri]] kir hedef, Widodo alîgirê Megawati bû. Pêşnûmeqanûnek hat pêşkêş kirin da ku rayeyên saziya têkoşîna li dijî gendeliyê bisînor bike.&lt;ref&gt;[https://www.eastasiaforum.org/2020/01/28/the-weakening-of-indonesias-corruption-eradication-commission/ The weakening of Indonesia’s Corruption Eradication Commission], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Qanûna Omnibus ji bo afirandina karan ===
[[Wêne:Tolak_Omnibus_Law.jpg|thumb|Ji sala 2019’an û vir ve, li seranserê welêt li dijî hin polîtîkayên nakokî, rêze xwepêşandanên girseyî û serhildanên sivîl hatin lidarxistin.]]
Di 2ê Mijdara 2020an de, Widodo &quot;Qanûna Afirandina Kar&quot; an &quot;Qanûna Omnibus&quot; îmze kir. Ew projeyek sereke ye di serdema wî ya duyemîn de, ku ji bo geşkirina mezinbûna aborî ya welat hatî çêkirin.&lt;ref&gt;[https://jakartaglobe.id/news/bureaucratic-cuts-talent-development-imperative-for-indonesia-2045-jokowi Bureaucratic Cuts, Talent Development Imperative for Indonesia 2045: Jokowi], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/indonesia-president-jokowi-signs-contentious-omnibus-bill-into-law Indonesian President Joko signs contentious omnibus Bill into law], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Bi vê qanûnê 1187 rûpelî zêdetirî 70 qanûnên heyî wê bên guhertin. Ew herwiha rêgezên jîngehê sivik dike, mafên karkeran sînordar dike û armanc dike ku burokrasiyê kêm bike. Banka Cîhanî pêşnûmeya qanûnê erênî dinirxîne.&lt;ref&gt;[https://www.worldbank.org/en/news/statement/2020/10/16/world-bank-statement-on-omnibus-law-job-creation World Bank Statement on Omnibus Law - Job Creation], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Ji ber vê yekê xwepêşandanên girseyî û grevên rêxistinên hawirdorê û sendîkayan dest pê kirin.&lt;ref&gt;[https://www.eastasiaforum.org/2020/10/28/omnibus-bill-reveals-jokowis-bedfellows/ Omnibus bill reveals Jokowi’s bedfellows], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Cezayê îdamê ===
Di dema wezîfeya wî de, heta Gulana 2019, bi giştî 19 [[cezayê îdamê]]n [[Îdamkirin|darvekirin]], bi piranî ji ber [[qaçaxçitiya narkotîkê]] û hwd. li dijî [[Australya|Awûstralya]], [[Brezîlya|Brazîlya]] û [[Nîjerya]]ner.&lt;ref&gt;[https://www.zeit.de/politik/ausland/2015-04/todesstrafe-indonesien-drogenhandel-australien-brasilien Zeit Online: Todesstrafe: Australien kündigt Rückruf des Botschafters aus Indonesien an], dem xwenidnê: 2015-09-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.spiegel.de/panorama/justiz/indonesien-franzose-wegen-drogenschmuggels-zum-tode-verurteilt-a-1268360.html Franzose wegen Drogenschmuggels in Indonesien zum Tode verurteilt], dem xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

== Pirtûk ==

* Ben Bland: &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Man of contradictions: Joko Widodo and the Struggle to Remake Indonesia.&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; Penguin, Docklands 2020, &lt;nowiki&gt;ISBN 978-1-76089-724-6&lt;/nowiki&gt;.

== Cavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1961]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]</text>
      <sha1>jz63gw1sjt7rphjo3qbncxnsbf5dqfd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095580</id>
      <parentid>2095576</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:45:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Jiyan */</comment>
      <origin>2095580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14013" sha1="0l7ling10cclmpj89dj6soysr6ow3qn" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
Joko Widodo (z. 21 Hezîran, 1961 li Surakarta, parêzgeha Java Tengah), ku bi navê Jokowi tê zanîn, karsaz û siyasetmedarek Îndonezyayî (PDI-P) e. Ji 20ê Cotmeha 2014an vir ve Serokomarê Îndonezyayê ye.

== Jiyan ==
[[Wêne:Official_Portrait_of_Joko_Widodo_as_the_Mayor_of_Surakarta.jpg|thumb|Porttreya Fermî ya Widodo wek şaredarê bajarê Surakarta]]
[[Wêne:Mayor_of_Surakarta_and_Vice_Mayor_of_Surakarta_in_wayang_costumes.jpg|thumb|Widodo wek şaredarê bajarê Surakarta digel cîgirê wî [[F. X. Hadi Rudyatmo]] bi cilûbergên herêmî yên Cavayê (''[[wayang wong]]'').]]
Joko Widodo daristanê xwend û pargîdaniyek mobîlya damezrand. Ew ji sala 2005 heta 2012 şaredarê bajarê xwe Surakarta bû. Di vê pozîsyonê de bi şêwazê siyasetê yê diyalogê, bi bernameyên li dijî gendeliyê, ji bo plansaziya bajaran û parastina jîngehê hate naskirin. Piştre ew wekî Waliyê Navçeya Paytext (Daerah Khusus Ibukota) Cakarta hate hilbijartin.&lt;ref&gt;[http://www.taz.de/1/archiv/digitaz/artikel/?ressort=a2&amp;dig=2012%2F09%2F22%2Fa0174&amp;cHash=ab3617e93b341f5a458cf1d428cd5464 ''Jakartas Hoffnung.''] In: ''taz.de'', 22. September 2012.&lt;/ref&gt; Ew zû navûdengê neteweyî bi dest xist. Ew ji hêla gelek medyayê ve bi serokê berê yê Dewletên Yekbûyî [[Barack Obama]] re hate berawirdkirin ji ber ku dişibihe wî.&lt;ref&gt;Yenni Kwok: [http://time.com/105650/indonesias-obama-is-actually-nothing-of-the-sort/ ''‘Indonesia’s Obama’ Is Actually Nothing of the Sort.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220602093815/https://time.com/105650/indonesias-obama-is-actually-nothing-of-the-sort/ |date=2022-06-02 }} In: ''Time'', 20. Mai 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Till Fähnders: [http://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/asien/wahl-in-indonesien-der-hoffnungstraeger-joko-widodo-wird-neuer-praesident-13058835.html ''Joko Widodo gewählt. Ein Hoffnungsträger wird neuer Präsident Indonesiens.''] In: ''Frankfurter Allgemeine'', 24. Juli 2014.&lt;/ref&gt;

Di adara 2014 de, ew ji aliyê partiya xwe, Partiya Demokrat a Têkoşînê li Îndonezyayê (PDI-P), wekî berendam ji bo hilbijartinên serokatiyê di 9ê tîrmeha 2014an de, ku sêyemîn hilbijartinên serokatiyê yên rasterast li Îndonezyayê ye, hate destnîşankirin.&lt;ref&gt;[http://www.tribunnews.com/nasional/2013/11/01/megawati-memberi-restu-jokowi-dicalonkan-jadi-presiden ''Megawati memberi restu Jokowi dicalonkan jadi presiden.''] In: ''tribunnews.com'', dema xwendinê: 24.08.2014&lt;/ref&gt; Namzetê wî yê cîgirê serokomar Mihemed Jusuf Kalla (Golkar) bû, ku ji sala 2004 heta 2009 di bin serokatiya Susilo Bambang Yudhoyono de cîgirê serok bû. Li gorî encamên fermî yên komîteya hilbijartinê ya 22 Tîrmeh 2014, Jokowi li hember hevrikê xwe Prabowo Subianto (Gerindra) bi %53,15 dengan bi ser ket. Prabowo di destpêkê de encam nas nekir.&lt;ref&gt;[http://www.spiegel.de/politik/ausland/indonesien-wahl-kandidat-prabowo-fechtet-ergebnis-an-a-982465.html Indonesien: Verlierer Prabowo will gegen Wahlergebnis klagen] dema xwendinê: 2014-07-23&lt;/ref&gt; Lêbelê piştî biryara Dadgeha Destûra Bingehîn, encam derbasdar hatin ragihandin, piştî ku Prabowo têkçûna xwe qebûl kir.

Di 20ê cotmeha 2014an de, Jokowi wek heftemîn Serokê Îndonezyayê sond xwar.

Di nîsana 2019an de ew di hilbijartinên serokatiyê de ji nû ve hate hilbijartin, dijber dîsa Prabowo Subianto bû. Anketên piştî hilbijartinan diyar kirin ku Jokowi dê di hilbijartinan de bi ser bikeve, û enstîtûyên rapirsiyê ew ji sedî 55 ê dengan dîtin.&lt;ref&gt;[https://orf.at/stories/3119109/ Indonesien: Amtsinhaber Joko laut Hochrechnung voran] Maler: orf.at, dema xwendinê: 2019-04-17&lt;/ref&gt; Jokowi roja piştî hilbijartinê xwe serketî daxuyand, lê ev yek ji aliyê berendamê dijber Prabowo ve nehat naskirin, wek hilbijartinên berê.&lt;ref&gt;[https://www.tagesschau.de/ausland/indonesien-wahl-widodo-101.html Nach Wahl in Indonesien: Widodo erklärt sich zum Sieger] Malper: tagesschau.de, dema xwendinê: 2019-04-18&lt;/ref&gt; Pênc hefte piştî hilbijartinên serokatiyê, Jokowi bi fermî ji hêla komîsyona hilbijartinê ve wekî serketî hate pejirandin. Li gorî vê yekê ji sedî 55,5 ê dengan wergirtiye û dikare heta sala 2024’an rêveberiya xwe bidomîne. Namzetê dijber Prabowo Subianto, ku encama fermî ya dawî qebûl nekir, ji sedî 44,5 derket.&lt;ref&gt;[https://www.tagesschau.de/ausland/indonesien-praesidentschaftswahlen-101.html Nach Wahlsieg: Widodo bleibt Präsident Indonesiens] Malper: tagesschau.de, dema xwendinê: 2019-05-21&lt;/ref&gt; Piştî hilbijartinê, Widodo Kabîneya Pêşketî ya Îndonezyayê ava kir, ku di nav de Prabowo Subianto jî wek Wezîrê Parastinê ye.

Joko Widodo zewicî ye û sê zarokên wî hene. Radyo amator e, nîşaneya banga wî YD2JKW ye.&lt;ref&gt;[http://www.arrl.org/news/indonesia-s-new-president-vice-president-are-radio-amateurs ''Indonesia’s New President, Vice President are Radio Amateurs.''] In: ''[[American Radio Relay League|arrl.org]]''. 21. Oktober 2014, abgerufen am 2. August 2019.&lt;/ref&gt; Ew misilman e lê tê gotin ku di nêrîna xwe de laîk e.&lt;ref&gt;[https://www.economist.com/asia/2017/10/05/indonesian-politics-are-becoming-less-predictable The Economist: Indonesian politics are becoming less predictable]|Sammelwerk=The Economist], dema xwendinê: 2019-08-05&lt;/ref&gt;

== Dîtinên wî yên siyasî wek Serok ==
[[Wêne:Joko_Widodo_Palu_earthquake_Petobo_residential.jpg|çep|thumb|249x249px|Widodo piştî erdhej û tsunamî ya Sulawesi ya 2018-an serdana gundê wêrankirî yê Petobo dike.]]

=== Binesazî ===
Pêşkeftina binesaziyê taybetmendiyek bingehîn a siyaseta Widodo ye. Di dema serokatiya wî de projeyên sereke yên rê, rêyên hesinî û benderê hatin destpêkirin.&lt;ref&gt;[https://www.ft.com/content/322c7f9b-310a-4c4f-ae6e-598328f59028 Dream state: Widodo struggles to build his vision for Indonesia] Malper: Fincancial Times, dema xwnedinê: 15.02.2021&lt;/ref&gt; Wekî din, piştî ku di sala 2014 de dest bi kar kir, wî ragihand ku ew ê 50.6 milyar dolarên Amerîkî ji bo berfirehkirina binesaziya deryayî bide. Hema hema nîvê wê ji bo berfirehkirina benderên stratejîk.&lt;ref&gt;[https://asia.nikkei.com/Spotlight/Asia-Insight/Indonesia-sneaks-up-on-Singapore-with-flurry-of-port-projects Indonesia sneaks up on Singapore with flurry of port projects], dema xweindinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Projeyek din a mezin jî avakirina girêdana trenê ya bilez a di navbera Jakarta û Bandungê de ye, ku lêçûna wê 6 milyar dolar e. Rêwî dê herî dereng di destpêka sala 2023-an de biqede û ji hêla konsorsiyûmek Sîno-Endonezya ve wekî beşek ji Însiyatîfa Yek Kember, Yek Rê ya Chinaînê tê çêkirin. Di bin Jokowi de, lêçûnên li ser binesaziyê her sal bi qasî 10 mîlyar dolar zêde bûye. Di encamê de deynê neteweyî di çar salên ewil ên wezîfeya wî de du qat zêde bûye.&lt;ref&gt;[http://theconversation.com/indonesias-government-debt-ahead-of-2019-presidential-election-a-real-economic-concern-97708 Indonesia's government debt ahead of 2019 presidential election: a real economic concern?] Dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Siyaseta Aborî ===
Digel projeyên binesaziyê yên ku hatine behs kirin, Widodo netewebûnek qismî ya çavkaniyên girîng da destpêkirin. Pargîdaniya neftê ya dewletê [[Pertamina]] niha hilberandina neftê ji zeviyên ku berê ji hêla [[TotalEnergies|Total]], [[Chevron Corporation|Chevron]] an [[INPEX|Inpex]] ve dihatin birêvebirin, digire. Armanc ew e ku zêdetir petrol û benzîn li welat bimîne da ku kêm were îthalkirin. &lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-indonesia-oil-upstream-analysis-idUSKCN1LE0TE Indonesia's push to nationalize energy assets could chill foreign investment], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;
Di bin kontrola Widodo de, hikûmeta Endonezyayê duyemîn kana sifirê ya herî mezin a cîhanê, [[kana Grasberg]] xist bin kontrola xwe. Ev berê ji hêla pargîdaniya Amerîkî [[Freeport-McMoRan]] ve hatibû xebitandin. Armanca tedbîran ew e ku rêjeyek mezin a dahatê li welat bixwe bimîne.&lt;ref&gt;[https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/economic-nationalism-is-back-in-indonesia-as-election-approaches Economic nationalism is back in Indonesia as election approaches], dema xwendindê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Veguheztina paytext ===
Piştî ku Widodo di sala 2019-an de ji bo cara duyemîn hate hilbijartin, wî bi sosret veguhestina paytexta Endonezyayê ragihand. Paytexta nû li parêzgeha [[Kalimantan Tîmûr]] li girava [[Borneo]] ye û dê bi tevahî were avakirin. Widodo hêvî dike ku ev proje dê zexta li ser duyemîn bajarê herî mezin ê cîhanê, Jakarta, kêm bike û xetera karesatên xwezayî kêm bike. Paytexta berê li ser navê [[Zengala Agir a Pasîfîk|Zengala Agir]] ye, ku bi çalakiya xwe ya bilind a erdhejê û xetereya [[tsunami]]s tê zanîn. Wekî din, Jakarta di bin metirsiya binavbûna binê behrê de ye, heya sala 2050-an ji sêyeka bajêr dibe ku di bin avê de bimîne. Lêçûna avakirina bajarê nû 30 mîlyar euro ye.&lt;ref&gt;[https://www.dw.com/de/neue-hauptstadt-im-dschungel-von-borneo/a-50168670 DW: Neue Hauptstadt im Dschungel von Borneo], 26.08.2019, dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Reforma Hiqûqa Cezayê ===
Plana Widodo ya ji bo reformkirina [[qanûna tawanan]] protestoyên li seranserê welat derxist. Bi taybetî bendek ku cinsiyeta derveyî zewacê û cinsiyeta hevzayendî sûcdar dike, bi nakok bû. Her wiha di pêşnûmeyê de heqareta li rûmeta Serokatî hate kirin. Kurtajên ku ji ber sedemên wek destavêtin an jî hewcedariya tibbî nayên kirin jî dê bên sûcdarkirin. Pêşnûmeya qanûnê dê rê li ber belavkirina zanyariyên der barê ducaniyê de jî bigire.&lt;ref&gt;[http://www.theguardian.com/world/2019/sep/26/indonesias-criminal-code-what-is-it-why-does-it-matter-and-will-it-be-passed Indonesia's criminal code: what is it, why does it matter, and will it be passed?], demo xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.hrw.org/news/2019/09/18/indonesia-draft-criminal-code-disastrous-rights Indonesia: Draft Criminal Code Disastrous for Rights], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Piştî nerazîbûn û rexneyên mezin ên ji derve, pêşnûme hat taloqkirin.&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-indonesia-politics-rights-idUSKBN1W50Y3 Indonesia postpones vote on bill criminalizing sex outside marriage], dema xwendinê: 2021-02-15}}&lt;/ref&gt;

=== Gendelî ===
Dema ku wî dest bi wezîfeyê kir, Widodo wekî siyasetmedarek ku ji gendeliyê bêpar bû dihat hesibandin. Niha ew bi têkbirina ajansa serbixwe ya dijî gendeliyê (Komisi Pemberantasan Korupsi, KPK) tê tawanbar kirin. Piraniya lêpirsînên KPK endamên partiyên di hevpeymaniya Widodo de ne.&lt;ref&gt;[https://www.bangkokpost.com/opinion/opinion/1979635/corruption-in-jokowis-indonesia Corruption in Jokowi's Indonesia], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Dema ku vê ajansê kurê hevalbendê wî yê siyasî [[Megawati Sukarnoputri]] kir hedef, Widodo alîgirê Megawati bû. Pêşnûmeqanûnek hat pêşkêş kirin da ku rayeyên saziya têkoşîna li dijî gendeliyê bisînor bike.&lt;ref&gt;[https://www.eastasiaforum.org/2020/01/28/the-weakening-of-indonesias-corruption-eradication-commission/ The weakening of Indonesia’s Corruption Eradication Commission], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Qanûna Omnibus ji bo afirandina karan ===
[[Wêne:Tolak_Omnibus_Law.jpg|thumb|Ji sala 2019’an û vir ve, li seranserê welêt li dijî hin polîtîkayên nakokî, rêze xwepêşandanên girseyî û serhildanên sivîl hatin lidarxistin.]]
Di 2ê Mijdara 2020an de, Widodo &quot;Qanûna Afirandina Kar&quot; an &quot;Qanûna Omnibus&quot; îmze kir. Ew projeyek sereke ye di serdema wî ya duyemîn de, ku ji bo geşkirina mezinbûna aborî ya welat hatî çêkirin.&lt;ref&gt;[https://jakartaglobe.id/news/bureaucratic-cuts-talent-development-imperative-for-indonesia-2045-jokowi Bureaucratic Cuts, Talent Development Imperative for Indonesia 2045: Jokowi], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/indonesia-president-jokowi-signs-contentious-omnibus-bill-into-law Indonesian President Joko signs contentious omnibus Bill into law], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Bi vê qanûnê 1187 rûpelî zêdetirî 70 qanûnên heyî wê bên guhertin. Ew herwiha rêgezên jîngehê sivik dike, mafên karkeran sînordar dike û armanc dike ku burokrasiyê kêm bike. Banka Cîhanî pêşnûmeya qanûnê erênî dinirxîne.&lt;ref&gt;[https://www.worldbank.org/en/news/statement/2020/10/16/world-bank-statement-on-omnibus-law-job-creation World Bank Statement on Omnibus Law - Job Creation], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Ji ber vê yekê xwepêşandanên girseyî û grevên rêxistinên hawirdorê û sendîkayan dest pê kirin.&lt;ref&gt;[https://www.eastasiaforum.org/2020/10/28/omnibus-bill-reveals-jokowis-bedfellows/ Omnibus bill reveals Jokowi’s bedfellows], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Cezayê îdamê ===
Di dema wezîfeya wî de, heta Gulana 2019, bi giştî 19 [[cezayê îdamê]]n [[Îdamkirin|darvekirin]], bi piranî ji ber [[qaçaxçitiya narkotîkê]] û hwd. li dijî [[Australya|Awûstralya]], [[Brezîlya|Brazîlya]] û [[Nîjerya]]ner.&lt;ref&gt;[https://www.zeit.de/politik/ausland/2015-04/todesstrafe-indonesien-drogenhandel-australien-brasilien Zeit Online: Todesstrafe: Australien kündigt Rückruf des Botschafters aus Indonesien an], dem xwenidnê: 2015-09-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.spiegel.de/panorama/justiz/indonesien-franzose-wegen-drogenschmuggels-zum-tode-verurteilt-a-1268360.html Franzose wegen Drogenschmuggels in Indonesien zum Tode verurteilt], dem xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

== Pirtûk ==

* Ben Bland: &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Man of contradictions: Joko Widodo and the Struggle to Remake Indonesia.&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; Penguin, Docklands 2020, &lt;nowiki&gt;ISBN 978-1-76089-724-6&lt;/nowiki&gt;.

== Cavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1961]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]</text>
      <sha1>0l7ling10cclmpj89dj6soysr6ow3qn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095581</id>
      <parentid>2095580</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:47:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Binesazî */</comment>
      <origin>2095581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14014" sha1="5c6u92p80frfb5mfq48dtcpr375z0oz" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
Joko Widodo (z. 21 Hezîran, 1961 li Surakarta, parêzgeha Java Tengah), ku bi navê Jokowi tê zanîn, karsaz û siyasetmedarek Îndonezyayî (PDI-P) e. Ji 20ê Cotmeha 2014an vir ve Serokomarê Îndonezyayê ye.

== Jiyan ==
[[Wêne:Official_Portrait_of_Joko_Widodo_as_the_Mayor_of_Surakarta.jpg|thumb|Porttreya Fermî ya Widodo wek şaredarê bajarê Surakarta]]
[[Wêne:Mayor_of_Surakarta_and_Vice_Mayor_of_Surakarta_in_wayang_costumes.jpg|thumb|Widodo wek şaredarê bajarê Surakarta digel cîgirê wî [[F. X. Hadi Rudyatmo]] bi cilûbergên herêmî yên Cavayê (''[[wayang wong]]'').]]
Joko Widodo daristanê xwend û pargîdaniyek mobîlya damezrand. Ew ji sala 2005 heta 2012 şaredarê bajarê xwe Surakarta bû. Di vê pozîsyonê de bi şêwazê siyasetê yê diyalogê, bi bernameyên li dijî gendeliyê, ji bo plansaziya bajaran û parastina jîngehê hate naskirin. Piştre ew wekî Waliyê Navçeya Paytext (Daerah Khusus Ibukota) Cakarta hate hilbijartin.&lt;ref&gt;[http://www.taz.de/1/archiv/digitaz/artikel/?ressort=a2&amp;dig=2012%2F09%2F22%2Fa0174&amp;cHash=ab3617e93b341f5a458cf1d428cd5464 ''Jakartas Hoffnung.''] In: ''taz.de'', 22. September 2012.&lt;/ref&gt; Ew zû navûdengê neteweyî bi dest xist. Ew ji hêla gelek medyayê ve bi serokê berê yê Dewletên Yekbûyî [[Barack Obama]] re hate berawirdkirin ji ber ku dişibihe wî.&lt;ref&gt;Yenni Kwok: [http://time.com/105650/indonesias-obama-is-actually-nothing-of-the-sort/ ''‘Indonesia’s Obama’ Is Actually Nothing of the Sort.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220602093815/https://time.com/105650/indonesias-obama-is-actually-nothing-of-the-sort/ |date=2022-06-02 }} In: ''Time'', 20. Mai 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Till Fähnders: [http://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/asien/wahl-in-indonesien-der-hoffnungstraeger-joko-widodo-wird-neuer-praesident-13058835.html ''Joko Widodo gewählt. Ein Hoffnungsträger wird neuer Präsident Indonesiens.''] In: ''Frankfurter Allgemeine'', 24. Juli 2014.&lt;/ref&gt;

Di adara 2014 de, ew ji aliyê partiya xwe, Partiya Demokrat a Têkoşînê li Îndonezyayê (PDI-P), wekî berendam ji bo hilbijartinên serokatiyê di 9ê tîrmeha 2014an de, ku sêyemîn hilbijartinên serokatiyê yên rasterast li Îndonezyayê ye, hate destnîşankirin.&lt;ref&gt;[http://www.tribunnews.com/nasional/2013/11/01/megawati-memberi-restu-jokowi-dicalonkan-jadi-presiden ''Megawati memberi restu Jokowi dicalonkan jadi presiden.''] In: ''tribunnews.com'', dema xwendinê: 24.08.2014&lt;/ref&gt; Namzetê wî yê cîgirê serokomar Mihemed Jusuf Kalla (Golkar) bû, ku ji sala 2004 heta 2009 di bin serokatiya Susilo Bambang Yudhoyono de cîgirê serok bû. Li gorî encamên fermî yên komîteya hilbijartinê ya 22 Tîrmeh 2014, Jokowi li hember hevrikê xwe Prabowo Subianto (Gerindra) bi %53,15 dengan bi ser ket. Prabowo di destpêkê de encam nas nekir.&lt;ref&gt;[http://www.spiegel.de/politik/ausland/indonesien-wahl-kandidat-prabowo-fechtet-ergebnis-an-a-982465.html Indonesien: Verlierer Prabowo will gegen Wahlergebnis klagen] dema xwendinê: 2014-07-23&lt;/ref&gt; Lêbelê piştî biryara Dadgeha Destûra Bingehîn, encam derbasdar hatin ragihandin, piştî ku Prabowo têkçûna xwe qebûl kir.

Di 20ê cotmeha 2014an de, Jokowi wek heftemîn Serokê Îndonezyayê sond xwar.

Di nîsana 2019an de ew di hilbijartinên serokatiyê de ji nû ve hate hilbijartin, dijber dîsa Prabowo Subianto bû. Anketên piştî hilbijartinan diyar kirin ku Jokowi dê di hilbijartinan de bi ser bikeve, û enstîtûyên rapirsiyê ew ji sedî 55 ê dengan dîtin.&lt;ref&gt;[https://orf.at/stories/3119109/ Indonesien: Amtsinhaber Joko laut Hochrechnung voran] Maler: orf.at, dema xwendinê: 2019-04-17&lt;/ref&gt; Jokowi roja piştî hilbijartinê xwe serketî daxuyand, lê ev yek ji aliyê berendamê dijber Prabowo ve nehat naskirin, wek hilbijartinên berê.&lt;ref&gt;[https://www.tagesschau.de/ausland/indonesien-wahl-widodo-101.html Nach Wahl in Indonesien: Widodo erklärt sich zum Sieger] Malper: tagesschau.de, dema xwendinê: 2019-04-18&lt;/ref&gt; Pênc hefte piştî hilbijartinên serokatiyê, Jokowi bi fermî ji hêla komîsyona hilbijartinê ve wekî serketî hate pejirandin. Li gorî vê yekê ji sedî 55,5 ê dengan wergirtiye û dikare heta sala 2024’an rêveberiya xwe bidomîne. Namzetê dijber Prabowo Subianto, ku encama fermî ya dawî qebûl nekir, ji sedî 44,5 derket.&lt;ref&gt;[https://www.tagesschau.de/ausland/indonesien-praesidentschaftswahlen-101.html Nach Wahlsieg: Widodo bleibt Präsident Indonesiens] Malper: tagesschau.de, dema xwendinê: 2019-05-21&lt;/ref&gt; Piştî hilbijartinê, Widodo Kabîneya Pêşketî ya Îndonezyayê ava kir, ku di nav de Prabowo Subianto jî wek Wezîrê Parastinê ye.

Joko Widodo zewicî ye û sê zarokên wî hene. Radyo amator e, nîşaneya banga wî YD2JKW ye.&lt;ref&gt;[http://www.arrl.org/news/indonesia-s-new-president-vice-president-are-radio-amateurs ''Indonesia’s New President, Vice President are Radio Amateurs.''] In: ''[[American Radio Relay League|arrl.org]]''. 21. Oktober 2014, abgerufen am 2. August 2019.&lt;/ref&gt; Ew misilman e lê tê gotin ku di nêrîna xwe de laîk e.&lt;ref&gt;[https://www.economist.com/asia/2017/10/05/indonesian-politics-are-becoming-less-predictable The Economist: Indonesian politics are becoming less predictable]|Sammelwerk=The Economist], dema xwendinê: 2019-08-05&lt;/ref&gt;

== Dîtinên wî yên siyasî wek Serok ==
[[Wêne:Joko_Widodo_Palu_earthquake_Petobo_residential.jpg|çep|thumb|249x249px|Widodo piştî erdhej û tsunamî ya Sulawesi ya 2018-an serdana gundê wêrankirî yê Petobo dike.]]

=== Binesazî ===
Pêşkeftina binesaziyê taybetmendiyek bingehîn a siyaseta Widodo ye. Di dema serokatiya wî de projeyên sereke yên rê, rêyên hesinî û benderê hatin destpêkirin.&lt;ref&gt;[https://www.ft.com/content/322c7f9b-310a-4c4f-ae6e-598328f59028 Dream state: Widodo struggles to build his vision for Indonesia] Malper: Fincancial Times, dema xwnedinê: 15.02.2021&lt;/ref&gt; Wekî din, piştî ku di sala 2014 de dest bi kar kir, wî ragihand ku ew ê 50.6 milyar dolarên Amerîkî ji bo berfirehkirina binesaziya deryayî bide. Hema hema nîvê wê ji bo berfirehkirina benderên stratejîk.&lt;ref&gt;[https://asia.nikkei.com/Spotlight/Asia-Insight/Indonesia-sneaks-up-on-Singapore-with-flurry-of-port-projects Indonesia sneaks up on Singapore with flurry of port projects], dema xweindinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Projeyek din a mezin jî avakirina girêdana trenê ya bilez a di navbera Jakarta û Bandungê de ye, ku lêçûna wê 6 milyar dolar e. Rêwî dê herî dereng di destpêka sala 2023-an de biqede û ji hêla konsorsiyûmek Sîno-Îndonezya ve wekî beşek ji Însiyatîfa Yek Kember, Yek Rê ya Chinaînê tê çêkirin. Di bin Jokowi de, lêçûnên li ser binesaziyê her sal bi qasî 10 mîlyar dolar zêde bûye. Di encamê de deynê neteweyî di çar salên ewil ên wezîfeya wî de du qat zêde bûye.&lt;ref&gt;[http://theconversation.com/indonesias-government-debt-ahead-of-2019-presidential-election-a-real-economic-concern-97708 Indonesia's government debt ahead of 2019 presidential election: a real economic concern?] Dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Siyaseta Aborî ===
Digel projeyên binesaziyê yên ku hatine behs kirin, Widodo netewebûnek qismî ya çavkaniyên girîng da destpêkirin. Pargîdaniya neftê ya dewletê [[Pertamina]] niha hilberandina neftê ji zeviyên ku berê ji hêla [[TotalEnergies|Total]], [[Chevron Corporation|Chevron]] an [[INPEX|Inpex]] ve dihatin birêvebirin, digire. Armanc ew e ku zêdetir petrol û benzîn li welat bimîne da ku kêm were îthalkirin. &lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-indonesia-oil-upstream-analysis-idUSKCN1LE0TE Indonesia's push to nationalize energy assets could chill foreign investment], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;
Di bin kontrola Widodo de, hikûmeta Endonezyayê duyemîn kana sifirê ya herî mezin a cîhanê, [[kana Grasberg]] xist bin kontrola xwe. Ev berê ji hêla pargîdaniya Amerîkî [[Freeport-McMoRan]] ve hatibû xebitandin. Armanca tedbîran ew e ku rêjeyek mezin a dahatê li welat bixwe bimîne.&lt;ref&gt;[https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/economic-nationalism-is-back-in-indonesia-as-election-approaches Economic nationalism is back in Indonesia as election approaches], dema xwendindê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Veguheztina paytext ===
Piştî ku Widodo di sala 2019-an de ji bo cara duyemîn hate hilbijartin, wî bi sosret veguhestina paytexta Endonezyayê ragihand. Paytexta nû li parêzgeha [[Kalimantan Tîmûr]] li girava [[Borneo]] ye û dê bi tevahî were avakirin. Widodo hêvî dike ku ev proje dê zexta li ser duyemîn bajarê herî mezin ê cîhanê, Jakarta, kêm bike û xetera karesatên xwezayî kêm bike. Paytexta berê li ser navê [[Zengala Agir a Pasîfîk|Zengala Agir]] ye, ku bi çalakiya xwe ya bilind a erdhejê û xetereya [[tsunami]]s tê zanîn. Wekî din, Jakarta di bin metirsiya binavbûna binê behrê de ye, heya sala 2050-an ji sêyeka bajêr dibe ku di bin avê de bimîne. Lêçûna avakirina bajarê nû 30 mîlyar euro ye.&lt;ref&gt;[https://www.dw.com/de/neue-hauptstadt-im-dschungel-von-borneo/a-50168670 DW: Neue Hauptstadt im Dschungel von Borneo], 26.08.2019, dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Reforma Hiqûqa Cezayê ===
Plana Widodo ya ji bo reformkirina [[qanûna tawanan]] protestoyên li seranserê welat derxist. Bi taybetî bendek ku cinsiyeta derveyî zewacê û cinsiyeta hevzayendî sûcdar dike, bi nakok bû. Her wiha di pêşnûmeyê de heqareta li rûmeta Serokatî hate kirin. Kurtajên ku ji ber sedemên wek destavêtin an jî hewcedariya tibbî nayên kirin jî dê bên sûcdarkirin. Pêşnûmeya qanûnê dê rê li ber belavkirina zanyariyên der barê ducaniyê de jî bigire.&lt;ref&gt;[http://www.theguardian.com/world/2019/sep/26/indonesias-criminal-code-what-is-it-why-does-it-matter-and-will-it-be-passed Indonesia's criminal code: what is it, why does it matter, and will it be passed?], demo xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.hrw.org/news/2019/09/18/indonesia-draft-criminal-code-disastrous-rights Indonesia: Draft Criminal Code Disastrous for Rights], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Piştî nerazîbûn û rexneyên mezin ên ji derve, pêşnûme hat taloqkirin.&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-indonesia-politics-rights-idUSKBN1W50Y3 Indonesia postpones vote on bill criminalizing sex outside marriage], dema xwendinê: 2021-02-15}}&lt;/ref&gt;

=== Gendelî ===
Dema ku wî dest bi wezîfeyê kir, Widodo wekî siyasetmedarek ku ji gendeliyê bêpar bû dihat hesibandin. Niha ew bi têkbirina ajansa serbixwe ya dijî gendeliyê (Komisi Pemberantasan Korupsi, KPK) tê tawanbar kirin. Piraniya lêpirsînên KPK endamên partiyên di hevpeymaniya Widodo de ne.&lt;ref&gt;[https://www.bangkokpost.com/opinion/opinion/1979635/corruption-in-jokowis-indonesia Corruption in Jokowi's Indonesia], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Dema ku vê ajansê kurê hevalbendê wî yê siyasî [[Megawati Sukarnoputri]] kir hedef, Widodo alîgirê Megawati bû. Pêşnûmeqanûnek hat pêşkêş kirin da ku rayeyên saziya têkoşîna li dijî gendeliyê bisînor bike.&lt;ref&gt;[https://www.eastasiaforum.org/2020/01/28/the-weakening-of-indonesias-corruption-eradication-commission/ The weakening of Indonesia’s Corruption Eradication Commission], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Qanûna Omnibus ji bo afirandina karan ===
[[Wêne:Tolak_Omnibus_Law.jpg|thumb|Ji sala 2019’an û vir ve, li seranserê welêt li dijî hin polîtîkayên nakokî, rêze xwepêşandanên girseyî û serhildanên sivîl hatin lidarxistin.]]
Di 2ê Mijdara 2020an de, Widodo &quot;Qanûna Afirandina Kar&quot; an &quot;Qanûna Omnibus&quot; îmze kir. Ew projeyek sereke ye di serdema wî ya duyemîn de, ku ji bo geşkirina mezinbûna aborî ya welat hatî çêkirin.&lt;ref&gt;[https://jakartaglobe.id/news/bureaucratic-cuts-talent-development-imperative-for-indonesia-2045-jokowi Bureaucratic Cuts, Talent Development Imperative for Indonesia 2045: Jokowi], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/indonesia-president-jokowi-signs-contentious-omnibus-bill-into-law Indonesian President Joko signs contentious omnibus Bill into law], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Bi vê qanûnê 1187 rûpelî zêdetirî 70 qanûnên heyî wê bên guhertin. Ew herwiha rêgezên jîngehê sivik dike, mafên karkeran sînordar dike û armanc dike ku burokrasiyê kêm bike. Banka Cîhanî pêşnûmeya qanûnê erênî dinirxîne.&lt;ref&gt;[https://www.worldbank.org/en/news/statement/2020/10/16/world-bank-statement-on-omnibus-law-job-creation World Bank Statement on Omnibus Law - Job Creation], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Ji ber vê yekê xwepêşandanên girseyî û grevên rêxistinên hawirdorê û sendîkayan dest pê kirin.&lt;ref&gt;[https://www.eastasiaforum.org/2020/10/28/omnibus-bill-reveals-jokowis-bedfellows/ Omnibus bill reveals Jokowi’s bedfellows], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Cezayê îdamê ===
Di dema wezîfeya wî de, heta Gulana 2019, bi giştî 19 [[cezayê îdamê]]n [[Îdamkirin|darvekirin]], bi piranî ji ber [[qaçaxçitiya narkotîkê]] û hwd. li dijî [[Australya|Awûstralya]], [[Brezîlya|Brazîlya]] û [[Nîjerya]]ner.&lt;ref&gt;[https://www.zeit.de/politik/ausland/2015-04/todesstrafe-indonesien-drogenhandel-australien-brasilien Zeit Online: Todesstrafe: Australien kündigt Rückruf des Botschafters aus Indonesien an], dem xwenidnê: 2015-09-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.spiegel.de/panorama/justiz/indonesien-franzose-wegen-drogenschmuggels-zum-tode-verurteilt-a-1268360.html Franzose wegen Drogenschmuggels in Indonesien zum Tode verurteilt], dem xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

== Pirtûk ==

* Ben Bland: &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Man of contradictions: Joko Widodo and the Struggle to Remake Indonesia.&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; Penguin, Docklands 2020, &lt;nowiki&gt;ISBN 978-1-76089-724-6&lt;/nowiki&gt;.

== Cavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1961]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]</text>
      <sha1>5c6u92p80frfb5mfq48dtcpr375z0oz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095582</id>
      <parentid>2095581</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:48:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Veguheztina paytext */  Rastnivîs</comment>
      <origin>2095582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14014" sha1="scc9nuy2u8hqg1rx4lnl11os2mow0ie" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
Joko Widodo (z. 21 Hezîran, 1961 li Surakarta, parêzgeha Java Tengah), ku bi navê Jokowi tê zanîn, karsaz û siyasetmedarek Îndonezyayî (PDI-P) e. Ji 20ê Cotmeha 2014an vir ve Serokomarê Îndonezyayê ye.

== Jiyan ==
[[Wêne:Official_Portrait_of_Joko_Widodo_as_the_Mayor_of_Surakarta.jpg|thumb|Porttreya Fermî ya Widodo wek şaredarê bajarê Surakarta]]
[[Wêne:Mayor_of_Surakarta_and_Vice_Mayor_of_Surakarta_in_wayang_costumes.jpg|thumb|Widodo wek şaredarê bajarê Surakarta digel cîgirê wî [[F. X. Hadi Rudyatmo]] bi cilûbergên herêmî yên Cavayê (''[[wayang wong]]'').]]
Joko Widodo daristanê xwend û pargîdaniyek mobîlya damezrand. Ew ji sala 2005 heta 2012 şaredarê bajarê xwe Surakarta bû. Di vê pozîsyonê de bi şêwazê siyasetê yê diyalogê, bi bernameyên li dijî gendeliyê, ji bo plansaziya bajaran û parastina jîngehê hate naskirin. Piştre ew wekî Waliyê Navçeya Paytext (Daerah Khusus Ibukota) Cakarta hate hilbijartin.&lt;ref&gt;[http://www.taz.de/1/archiv/digitaz/artikel/?ressort=a2&amp;dig=2012%2F09%2F22%2Fa0174&amp;cHash=ab3617e93b341f5a458cf1d428cd5464 ''Jakartas Hoffnung.''] In: ''taz.de'', 22. September 2012.&lt;/ref&gt; Ew zû navûdengê neteweyî bi dest xist. Ew ji hêla gelek medyayê ve bi serokê berê yê Dewletên Yekbûyî [[Barack Obama]] re hate berawirdkirin ji ber ku dişibihe wî.&lt;ref&gt;Yenni Kwok: [http://time.com/105650/indonesias-obama-is-actually-nothing-of-the-sort/ ''‘Indonesia’s Obama’ Is Actually Nothing of the Sort.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220602093815/https://time.com/105650/indonesias-obama-is-actually-nothing-of-the-sort/ |date=2022-06-02 }} In: ''Time'', 20. Mai 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Till Fähnders: [http://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/asien/wahl-in-indonesien-der-hoffnungstraeger-joko-widodo-wird-neuer-praesident-13058835.html ''Joko Widodo gewählt. Ein Hoffnungsträger wird neuer Präsident Indonesiens.''] In: ''Frankfurter Allgemeine'', 24. Juli 2014.&lt;/ref&gt;

Di adara 2014 de, ew ji aliyê partiya xwe, Partiya Demokrat a Têkoşînê li Îndonezyayê (PDI-P), wekî berendam ji bo hilbijartinên serokatiyê di 9ê tîrmeha 2014an de, ku sêyemîn hilbijartinên serokatiyê yên rasterast li Îndonezyayê ye, hate destnîşankirin.&lt;ref&gt;[http://www.tribunnews.com/nasional/2013/11/01/megawati-memberi-restu-jokowi-dicalonkan-jadi-presiden ''Megawati memberi restu Jokowi dicalonkan jadi presiden.''] In: ''tribunnews.com'', dema xwendinê: 24.08.2014&lt;/ref&gt; Namzetê wî yê cîgirê serokomar Mihemed Jusuf Kalla (Golkar) bû, ku ji sala 2004 heta 2009 di bin serokatiya Susilo Bambang Yudhoyono de cîgirê serok bû. Li gorî encamên fermî yên komîteya hilbijartinê ya 22 Tîrmeh 2014, Jokowi li hember hevrikê xwe Prabowo Subianto (Gerindra) bi %53,15 dengan bi ser ket. Prabowo di destpêkê de encam nas nekir.&lt;ref&gt;[http://www.spiegel.de/politik/ausland/indonesien-wahl-kandidat-prabowo-fechtet-ergebnis-an-a-982465.html Indonesien: Verlierer Prabowo will gegen Wahlergebnis klagen] dema xwendinê: 2014-07-23&lt;/ref&gt; Lêbelê piştî biryara Dadgeha Destûra Bingehîn, encam derbasdar hatin ragihandin, piştî ku Prabowo têkçûna xwe qebûl kir.

Di 20ê cotmeha 2014an de, Jokowi wek heftemîn Serokê Îndonezyayê sond xwar.

Di nîsana 2019an de ew di hilbijartinên serokatiyê de ji nû ve hate hilbijartin, dijber dîsa Prabowo Subianto bû. Anketên piştî hilbijartinan diyar kirin ku Jokowi dê di hilbijartinan de bi ser bikeve, û enstîtûyên rapirsiyê ew ji sedî 55 ê dengan dîtin.&lt;ref&gt;[https://orf.at/stories/3119109/ Indonesien: Amtsinhaber Joko laut Hochrechnung voran] Maler: orf.at, dema xwendinê: 2019-04-17&lt;/ref&gt; Jokowi roja piştî hilbijartinê xwe serketî daxuyand, lê ev yek ji aliyê berendamê dijber Prabowo ve nehat naskirin, wek hilbijartinên berê.&lt;ref&gt;[https://www.tagesschau.de/ausland/indonesien-wahl-widodo-101.html Nach Wahl in Indonesien: Widodo erklärt sich zum Sieger] Malper: tagesschau.de, dema xwendinê: 2019-04-18&lt;/ref&gt; Pênc hefte piştî hilbijartinên serokatiyê, Jokowi bi fermî ji hêla komîsyona hilbijartinê ve wekî serketî hate pejirandin. Li gorî vê yekê ji sedî 55,5 ê dengan wergirtiye û dikare heta sala 2024’an rêveberiya xwe bidomîne. Namzetê dijber Prabowo Subianto, ku encama fermî ya dawî qebûl nekir, ji sedî 44,5 derket.&lt;ref&gt;[https://www.tagesschau.de/ausland/indonesien-praesidentschaftswahlen-101.html Nach Wahlsieg: Widodo bleibt Präsident Indonesiens] Malper: tagesschau.de, dema xwendinê: 2019-05-21&lt;/ref&gt; Piştî hilbijartinê, Widodo Kabîneya Pêşketî ya Îndonezyayê ava kir, ku di nav de Prabowo Subianto jî wek Wezîrê Parastinê ye.

Joko Widodo zewicî ye û sê zarokên wî hene. Radyo amator e, nîşaneya banga wî YD2JKW ye.&lt;ref&gt;[http://www.arrl.org/news/indonesia-s-new-president-vice-president-are-radio-amateurs ''Indonesia’s New President, Vice President are Radio Amateurs.''] In: ''[[American Radio Relay League|arrl.org]]''. 21. Oktober 2014, abgerufen am 2. August 2019.&lt;/ref&gt; Ew misilman e lê tê gotin ku di nêrîna xwe de laîk e.&lt;ref&gt;[https://www.economist.com/asia/2017/10/05/indonesian-politics-are-becoming-less-predictable The Economist: Indonesian politics are becoming less predictable]|Sammelwerk=The Economist], dema xwendinê: 2019-08-05&lt;/ref&gt;

== Dîtinên wî yên siyasî wek Serok ==
[[Wêne:Joko_Widodo_Palu_earthquake_Petobo_residential.jpg|çep|thumb|249x249px|Widodo piştî erdhej û tsunamî ya Sulawesi ya 2018-an serdana gundê wêrankirî yê Petobo dike.]]

=== Binesazî ===
Pêşkeftina binesaziyê taybetmendiyek bingehîn a siyaseta Widodo ye. Di dema serokatiya wî de projeyên sereke yên rê, rêyên hesinî û benderê hatin destpêkirin.&lt;ref&gt;[https://www.ft.com/content/322c7f9b-310a-4c4f-ae6e-598328f59028 Dream state: Widodo struggles to build his vision for Indonesia] Malper: Fincancial Times, dema xwnedinê: 15.02.2021&lt;/ref&gt; Wekî din, piştî ku di sala 2014 de dest bi kar kir, wî ragihand ku ew ê 50.6 milyar dolarên Amerîkî ji bo berfirehkirina binesaziya deryayî bide. Hema hema nîvê wê ji bo berfirehkirina benderên stratejîk.&lt;ref&gt;[https://asia.nikkei.com/Spotlight/Asia-Insight/Indonesia-sneaks-up-on-Singapore-with-flurry-of-port-projects Indonesia sneaks up on Singapore with flurry of port projects], dema xweindinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Projeyek din a mezin jî avakirina girêdana trenê ya bilez a di navbera Jakarta û Bandungê de ye, ku lêçûna wê 6 milyar dolar e. Rêwî dê herî dereng di destpêka sala 2023-an de biqede û ji hêla konsorsiyûmek Sîno-Îndonezya ve wekî beşek ji Însiyatîfa Yek Kember, Yek Rê ya Chinaînê tê çêkirin. Di bin Jokowi de, lêçûnên li ser binesaziyê her sal bi qasî 10 mîlyar dolar zêde bûye. Di encamê de deynê neteweyî di çar salên ewil ên wezîfeya wî de du qat zêde bûye.&lt;ref&gt;[http://theconversation.com/indonesias-government-debt-ahead-of-2019-presidential-election-a-real-economic-concern-97708 Indonesia's government debt ahead of 2019 presidential election: a real economic concern?] Dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Siyaseta Aborî ===
Digel projeyên binesaziyê yên ku hatine behs kirin, Widodo netewebûnek qismî ya çavkaniyên girîng da destpêkirin. Pargîdaniya neftê ya dewletê [[Pertamina]] niha hilberandina neftê ji zeviyên ku berê ji hêla [[TotalEnergies|Total]], [[Chevron Corporation|Chevron]] an [[INPEX|Inpex]] ve dihatin birêvebirin, digire. Armanc ew e ku zêdetir petrol û benzîn li welat bimîne da ku kêm were îthalkirin. &lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-indonesia-oil-upstream-analysis-idUSKCN1LE0TE Indonesia's push to nationalize energy assets could chill foreign investment], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;
Di bin kontrola Widodo de, hikûmeta Endonezyayê duyemîn kana sifirê ya herî mezin a cîhanê, [[kana Grasberg]] xist bin kontrola xwe. Ev berê ji hêla pargîdaniya Amerîkî [[Freeport-McMoRan]] ve hatibû xebitandin. Armanca tedbîran ew e ku rêjeyek mezin a dahatê li welat bixwe bimîne.&lt;ref&gt;[https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/economic-nationalism-is-back-in-indonesia-as-election-approaches Economic nationalism is back in Indonesia as election approaches], dema xwendindê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Veguheztina paytext ===
Piştî ku Widodo di sala 2019-an de ji bo cara duyemîn hate hilbijartin, wî bi sosret veguhestina paytexta Îndonezyayê ragihand. Paytexta nû li parêzgeha [[Kalimantan Tîmûr]] li girava [[Borneo]] ye û dê bi tevahî were avakirin. Widodo hêvî dike ku ev proje dê zexta li ser duyemîn bajarê herî mezin ê cîhanê, Cakarta, kêm bike û xetera karesatên xwezayî kêm bike. Paytexta berê li ser navê [[Zengala Agir a Pasîfîk|Zengala Agir]] ye, ku bi çalakiya xwe ya bilind a erdhejê û xetereya [[tsunami]]s tê zanîn. Wekî din, Cakarta di bin metirsiya binavbûna binê behrê de ye, heya sala 2050an ji sêyeka bajêr dibe ku di bin avê de bimîne. Lêçûna avakirina bajarê nû 30 mîlyar euro ye.&lt;ref&gt;[https://www.dw.com/de/neue-hauptstadt-im-dschungel-von-borneo/a-50168670 DW: Neue Hauptstadt im Dschungel von Borneo], 26.08.2019, dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Reforma Hiqûqa Cezayê ===
Plana Widodo ya ji bo reformkirina [[qanûna tawanan]] protestoyên li seranserê welat derxist. Bi taybetî bendek ku cinsiyeta derveyî zewacê û cinsiyeta hevzayendî sûcdar dike, bi nakok bû. Her wiha di pêşnûmeyê de heqareta li rûmeta Serokatî hate kirin. Kurtajên ku ji ber sedemên wek destavêtin an jî hewcedariya tibbî nayên kirin jî dê bên sûcdarkirin. Pêşnûmeya qanûnê dê rê li ber belavkirina zanyariyên der barê ducaniyê de jî bigire.&lt;ref&gt;[http://www.theguardian.com/world/2019/sep/26/indonesias-criminal-code-what-is-it-why-does-it-matter-and-will-it-be-passed Indonesia's criminal code: what is it, why does it matter, and will it be passed?], demo xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.hrw.org/news/2019/09/18/indonesia-draft-criminal-code-disastrous-rights Indonesia: Draft Criminal Code Disastrous for Rights], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Piştî nerazîbûn û rexneyên mezin ên ji derve, pêşnûme hat taloqkirin.&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-indonesia-politics-rights-idUSKBN1W50Y3 Indonesia postpones vote on bill criminalizing sex outside marriage], dema xwendinê: 2021-02-15}}&lt;/ref&gt;

=== Gendelî ===
Dema ku wî dest bi wezîfeyê kir, Widodo wekî siyasetmedarek ku ji gendeliyê bêpar bû dihat hesibandin. Niha ew bi têkbirina ajansa serbixwe ya dijî gendeliyê (Komisi Pemberantasan Korupsi, KPK) tê tawanbar kirin. Piraniya lêpirsînên KPK endamên partiyên di hevpeymaniya Widodo de ne.&lt;ref&gt;[https://www.bangkokpost.com/opinion/opinion/1979635/corruption-in-jokowis-indonesia Corruption in Jokowi's Indonesia], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Dema ku vê ajansê kurê hevalbendê wî yê siyasî [[Megawati Sukarnoputri]] kir hedef, Widodo alîgirê Megawati bû. Pêşnûmeqanûnek hat pêşkêş kirin da ku rayeyên saziya têkoşîna li dijî gendeliyê bisînor bike.&lt;ref&gt;[https://www.eastasiaforum.org/2020/01/28/the-weakening-of-indonesias-corruption-eradication-commission/ The weakening of Indonesia’s Corruption Eradication Commission], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Qanûna Omnibus ji bo afirandina karan ===
[[Wêne:Tolak_Omnibus_Law.jpg|thumb|Ji sala 2019’an û vir ve, li seranserê welêt li dijî hin polîtîkayên nakokî, rêze xwepêşandanên girseyî û serhildanên sivîl hatin lidarxistin.]]
Di 2ê Mijdara 2020an de, Widodo &quot;Qanûna Afirandina Kar&quot; an &quot;Qanûna Omnibus&quot; îmze kir. Ew projeyek sereke ye di serdema wî ya duyemîn de, ku ji bo geşkirina mezinbûna aborî ya welat hatî çêkirin.&lt;ref&gt;[https://jakartaglobe.id/news/bureaucratic-cuts-talent-development-imperative-for-indonesia-2045-jokowi Bureaucratic Cuts, Talent Development Imperative for Indonesia 2045: Jokowi], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/indonesia-president-jokowi-signs-contentious-omnibus-bill-into-law Indonesian President Joko signs contentious omnibus Bill into law], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Bi vê qanûnê 1187 rûpelî zêdetirî 70 qanûnên heyî wê bên guhertin. Ew herwiha rêgezên jîngehê sivik dike, mafên karkeran sînordar dike û armanc dike ku burokrasiyê kêm bike. Banka Cîhanî pêşnûmeya qanûnê erênî dinirxîne.&lt;ref&gt;[https://www.worldbank.org/en/news/statement/2020/10/16/world-bank-statement-on-omnibus-law-job-creation World Bank Statement on Omnibus Law - Job Creation], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Ji ber vê yekê xwepêşandanên girseyî û grevên rêxistinên hawirdorê û sendîkayan dest pê kirin.&lt;ref&gt;[https://www.eastasiaforum.org/2020/10/28/omnibus-bill-reveals-jokowis-bedfellows/ Omnibus bill reveals Jokowi’s bedfellows], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Cezayê îdamê ===
Di dema wezîfeya wî de, heta Gulana 2019, bi giştî 19 [[cezayê îdamê]]n [[Îdamkirin|darvekirin]], bi piranî ji ber [[qaçaxçitiya narkotîkê]] û hwd. li dijî [[Australya|Awûstralya]], [[Brezîlya|Brazîlya]] û [[Nîjerya]]ner.&lt;ref&gt;[https://www.zeit.de/politik/ausland/2015-04/todesstrafe-indonesien-drogenhandel-australien-brasilien Zeit Online: Todesstrafe: Australien kündigt Rückruf des Botschafters aus Indonesien an], dem xwenidnê: 2015-09-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.spiegel.de/panorama/justiz/indonesien-franzose-wegen-drogenschmuggels-zum-tode-verurteilt-a-1268360.html Franzose wegen Drogenschmuggels in Indonesien zum Tode verurteilt], dem xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

== Pirtûk ==

* Ben Bland: &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Man of contradictions: Joko Widodo and the Struggle to Remake Indonesia.&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; Penguin, Docklands 2020, &lt;nowiki&gt;ISBN 978-1-76089-724-6&lt;/nowiki&gt;.

== Cavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1961]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]</text>
      <sha1>scc9nuy2u8hqg1rx4lnl11os2mow0ie</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095583</id>
      <parentid>2095582</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:49:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Qanûna Omnibus ji bo afirandina karan */</comment>
      <origin>2095583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14014" sha1="p492684028of5p3p265mdy6qt8r143i" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
Joko Widodo (z. 21 Hezîran, 1961 li Surakarta, parêzgeha Java Tengah), ku bi navê Jokowi tê zanîn, karsaz û siyasetmedarek Îndonezyayî (PDI-P) e. Ji 20ê Cotmeha 2014an vir ve Serokomarê Îndonezyayê ye.

== Jiyan ==
[[Wêne:Official_Portrait_of_Joko_Widodo_as_the_Mayor_of_Surakarta.jpg|thumb|Porttreya Fermî ya Widodo wek şaredarê bajarê Surakarta]]
[[Wêne:Mayor_of_Surakarta_and_Vice_Mayor_of_Surakarta_in_wayang_costumes.jpg|thumb|Widodo wek şaredarê bajarê Surakarta digel cîgirê wî [[F. X. Hadi Rudyatmo]] bi cilûbergên herêmî yên Cavayê (''[[wayang wong]]'').]]
Joko Widodo daristanê xwend û pargîdaniyek mobîlya damezrand. Ew ji sala 2005 heta 2012 şaredarê bajarê xwe Surakarta bû. Di vê pozîsyonê de bi şêwazê siyasetê yê diyalogê, bi bernameyên li dijî gendeliyê, ji bo plansaziya bajaran û parastina jîngehê hate naskirin. Piştre ew wekî Waliyê Navçeya Paytext (Daerah Khusus Ibukota) Cakarta hate hilbijartin.&lt;ref&gt;[http://www.taz.de/1/archiv/digitaz/artikel/?ressort=a2&amp;dig=2012%2F09%2F22%2Fa0174&amp;cHash=ab3617e93b341f5a458cf1d428cd5464 ''Jakartas Hoffnung.''] In: ''taz.de'', 22. September 2012.&lt;/ref&gt; Ew zû navûdengê neteweyî bi dest xist. Ew ji hêla gelek medyayê ve bi serokê berê yê Dewletên Yekbûyî [[Barack Obama]] re hate berawirdkirin ji ber ku dişibihe wî.&lt;ref&gt;Yenni Kwok: [http://time.com/105650/indonesias-obama-is-actually-nothing-of-the-sort/ ''‘Indonesia’s Obama’ Is Actually Nothing of the Sort.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220602093815/https://time.com/105650/indonesias-obama-is-actually-nothing-of-the-sort/ |date=2022-06-02 }} In: ''Time'', 20. Mai 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Till Fähnders: [http://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/asien/wahl-in-indonesien-der-hoffnungstraeger-joko-widodo-wird-neuer-praesident-13058835.html ''Joko Widodo gewählt. Ein Hoffnungsträger wird neuer Präsident Indonesiens.''] In: ''Frankfurter Allgemeine'', 24. Juli 2014.&lt;/ref&gt;

Di adara 2014 de, ew ji aliyê partiya xwe, Partiya Demokrat a Têkoşînê li Îndonezyayê (PDI-P), wekî berendam ji bo hilbijartinên serokatiyê di 9ê tîrmeha 2014an de, ku sêyemîn hilbijartinên serokatiyê yên rasterast li Îndonezyayê ye, hate destnîşankirin.&lt;ref&gt;[http://www.tribunnews.com/nasional/2013/11/01/megawati-memberi-restu-jokowi-dicalonkan-jadi-presiden ''Megawati memberi restu Jokowi dicalonkan jadi presiden.''] In: ''tribunnews.com'', dema xwendinê: 24.08.2014&lt;/ref&gt; Namzetê wî yê cîgirê serokomar Mihemed Jusuf Kalla (Golkar) bû, ku ji sala 2004 heta 2009 di bin serokatiya Susilo Bambang Yudhoyono de cîgirê serok bû. Li gorî encamên fermî yên komîteya hilbijartinê ya 22 Tîrmeh 2014, Jokowi li hember hevrikê xwe Prabowo Subianto (Gerindra) bi %53,15 dengan bi ser ket. Prabowo di destpêkê de encam nas nekir.&lt;ref&gt;[http://www.spiegel.de/politik/ausland/indonesien-wahl-kandidat-prabowo-fechtet-ergebnis-an-a-982465.html Indonesien: Verlierer Prabowo will gegen Wahlergebnis klagen] dema xwendinê: 2014-07-23&lt;/ref&gt; Lêbelê piştî biryara Dadgeha Destûra Bingehîn, encam derbasdar hatin ragihandin, piştî ku Prabowo têkçûna xwe qebûl kir.

Di 20ê cotmeha 2014an de, Jokowi wek heftemîn Serokê Îndonezyayê sond xwar.

Di nîsana 2019an de ew di hilbijartinên serokatiyê de ji nû ve hate hilbijartin, dijber dîsa Prabowo Subianto bû. Anketên piştî hilbijartinan diyar kirin ku Jokowi dê di hilbijartinan de bi ser bikeve, û enstîtûyên rapirsiyê ew ji sedî 55 ê dengan dîtin.&lt;ref&gt;[https://orf.at/stories/3119109/ Indonesien: Amtsinhaber Joko laut Hochrechnung voran] Maler: orf.at, dema xwendinê: 2019-04-17&lt;/ref&gt; Jokowi roja piştî hilbijartinê xwe serketî daxuyand, lê ev yek ji aliyê berendamê dijber Prabowo ve nehat naskirin, wek hilbijartinên berê.&lt;ref&gt;[https://www.tagesschau.de/ausland/indonesien-wahl-widodo-101.html Nach Wahl in Indonesien: Widodo erklärt sich zum Sieger] Malper: tagesschau.de, dema xwendinê: 2019-04-18&lt;/ref&gt; Pênc hefte piştî hilbijartinên serokatiyê, Jokowi bi fermî ji hêla komîsyona hilbijartinê ve wekî serketî hate pejirandin. Li gorî vê yekê ji sedî 55,5 ê dengan wergirtiye û dikare heta sala 2024’an rêveberiya xwe bidomîne. Namzetê dijber Prabowo Subianto, ku encama fermî ya dawî qebûl nekir, ji sedî 44,5 derket.&lt;ref&gt;[https://www.tagesschau.de/ausland/indonesien-praesidentschaftswahlen-101.html Nach Wahlsieg: Widodo bleibt Präsident Indonesiens] Malper: tagesschau.de, dema xwendinê: 2019-05-21&lt;/ref&gt; Piştî hilbijartinê, Widodo Kabîneya Pêşketî ya Îndonezyayê ava kir, ku di nav de Prabowo Subianto jî wek Wezîrê Parastinê ye.

Joko Widodo zewicî ye û sê zarokên wî hene. Radyo amator e, nîşaneya banga wî YD2JKW ye.&lt;ref&gt;[http://www.arrl.org/news/indonesia-s-new-president-vice-president-are-radio-amateurs ''Indonesia’s New President, Vice President are Radio Amateurs.''] In: ''[[American Radio Relay League|arrl.org]]''. 21. Oktober 2014, abgerufen am 2. August 2019.&lt;/ref&gt; Ew misilman e lê tê gotin ku di nêrîna xwe de laîk e.&lt;ref&gt;[https://www.economist.com/asia/2017/10/05/indonesian-politics-are-becoming-less-predictable The Economist: Indonesian politics are becoming less predictable]|Sammelwerk=The Economist], dema xwendinê: 2019-08-05&lt;/ref&gt;

== Dîtinên wî yên siyasî wek Serok ==
[[Wêne:Joko_Widodo_Palu_earthquake_Petobo_residential.jpg|çep|thumb|249x249px|Widodo piştî erdhej û tsunamî ya Sulawesi ya 2018-an serdana gundê wêrankirî yê Petobo dike.]]

=== Binesazî ===
Pêşkeftina binesaziyê taybetmendiyek bingehîn a siyaseta Widodo ye. Di dema serokatiya wî de projeyên sereke yên rê, rêyên hesinî û benderê hatin destpêkirin.&lt;ref&gt;[https://www.ft.com/content/322c7f9b-310a-4c4f-ae6e-598328f59028 Dream state: Widodo struggles to build his vision for Indonesia] Malper: Fincancial Times, dema xwnedinê: 15.02.2021&lt;/ref&gt; Wekî din, piştî ku di sala 2014 de dest bi kar kir, wî ragihand ku ew ê 50.6 milyar dolarên Amerîkî ji bo berfirehkirina binesaziya deryayî bide. Hema hema nîvê wê ji bo berfirehkirina benderên stratejîk.&lt;ref&gt;[https://asia.nikkei.com/Spotlight/Asia-Insight/Indonesia-sneaks-up-on-Singapore-with-flurry-of-port-projects Indonesia sneaks up on Singapore with flurry of port projects], dema xweindinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Projeyek din a mezin jî avakirina girêdana trenê ya bilez a di navbera Jakarta û Bandungê de ye, ku lêçûna wê 6 milyar dolar e. Rêwî dê herî dereng di destpêka sala 2023-an de biqede û ji hêla konsorsiyûmek Sîno-Îndonezya ve wekî beşek ji Însiyatîfa Yek Kember, Yek Rê ya Chinaînê tê çêkirin. Di bin Jokowi de, lêçûnên li ser binesaziyê her sal bi qasî 10 mîlyar dolar zêde bûye. Di encamê de deynê neteweyî di çar salên ewil ên wezîfeya wî de du qat zêde bûye.&lt;ref&gt;[http://theconversation.com/indonesias-government-debt-ahead-of-2019-presidential-election-a-real-economic-concern-97708 Indonesia's government debt ahead of 2019 presidential election: a real economic concern?] Dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Siyaseta Aborî ===
Digel projeyên binesaziyê yên ku hatine behs kirin, Widodo netewebûnek qismî ya çavkaniyên girîng da destpêkirin. Pargîdaniya neftê ya dewletê [[Pertamina]] niha hilberandina neftê ji zeviyên ku berê ji hêla [[TotalEnergies|Total]], [[Chevron Corporation|Chevron]] an [[INPEX|Inpex]] ve dihatin birêvebirin, digire. Armanc ew e ku zêdetir petrol û benzîn li welat bimîne da ku kêm were îthalkirin. &lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-indonesia-oil-upstream-analysis-idUSKCN1LE0TE Indonesia's push to nationalize energy assets could chill foreign investment], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;
Di bin kontrola Widodo de, hikûmeta Endonezyayê duyemîn kana sifirê ya herî mezin a cîhanê, [[kana Grasberg]] xist bin kontrola xwe. Ev berê ji hêla pargîdaniya Amerîkî [[Freeport-McMoRan]] ve hatibû xebitandin. Armanca tedbîran ew e ku rêjeyek mezin a dahatê li welat bixwe bimîne.&lt;ref&gt;[https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/economic-nationalism-is-back-in-indonesia-as-election-approaches Economic nationalism is back in Indonesia as election approaches], dema xwendindê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Veguheztina paytext ===
Piştî ku Widodo di sala 2019-an de ji bo cara duyemîn hate hilbijartin, wî bi sosret veguhestina paytexta Îndonezyayê ragihand. Paytexta nû li parêzgeha [[Kalimantan Tîmûr]] li girava [[Borneo]] ye û dê bi tevahî were avakirin. Widodo hêvî dike ku ev proje dê zexta li ser duyemîn bajarê herî mezin ê cîhanê, Cakarta, kêm bike û xetera karesatên xwezayî kêm bike. Paytexta berê li ser navê [[Zengala Agir a Pasîfîk|Zengala Agir]] ye, ku bi çalakiya xwe ya bilind a erdhejê û xetereya [[tsunami]]s tê zanîn. Wekî din, Cakarta di bin metirsiya binavbûna binê behrê de ye, heya sala 2050an ji sêyeka bajêr dibe ku di bin avê de bimîne. Lêçûna avakirina bajarê nû 30 mîlyar euro ye.&lt;ref&gt;[https://www.dw.com/de/neue-hauptstadt-im-dschungel-von-borneo/a-50168670 DW: Neue Hauptstadt im Dschungel von Borneo], 26.08.2019, dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Reforma Hiqûqa Cezayê ===
Plana Widodo ya ji bo reformkirina [[qanûna tawanan]] protestoyên li seranserê welat derxist. Bi taybetî bendek ku cinsiyeta derveyî zewacê û cinsiyeta hevzayendî sûcdar dike, bi nakok bû. Her wiha di pêşnûmeyê de heqareta li rûmeta Serokatî hate kirin. Kurtajên ku ji ber sedemên wek destavêtin an jî hewcedariya tibbî nayên kirin jî dê bên sûcdarkirin. Pêşnûmeya qanûnê dê rê li ber belavkirina zanyariyên der barê ducaniyê de jî bigire.&lt;ref&gt;[http://www.theguardian.com/world/2019/sep/26/indonesias-criminal-code-what-is-it-why-does-it-matter-and-will-it-be-passed Indonesia's criminal code: what is it, why does it matter, and will it be passed?], demo xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.hrw.org/news/2019/09/18/indonesia-draft-criminal-code-disastrous-rights Indonesia: Draft Criminal Code Disastrous for Rights], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Piştî nerazîbûn û rexneyên mezin ên ji derve, pêşnûme hat taloqkirin.&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-indonesia-politics-rights-idUSKBN1W50Y3 Indonesia postpones vote on bill criminalizing sex outside marriage], dema xwendinê: 2021-02-15}}&lt;/ref&gt;

=== Gendelî ===
Dema ku wî dest bi wezîfeyê kir, Widodo wekî siyasetmedarek ku ji gendeliyê bêpar bû dihat hesibandin. Niha ew bi têkbirina ajansa serbixwe ya dijî gendeliyê (Komisi Pemberantasan Korupsi, KPK) tê tawanbar kirin. Piraniya lêpirsînên KPK endamên partiyên di hevpeymaniya Widodo de ne.&lt;ref&gt;[https://www.bangkokpost.com/opinion/opinion/1979635/corruption-in-jokowis-indonesia Corruption in Jokowi's Indonesia], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Dema ku vê ajansê kurê hevalbendê wî yê siyasî [[Megawati Sukarnoputri]] kir hedef, Widodo alîgirê Megawati bû. Pêşnûmeqanûnek hat pêşkêş kirin da ku rayeyên saziya têkoşîna li dijî gendeliyê bisînor bike.&lt;ref&gt;[https://www.eastasiaforum.org/2020/01/28/the-weakening-of-indonesias-corruption-eradication-commission/ The weakening of Indonesia’s Corruption Eradication Commission], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Qanûna Omnibus ji bo afirandina karan ===
[[Wêne:Tolak_Omnibus_Law.jpg|thumb|Ji sala 2019’an û vir ve, li seranserê welêt li dijî hin polîtîkayên nakokî, rêze xwepêşandanên girseyî û serhildanên sivîl hatin lidarxistin.]]
Di 2ê mijdara 2020an de, Widodo &quot;Qanûna Afirandina Kar&quot; an &quot;Qanûna Omnibus&quot; îmze kir. Ew projeyek sereke ye di serdema wî ya duyemîn de, ku ji bo geşkirina mezinbûna aborî ya welat hatî çêkirin.&lt;ref&gt;[https://jakartaglobe.id/news/bureaucratic-cuts-talent-development-imperative-for-indonesia-2045-jokowi Bureaucratic Cuts, Talent Development Imperative for Indonesia 2045: Jokowi], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/indonesia-president-jokowi-signs-contentious-omnibus-bill-into-law Indonesian President Joko signs contentious omnibus Bill into law], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Bi vê qanûnê 1187 rûpelî zêdetirî 70 qanûnên heyî wê bên guhertin. Ew herwiha rêgezên jîngehê sivik dike, mafên karkeran sînordar dike û armanc dike ku burokrasiyê kêm bike. Banka Cîhanî pêşnûmeya qanûnê erênî dinirxîne.&lt;ref&gt;[https://www.worldbank.org/en/news/statement/2020/10/16/world-bank-statement-on-omnibus-law-job-creation World Bank Statement on Omnibus Law - Job Creation], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Ji ber vê yekê xwepêşandanên girseyî û grevên rêxistinên hawirdorê û sendîkayan dest pê kirin.&lt;ref&gt;[https://www.eastasiaforum.org/2020/10/28/omnibus-bill-reveals-jokowis-bedfellows/ Omnibus bill reveals Jokowi’s bedfellows], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Cezayê îdamê ===
Di dema wezîfeya wî de, heta Gulana 2019, bi giştî 19 [[cezayê îdamê]]n [[Îdamkirin|darvekirin]], bi piranî ji ber [[qaçaxçitiya narkotîkê]] û hwd. li dijî [[Australya|Awûstralya]], [[Brezîlya|Brazîlya]] û [[Nîjerya]]ner.&lt;ref&gt;[https://www.zeit.de/politik/ausland/2015-04/todesstrafe-indonesien-drogenhandel-australien-brasilien Zeit Online: Todesstrafe: Australien kündigt Rückruf des Botschafters aus Indonesien an], dem xwenidnê: 2015-09-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.spiegel.de/panorama/justiz/indonesien-franzose-wegen-drogenschmuggels-zum-tode-verurteilt-a-1268360.html Franzose wegen Drogenschmuggels in Indonesien zum Tode verurteilt], dem xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

== Pirtûk ==

* Ben Bland: &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Man of contradictions: Joko Widodo and the Struggle to Remake Indonesia.&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; Penguin, Docklands 2020, &lt;nowiki&gt;ISBN 978-1-76089-724-6&lt;/nowiki&gt;.

== Cavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1961]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]</text>
      <sha1>p492684028of5p3p265mdy6qt8r143i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095584</id>
      <parentid>2095583</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:50:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Cezayê îdamê */</comment>
      <origin>2095584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13991" sha1="0q2ah2kr0s3fjh1sy5chw189uspr12p" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
Joko Widodo (z. 21 Hezîran, 1961 li Surakarta, parêzgeha Java Tengah), ku bi navê Jokowi tê zanîn, karsaz û siyasetmedarek Îndonezyayî (PDI-P) e. Ji 20ê Cotmeha 2014an vir ve Serokomarê Îndonezyayê ye.

== Jiyan ==
[[Wêne:Official_Portrait_of_Joko_Widodo_as_the_Mayor_of_Surakarta.jpg|thumb|Porttreya Fermî ya Widodo wek şaredarê bajarê Surakarta]]
[[Wêne:Mayor_of_Surakarta_and_Vice_Mayor_of_Surakarta_in_wayang_costumes.jpg|thumb|Widodo wek şaredarê bajarê Surakarta digel cîgirê wî [[F. X. Hadi Rudyatmo]] bi cilûbergên herêmî yên Cavayê (''[[wayang wong]]'').]]
Joko Widodo daristanê xwend û pargîdaniyek mobîlya damezrand. Ew ji sala 2005 heta 2012 şaredarê bajarê xwe Surakarta bû. Di vê pozîsyonê de bi şêwazê siyasetê yê diyalogê, bi bernameyên li dijî gendeliyê, ji bo plansaziya bajaran û parastina jîngehê hate naskirin. Piştre ew wekî Waliyê Navçeya Paytext (Daerah Khusus Ibukota) Cakarta hate hilbijartin.&lt;ref&gt;[http://www.taz.de/1/archiv/digitaz/artikel/?ressort=a2&amp;dig=2012%2F09%2F22%2Fa0174&amp;cHash=ab3617e93b341f5a458cf1d428cd5464 ''Jakartas Hoffnung.''] In: ''taz.de'', 22. September 2012.&lt;/ref&gt; Ew zû navûdengê neteweyî bi dest xist. Ew ji hêla gelek medyayê ve bi serokê berê yê Dewletên Yekbûyî [[Barack Obama]] re hate berawirdkirin ji ber ku dişibihe wî.&lt;ref&gt;Yenni Kwok: [http://time.com/105650/indonesias-obama-is-actually-nothing-of-the-sort/ ''‘Indonesia’s Obama’ Is Actually Nothing of the Sort.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220602093815/https://time.com/105650/indonesias-obama-is-actually-nothing-of-the-sort/ |date=2022-06-02 }} In: ''Time'', 20. Mai 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Till Fähnders: [http://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/asien/wahl-in-indonesien-der-hoffnungstraeger-joko-widodo-wird-neuer-praesident-13058835.html ''Joko Widodo gewählt. Ein Hoffnungsträger wird neuer Präsident Indonesiens.''] In: ''Frankfurter Allgemeine'', 24. Juli 2014.&lt;/ref&gt;

Di adara 2014 de, ew ji aliyê partiya xwe, Partiya Demokrat a Têkoşînê li Îndonezyayê (PDI-P), wekî berendam ji bo hilbijartinên serokatiyê di 9ê tîrmeha 2014an de, ku sêyemîn hilbijartinên serokatiyê yên rasterast li Îndonezyayê ye, hate destnîşankirin.&lt;ref&gt;[http://www.tribunnews.com/nasional/2013/11/01/megawati-memberi-restu-jokowi-dicalonkan-jadi-presiden ''Megawati memberi restu Jokowi dicalonkan jadi presiden.''] In: ''tribunnews.com'', dema xwendinê: 24.08.2014&lt;/ref&gt; Namzetê wî yê cîgirê serokomar Mihemed Jusuf Kalla (Golkar) bû, ku ji sala 2004 heta 2009 di bin serokatiya Susilo Bambang Yudhoyono de cîgirê serok bû. Li gorî encamên fermî yên komîteya hilbijartinê ya 22 Tîrmeh 2014, Jokowi li hember hevrikê xwe Prabowo Subianto (Gerindra) bi %53,15 dengan bi ser ket. Prabowo di destpêkê de encam nas nekir.&lt;ref&gt;[http://www.spiegel.de/politik/ausland/indonesien-wahl-kandidat-prabowo-fechtet-ergebnis-an-a-982465.html Indonesien: Verlierer Prabowo will gegen Wahlergebnis klagen] dema xwendinê: 2014-07-23&lt;/ref&gt; Lêbelê piştî biryara Dadgeha Destûra Bingehîn, encam derbasdar hatin ragihandin, piştî ku Prabowo têkçûna xwe qebûl kir.

Di 20ê cotmeha 2014an de, Jokowi wek heftemîn Serokê Îndonezyayê sond xwar.

Di nîsana 2019an de ew di hilbijartinên serokatiyê de ji nû ve hate hilbijartin, dijber dîsa Prabowo Subianto bû. Anketên piştî hilbijartinan diyar kirin ku Jokowi dê di hilbijartinan de bi ser bikeve, û enstîtûyên rapirsiyê ew ji sedî 55 ê dengan dîtin.&lt;ref&gt;[https://orf.at/stories/3119109/ Indonesien: Amtsinhaber Joko laut Hochrechnung voran] Maler: orf.at, dema xwendinê: 2019-04-17&lt;/ref&gt; Jokowi roja piştî hilbijartinê xwe serketî daxuyand, lê ev yek ji aliyê berendamê dijber Prabowo ve nehat naskirin, wek hilbijartinên berê.&lt;ref&gt;[https://www.tagesschau.de/ausland/indonesien-wahl-widodo-101.html Nach Wahl in Indonesien: Widodo erklärt sich zum Sieger] Malper: tagesschau.de, dema xwendinê: 2019-04-18&lt;/ref&gt; Pênc hefte piştî hilbijartinên serokatiyê, Jokowi bi fermî ji hêla komîsyona hilbijartinê ve wekî serketî hate pejirandin. Li gorî vê yekê ji sedî 55,5 ê dengan wergirtiye û dikare heta sala 2024’an rêveberiya xwe bidomîne. Namzetê dijber Prabowo Subianto, ku encama fermî ya dawî qebûl nekir, ji sedî 44,5 derket.&lt;ref&gt;[https://www.tagesschau.de/ausland/indonesien-praesidentschaftswahlen-101.html Nach Wahlsieg: Widodo bleibt Präsident Indonesiens] Malper: tagesschau.de, dema xwendinê: 2019-05-21&lt;/ref&gt; Piştî hilbijartinê, Widodo Kabîneya Pêşketî ya Îndonezyayê ava kir, ku di nav de Prabowo Subianto jî wek Wezîrê Parastinê ye.

Joko Widodo zewicî ye û sê zarokên wî hene. Radyo amator e, nîşaneya banga wî YD2JKW ye.&lt;ref&gt;[http://www.arrl.org/news/indonesia-s-new-president-vice-president-are-radio-amateurs ''Indonesia’s New President, Vice President are Radio Amateurs.''] In: ''[[American Radio Relay League|arrl.org]]''. 21. Oktober 2014, abgerufen am 2. August 2019.&lt;/ref&gt; Ew misilman e lê tê gotin ku di nêrîna xwe de laîk e.&lt;ref&gt;[https://www.economist.com/asia/2017/10/05/indonesian-politics-are-becoming-less-predictable The Economist: Indonesian politics are becoming less predictable]|Sammelwerk=The Economist], dema xwendinê: 2019-08-05&lt;/ref&gt;

== Dîtinên wî yên siyasî wek Serok ==
[[Wêne:Joko_Widodo_Palu_earthquake_Petobo_residential.jpg|çep|thumb|249x249px|Widodo piştî erdhej û tsunamî ya Sulawesi ya 2018-an serdana gundê wêrankirî yê Petobo dike.]]

=== Binesazî ===
Pêşkeftina binesaziyê taybetmendiyek bingehîn a siyaseta Widodo ye. Di dema serokatiya wî de projeyên sereke yên rê, rêyên hesinî û benderê hatin destpêkirin.&lt;ref&gt;[https://www.ft.com/content/322c7f9b-310a-4c4f-ae6e-598328f59028 Dream state: Widodo struggles to build his vision for Indonesia] Malper: Fincancial Times, dema xwnedinê: 15.02.2021&lt;/ref&gt; Wekî din, piştî ku di sala 2014 de dest bi kar kir, wî ragihand ku ew ê 50.6 milyar dolarên Amerîkî ji bo berfirehkirina binesaziya deryayî bide. Hema hema nîvê wê ji bo berfirehkirina benderên stratejîk.&lt;ref&gt;[https://asia.nikkei.com/Spotlight/Asia-Insight/Indonesia-sneaks-up-on-Singapore-with-flurry-of-port-projects Indonesia sneaks up on Singapore with flurry of port projects], dema xweindinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Projeyek din a mezin jî avakirina girêdana trenê ya bilez a di navbera Jakarta û Bandungê de ye, ku lêçûna wê 6 milyar dolar e. Rêwî dê herî dereng di destpêka sala 2023-an de biqede û ji hêla konsorsiyûmek Sîno-Îndonezya ve wekî beşek ji Însiyatîfa Yek Kember, Yek Rê ya Chinaînê tê çêkirin. Di bin Jokowi de, lêçûnên li ser binesaziyê her sal bi qasî 10 mîlyar dolar zêde bûye. Di encamê de deynê neteweyî di çar salên ewil ên wezîfeya wî de du qat zêde bûye.&lt;ref&gt;[http://theconversation.com/indonesias-government-debt-ahead-of-2019-presidential-election-a-real-economic-concern-97708 Indonesia's government debt ahead of 2019 presidential election: a real economic concern?] Dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Siyaseta Aborî ===
Digel projeyên binesaziyê yên ku hatine behs kirin, Widodo netewebûnek qismî ya çavkaniyên girîng da destpêkirin. Pargîdaniya neftê ya dewletê [[Pertamina]] niha hilberandina neftê ji zeviyên ku berê ji hêla [[TotalEnergies|Total]], [[Chevron Corporation|Chevron]] an [[INPEX|Inpex]] ve dihatin birêvebirin, digire. Armanc ew e ku zêdetir petrol û benzîn li welat bimîne da ku kêm were îthalkirin. &lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-indonesia-oil-upstream-analysis-idUSKCN1LE0TE Indonesia's push to nationalize energy assets could chill foreign investment], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;
Di bin kontrola Widodo de, hikûmeta Endonezyayê duyemîn kana sifirê ya herî mezin a cîhanê, [[kana Grasberg]] xist bin kontrola xwe. Ev berê ji hêla pargîdaniya Amerîkî [[Freeport-McMoRan]] ve hatibû xebitandin. Armanca tedbîran ew e ku rêjeyek mezin a dahatê li welat bixwe bimîne.&lt;ref&gt;[https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/economic-nationalism-is-back-in-indonesia-as-election-approaches Economic nationalism is back in Indonesia as election approaches], dema xwendindê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Veguheztina paytext ===
Piştî ku Widodo di sala 2019-an de ji bo cara duyemîn hate hilbijartin, wî bi sosret veguhestina paytexta Îndonezyayê ragihand. Paytexta nû li parêzgeha [[Kalimantan Tîmûr]] li girava [[Borneo]] ye û dê bi tevahî were avakirin. Widodo hêvî dike ku ev proje dê zexta li ser duyemîn bajarê herî mezin ê cîhanê, Cakarta, kêm bike û xetera karesatên xwezayî kêm bike. Paytexta berê li ser navê [[Zengala Agir a Pasîfîk|Zengala Agir]] ye, ku bi çalakiya xwe ya bilind a erdhejê û xetereya [[tsunami]]s tê zanîn. Wekî din, Cakarta di bin metirsiya binavbûna binê behrê de ye, heya sala 2050an ji sêyeka bajêr dibe ku di bin avê de bimîne. Lêçûna avakirina bajarê nû 30 mîlyar euro ye.&lt;ref&gt;[https://www.dw.com/de/neue-hauptstadt-im-dschungel-von-borneo/a-50168670 DW: Neue Hauptstadt im Dschungel von Borneo], 26.08.2019, dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Reforma Hiqûqa Cezayê ===
Plana Widodo ya ji bo reformkirina [[qanûna tawanan]] protestoyên li seranserê welat derxist. Bi taybetî bendek ku cinsiyeta derveyî zewacê û cinsiyeta hevzayendî sûcdar dike, bi nakok bû. Her wiha di pêşnûmeyê de heqareta li rûmeta Serokatî hate kirin. Kurtajên ku ji ber sedemên wek destavêtin an jî hewcedariya tibbî nayên kirin jî dê bên sûcdarkirin. Pêşnûmeya qanûnê dê rê li ber belavkirina zanyariyên der barê ducaniyê de jî bigire.&lt;ref&gt;[http://www.theguardian.com/world/2019/sep/26/indonesias-criminal-code-what-is-it-why-does-it-matter-and-will-it-be-passed Indonesia's criminal code: what is it, why does it matter, and will it be passed?], demo xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.hrw.org/news/2019/09/18/indonesia-draft-criminal-code-disastrous-rights Indonesia: Draft Criminal Code Disastrous for Rights], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Piştî nerazîbûn û rexneyên mezin ên ji derve, pêşnûme hat taloqkirin.&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-indonesia-politics-rights-idUSKBN1W50Y3 Indonesia postpones vote on bill criminalizing sex outside marriage], dema xwendinê: 2021-02-15}}&lt;/ref&gt;

=== Gendelî ===
Dema ku wî dest bi wezîfeyê kir, Widodo wekî siyasetmedarek ku ji gendeliyê bêpar bû dihat hesibandin. Niha ew bi têkbirina ajansa serbixwe ya dijî gendeliyê (Komisi Pemberantasan Korupsi, KPK) tê tawanbar kirin. Piraniya lêpirsînên KPK endamên partiyên di hevpeymaniya Widodo de ne.&lt;ref&gt;[https://www.bangkokpost.com/opinion/opinion/1979635/corruption-in-jokowis-indonesia Corruption in Jokowi's Indonesia], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Dema ku vê ajansê kurê hevalbendê wî yê siyasî [[Megawati Sukarnoputri]] kir hedef, Widodo alîgirê Megawati bû. Pêşnûmeqanûnek hat pêşkêş kirin da ku rayeyên saziya têkoşîna li dijî gendeliyê bisînor bike.&lt;ref&gt;[https://www.eastasiaforum.org/2020/01/28/the-weakening-of-indonesias-corruption-eradication-commission/ The weakening of Indonesia’s Corruption Eradication Commission], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Qanûna Omnibus ji bo afirandina karan ===
[[Wêne:Tolak_Omnibus_Law.jpg|thumb|Ji sala 2019’an û vir ve, li seranserê welêt li dijî hin polîtîkayên nakokî, rêze xwepêşandanên girseyî û serhildanên sivîl hatin lidarxistin.]]
Di 2ê mijdara 2020an de, Widodo &quot;Qanûna Afirandina Kar&quot; an &quot;Qanûna Omnibus&quot; îmze kir. Ew projeyek sereke ye di serdema wî ya duyemîn de, ku ji bo geşkirina mezinbûna aborî ya welat hatî çêkirin.&lt;ref&gt;[https://jakartaglobe.id/news/bureaucratic-cuts-talent-development-imperative-for-indonesia-2045-jokowi Bureaucratic Cuts, Talent Development Imperative for Indonesia 2045: Jokowi], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/indonesia-president-jokowi-signs-contentious-omnibus-bill-into-law Indonesian President Joko signs contentious omnibus Bill into law], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Bi vê qanûnê 1187 rûpelî zêdetirî 70 qanûnên heyî wê bên guhertin. Ew herwiha rêgezên jîngehê sivik dike, mafên karkeran sînordar dike û armanc dike ku burokrasiyê kêm bike. Banka Cîhanî pêşnûmeya qanûnê erênî dinirxîne.&lt;ref&gt;[https://www.worldbank.org/en/news/statement/2020/10/16/world-bank-statement-on-omnibus-law-job-creation World Bank Statement on Omnibus Law - Job Creation], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Ji ber vê yekê xwepêşandanên girseyî û grevên rêxistinên hawirdorê û sendîkayan dest pê kirin.&lt;ref&gt;[https://www.eastasiaforum.org/2020/10/28/omnibus-bill-reveals-jokowis-bedfellows/ Omnibus bill reveals Jokowi’s bedfellows], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Cezayê îdamê ===
Di dema wezîfeya wî de, heta gulana 2019, bi giştî 19 [[cezayê îdamê]]n [[Îdamkirin|darvekirin]], bi piranî ji ber [[qaçaxçitiya narkotîkê]] û hwd. li dijî [[Awistralya]], [[Brezîl]] û [[Nîjerya]]ner.&lt;ref&gt;[https://www.zeit.de/politik/ausland/2015-04/todesstrafe-indonesien-drogenhandel-australien-brasilien Zeit Online: Todesstrafe: Australien kündigt Rückruf des Botschafters aus Indonesien an], dem xwenidnê: 2015-09-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.spiegel.de/panorama/justiz/indonesien-franzose-wegen-drogenschmuggels-zum-tode-verurteilt-a-1268360.html Franzose wegen Drogenschmuggels in Indonesien zum Tode verurteilt], dem xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

== Pirtûk ==

* Ben Bland: &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Man of contradictions: Joko Widodo and the Struggle to Remake Indonesia.&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; Penguin, Docklands 2020, &lt;nowiki&gt;ISBN 978-1-76089-724-6&lt;/nowiki&gt;.

== Cavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1961]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]</text>
      <sha1>0q2ah2kr0s3fjh1sy5chw189uspr12p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095585</id>
      <parentid>2095584</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:51:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2095585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13995" sha1="dcl3ogiofny7r661z78qfoq8jk1csp2" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
Joko Widodo (jdb. 21ê hezîrana 1961 li Surakarta, parêzgeha Java Tengah), ku bi navê Jokowi tê zanîn, karsaz û siyasetmedarek Îndonezyayî (PDI-P) e. Ji 20ê Cotmeha 2014an vir ve Serokomarê Îndonezyayê ye.

== Jiyan ==
[[Wêne:Official_Portrait_of_Joko_Widodo_as_the_Mayor_of_Surakarta.jpg|thumb|Porttreya Fermî ya Widodo wek şaredarê bajarê Surakarta]]
[[Wêne:Mayor_of_Surakarta_and_Vice_Mayor_of_Surakarta_in_wayang_costumes.jpg|thumb|Widodo wek şaredarê bajarê Surakarta digel cîgirê wî [[F. X. Hadi Rudyatmo]] bi cilûbergên herêmî yên Cavayê (''[[wayang wong]]'').]]
Joko Widodo daristanê xwend û pargîdaniyek mobîlya damezrand. Ew ji sala 2005 heta 2012 şaredarê bajarê xwe Surakarta bû. Di vê pozîsyonê de bi şêwazê siyasetê yê diyalogê, bi bernameyên li dijî gendeliyê, ji bo plansaziya bajaran û parastina jîngehê hate naskirin. Piştre ew wekî Waliyê Navçeya Paytext (Daerah Khusus Ibukota) Cakarta hate hilbijartin.&lt;ref&gt;[http://www.taz.de/1/archiv/digitaz/artikel/?ressort=a2&amp;dig=2012%2F09%2F22%2Fa0174&amp;cHash=ab3617e93b341f5a458cf1d428cd5464 ''Jakartas Hoffnung.''] In: ''taz.de'', 22. September 2012.&lt;/ref&gt; Ew zû navûdengê neteweyî bi dest xist. Ew ji hêla gelek medyayê ve bi serokê berê yê Dewletên Yekbûyî [[Barack Obama]] re hate berawirdkirin ji ber ku dişibihe wî.&lt;ref&gt;Yenni Kwok: [http://time.com/105650/indonesias-obama-is-actually-nothing-of-the-sort/ ''‘Indonesia’s Obama’ Is Actually Nothing of the Sort.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220602093815/https://time.com/105650/indonesias-obama-is-actually-nothing-of-the-sort/ |date=2022-06-02 }} In: ''Time'', 20. Mai 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Till Fähnders: [http://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/asien/wahl-in-indonesien-der-hoffnungstraeger-joko-widodo-wird-neuer-praesident-13058835.html ''Joko Widodo gewählt. Ein Hoffnungsträger wird neuer Präsident Indonesiens.''] In: ''Frankfurter Allgemeine'', 24. Juli 2014.&lt;/ref&gt;

Di adara 2014 de, ew ji aliyê partiya xwe, Partiya Demokrat a Têkoşînê li Îndonezyayê (PDI-P), wekî berendam ji bo hilbijartinên serokatiyê di 9ê tîrmeha 2014an de, ku sêyemîn hilbijartinên serokatiyê yên rasterast li Îndonezyayê ye, hate destnîşankirin.&lt;ref&gt;[http://www.tribunnews.com/nasional/2013/11/01/megawati-memberi-restu-jokowi-dicalonkan-jadi-presiden ''Megawati memberi restu Jokowi dicalonkan jadi presiden.''] In: ''tribunnews.com'', dema xwendinê: 24.08.2014&lt;/ref&gt; Namzetê wî yê cîgirê serokomar Mihemed Jusuf Kalla (Golkar) bû, ku ji sala 2004 heta 2009 di bin serokatiya Susilo Bambang Yudhoyono de cîgirê serok bû. Li gorî encamên fermî yên komîteya hilbijartinê ya 22 Tîrmeh 2014, Jokowi li hember hevrikê xwe Prabowo Subianto (Gerindra) bi %53,15 dengan bi ser ket. Prabowo di destpêkê de encam nas nekir.&lt;ref&gt;[http://www.spiegel.de/politik/ausland/indonesien-wahl-kandidat-prabowo-fechtet-ergebnis-an-a-982465.html Indonesien: Verlierer Prabowo will gegen Wahlergebnis klagen] dema xwendinê: 2014-07-23&lt;/ref&gt; Lêbelê piştî biryara Dadgeha Destûra Bingehîn, encam derbasdar hatin ragihandin, piştî ku Prabowo têkçûna xwe qebûl kir.

Di 20ê cotmeha 2014an de, Jokowi wek heftemîn Serokê Îndonezyayê sond xwar.

Di nîsana 2019an de ew di hilbijartinên serokatiyê de ji nû ve hate hilbijartin, dijber dîsa Prabowo Subianto bû. Anketên piştî hilbijartinan diyar kirin ku Jokowi dê di hilbijartinan de bi ser bikeve, û enstîtûyên rapirsiyê ew ji sedî 55 ê dengan dîtin.&lt;ref&gt;[https://orf.at/stories/3119109/ Indonesien: Amtsinhaber Joko laut Hochrechnung voran] Maler: orf.at, dema xwendinê: 2019-04-17&lt;/ref&gt; Jokowi roja piştî hilbijartinê xwe serketî daxuyand, lê ev yek ji aliyê berendamê dijber Prabowo ve nehat naskirin, wek hilbijartinên berê.&lt;ref&gt;[https://www.tagesschau.de/ausland/indonesien-wahl-widodo-101.html Nach Wahl in Indonesien: Widodo erklärt sich zum Sieger] Malper: tagesschau.de, dema xwendinê: 2019-04-18&lt;/ref&gt; Pênc hefte piştî hilbijartinên serokatiyê, Jokowi bi fermî ji hêla komîsyona hilbijartinê ve wekî serketî hate pejirandin. Li gorî vê yekê ji sedî 55,5 ê dengan wergirtiye û dikare heta sala 2024’an rêveberiya xwe bidomîne. Namzetê dijber Prabowo Subianto, ku encama fermî ya dawî qebûl nekir, ji sedî 44,5 derket.&lt;ref&gt;[https://www.tagesschau.de/ausland/indonesien-praesidentschaftswahlen-101.html Nach Wahlsieg: Widodo bleibt Präsident Indonesiens] Malper: tagesschau.de, dema xwendinê: 2019-05-21&lt;/ref&gt; Piştî hilbijartinê, Widodo Kabîneya Pêşketî ya Îndonezyayê ava kir, ku di nav de Prabowo Subianto jî wek Wezîrê Parastinê ye.

Joko Widodo zewicî ye û sê zarokên wî hene. Radyo amator e, nîşaneya banga wî YD2JKW ye.&lt;ref&gt;[http://www.arrl.org/news/indonesia-s-new-president-vice-president-are-radio-amateurs ''Indonesia’s New President, Vice President are Radio Amateurs.''] In: ''[[American Radio Relay League|arrl.org]]''. 21. Oktober 2014, abgerufen am 2. August 2019.&lt;/ref&gt; Ew misilman e lê tê gotin ku di nêrîna xwe de laîk e.&lt;ref&gt;[https://www.economist.com/asia/2017/10/05/indonesian-politics-are-becoming-less-predictable The Economist: Indonesian politics are becoming less predictable]|Sammelwerk=The Economist], dema xwendinê: 2019-08-05&lt;/ref&gt;

== Dîtinên wî yên siyasî wek Serok ==
[[Wêne:Joko_Widodo_Palu_earthquake_Petobo_residential.jpg|çep|thumb|249x249px|Widodo piştî erdhej û tsunamî ya Sulawesi ya 2018-an serdana gundê wêrankirî yê Petobo dike.]]

=== Binesazî ===
Pêşkeftina binesaziyê taybetmendiyek bingehîn a siyaseta Widodo ye. Di dema serokatiya wî de projeyên sereke yên rê, rêyên hesinî û benderê hatin destpêkirin.&lt;ref&gt;[https://www.ft.com/content/322c7f9b-310a-4c4f-ae6e-598328f59028 Dream state: Widodo struggles to build his vision for Indonesia] Malper: Fincancial Times, dema xwnedinê: 15.02.2021&lt;/ref&gt; Wekî din, piştî ku di sala 2014 de dest bi kar kir, wî ragihand ku ew ê 50.6 milyar dolarên Amerîkî ji bo berfirehkirina binesaziya deryayî bide. Hema hema nîvê wê ji bo berfirehkirina benderên stratejîk.&lt;ref&gt;[https://asia.nikkei.com/Spotlight/Asia-Insight/Indonesia-sneaks-up-on-Singapore-with-flurry-of-port-projects Indonesia sneaks up on Singapore with flurry of port projects], dema xweindinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Projeyek din a mezin jî avakirina girêdana trenê ya bilez a di navbera Jakarta û Bandungê de ye, ku lêçûna wê 6 milyar dolar e. Rêwî dê herî dereng di destpêka sala 2023-an de biqede û ji hêla konsorsiyûmek Sîno-Îndonezya ve wekî beşek ji Însiyatîfa Yek Kember, Yek Rê ya Chinaînê tê çêkirin. Di bin Jokowi de, lêçûnên li ser binesaziyê her sal bi qasî 10 mîlyar dolar zêde bûye. Di encamê de deynê neteweyî di çar salên ewil ên wezîfeya wî de du qat zêde bûye.&lt;ref&gt;[http://theconversation.com/indonesias-government-debt-ahead-of-2019-presidential-election-a-real-economic-concern-97708 Indonesia's government debt ahead of 2019 presidential election: a real economic concern?] Dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Siyaseta Aborî ===
Digel projeyên binesaziyê yên ku hatine behs kirin, Widodo netewebûnek qismî ya çavkaniyên girîng da destpêkirin. Pargîdaniya neftê ya dewletê [[Pertamina]] niha hilberandina neftê ji zeviyên ku berê ji hêla [[TotalEnergies|Total]], [[Chevron Corporation|Chevron]] an [[INPEX|Inpex]] ve dihatin birêvebirin, digire. Armanc ew e ku zêdetir petrol û benzîn li welat bimîne da ku kêm were îthalkirin. &lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-indonesia-oil-upstream-analysis-idUSKCN1LE0TE Indonesia's push to nationalize energy assets could chill foreign investment], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;
Di bin kontrola Widodo de, hikûmeta Endonezyayê duyemîn kana sifirê ya herî mezin a cîhanê, [[kana Grasberg]] xist bin kontrola xwe. Ev berê ji hêla pargîdaniya Amerîkî [[Freeport-McMoRan]] ve hatibû xebitandin. Armanca tedbîran ew e ku rêjeyek mezin a dahatê li welat bixwe bimîne.&lt;ref&gt;[https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/economic-nationalism-is-back-in-indonesia-as-election-approaches Economic nationalism is back in Indonesia as election approaches], dema xwendindê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Veguheztina paytext ===
Piştî ku Widodo di sala 2019-an de ji bo cara duyemîn hate hilbijartin, wî bi sosret veguhestina paytexta Îndonezyayê ragihand. Paytexta nû li parêzgeha [[Kalimantan Tîmûr]] li girava [[Borneo]] ye û dê bi tevahî were avakirin. Widodo hêvî dike ku ev proje dê zexta li ser duyemîn bajarê herî mezin ê cîhanê, Cakarta, kêm bike û xetera karesatên xwezayî kêm bike. Paytexta berê li ser navê [[Zengala Agir a Pasîfîk|Zengala Agir]] ye, ku bi çalakiya xwe ya bilind a erdhejê û xetereya [[tsunami]]s tê zanîn. Wekî din, Cakarta di bin metirsiya binavbûna binê behrê de ye, heya sala 2050an ji sêyeka bajêr dibe ku di bin avê de bimîne. Lêçûna avakirina bajarê nû 30 mîlyar euro ye.&lt;ref&gt;[https://www.dw.com/de/neue-hauptstadt-im-dschungel-von-borneo/a-50168670 DW: Neue Hauptstadt im Dschungel von Borneo], 26.08.2019, dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Reforma Hiqûqa Cezayê ===
Plana Widodo ya ji bo reformkirina [[qanûna tawanan]] protestoyên li seranserê welat derxist. Bi taybetî bendek ku cinsiyeta derveyî zewacê û cinsiyeta hevzayendî sûcdar dike, bi nakok bû. Her wiha di pêşnûmeyê de heqareta li rûmeta Serokatî hate kirin. Kurtajên ku ji ber sedemên wek destavêtin an jî hewcedariya tibbî nayên kirin jî dê bên sûcdarkirin. Pêşnûmeya qanûnê dê rê li ber belavkirina zanyariyên der barê ducaniyê de jî bigire.&lt;ref&gt;[http://www.theguardian.com/world/2019/sep/26/indonesias-criminal-code-what-is-it-why-does-it-matter-and-will-it-be-passed Indonesia's criminal code: what is it, why does it matter, and will it be passed?], demo xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.hrw.org/news/2019/09/18/indonesia-draft-criminal-code-disastrous-rights Indonesia: Draft Criminal Code Disastrous for Rights], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Piştî nerazîbûn û rexneyên mezin ên ji derve, pêşnûme hat taloqkirin.&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-indonesia-politics-rights-idUSKBN1W50Y3 Indonesia postpones vote on bill criminalizing sex outside marriage], dema xwendinê: 2021-02-15}}&lt;/ref&gt;

=== Gendelî ===
Dema ku wî dest bi wezîfeyê kir, Widodo wekî siyasetmedarek ku ji gendeliyê bêpar bû dihat hesibandin. Niha ew bi têkbirina ajansa serbixwe ya dijî gendeliyê (Komisi Pemberantasan Korupsi, KPK) tê tawanbar kirin. Piraniya lêpirsînên KPK endamên partiyên di hevpeymaniya Widodo de ne.&lt;ref&gt;[https://www.bangkokpost.com/opinion/opinion/1979635/corruption-in-jokowis-indonesia Corruption in Jokowi's Indonesia], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Dema ku vê ajansê kurê hevalbendê wî yê siyasî [[Megawati Sukarnoputri]] kir hedef, Widodo alîgirê Megawati bû. Pêşnûmeqanûnek hat pêşkêş kirin da ku rayeyên saziya têkoşîna li dijî gendeliyê bisînor bike.&lt;ref&gt;[https://www.eastasiaforum.org/2020/01/28/the-weakening-of-indonesias-corruption-eradication-commission/ The weakening of Indonesia’s Corruption Eradication Commission], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Qanûna Omnibus ji bo afirandina karan ===
[[Wêne:Tolak_Omnibus_Law.jpg|thumb|Ji sala 2019’an û vir ve, li seranserê welêt li dijî hin polîtîkayên nakokî, rêze xwepêşandanên girseyî û serhildanên sivîl hatin lidarxistin.]]
Di 2ê mijdara 2020an de, Widodo &quot;Qanûna Afirandina Kar&quot; an &quot;Qanûna Omnibus&quot; îmze kir. Ew projeyek sereke ye di serdema wî ya duyemîn de, ku ji bo geşkirina mezinbûna aborî ya welat hatî çêkirin.&lt;ref&gt;[https://jakartaglobe.id/news/bureaucratic-cuts-talent-development-imperative-for-indonesia-2045-jokowi Bureaucratic Cuts, Talent Development Imperative for Indonesia 2045: Jokowi], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/indonesia-president-jokowi-signs-contentious-omnibus-bill-into-law Indonesian President Joko signs contentious omnibus Bill into law], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Bi vê qanûnê 1187 rûpelî zêdetirî 70 qanûnên heyî wê bên guhertin. Ew herwiha rêgezên jîngehê sivik dike, mafên karkeran sînordar dike û armanc dike ku burokrasiyê kêm bike. Banka Cîhanî pêşnûmeya qanûnê erênî dinirxîne.&lt;ref&gt;[https://www.worldbank.org/en/news/statement/2020/10/16/world-bank-statement-on-omnibus-law-job-creation World Bank Statement on Omnibus Law - Job Creation], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Ji ber vê yekê xwepêşandanên girseyî û grevên rêxistinên hawirdorê û sendîkayan dest pê kirin.&lt;ref&gt;[https://www.eastasiaforum.org/2020/10/28/omnibus-bill-reveals-jokowis-bedfellows/ Omnibus bill reveals Jokowi’s bedfellows], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Cezayê îdamê ===
Di dema wezîfeya wî de, heta gulana 2019, bi giştî 19 [[cezayê îdamê]]n [[Îdamkirin|darvekirin]], bi piranî ji ber [[qaçaxçitiya narkotîkê]] û hwd. li dijî [[Awistralya]], [[Brezîl]] û [[Nîjerya]]ner.&lt;ref&gt;[https://www.zeit.de/politik/ausland/2015-04/todesstrafe-indonesien-drogenhandel-australien-brasilien Zeit Online: Todesstrafe: Australien kündigt Rückruf des Botschafters aus Indonesien an], dem xwenidnê: 2015-09-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.spiegel.de/panorama/justiz/indonesien-franzose-wegen-drogenschmuggels-zum-tode-verurteilt-a-1268360.html Franzose wegen Drogenschmuggels in Indonesien zum Tode verurteilt], dem xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

== Pirtûk ==

* Ben Bland: &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Man of contradictions: Joko Widodo and the Struggle to Remake Indonesia.&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; Penguin, Docklands 2020, &lt;nowiki&gt;ISBN 978-1-76089-724-6&lt;/nowiki&gt;.

== Cavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1961]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]</text>
      <sha1>dcl3ogiofny7r661z78qfoq8jk1csp2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095586</id>
      <parentid>2095585</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T10:01:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */  Rastnivîs</comment>
      <origin>2095586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13995" sha1="2g1qrx05n4e34bzxcqayfpzrdd0lkdr" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
Joko Widodo (jdb. 21ê hezîrana 1961 li Surakarta, parêzgeha Java Tengah), ku bi navê Jokowi tê zanîn, karsaz û siyasetmedarek Îndonezyayî (PDI-P) e. Ji 20ê cotmeha 2014an vir ve Serokomarê Îndonezyayê ye.

== Jiyan ==
[[Wêne:Official_Portrait_of_Joko_Widodo_as_the_Mayor_of_Surakarta.jpg|thumb|Porttreya Fermî ya Widodo wek şaredarê bajarê Surakarta]]
[[Wêne:Mayor_of_Surakarta_and_Vice_Mayor_of_Surakarta_in_wayang_costumes.jpg|thumb|Widodo wek şaredarê bajarê Surakarta digel cîgirê wî [[F. X. Hadi Rudyatmo]] bi cilûbergên herêmî yên Cavayê (''[[wayang wong]]'').]]
Joko Widodo daristanê xwend û pargîdaniyek mobîlya damezrand. Ew ji sala 2005 heta 2012 şaredarê bajarê xwe Surakarta bû. Di vê pozîsyonê de bi şêwazê siyasetê yê diyalogê, bi bernameyên li dijî gendeliyê, ji bo plansaziya bajaran û parastina jîngehê hate naskirin. Piştre ew wekî Waliyê Navçeya Paytext (Daerah Khusus Ibukota) Cakarta hate hilbijartin.&lt;ref&gt;[http://www.taz.de/1/archiv/digitaz/artikel/?ressort=a2&amp;dig=2012%2F09%2F22%2Fa0174&amp;cHash=ab3617e93b341f5a458cf1d428cd5464 ''Jakartas Hoffnung.''] In: ''taz.de'', 22. September 2012.&lt;/ref&gt; Ew zû navûdengê neteweyî bi dest xist. Ew ji hêla gelek medyayê ve bi serokê berê yê Dewletên Yekbûyî [[Barack Obama]] re hate berawirdkirin ji ber ku dişibihe wî.&lt;ref&gt;Yenni Kwok: [http://time.com/105650/indonesias-obama-is-actually-nothing-of-the-sort/ ''‘Indonesia’s Obama’ Is Actually Nothing of the Sort.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220602093815/https://time.com/105650/indonesias-obama-is-actually-nothing-of-the-sort/ |date=2022-06-02 }} In: ''Time'', 20. Mai 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Till Fähnders: [http://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/asien/wahl-in-indonesien-der-hoffnungstraeger-joko-widodo-wird-neuer-praesident-13058835.html ''Joko Widodo gewählt. Ein Hoffnungsträger wird neuer Präsident Indonesiens.''] In: ''Frankfurter Allgemeine'', 24. Juli 2014.&lt;/ref&gt;

Di adara 2014 de, ew ji aliyê partiya xwe, Partiya Demokrat a Têkoşînê li Îndonezyayê (PDI-P), wekî berendam ji bo hilbijartinên serokatiyê di 9ê tîrmeha 2014an de, ku sêyemîn hilbijartinên serokatiyê yên rasterast li Îndonezyayê ye, hate destnîşankirin.&lt;ref&gt;[http://www.tribunnews.com/nasional/2013/11/01/megawati-memberi-restu-jokowi-dicalonkan-jadi-presiden ''Megawati memberi restu Jokowi dicalonkan jadi presiden.''] In: ''tribunnews.com'', dema xwendinê: 24.08.2014&lt;/ref&gt; Namzetê wî yê cîgirê serokomar Mihemed Jusuf Kalla (Golkar) bû, ku ji sala 2004 heta 2009 di bin serokatiya Susilo Bambang Yudhoyono de cîgirê serok bû. Li gorî encamên fermî yên komîteya hilbijartinê ya 22 Tîrmeh 2014, Jokowi li hember hevrikê xwe Prabowo Subianto (Gerindra) bi %53,15 dengan bi ser ket. Prabowo di destpêkê de encam nas nekir.&lt;ref&gt;[http://www.spiegel.de/politik/ausland/indonesien-wahl-kandidat-prabowo-fechtet-ergebnis-an-a-982465.html Indonesien: Verlierer Prabowo will gegen Wahlergebnis klagen] dema xwendinê: 2014-07-23&lt;/ref&gt; Lêbelê piştî biryara Dadgeha Destûra Bingehîn, encam derbasdar hatin ragihandin, piştî ku Prabowo têkçûna xwe qebûl kir.

Di 20ê cotmeha 2014an de, Jokowi wek heftemîn Serokê Îndonezyayê sond xwar.

Di nîsana 2019an de ew di hilbijartinên serokatiyê de ji nû ve hate hilbijartin, dijber dîsa Prabowo Subianto bû. Anketên piştî hilbijartinan diyar kirin ku Jokowi dê di hilbijartinan de bi ser bikeve, û enstîtûyên rapirsiyê ew ji sedî 55 ê dengan dîtin.&lt;ref&gt;[https://orf.at/stories/3119109/ Indonesien: Amtsinhaber Joko laut Hochrechnung voran] Maler: orf.at, dema xwendinê: 2019-04-17&lt;/ref&gt; Jokowi roja piştî hilbijartinê xwe serketî daxuyand, lê ev yek ji aliyê berendamê dijber Prabowo ve nehat naskirin, wek hilbijartinên berê.&lt;ref&gt;[https://www.tagesschau.de/ausland/indonesien-wahl-widodo-101.html Nach Wahl in Indonesien: Widodo erklärt sich zum Sieger] Malper: tagesschau.de, dema xwendinê: 2019-04-18&lt;/ref&gt; Pênc hefte piştî hilbijartinên serokatiyê, Jokowi bi fermî ji hêla komîsyona hilbijartinê ve wekî serketî hate pejirandin. Li gorî vê yekê ji sedî 55,5 ê dengan wergirtiye û dikare heta sala 2024’an rêveberiya xwe bidomîne. Namzetê dijber Prabowo Subianto, ku encama fermî ya dawî qebûl nekir, ji sedî 44,5 derket.&lt;ref&gt;[https://www.tagesschau.de/ausland/indonesien-praesidentschaftswahlen-101.html Nach Wahlsieg: Widodo bleibt Präsident Indonesiens] Malper: tagesschau.de, dema xwendinê: 2019-05-21&lt;/ref&gt; Piştî hilbijartinê, Widodo Kabîneya Pêşketî ya Îndonezyayê ava kir, ku di nav de Prabowo Subianto jî wek Wezîrê Parastinê ye.

Joko Widodo zewicî ye û sê zarokên wî hene. Radyo amator e, nîşaneya banga wî YD2JKW ye.&lt;ref&gt;[http://www.arrl.org/news/indonesia-s-new-president-vice-president-are-radio-amateurs ''Indonesia’s New President, Vice President are Radio Amateurs.''] In: ''[[American Radio Relay League|arrl.org]]''. 21. Oktober 2014, abgerufen am 2. August 2019.&lt;/ref&gt; Ew misilman e lê tê gotin ku di nêrîna xwe de laîk e.&lt;ref&gt;[https://www.economist.com/asia/2017/10/05/indonesian-politics-are-becoming-less-predictable The Economist: Indonesian politics are becoming less predictable]|Sammelwerk=The Economist], dema xwendinê: 2019-08-05&lt;/ref&gt;

== Dîtinên wî yên siyasî wek Serok ==
[[Wêne:Joko_Widodo_Palu_earthquake_Petobo_residential.jpg|çep|thumb|249x249px|Widodo piştî erdhej û tsunamî ya Sulawesi ya 2018-an serdana gundê wêrankirî yê Petobo dike.]]

=== Binesazî ===
Pêşkeftina binesaziyê taybetmendiyek bingehîn a siyaseta Widodo ye. Di dema serokatiya wî de projeyên sereke yên rê, rêyên hesinî û benderê hatin destpêkirin.&lt;ref&gt;[https://www.ft.com/content/322c7f9b-310a-4c4f-ae6e-598328f59028 Dream state: Widodo struggles to build his vision for Indonesia] Malper: Fincancial Times, dema xwnedinê: 15.02.2021&lt;/ref&gt; Wekî din, piştî ku di sala 2014 de dest bi kar kir, wî ragihand ku ew ê 50.6 milyar dolarên Amerîkî ji bo berfirehkirina binesaziya deryayî bide. Hema hema nîvê wê ji bo berfirehkirina benderên stratejîk.&lt;ref&gt;[https://asia.nikkei.com/Spotlight/Asia-Insight/Indonesia-sneaks-up-on-Singapore-with-flurry-of-port-projects Indonesia sneaks up on Singapore with flurry of port projects], dema xweindinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Projeyek din a mezin jî avakirina girêdana trenê ya bilez a di navbera Jakarta û Bandungê de ye, ku lêçûna wê 6 milyar dolar e. Rêwî dê herî dereng di destpêka sala 2023-an de biqede û ji hêla konsorsiyûmek Sîno-Îndonezya ve wekî beşek ji Însiyatîfa Yek Kember, Yek Rê ya Chinaînê tê çêkirin. Di bin Jokowi de, lêçûnên li ser binesaziyê her sal bi qasî 10 mîlyar dolar zêde bûye. Di encamê de deynê neteweyî di çar salên ewil ên wezîfeya wî de du qat zêde bûye.&lt;ref&gt;[http://theconversation.com/indonesias-government-debt-ahead-of-2019-presidential-election-a-real-economic-concern-97708 Indonesia's government debt ahead of 2019 presidential election: a real economic concern?] Dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Siyaseta Aborî ===
Digel projeyên binesaziyê yên ku hatine behs kirin, Widodo netewebûnek qismî ya çavkaniyên girîng da destpêkirin. Pargîdaniya neftê ya dewletê [[Pertamina]] niha hilberandina neftê ji zeviyên ku berê ji hêla [[TotalEnergies|Total]], [[Chevron Corporation|Chevron]] an [[INPEX|Inpex]] ve dihatin birêvebirin, digire. Armanc ew e ku zêdetir petrol û benzîn li welat bimîne da ku kêm were îthalkirin. &lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-indonesia-oil-upstream-analysis-idUSKCN1LE0TE Indonesia's push to nationalize energy assets could chill foreign investment], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;
Di bin kontrola Widodo de, hikûmeta Endonezyayê duyemîn kana sifirê ya herî mezin a cîhanê, [[kana Grasberg]] xist bin kontrola xwe. Ev berê ji hêla pargîdaniya Amerîkî [[Freeport-McMoRan]] ve hatibû xebitandin. Armanca tedbîran ew e ku rêjeyek mezin a dahatê li welat bixwe bimîne.&lt;ref&gt;[https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/economic-nationalism-is-back-in-indonesia-as-election-approaches Economic nationalism is back in Indonesia as election approaches], dema xwendindê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Veguheztina paytext ===
Piştî ku Widodo di sala 2019-an de ji bo cara duyemîn hate hilbijartin, wî bi sosret veguhestina paytexta Îndonezyayê ragihand. Paytexta nû li parêzgeha [[Kalimantan Tîmûr]] li girava [[Borneo]] ye û dê bi tevahî were avakirin. Widodo hêvî dike ku ev proje dê zexta li ser duyemîn bajarê herî mezin ê cîhanê, Cakarta, kêm bike û xetera karesatên xwezayî kêm bike. Paytexta berê li ser navê [[Zengala Agir a Pasîfîk|Zengala Agir]] ye, ku bi çalakiya xwe ya bilind a erdhejê û xetereya [[tsunami]]s tê zanîn. Wekî din, Cakarta di bin metirsiya binavbûna binê behrê de ye, heya sala 2050an ji sêyeka bajêr dibe ku di bin avê de bimîne. Lêçûna avakirina bajarê nû 30 mîlyar euro ye.&lt;ref&gt;[https://www.dw.com/de/neue-hauptstadt-im-dschungel-von-borneo/a-50168670 DW: Neue Hauptstadt im Dschungel von Borneo], 26.08.2019, dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Reforma Hiqûqa Cezayê ===
Plana Widodo ya ji bo reformkirina [[qanûna tawanan]] protestoyên li seranserê welat derxist. Bi taybetî bendek ku cinsiyeta derveyî zewacê û cinsiyeta hevzayendî sûcdar dike, bi nakok bû. Her wiha di pêşnûmeyê de heqareta li rûmeta Serokatî hate kirin. Kurtajên ku ji ber sedemên wek destavêtin an jî hewcedariya tibbî nayên kirin jî dê bên sûcdarkirin. Pêşnûmeya qanûnê dê rê li ber belavkirina zanyariyên der barê ducaniyê de jî bigire.&lt;ref&gt;[http://www.theguardian.com/world/2019/sep/26/indonesias-criminal-code-what-is-it-why-does-it-matter-and-will-it-be-passed Indonesia's criminal code: what is it, why does it matter, and will it be passed?], demo xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.hrw.org/news/2019/09/18/indonesia-draft-criminal-code-disastrous-rights Indonesia: Draft Criminal Code Disastrous for Rights], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Piştî nerazîbûn û rexneyên mezin ên ji derve, pêşnûme hat taloqkirin.&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-indonesia-politics-rights-idUSKBN1W50Y3 Indonesia postpones vote on bill criminalizing sex outside marriage], dema xwendinê: 2021-02-15}}&lt;/ref&gt;

=== Gendelî ===
Dema ku wî dest bi wezîfeyê kir, Widodo wekî siyasetmedarek ku ji gendeliyê bêpar bû dihat hesibandin. Niha ew bi têkbirina ajansa serbixwe ya dijî gendeliyê (Komisi Pemberantasan Korupsi, KPK) tê tawanbar kirin. Piraniya lêpirsînên KPK endamên partiyên di hevpeymaniya Widodo de ne.&lt;ref&gt;[https://www.bangkokpost.com/opinion/opinion/1979635/corruption-in-jokowis-indonesia Corruption in Jokowi's Indonesia], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Dema ku vê ajansê kurê hevalbendê wî yê siyasî [[Megawati Sukarnoputri]] kir hedef, Widodo alîgirê Megawati bû. Pêşnûmeqanûnek hat pêşkêş kirin da ku rayeyên saziya têkoşîna li dijî gendeliyê bisînor bike.&lt;ref&gt;[https://www.eastasiaforum.org/2020/01/28/the-weakening-of-indonesias-corruption-eradication-commission/ The weakening of Indonesia’s Corruption Eradication Commission], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Qanûna Omnibus ji bo afirandina karan ===
[[Wêne:Tolak_Omnibus_Law.jpg|thumb|Ji sala 2019’an û vir ve, li seranserê welêt li dijî hin polîtîkayên nakokî, rêze xwepêşandanên girseyî û serhildanên sivîl hatin lidarxistin.]]
Di 2ê mijdara 2020an de, Widodo &quot;Qanûna Afirandina Kar&quot; an &quot;Qanûna Omnibus&quot; îmze kir. Ew projeyek sereke ye di serdema wî ya duyemîn de, ku ji bo geşkirina mezinbûna aborî ya welat hatî çêkirin.&lt;ref&gt;[https://jakartaglobe.id/news/bureaucratic-cuts-talent-development-imperative-for-indonesia-2045-jokowi Bureaucratic Cuts, Talent Development Imperative for Indonesia 2045: Jokowi], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/indonesia-president-jokowi-signs-contentious-omnibus-bill-into-law Indonesian President Joko signs contentious omnibus Bill into law], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Bi vê qanûnê 1187 rûpelî zêdetirî 70 qanûnên heyî wê bên guhertin. Ew herwiha rêgezên jîngehê sivik dike, mafên karkeran sînordar dike û armanc dike ku burokrasiyê kêm bike. Banka Cîhanî pêşnûmeya qanûnê erênî dinirxîne.&lt;ref&gt;[https://www.worldbank.org/en/news/statement/2020/10/16/world-bank-statement-on-omnibus-law-job-creation World Bank Statement on Omnibus Law - Job Creation], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Ji ber vê yekê xwepêşandanên girseyî û grevên rêxistinên hawirdorê û sendîkayan dest pê kirin.&lt;ref&gt;[https://www.eastasiaforum.org/2020/10/28/omnibus-bill-reveals-jokowis-bedfellows/ Omnibus bill reveals Jokowi’s bedfellows], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Cezayê îdamê ===
Di dema wezîfeya wî de, heta gulana 2019, bi giştî 19 [[cezayê îdamê]]n [[Îdamkirin|darvekirin]], bi piranî ji ber [[qaçaxçitiya narkotîkê]] û hwd. li dijî [[Awistralya]], [[Brezîl]] û [[Nîjerya]]ner.&lt;ref&gt;[https://www.zeit.de/politik/ausland/2015-04/todesstrafe-indonesien-drogenhandel-australien-brasilien Zeit Online: Todesstrafe: Australien kündigt Rückruf des Botschafters aus Indonesien an], dem xwenidnê: 2015-09-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.spiegel.de/panorama/justiz/indonesien-franzose-wegen-drogenschmuggels-zum-tode-verurteilt-a-1268360.html Franzose wegen Drogenschmuggels in Indonesien zum Tode verurteilt], dem xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

== Pirtûk ==

* Ben Bland: &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Man of contradictions: Joko Widodo and the Struggle to Remake Indonesia.&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; Penguin, Docklands 2020, &lt;nowiki&gt;ISBN 978-1-76089-724-6&lt;/nowiki&gt;.

== Cavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1961]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]</text>
      <sha1>2g1qrx05n4e34bzxcqayfpzrdd0lkdr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095587</id>
      <parentid>2095586</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T10:01:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */  Rastnivîs</comment>
      <origin>2095587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13996" sha1="5o5wts9fa77x5o23emj79s1bxre7des" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
Joko Widodo (jdb. 21ê hezîrana 1961 li Surakarta, parêzgeha Java Tengah), ku bi navê Jokowi tê zanîn, karsaz û siyasetmedareke îndonezyayî (PDI-P) e. Ji 20ê cotmeha 2014an vir ve Serokomarê Îndonezyayê ye.

== Jiyan ==
[[Wêne:Official_Portrait_of_Joko_Widodo_as_the_Mayor_of_Surakarta.jpg|thumb|Porttreya Fermî ya Widodo wek şaredarê bajarê Surakarta]]
[[Wêne:Mayor_of_Surakarta_and_Vice_Mayor_of_Surakarta_in_wayang_costumes.jpg|thumb|Widodo wek şaredarê bajarê Surakarta digel cîgirê wî [[F. X. Hadi Rudyatmo]] bi cilûbergên herêmî yên Cavayê (''[[wayang wong]]'').]]
Joko Widodo daristanê xwend û pargîdaniyek mobîlya damezrand. Ew ji sala 2005 heta 2012 şaredarê bajarê xwe Surakarta bû. Di vê pozîsyonê de bi şêwazê siyasetê yê diyalogê, bi bernameyên li dijî gendeliyê, ji bo plansaziya bajaran û parastina jîngehê hate naskirin. Piştre ew wekî Waliyê Navçeya Paytext (Daerah Khusus Ibukota) Cakarta hate hilbijartin.&lt;ref&gt;[http://www.taz.de/1/archiv/digitaz/artikel/?ressort=a2&amp;dig=2012%2F09%2F22%2Fa0174&amp;cHash=ab3617e93b341f5a458cf1d428cd5464 ''Jakartas Hoffnung.''] In: ''taz.de'', 22. September 2012.&lt;/ref&gt; Ew zû navûdengê neteweyî bi dest xist. Ew ji hêla gelek medyayê ve bi serokê berê yê Dewletên Yekbûyî [[Barack Obama]] re hate berawirdkirin ji ber ku dişibihe wî.&lt;ref&gt;Yenni Kwok: [http://time.com/105650/indonesias-obama-is-actually-nothing-of-the-sort/ ''‘Indonesia’s Obama’ Is Actually Nothing of the Sort.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220602093815/https://time.com/105650/indonesias-obama-is-actually-nothing-of-the-sort/ |date=2022-06-02 }} In: ''Time'', 20. Mai 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Till Fähnders: [http://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/asien/wahl-in-indonesien-der-hoffnungstraeger-joko-widodo-wird-neuer-praesident-13058835.html ''Joko Widodo gewählt. Ein Hoffnungsträger wird neuer Präsident Indonesiens.''] In: ''Frankfurter Allgemeine'', 24. Juli 2014.&lt;/ref&gt;

Di adara 2014 de, ew ji aliyê partiya xwe, Partiya Demokrat a Têkoşînê li Îndonezyayê (PDI-P), wekî berendam ji bo hilbijartinên serokatiyê di 9ê tîrmeha 2014an de, ku sêyemîn hilbijartinên serokatiyê yên rasterast li Îndonezyayê ye, hate destnîşankirin.&lt;ref&gt;[http://www.tribunnews.com/nasional/2013/11/01/megawati-memberi-restu-jokowi-dicalonkan-jadi-presiden ''Megawati memberi restu Jokowi dicalonkan jadi presiden.''] In: ''tribunnews.com'', dema xwendinê: 24.08.2014&lt;/ref&gt; Namzetê wî yê cîgirê serokomar Mihemed Jusuf Kalla (Golkar) bû, ku ji sala 2004 heta 2009 di bin serokatiya Susilo Bambang Yudhoyono de cîgirê serok bû. Li gorî encamên fermî yên komîteya hilbijartinê ya 22 Tîrmeh 2014, Jokowi li hember hevrikê xwe Prabowo Subianto (Gerindra) bi %53,15 dengan bi ser ket. Prabowo di destpêkê de encam nas nekir.&lt;ref&gt;[http://www.spiegel.de/politik/ausland/indonesien-wahl-kandidat-prabowo-fechtet-ergebnis-an-a-982465.html Indonesien: Verlierer Prabowo will gegen Wahlergebnis klagen] dema xwendinê: 2014-07-23&lt;/ref&gt; Lêbelê piştî biryara Dadgeha Destûra Bingehîn, encam derbasdar hatin ragihandin, piştî ku Prabowo têkçûna xwe qebûl kir.

Di 20ê cotmeha 2014an de, Jokowi wek heftemîn Serokê Îndonezyayê sond xwar.

Di nîsana 2019an de ew di hilbijartinên serokatiyê de ji nû ve hate hilbijartin, dijber dîsa Prabowo Subianto bû. Anketên piştî hilbijartinan diyar kirin ku Jokowi dê di hilbijartinan de bi ser bikeve, û enstîtûyên rapirsiyê ew ji sedî 55 ê dengan dîtin.&lt;ref&gt;[https://orf.at/stories/3119109/ Indonesien: Amtsinhaber Joko laut Hochrechnung voran] Maler: orf.at, dema xwendinê: 2019-04-17&lt;/ref&gt; Jokowi roja piştî hilbijartinê xwe serketî daxuyand, lê ev yek ji aliyê berendamê dijber Prabowo ve nehat naskirin, wek hilbijartinên berê.&lt;ref&gt;[https://www.tagesschau.de/ausland/indonesien-wahl-widodo-101.html Nach Wahl in Indonesien: Widodo erklärt sich zum Sieger] Malper: tagesschau.de, dema xwendinê: 2019-04-18&lt;/ref&gt; Pênc hefte piştî hilbijartinên serokatiyê, Jokowi bi fermî ji hêla komîsyona hilbijartinê ve wekî serketî hate pejirandin. Li gorî vê yekê ji sedî 55,5 ê dengan wergirtiye û dikare heta sala 2024’an rêveberiya xwe bidomîne. Namzetê dijber Prabowo Subianto, ku encama fermî ya dawî qebûl nekir, ji sedî 44,5 derket.&lt;ref&gt;[https://www.tagesschau.de/ausland/indonesien-praesidentschaftswahlen-101.html Nach Wahlsieg: Widodo bleibt Präsident Indonesiens] Malper: tagesschau.de, dema xwendinê: 2019-05-21&lt;/ref&gt; Piştî hilbijartinê, Widodo Kabîneya Pêşketî ya Îndonezyayê ava kir, ku di nav de Prabowo Subianto jî wek Wezîrê Parastinê ye.

Joko Widodo zewicî ye û sê zarokên wî hene. Radyo amator e, nîşaneya banga wî YD2JKW ye.&lt;ref&gt;[http://www.arrl.org/news/indonesia-s-new-president-vice-president-are-radio-amateurs ''Indonesia’s New President, Vice President are Radio Amateurs.''] In: ''[[American Radio Relay League|arrl.org]]''. 21. Oktober 2014, abgerufen am 2. August 2019.&lt;/ref&gt; Ew misilman e lê tê gotin ku di nêrîna xwe de laîk e.&lt;ref&gt;[https://www.economist.com/asia/2017/10/05/indonesian-politics-are-becoming-less-predictable The Economist: Indonesian politics are becoming less predictable]|Sammelwerk=The Economist], dema xwendinê: 2019-08-05&lt;/ref&gt;

== Dîtinên wî yên siyasî wek Serok ==
[[Wêne:Joko_Widodo_Palu_earthquake_Petobo_residential.jpg|çep|thumb|249x249px|Widodo piştî erdhej û tsunamî ya Sulawesi ya 2018-an serdana gundê wêrankirî yê Petobo dike.]]

=== Binesazî ===
Pêşkeftina binesaziyê taybetmendiyek bingehîn a siyaseta Widodo ye. Di dema serokatiya wî de projeyên sereke yên rê, rêyên hesinî û benderê hatin destpêkirin.&lt;ref&gt;[https://www.ft.com/content/322c7f9b-310a-4c4f-ae6e-598328f59028 Dream state: Widodo struggles to build his vision for Indonesia] Malper: Fincancial Times, dema xwnedinê: 15.02.2021&lt;/ref&gt; Wekî din, piştî ku di sala 2014 de dest bi kar kir, wî ragihand ku ew ê 50.6 milyar dolarên Amerîkî ji bo berfirehkirina binesaziya deryayî bide. Hema hema nîvê wê ji bo berfirehkirina benderên stratejîk.&lt;ref&gt;[https://asia.nikkei.com/Spotlight/Asia-Insight/Indonesia-sneaks-up-on-Singapore-with-flurry-of-port-projects Indonesia sneaks up on Singapore with flurry of port projects], dema xweindinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Projeyek din a mezin jî avakirina girêdana trenê ya bilez a di navbera Jakarta û Bandungê de ye, ku lêçûna wê 6 milyar dolar e. Rêwî dê herî dereng di destpêka sala 2023-an de biqede û ji hêla konsorsiyûmek Sîno-Îndonezya ve wekî beşek ji Însiyatîfa Yek Kember, Yek Rê ya Chinaînê tê çêkirin. Di bin Jokowi de, lêçûnên li ser binesaziyê her sal bi qasî 10 mîlyar dolar zêde bûye. Di encamê de deynê neteweyî di çar salên ewil ên wezîfeya wî de du qat zêde bûye.&lt;ref&gt;[http://theconversation.com/indonesias-government-debt-ahead-of-2019-presidential-election-a-real-economic-concern-97708 Indonesia's government debt ahead of 2019 presidential election: a real economic concern?] Dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Siyaseta Aborî ===
Digel projeyên binesaziyê yên ku hatine behs kirin, Widodo netewebûnek qismî ya çavkaniyên girîng da destpêkirin. Pargîdaniya neftê ya dewletê [[Pertamina]] niha hilberandina neftê ji zeviyên ku berê ji hêla [[TotalEnergies|Total]], [[Chevron Corporation|Chevron]] an [[INPEX|Inpex]] ve dihatin birêvebirin, digire. Armanc ew e ku zêdetir petrol û benzîn li welat bimîne da ku kêm were îthalkirin. &lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-indonesia-oil-upstream-analysis-idUSKCN1LE0TE Indonesia's push to nationalize energy assets could chill foreign investment], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;
Di bin kontrola Widodo de, hikûmeta Endonezyayê duyemîn kana sifirê ya herî mezin a cîhanê, [[kana Grasberg]] xist bin kontrola xwe. Ev berê ji hêla pargîdaniya Amerîkî [[Freeport-McMoRan]] ve hatibû xebitandin. Armanca tedbîran ew e ku rêjeyek mezin a dahatê li welat bixwe bimîne.&lt;ref&gt;[https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/economic-nationalism-is-back-in-indonesia-as-election-approaches Economic nationalism is back in Indonesia as election approaches], dema xwendindê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Veguheztina paytext ===
Piştî ku Widodo di sala 2019-an de ji bo cara duyemîn hate hilbijartin, wî bi sosret veguhestina paytexta Îndonezyayê ragihand. Paytexta nû li parêzgeha [[Kalimantan Tîmûr]] li girava [[Borneo]] ye û dê bi tevahî were avakirin. Widodo hêvî dike ku ev proje dê zexta li ser duyemîn bajarê herî mezin ê cîhanê, Cakarta, kêm bike û xetera karesatên xwezayî kêm bike. Paytexta berê li ser navê [[Zengala Agir a Pasîfîk|Zengala Agir]] ye, ku bi çalakiya xwe ya bilind a erdhejê û xetereya [[tsunami]]s tê zanîn. Wekî din, Cakarta di bin metirsiya binavbûna binê behrê de ye, heya sala 2050an ji sêyeka bajêr dibe ku di bin avê de bimîne. Lêçûna avakirina bajarê nû 30 mîlyar euro ye.&lt;ref&gt;[https://www.dw.com/de/neue-hauptstadt-im-dschungel-von-borneo/a-50168670 DW: Neue Hauptstadt im Dschungel von Borneo], 26.08.2019, dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Reforma Hiqûqa Cezayê ===
Plana Widodo ya ji bo reformkirina [[qanûna tawanan]] protestoyên li seranserê welat derxist. Bi taybetî bendek ku cinsiyeta derveyî zewacê û cinsiyeta hevzayendî sûcdar dike, bi nakok bû. Her wiha di pêşnûmeyê de heqareta li rûmeta Serokatî hate kirin. Kurtajên ku ji ber sedemên wek destavêtin an jî hewcedariya tibbî nayên kirin jî dê bên sûcdarkirin. Pêşnûmeya qanûnê dê rê li ber belavkirina zanyariyên der barê ducaniyê de jî bigire.&lt;ref&gt;[http://www.theguardian.com/world/2019/sep/26/indonesias-criminal-code-what-is-it-why-does-it-matter-and-will-it-be-passed Indonesia's criminal code: what is it, why does it matter, and will it be passed?], demo xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.hrw.org/news/2019/09/18/indonesia-draft-criminal-code-disastrous-rights Indonesia: Draft Criminal Code Disastrous for Rights], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Piştî nerazîbûn û rexneyên mezin ên ji derve, pêşnûme hat taloqkirin.&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-indonesia-politics-rights-idUSKBN1W50Y3 Indonesia postpones vote on bill criminalizing sex outside marriage], dema xwendinê: 2021-02-15}}&lt;/ref&gt;

=== Gendelî ===
Dema ku wî dest bi wezîfeyê kir, Widodo wekî siyasetmedarek ku ji gendeliyê bêpar bû dihat hesibandin. Niha ew bi têkbirina ajansa serbixwe ya dijî gendeliyê (Komisi Pemberantasan Korupsi, KPK) tê tawanbar kirin. Piraniya lêpirsînên KPK endamên partiyên di hevpeymaniya Widodo de ne.&lt;ref&gt;[https://www.bangkokpost.com/opinion/opinion/1979635/corruption-in-jokowis-indonesia Corruption in Jokowi's Indonesia], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Dema ku vê ajansê kurê hevalbendê wî yê siyasî [[Megawati Sukarnoputri]] kir hedef, Widodo alîgirê Megawati bû. Pêşnûmeqanûnek hat pêşkêş kirin da ku rayeyên saziya têkoşîna li dijî gendeliyê bisînor bike.&lt;ref&gt;[https://www.eastasiaforum.org/2020/01/28/the-weakening-of-indonesias-corruption-eradication-commission/ The weakening of Indonesia’s Corruption Eradication Commission], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Qanûna Omnibus ji bo afirandina karan ===
[[Wêne:Tolak_Omnibus_Law.jpg|thumb|Ji sala 2019’an û vir ve, li seranserê welêt li dijî hin polîtîkayên nakokî, rêze xwepêşandanên girseyî û serhildanên sivîl hatin lidarxistin.]]
Di 2ê mijdara 2020an de, Widodo &quot;Qanûna Afirandina Kar&quot; an &quot;Qanûna Omnibus&quot; îmze kir. Ew projeyek sereke ye di serdema wî ya duyemîn de, ku ji bo geşkirina mezinbûna aborî ya welat hatî çêkirin.&lt;ref&gt;[https://jakartaglobe.id/news/bureaucratic-cuts-talent-development-imperative-for-indonesia-2045-jokowi Bureaucratic Cuts, Talent Development Imperative for Indonesia 2045: Jokowi], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/indonesia-president-jokowi-signs-contentious-omnibus-bill-into-law Indonesian President Joko signs contentious omnibus Bill into law], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Bi vê qanûnê 1187 rûpelî zêdetirî 70 qanûnên heyî wê bên guhertin. Ew herwiha rêgezên jîngehê sivik dike, mafên karkeran sînordar dike û armanc dike ku burokrasiyê kêm bike. Banka Cîhanî pêşnûmeya qanûnê erênî dinirxîne.&lt;ref&gt;[https://www.worldbank.org/en/news/statement/2020/10/16/world-bank-statement-on-omnibus-law-job-creation World Bank Statement on Omnibus Law - Job Creation], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Ji ber vê yekê xwepêşandanên girseyî û grevên rêxistinên hawirdorê û sendîkayan dest pê kirin.&lt;ref&gt;[https://www.eastasiaforum.org/2020/10/28/omnibus-bill-reveals-jokowis-bedfellows/ Omnibus bill reveals Jokowi’s bedfellows], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Cezayê îdamê ===
Di dema wezîfeya wî de, heta gulana 2019, bi giştî 19 [[cezayê îdamê]]n [[Îdamkirin|darvekirin]], bi piranî ji ber [[qaçaxçitiya narkotîkê]] û hwd. li dijî [[Awistralya]], [[Brezîl]] û [[Nîjerya]]ner.&lt;ref&gt;[https://www.zeit.de/politik/ausland/2015-04/todesstrafe-indonesien-drogenhandel-australien-brasilien Zeit Online: Todesstrafe: Australien kündigt Rückruf des Botschafters aus Indonesien an], dem xwenidnê: 2015-09-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.spiegel.de/panorama/justiz/indonesien-franzose-wegen-drogenschmuggels-zum-tode-verurteilt-a-1268360.html Franzose wegen Drogenschmuggels in Indonesien zum Tode verurteilt], dem xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

== Pirtûk ==

* Ben Bland: &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Man of contradictions: Joko Widodo and the Struggle to Remake Indonesia.&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; Penguin, Docklands 2020, &lt;nowiki&gt;ISBN 978-1-76089-724-6&lt;/nowiki&gt;.

== Cavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1961]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]</text>
      <sha1>5o5wts9fa77x5o23emj79s1bxre7des</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095588</id>
      <parentid>2095587</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T10:08:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */  Meqama wî xilas bûye.</comment>
      <origin>2095588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14041" sha1="hjad6uffgzlq952zjthhj74ru213gcm" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
Joko Widodo (jdb. 21ê hezîrana 1961 li Surakarta, parêzgeha Java Tengah), ku bi navê Jokowi tê zanîn, karsaz û siyasetmedareke îndonezyayî (PDI-P) e. Ew ji 20ê çiriya pêşîn a 2014an heta 20ê çiriya pêşîn a 2024an Serokkomarê Îndonezyayê bû.

== Jiyan ==
[[Wêne:Official_Portrait_of_Joko_Widodo_as_the_Mayor_of_Surakarta.jpg|thumb|Porttreya Fermî ya Widodo wek şaredarê bajarê Surakarta]]
[[Wêne:Mayor_of_Surakarta_and_Vice_Mayor_of_Surakarta_in_wayang_costumes.jpg|thumb|Widodo wek şaredarê bajarê Surakarta digel cîgirê wî [[F. X. Hadi Rudyatmo]] bi cilûbergên herêmî yên Cavayê (''[[wayang wong]]'').]]
Joko Widodo daristanê xwend û pargîdaniyek mobîlya damezrand. Ew ji sala 2005 heta 2012 şaredarê bajarê xwe Surakarta bû. Di vê pozîsyonê de bi şêwazê siyasetê yê diyalogê, bi bernameyên li dijî gendeliyê, ji bo plansaziya bajaran û parastina jîngehê hate naskirin. Piştre ew wekî Waliyê Navçeya Paytext (Daerah Khusus Ibukota) Cakarta hate hilbijartin.&lt;ref&gt;[http://www.taz.de/1/archiv/digitaz/artikel/?ressort=a2&amp;dig=2012%2F09%2F22%2Fa0174&amp;cHash=ab3617e93b341f5a458cf1d428cd5464 ''Jakartas Hoffnung.''] In: ''taz.de'', 22. September 2012.&lt;/ref&gt; Ew zû navûdengê neteweyî bi dest xist. Ew ji hêla gelek medyayê ve bi serokê berê yê Dewletên Yekbûyî [[Barack Obama]] re hate berawirdkirin ji ber ku dişibihe wî.&lt;ref&gt;Yenni Kwok: [http://time.com/105650/indonesias-obama-is-actually-nothing-of-the-sort/ ''‘Indonesia’s Obama’ Is Actually Nothing of the Sort.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220602093815/https://time.com/105650/indonesias-obama-is-actually-nothing-of-the-sort/ |date=2022-06-02 }} In: ''Time'', 20. Mai 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Till Fähnders: [http://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/asien/wahl-in-indonesien-der-hoffnungstraeger-joko-widodo-wird-neuer-praesident-13058835.html ''Joko Widodo gewählt. Ein Hoffnungsträger wird neuer Präsident Indonesiens.''] In: ''Frankfurter Allgemeine'', 24. Juli 2014.&lt;/ref&gt;

Di adara 2014 de, ew ji aliyê partiya xwe, Partiya Demokrat a Têkoşînê li Îndonezyayê (PDI-P), wekî berendam ji bo hilbijartinên serokatiyê di 9ê tîrmeha 2014an de, ku sêyemîn hilbijartinên serokatiyê yên rasterast li Îndonezyayê ye, hate destnîşankirin.&lt;ref&gt;[http://www.tribunnews.com/nasional/2013/11/01/megawati-memberi-restu-jokowi-dicalonkan-jadi-presiden ''Megawati memberi restu Jokowi dicalonkan jadi presiden.''] In: ''tribunnews.com'', dema xwendinê: 24.08.2014&lt;/ref&gt; Namzetê wî yê cîgirê serokomar Mihemed Jusuf Kalla (Golkar) bû, ku ji sala 2004 heta 2009 di bin serokatiya Susilo Bambang Yudhoyono de cîgirê serok bû. Li gorî encamên fermî yên komîteya hilbijartinê ya 22 Tîrmeh 2014, Jokowi li hember hevrikê xwe Prabowo Subianto (Gerindra) bi %53,15 dengan bi ser ket. Prabowo di destpêkê de encam nas nekir.&lt;ref&gt;[http://www.spiegel.de/politik/ausland/indonesien-wahl-kandidat-prabowo-fechtet-ergebnis-an-a-982465.html Indonesien: Verlierer Prabowo will gegen Wahlergebnis klagen] dema xwendinê: 2014-07-23&lt;/ref&gt; Lêbelê piştî biryara Dadgeha Destûra Bingehîn, encam derbasdar hatin ragihandin, piştî ku Prabowo têkçûna xwe qebûl kir.

Di 20ê cotmeha 2014an de, Jokowi wek heftemîn Serokê Îndonezyayê sond xwar.

Di nîsana 2019an de ew di hilbijartinên serokatiyê de ji nû ve hate hilbijartin, dijber dîsa Prabowo Subianto bû. Anketên piştî hilbijartinan diyar kirin ku Jokowi dê di hilbijartinan de bi ser bikeve, û enstîtûyên rapirsiyê ew ji sedî 55 ê dengan dîtin.&lt;ref&gt;[https://orf.at/stories/3119109/ Indonesien: Amtsinhaber Joko laut Hochrechnung voran] Maler: orf.at, dema xwendinê: 2019-04-17&lt;/ref&gt; Jokowi roja piştî hilbijartinê xwe serketî daxuyand, lê ev yek ji aliyê berendamê dijber Prabowo ve nehat naskirin, wek hilbijartinên berê.&lt;ref&gt;[https://www.tagesschau.de/ausland/indonesien-wahl-widodo-101.html Nach Wahl in Indonesien: Widodo erklärt sich zum Sieger] Malper: tagesschau.de, dema xwendinê: 2019-04-18&lt;/ref&gt; Pênc hefte piştî hilbijartinên serokatiyê, Jokowi bi fermî ji hêla komîsyona hilbijartinê ve wekî serketî hate pejirandin. Li gorî vê yekê ji sedî 55,5 ê dengan wergirtiye û dikare heta sala 2024’an rêveberiya xwe bidomîne. Namzetê dijber Prabowo Subianto, ku encama fermî ya dawî qebûl nekir, ji sedî 44,5 derket.&lt;ref&gt;[https://www.tagesschau.de/ausland/indonesien-praesidentschaftswahlen-101.html Nach Wahlsieg: Widodo bleibt Präsident Indonesiens] Malper: tagesschau.de, dema xwendinê: 2019-05-21&lt;/ref&gt; Piştî hilbijartinê, Widodo Kabîneya Pêşketî ya Îndonezyayê ava kir, ku di nav de Prabowo Subianto jî wek Wezîrê Parastinê ye.

Joko Widodo zewicî ye û sê zarokên wî hene. Radyo amator e, nîşaneya banga wî YD2JKW ye.&lt;ref&gt;[http://www.arrl.org/news/indonesia-s-new-president-vice-president-are-radio-amateurs ''Indonesia’s New President, Vice President are Radio Amateurs.''] In: ''[[American Radio Relay League|arrl.org]]''. 21. Oktober 2014, abgerufen am 2. August 2019.&lt;/ref&gt; Ew misilman e lê tê gotin ku di nêrîna xwe de laîk e.&lt;ref&gt;[https://www.economist.com/asia/2017/10/05/indonesian-politics-are-becoming-less-predictable The Economist: Indonesian politics are becoming less predictable]|Sammelwerk=The Economist], dema xwendinê: 2019-08-05&lt;/ref&gt;

== Dîtinên wî yên siyasî wek Serok ==
[[Wêne:Joko_Widodo_Palu_earthquake_Petobo_residential.jpg|çep|thumb|249x249px|Widodo piştî erdhej û tsunamî ya Sulawesi ya 2018-an serdana gundê wêrankirî yê Petobo dike.]]

=== Binesazî ===
Pêşkeftina binesaziyê taybetmendiyek bingehîn a siyaseta Widodo ye. Di dema serokatiya wî de projeyên sereke yên rê, rêyên hesinî û benderê hatin destpêkirin.&lt;ref&gt;[https://www.ft.com/content/322c7f9b-310a-4c4f-ae6e-598328f59028 Dream state: Widodo struggles to build his vision for Indonesia] Malper: Fincancial Times, dema xwnedinê: 15.02.2021&lt;/ref&gt; Wekî din, piştî ku di sala 2014 de dest bi kar kir, wî ragihand ku ew ê 50.6 milyar dolarên Amerîkî ji bo berfirehkirina binesaziya deryayî bide. Hema hema nîvê wê ji bo berfirehkirina benderên stratejîk.&lt;ref&gt;[https://asia.nikkei.com/Spotlight/Asia-Insight/Indonesia-sneaks-up-on-Singapore-with-flurry-of-port-projects Indonesia sneaks up on Singapore with flurry of port projects], dema xweindinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Projeyek din a mezin jî avakirina girêdana trenê ya bilez a di navbera Jakarta û Bandungê de ye, ku lêçûna wê 6 milyar dolar e. Rêwî dê herî dereng di destpêka sala 2023-an de biqede û ji hêla konsorsiyûmek Sîno-Îndonezya ve wekî beşek ji Însiyatîfa Yek Kember, Yek Rê ya Chinaînê tê çêkirin. Di bin Jokowi de, lêçûnên li ser binesaziyê her sal bi qasî 10 mîlyar dolar zêde bûye. Di encamê de deynê neteweyî di çar salên ewil ên wezîfeya wî de du qat zêde bûye.&lt;ref&gt;[http://theconversation.com/indonesias-government-debt-ahead-of-2019-presidential-election-a-real-economic-concern-97708 Indonesia's government debt ahead of 2019 presidential election: a real economic concern?] Dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Siyaseta Aborî ===
Digel projeyên binesaziyê yên ku hatine behs kirin, Widodo netewebûnek qismî ya çavkaniyên girîng da destpêkirin. Pargîdaniya neftê ya dewletê [[Pertamina]] niha hilberandina neftê ji zeviyên ku berê ji hêla [[TotalEnergies|Total]], [[Chevron Corporation|Chevron]] an [[INPEX|Inpex]] ve dihatin birêvebirin, digire. Armanc ew e ku zêdetir petrol û benzîn li welat bimîne da ku kêm were îthalkirin. &lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-indonesia-oil-upstream-analysis-idUSKCN1LE0TE Indonesia's push to nationalize energy assets could chill foreign investment], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;
Di bin kontrola Widodo de, hikûmeta Endonezyayê duyemîn kana sifirê ya herî mezin a cîhanê, [[kana Grasberg]] xist bin kontrola xwe. Ev berê ji hêla pargîdaniya Amerîkî [[Freeport-McMoRan]] ve hatibû xebitandin. Armanca tedbîran ew e ku rêjeyek mezin a dahatê li welat bixwe bimîne.&lt;ref&gt;[https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/economic-nationalism-is-back-in-indonesia-as-election-approaches Economic nationalism is back in Indonesia as election approaches], dema xwendindê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Veguheztina paytext ===
Piştî ku Widodo di sala 2019-an de ji bo cara duyemîn hate hilbijartin, wî bi sosret veguhestina paytexta Îndonezyayê ragihand. Paytexta nû li parêzgeha [[Kalimantan Tîmûr]] li girava [[Borneo]] ye û dê bi tevahî were avakirin. Widodo hêvî dike ku ev proje dê zexta li ser duyemîn bajarê herî mezin ê cîhanê, Cakarta, kêm bike û xetera karesatên xwezayî kêm bike. Paytexta berê li ser navê [[Zengala Agir a Pasîfîk|Zengala Agir]] ye, ku bi çalakiya xwe ya bilind a erdhejê û xetereya [[tsunami]]s tê zanîn. Wekî din, Cakarta di bin metirsiya binavbûna binê behrê de ye, heya sala 2050an ji sêyeka bajêr dibe ku di bin avê de bimîne. Lêçûna avakirina bajarê nû 30 mîlyar euro ye.&lt;ref&gt;[https://www.dw.com/de/neue-hauptstadt-im-dschungel-von-borneo/a-50168670 DW: Neue Hauptstadt im Dschungel von Borneo], 26.08.2019, dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Reforma Hiqûqa Cezayê ===
Plana Widodo ya ji bo reformkirina [[qanûna tawanan]] protestoyên li seranserê welat derxist. Bi taybetî bendek ku cinsiyeta derveyî zewacê û cinsiyeta hevzayendî sûcdar dike, bi nakok bû. Her wiha di pêşnûmeyê de heqareta li rûmeta Serokatî hate kirin. Kurtajên ku ji ber sedemên wek destavêtin an jî hewcedariya tibbî nayên kirin jî dê bên sûcdarkirin. Pêşnûmeya qanûnê dê rê li ber belavkirina zanyariyên der barê ducaniyê de jî bigire.&lt;ref&gt;[http://www.theguardian.com/world/2019/sep/26/indonesias-criminal-code-what-is-it-why-does-it-matter-and-will-it-be-passed Indonesia's criminal code: what is it, why does it matter, and will it be passed?], demo xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.hrw.org/news/2019/09/18/indonesia-draft-criminal-code-disastrous-rights Indonesia: Draft Criminal Code Disastrous for Rights], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Piştî nerazîbûn û rexneyên mezin ên ji derve, pêşnûme hat taloqkirin.&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-indonesia-politics-rights-idUSKBN1W50Y3 Indonesia postpones vote on bill criminalizing sex outside marriage], dema xwendinê: 2021-02-15}}&lt;/ref&gt;

=== Gendelî ===
Dema ku wî dest bi wezîfeyê kir, Widodo wekî siyasetmedarek ku ji gendeliyê bêpar bû dihat hesibandin. Niha ew bi têkbirina ajansa serbixwe ya dijî gendeliyê (Komisi Pemberantasan Korupsi, KPK) tê tawanbar kirin. Piraniya lêpirsînên KPK endamên partiyên di hevpeymaniya Widodo de ne.&lt;ref&gt;[https://www.bangkokpost.com/opinion/opinion/1979635/corruption-in-jokowis-indonesia Corruption in Jokowi's Indonesia], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Dema ku vê ajansê kurê hevalbendê wî yê siyasî [[Megawati Sukarnoputri]] kir hedef, Widodo alîgirê Megawati bû. Pêşnûmeqanûnek hat pêşkêş kirin da ku rayeyên saziya têkoşîna li dijî gendeliyê bisînor bike.&lt;ref&gt;[https://www.eastasiaforum.org/2020/01/28/the-weakening-of-indonesias-corruption-eradication-commission/ The weakening of Indonesia’s Corruption Eradication Commission], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Qanûna Omnibus ji bo afirandina karan ===
[[Wêne:Tolak_Omnibus_Law.jpg|thumb|Ji sala 2019’an û vir ve, li seranserê welêt li dijî hin polîtîkayên nakokî, rêze xwepêşandanên girseyî û serhildanên sivîl hatin lidarxistin.]]
Di 2ê mijdara 2020an de, Widodo &quot;Qanûna Afirandina Kar&quot; an &quot;Qanûna Omnibus&quot; îmze kir. Ew projeyek sereke ye di serdema wî ya duyemîn de, ku ji bo geşkirina mezinbûna aborî ya welat hatî çêkirin.&lt;ref&gt;[https://jakartaglobe.id/news/bureaucratic-cuts-talent-development-imperative-for-indonesia-2045-jokowi Bureaucratic Cuts, Talent Development Imperative for Indonesia 2045: Jokowi], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/indonesia-president-jokowi-signs-contentious-omnibus-bill-into-law Indonesian President Joko signs contentious omnibus Bill into law], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Bi vê qanûnê 1187 rûpelî zêdetirî 70 qanûnên heyî wê bên guhertin. Ew herwiha rêgezên jîngehê sivik dike, mafên karkeran sînordar dike û armanc dike ku burokrasiyê kêm bike. Banka Cîhanî pêşnûmeya qanûnê erênî dinirxîne.&lt;ref&gt;[https://www.worldbank.org/en/news/statement/2020/10/16/world-bank-statement-on-omnibus-law-job-creation World Bank Statement on Omnibus Law - Job Creation], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Ji ber vê yekê xwepêşandanên girseyî û grevên rêxistinên hawirdorê û sendîkayan dest pê kirin.&lt;ref&gt;[https://www.eastasiaforum.org/2020/10/28/omnibus-bill-reveals-jokowis-bedfellows/ Omnibus bill reveals Jokowi’s bedfellows], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Cezayê îdamê ===
Di dema wezîfeya wî de, heta gulana 2019, bi giştî 19 [[cezayê îdamê]]n [[Îdamkirin|darvekirin]], bi piranî ji ber [[qaçaxçitiya narkotîkê]] û hwd. li dijî [[Awistralya]], [[Brezîl]] û [[Nîjerya]]ner.&lt;ref&gt;[https://www.zeit.de/politik/ausland/2015-04/todesstrafe-indonesien-drogenhandel-australien-brasilien Zeit Online: Todesstrafe: Australien kündigt Rückruf des Botschafters aus Indonesien an], dem xwenidnê: 2015-09-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.spiegel.de/panorama/justiz/indonesien-franzose-wegen-drogenschmuggels-zum-tode-verurteilt-a-1268360.html Franzose wegen Drogenschmuggels in Indonesien zum Tode verurteilt], dem xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

== Pirtûk ==

* Ben Bland: &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Man of contradictions: Joko Widodo and the Struggle to Remake Indonesia.&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; Penguin, Docklands 2020, &lt;nowiki&gt;ISBN 978-1-76089-724-6&lt;/nowiki&gt;.

== Cavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1961]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]</text>
      <sha1>hjad6uffgzlq952zjthhj74ru213gcm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095592</id>
      <parentid>2095588</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T10:21:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2095592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14047" sha1="8w3t7hna5a7gyusrni9h361m8yp29d1" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
'''Joko Widodo''' (jdb. 21ê hezîrana 1961 li Surakarta, parêzgeha Java Tengah), ku bi navê Jokowi tê zanîn, karsaz û siyasetmedareke îndonezyayî (PDI-P) e. Ew ji 20ê çiriya pêşîn a 2014an heta 20ê çiriya pêşîn a 2024an Serokkomarê Îndonezyayê bû.

== Jiyan ==
[[Wêne:Official_Portrait_of_Joko_Widodo_as_the_Mayor_of_Surakarta.jpg|thumb|Porttreya Fermî ya Widodo wek şaredarê bajarê Surakarta]]
[[Wêne:Mayor_of_Surakarta_and_Vice_Mayor_of_Surakarta_in_wayang_costumes.jpg|thumb|Widodo wek şaredarê bajarê Surakarta digel cîgirê wî [[F. X. Hadi Rudyatmo]] bi cilûbergên herêmî yên Cavayê (''[[wayang wong]]'').]]
Joko Widodo daristanê xwend û pargîdaniyek mobîlya damezrand. Ew ji sala 2005 heta 2012 şaredarê bajarê xwe Surakarta bû. Di vê pozîsyonê de bi şêwazê siyasetê yê diyalogê, bi bernameyên li dijî gendeliyê, ji bo plansaziya bajaran û parastina jîngehê hate naskirin. Piştre ew wekî Waliyê Navçeya Paytext (Daerah Khusus Ibukota) Cakarta hate hilbijartin.&lt;ref&gt;[http://www.taz.de/1/archiv/digitaz/artikel/?ressort=a2&amp;dig=2012%2F09%2F22%2Fa0174&amp;cHash=ab3617e93b341f5a458cf1d428cd5464 ''Jakartas Hoffnung.''] In: ''taz.de'', 22. September 2012.&lt;/ref&gt; Ew zû navûdengê neteweyî bi dest xist. Ew ji hêla gelek medyayê ve bi serokê berê yê Dewletên Yekbûyî [[Barack Obama]] re hate berawirdkirin ji ber ku dişibihe wî.&lt;ref&gt;Yenni Kwok: [http://time.com/105650/indonesias-obama-is-actually-nothing-of-the-sort/ ''‘Indonesia’s Obama’ Is Actually Nothing of the Sort.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220602093815/https://time.com/105650/indonesias-obama-is-actually-nothing-of-the-sort/ |date=2022-06-02 }} In: ''Time'', 20. Mai 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Till Fähnders: [http://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/asien/wahl-in-indonesien-der-hoffnungstraeger-joko-widodo-wird-neuer-praesident-13058835.html ''Joko Widodo gewählt. Ein Hoffnungsträger wird neuer Präsident Indonesiens.''] In: ''Frankfurter Allgemeine'', 24. Juli 2014.&lt;/ref&gt;

Di adara 2014 de, ew ji aliyê partiya xwe, Partiya Demokrat a Têkoşînê li Îndonezyayê (PDI-P), wekî berendam ji bo hilbijartinên serokatiyê di 9ê tîrmeha 2014an de, ku sêyemîn hilbijartinên serokatiyê yên rasterast li Îndonezyayê ye, hate destnîşankirin.&lt;ref&gt;[http://www.tribunnews.com/nasional/2013/11/01/megawati-memberi-restu-jokowi-dicalonkan-jadi-presiden ''Megawati memberi restu Jokowi dicalonkan jadi presiden.''] In: ''tribunnews.com'', dema xwendinê: 24.08.2014&lt;/ref&gt; Namzetê wî yê cîgirê serokomar Mihemed Jusuf Kalla (Golkar) bû, ku ji sala 2004 heta 2009 di bin serokatiya Susilo Bambang Yudhoyono de cîgirê serok bû. Li gorî encamên fermî yên komîteya hilbijartinê ya 22 Tîrmeh 2014, Jokowi li hember hevrikê xwe Prabowo Subianto (Gerindra) bi %53,15 dengan bi ser ket. Prabowo di destpêkê de encam nas nekir.&lt;ref&gt;[http://www.spiegel.de/politik/ausland/indonesien-wahl-kandidat-prabowo-fechtet-ergebnis-an-a-982465.html Indonesien: Verlierer Prabowo will gegen Wahlergebnis klagen] dema xwendinê: 2014-07-23&lt;/ref&gt; Lêbelê piştî biryara Dadgeha Destûra Bingehîn, encam derbasdar hatin ragihandin, piştî ku Prabowo têkçûna xwe qebûl kir.

Di 20ê cotmeha 2014an de, Jokowi wek heftemîn Serokê Îndonezyayê sond xwar.

Di nîsana 2019an de ew di hilbijartinên serokatiyê de ji nû ve hate hilbijartin, dijber dîsa Prabowo Subianto bû. Anketên piştî hilbijartinan diyar kirin ku Jokowi dê di hilbijartinan de bi ser bikeve, û enstîtûyên rapirsiyê ew ji sedî 55 ê dengan dîtin.&lt;ref&gt;[https://orf.at/stories/3119109/ Indonesien: Amtsinhaber Joko laut Hochrechnung voran] Maler: orf.at, dema xwendinê: 2019-04-17&lt;/ref&gt; Jokowi roja piştî hilbijartinê xwe serketî daxuyand, lê ev yek ji aliyê berendamê dijber Prabowo ve nehat naskirin, wek hilbijartinên berê.&lt;ref&gt;[https://www.tagesschau.de/ausland/indonesien-wahl-widodo-101.html Nach Wahl in Indonesien: Widodo erklärt sich zum Sieger] Malper: tagesschau.de, dema xwendinê: 2019-04-18&lt;/ref&gt; Pênc hefte piştî hilbijartinên serokatiyê, Jokowi bi fermî ji hêla komîsyona hilbijartinê ve wekî serketî hate pejirandin. Li gorî vê yekê ji sedî 55,5 ê dengan wergirtiye û dikare heta sala 2024’an rêveberiya xwe bidomîne. Namzetê dijber Prabowo Subianto, ku encama fermî ya dawî qebûl nekir, ji sedî 44,5 derket.&lt;ref&gt;[https://www.tagesschau.de/ausland/indonesien-praesidentschaftswahlen-101.html Nach Wahlsieg: Widodo bleibt Präsident Indonesiens] Malper: tagesschau.de, dema xwendinê: 2019-05-21&lt;/ref&gt; Piştî hilbijartinê, Widodo Kabîneya Pêşketî ya Îndonezyayê ava kir, ku di nav de Prabowo Subianto jî wek Wezîrê Parastinê ye.

Joko Widodo zewicî ye û sê zarokên wî hene. Radyo amator e, nîşaneya banga wî YD2JKW ye.&lt;ref&gt;[http://www.arrl.org/news/indonesia-s-new-president-vice-president-are-radio-amateurs ''Indonesia’s New President, Vice President are Radio Amateurs.''] In: ''[[American Radio Relay League|arrl.org]]''. 21. Oktober 2014, abgerufen am 2. August 2019.&lt;/ref&gt; Ew misilman e lê tê gotin ku di nêrîna xwe de laîk e.&lt;ref&gt;[https://www.economist.com/asia/2017/10/05/indonesian-politics-are-becoming-less-predictable The Economist: Indonesian politics are becoming less predictable]|Sammelwerk=The Economist], dema xwendinê: 2019-08-05&lt;/ref&gt;

== Dîtinên wî yên siyasî wek Serok ==
[[Wêne:Joko_Widodo_Palu_earthquake_Petobo_residential.jpg|çep|thumb|249x249px|Widodo piştî erdhej û tsunamî ya Sulawesi ya 2018-an serdana gundê wêrankirî yê Petobo dike.]]

=== Binesazî ===
Pêşkeftina binesaziyê taybetmendiyek bingehîn a siyaseta Widodo ye. Di dema serokatiya wî de projeyên sereke yên rê, rêyên hesinî û benderê hatin destpêkirin.&lt;ref&gt;[https://www.ft.com/content/322c7f9b-310a-4c4f-ae6e-598328f59028 Dream state: Widodo struggles to build his vision for Indonesia] Malper: Fincancial Times, dema xwnedinê: 15.02.2021&lt;/ref&gt; Wekî din, piştî ku di sala 2014 de dest bi kar kir, wî ragihand ku ew ê 50.6 milyar dolarên Amerîkî ji bo berfirehkirina binesaziya deryayî bide. Hema hema nîvê wê ji bo berfirehkirina benderên stratejîk.&lt;ref&gt;[https://asia.nikkei.com/Spotlight/Asia-Insight/Indonesia-sneaks-up-on-Singapore-with-flurry-of-port-projects Indonesia sneaks up on Singapore with flurry of port projects], dema xweindinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Projeyek din a mezin jî avakirina girêdana trenê ya bilez a di navbera Jakarta û Bandungê de ye, ku lêçûna wê 6 milyar dolar e. Rêwî dê herî dereng di destpêka sala 2023-an de biqede û ji hêla konsorsiyûmek Sîno-Îndonezya ve wekî beşek ji Însiyatîfa Yek Kember, Yek Rê ya Chinaînê tê çêkirin. Di bin Jokowi de, lêçûnên li ser binesaziyê her sal bi qasî 10 mîlyar dolar zêde bûye. Di encamê de deynê neteweyî di çar salên ewil ên wezîfeya wî de du qat zêde bûye.&lt;ref&gt;[http://theconversation.com/indonesias-government-debt-ahead-of-2019-presidential-election-a-real-economic-concern-97708 Indonesia's government debt ahead of 2019 presidential election: a real economic concern?] Dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Siyaseta Aborî ===
Digel projeyên binesaziyê yên ku hatine behs kirin, Widodo netewebûnek qismî ya çavkaniyên girîng da destpêkirin. Pargîdaniya neftê ya dewletê [[Pertamina]] niha hilberandina neftê ji zeviyên ku berê ji hêla [[TotalEnergies|Total]], [[Chevron Corporation|Chevron]] an [[INPEX|Inpex]] ve dihatin birêvebirin, digire. Armanc ew e ku zêdetir petrol û benzîn li welat bimîne da ku kêm were îthalkirin. &lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-indonesia-oil-upstream-analysis-idUSKCN1LE0TE Indonesia's push to nationalize energy assets could chill foreign investment], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;
Di bin kontrola Widodo de, hikûmeta Endonezyayê duyemîn kana sifirê ya herî mezin a cîhanê, [[kana Grasberg]] xist bin kontrola xwe. Ev berê ji hêla pargîdaniya Amerîkî [[Freeport-McMoRan]] ve hatibû xebitandin. Armanca tedbîran ew e ku rêjeyek mezin a dahatê li welat bixwe bimîne.&lt;ref&gt;[https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/economic-nationalism-is-back-in-indonesia-as-election-approaches Economic nationalism is back in Indonesia as election approaches], dema xwendindê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Veguheztina paytext ===
Piştî ku Widodo di sala 2019-an de ji bo cara duyemîn hate hilbijartin, wî bi sosret veguhestina paytexta Îndonezyayê ragihand. Paytexta nû li parêzgeha [[Kalimantan Tîmûr]] li girava [[Borneo]] ye û dê bi tevahî were avakirin. Widodo hêvî dike ku ev proje dê zexta li ser duyemîn bajarê herî mezin ê cîhanê, Cakarta, kêm bike û xetera karesatên xwezayî kêm bike. Paytexta berê li ser navê [[Zengala Agir a Pasîfîk|Zengala Agir]] ye, ku bi çalakiya xwe ya bilind a erdhejê û xetereya [[tsunami]]s tê zanîn. Wekî din, Cakarta di bin metirsiya binavbûna binê behrê de ye, heya sala 2050an ji sêyeka bajêr dibe ku di bin avê de bimîne. Lêçûna avakirina bajarê nû 30 mîlyar euro ye.&lt;ref&gt;[https://www.dw.com/de/neue-hauptstadt-im-dschungel-von-borneo/a-50168670 DW: Neue Hauptstadt im Dschungel von Borneo], 26.08.2019, dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Reforma Hiqûqa Cezayê ===
Plana Widodo ya ji bo reformkirina [[qanûna tawanan]] protestoyên li seranserê welat derxist. Bi taybetî bendek ku cinsiyeta derveyî zewacê û cinsiyeta hevzayendî sûcdar dike, bi nakok bû. Her wiha di pêşnûmeyê de heqareta li rûmeta Serokatî hate kirin. Kurtajên ku ji ber sedemên wek destavêtin an jî hewcedariya tibbî nayên kirin jî dê bên sûcdarkirin. Pêşnûmeya qanûnê dê rê li ber belavkirina zanyariyên der barê ducaniyê de jî bigire.&lt;ref&gt;[http://www.theguardian.com/world/2019/sep/26/indonesias-criminal-code-what-is-it-why-does-it-matter-and-will-it-be-passed Indonesia's criminal code: what is it, why does it matter, and will it be passed?], demo xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.hrw.org/news/2019/09/18/indonesia-draft-criminal-code-disastrous-rights Indonesia: Draft Criminal Code Disastrous for Rights], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Piştî nerazîbûn û rexneyên mezin ên ji derve, pêşnûme hat taloqkirin.&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-indonesia-politics-rights-idUSKBN1W50Y3 Indonesia postpones vote on bill criminalizing sex outside marriage], dema xwendinê: 2021-02-15}}&lt;/ref&gt;

=== Gendelî ===
Dema ku wî dest bi wezîfeyê kir, Widodo wekî siyasetmedarek ku ji gendeliyê bêpar bû dihat hesibandin. Niha ew bi têkbirina ajansa serbixwe ya dijî gendeliyê (Komisi Pemberantasan Korupsi, KPK) tê tawanbar kirin. Piraniya lêpirsînên KPK endamên partiyên di hevpeymaniya Widodo de ne.&lt;ref&gt;[https://www.bangkokpost.com/opinion/opinion/1979635/corruption-in-jokowis-indonesia Corruption in Jokowi's Indonesia], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Dema ku vê ajansê kurê hevalbendê wî yê siyasî [[Megawati Sukarnoputri]] kir hedef, Widodo alîgirê Megawati bû. Pêşnûmeqanûnek hat pêşkêş kirin da ku rayeyên saziya têkoşîna li dijî gendeliyê bisînor bike.&lt;ref&gt;[https://www.eastasiaforum.org/2020/01/28/the-weakening-of-indonesias-corruption-eradication-commission/ The weakening of Indonesia’s Corruption Eradication Commission], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Qanûna Omnibus ji bo afirandina karan ===
[[Wêne:Tolak_Omnibus_Law.jpg|thumb|Ji sala 2019’an û vir ve, li seranserê welêt li dijî hin polîtîkayên nakokî, rêze xwepêşandanên girseyî û serhildanên sivîl hatin lidarxistin.]]
Di 2ê mijdara 2020an de, Widodo &quot;Qanûna Afirandina Kar&quot; an &quot;Qanûna Omnibus&quot; îmze kir. Ew projeyek sereke ye di serdema wî ya duyemîn de, ku ji bo geşkirina mezinbûna aborî ya welat hatî çêkirin.&lt;ref&gt;[https://jakartaglobe.id/news/bureaucratic-cuts-talent-development-imperative-for-indonesia-2045-jokowi Bureaucratic Cuts, Talent Development Imperative for Indonesia 2045: Jokowi], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/indonesia-president-jokowi-signs-contentious-omnibus-bill-into-law Indonesian President Joko signs contentious omnibus Bill into law], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Bi vê qanûnê 1187 rûpelî zêdetirî 70 qanûnên heyî wê bên guhertin. Ew herwiha rêgezên jîngehê sivik dike, mafên karkeran sînordar dike û armanc dike ku burokrasiyê kêm bike. Banka Cîhanî pêşnûmeya qanûnê erênî dinirxîne.&lt;ref&gt;[https://www.worldbank.org/en/news/statement/2020/10/16/world-bank-statement-on-omnibus-law-job-creation World Bank Statement on Omnibus Law - Job Creation], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Ji ber vê yekê xwepêşandanên girseyî û grevên rêxistinên hawirdorê û sendîkayan dest pê kirin.&lt;ref&gt;[https://www.eastasiaforum.org/2020/10/28/omnibus-bill-reveals-jokowis-bedfellows/ Omnibus bill reveals Jokowi’s bedfellows], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Cezayê îdamê ===
Di dema wezîfeya wî de, heta gulana 2019, bi giştî 19 [[cezayê îdamê]]n [[Îdamkirin|darvekirin]], bi piranî ji ber [[qaçaxçitiya narkotîkê]] û hwd. li dijî [[Awistralya]], [[Brezîl]] û [[Nîjerya]]ner.&lt;ref&gt;[https://www.zeit.de/politik/ausland/2015-04/todesstrafe-indonesien-drogenhandel-australien-brasilien Zeit Online: Todesstrafe: Australien kündigt Rückruf des Botschafters aus Indonesien an], dem xwenidnê: 2015-09-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.spiegel.de/panorama/justiz/indonesien-franzose-wegen-drogenschmuggels-zum-tode-verurteilt-a-1268360.html Franzose wegen Drogenschmuggels in Indonesien zum Tode verurteilt], dem xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

== Pirtûk ==

* Ben Bland: &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Man of contradictions: Joko Widodo and the Struggle to Remake Indonesia.&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; Penguin, Docklands 2020, &lt;nowiki&gt;ISBN 978-1-76089-724-6&lt;/nowiki&gt;.

== Cavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1961]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]</text>
      <sha1>8w3t7hna5a7gyusrni9h361m8yp29d1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095593</id>
      <parentid>2095592</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T10:21:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2095593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14053" sha1="mjq9tyc66uvj4ycdu8dz8xucpfy612e" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
'''Joko Widodo''' (jdb. 21ê hezîrana 1961 li Surakarta, parêzgeha Java Tengah), ku bi navê '''Jokowi''' tê zanîn, karsaz û siyasetmedareke îndonezyayî (PDI-P) e. Ew ji 20ê çiriya pêşîn a 2014an heta 20ê çiriya pêşîn a 2024an Serokkomarê Îndonezyayê bû.

== Jiyan ==
[[Wêne:Official_Portrait_of_Joko_Widodo_as_the_Mayor_of_Surakarta.jpg|thumb|Porttreya Fermî ya Widodo wek şaredarê bajarê Surakarta]]
[[Wêne:Mayor_of_Surakarta_and_Vice_Mayor_of_Surakarta_in_wayang_costumes.jpg|thumb|Widodo wek şaredarê bajarê Surakarta digel cîgirê wî [[F. X. Hadi Rudyatmo]] bi cilûbergên herêmî yên Cavayê (''[[wayang wong]]'').]]
Joko Widodo daristanê xwend û pargîdaniyek mobîlya damezrand. Ew ji sala 2005 heta 2012 şaredarê bajarê xwe Surakarta bû. Di vê pozîsyonê de bi şêwazê siyasetê yê diyalogê, bi bernameyên li dijî gendeliyê, ji bo plansaziya bajaran û parastina jîngehê hate naskirin. Piştre ew wekî Waliyê Navçeya Paytext (Daerah Khusus Ibukota) Cakarta hate hilbijartin.&lt;ref&gt;[http://www.taz.de/1/archiv/digitaz/artikel/?ressort=a2&amp;dig=2012%2F09%2F22%2Fa0174&amp;cHash=ab3617e93b341f5a458cf1d428cd5464 ''Jakartas Hoffnung.''] In: ''taz.de'', 22. September 2012.&lt;/ref&gt; Ew zû navûdengê neteweyî bi dest xist. Ew ji hêla gelek medyayê ve bi serokê berê yê Dewletên Yekbûyî [[Barack Obama]] re hate berawirdkirin ji ber ku dişibihe wî.&lt;ref&gt;Yenni Kwok: [http://time.com/105650/indonesias-obama-is-actually-nothing-of-the-sort/ ''‘Indonesia’s Obama’ Is Actually Nothing of the Sort.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220602093815/https://time.com/105650/indonesias-obama-is-actually-nothing-of-the-sort/ |date=2022-06-02 }} In: ''Time'', 20. Mai 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Till Fähnders: [http://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/asien/wahl-in-indonesien-der-hoffnungstraeger-joko-widodo-wird-neuer-praesident-13058835.html ''Joko Widodo gewählt. Ein Hoffnungsträger wird neuer Präsident Indonesiens.''] In: ''Frankfurter Allgemeine'', 24. Juli 2014.&lt;/ref&gt;

Di adara 2014 de, ew ji aliyê partiya xwe, Partiya Demokrat a Têkoşînê li Îndonezyayê (PDI-P), wekî berendam ji bo hilbijartinên serokatiyê di 9ê tîrmeha 2014an de, ku sêyemîn hilbijartinên serokatiyê yên rasterast li Îndonezyayê ye, hate destnîşankirin.&lt;ref&gt;[http://www.tribunnews.com/nasional/2013/11/01/megawati-memberi-restu-jokowi-dicalonkan-jadi-presiden ''Megawati memberi restu Jokowi dicalonkan jadi presiden.''] In: ''tribunnews.com'', dema xwendinê: 24.08.2014&lt;/ref&gt; Namzetê wî yê cîgirê serokomar Mihemed Jusuf Kalla (Golkar) bû, ku ji sala 2004 heta 2009 di bin serokatiya Susilo Bambang Yudhoyono de cîgirê serok bû. Li gorî encamên fermî yên komîteya hilbijartinê ya 22 Tîrmeh 2014, Jokowi li hember hevrikê xwe Prabowo Subianto (Gerindra) bi %53,15 dengan bi ser ket. Prabowo di destpêkê de encam nas nekir.&lt;ref&gt;[http://www.spiegel.de/politik/ausland/indonesien-wahl-kandidat-prabowo-fechtet-ergebnis-an-a-982465.html Indonesien: Verlierer Prabowo will gegen Wahlergebnis klagen] dema xwendinê: 2014-07-23&lt;/ref&gt; Lêbelê piştî biryara Dadgeha Destûra Bingehîn, encam derbasdar hatin ragihandin, piştî ku Prabowo têkçûna xwe qebûl kir.

Di 20ê cotmeha 2014an de, Jokowi wek heftemîn Serokê Îndonezyayê sond xwar.

Di nîsana 2019an de ew di hilbijartinên serokatiyê de ji nû ve hate hilbijartin, dijber dîsa Prabowo Subianto bû. Anketên piştî hilbijartinan diyar kirin ku Jokowi dê di hilbijartinan de bi ser bikeve, û enstîtûyên rapirsiyê ew ji sedî 55 ê dengan dîtin.&lt;ref&gt;[https://orf.at/stories/3119109/ Indonesien: Amtsinhaber Joko laut Hochrechnung voran] Maler: orf.at, dema xwendinê: 2019-04-17&lt;/ref&gt; Jokowi roja piştî hilbijartinê xwe serketî daxuyand, lê ev yek ji aliyê berendamê dijber Prabowo ve nehat naskirin, wek hilbijartinên berê.&lt;ref&gt;[https://www.tagesschau.de/ausland/indonesien-wahl-widodo-101.html Nach Wahl in Indonesien: Widodo erklärt sich zum Sieger] Malper: tagesschau.de, dema xwendinê: 2019-04-18&lt;/ref&gt; Pênc hefte piştî hilbijartinên serokatiyê, Jokowi bi fermî ji hêla komîsyona hilbijartinê ve wekî serketî hate pejirandin. Li gorî vê yekê ji sedî 55,5 ê dengan wergirtiye û dikare heta sala 2024’an rêveberiya xwe bidomîne. Namzetê dijber Prabowo Subianto, ku encama fermî ya dawî qebûl nekir, ji sedî 44,5 derket.&lt;ref&gt;[https://www.tagesschau.de/ausland/indonesien-praesidentschaftswahlen-101.html Nach Wahlsieg: Widodo bleibt Präsident Indonesiens] Malper: tagesschau.de, dema xwendinê: 2019-05-21&lt;/ref&gt; Piştî hilbijartinê, Widodo Kabîneya Pêşketî ya Îndonezyayê ava kir, ku di nav de Prabowo Subianto jî wek Wezîrê Parastinê ye.

Joko Widodo zewicî ye û sê zarokên wî hene. Radyo amator e, nîşaneya banga wî YD2JKW ye.&lt;ref&gt;[http://www.arrl.org/news/indonesia-s-new-president-vice-president-are-radio-amateurs ''Indonesia’s New President, Vice President are Radio Amateurs.''] In: ''[[American Radio Relay League|arrl.org]]''. 21. Oktober 2014, abgerufen am 2. August 2019.&lt;/ref&gt; Ew misilman e lê tê gotin ku di nêrîna xwe de laîk e.&lt;ref&gt;[https://www.economist.com/asia/2017/10/05/indonesian-politics-are-becoming-less-predictable The Economist: Indonesian politics are becoming less predictable]|Sammelwerk=The Economist], dema xwendinê: 2019-08-05&lt;/ref&gt;

== Dîtinên wî yên siyasî wek Serok ==
[[Wêne:Joko_Widodo_Palu_earthquake_Petobo_residential.jpg|çep|thumb|249x249px|Widodo piştî erdhej û tsunamî ya Sulawesi ya 2018-an serdana gundê wêrankirî yê Petobo dike.]]

=== Binesazî ===
Pêşkeftina binesaziyê taybetmendiyek bingehîn a siyaseta Widodo ye. Di dema serokatiya wî de projeyên sereke yên rê, rêyên hesinî û benderê hatin destpêkirin.&lt;ref&gt;[https://www.ft.com/content/322c7f9b-310a-4c4f-ae6e-598328f59028 Dream state: Widodo struggles to build his vision for Indonesia] Malper: Fincancial Times, dema xwnedinê: 15.02.2021&lt;/ref&gt; Wekî din, piştî ku di sala 2014 de dest bi kar kir, wî ragihand ku ew ê 50.6 milyar dolarên Amerîkî ji bo berfirehkirina binesaziya deryayî bide. Hema hema nîvê wê ji bo berfirehkirina benderên stratejîk.&lt;ref&gt;[https://asia.nikkei.com/Spotlight/Asia-Insight/Indonesia-sneaks-up-on-Singapore-with-flurry-of-port-projects Indonesia sneaks up on Singapore with flurry of port projects], dema xweindinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Projeyek din a mezin jî avakirina girêdana trenê ya bilez a di navbera Jakarta û Bandungê de ye, ku lêçûna wê 6 milyar dolar e. Rêwî dê herî dereng di destpêka sala 2023-an de biqede û ji hêla konsorsiyûmek Sîno-Îndonezya ve wekî beşek ji Însiyatîfa Yek Kember, Yek Rê ya Chinaînê tê çêkirin. Di bin Jokowi de, lêçûnên li ser binesaziyê her sal bi qasî 10 mîlyar dolar zêde bûye. Di encamê de deynê neteweyî di çar salên ewil ên wezîfeya wî de du qat zêde bûye.&lt;ref&gt;[http://theconversation.com/indonesias-government-debt-ahead-of-2019-presidential-election-a-real-economic-concern-97708 Indonesia's government debt ahead of 2019 presidential election: a real economic concern?] Dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Siyaseta Aborî ===
Digel projeyên binesaziyê yên ku hatine behs kirin, Widodo netewebûnek qismî ya çavkaniyên girîng da destpêkirin. Pargîdaniya neftê ya dewletê [[Pertamina]] niha hilberandina neftê ji zeviyên ku berê ji hêla [[TotalEnergies|Total]], [[Chevron Corporation|Chevron]] an [[INPEX|Inpex]] ve dihatin birêvebirin, digire. Armanc ew e ku zêdetir petrol û benzîn li welat bimîne da ku kêm were îthalkirin. &lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-indonesia-oil-upstream-analysis-idUSKCN1LE0TE Indonesia's push to nationalize energy assets could chill foreign investment], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;
Di bin kontrola Widodo de, hikûmeta Endonezyayê duyemîn kana sifirê ya herî mezin a cîhanê, [[kana Grasberg]] xist bin kontrola xwe. Ev berê ji hêla pargîdaniya Amerîkî [[Freeport-McMoRan]] ve hatibû xebitandin. Armanca tedbîran ew e ku rêjeyek mezin a dahatê li welat bixwe bimîne.&lt;ref&gt;[https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/economic-nationalism-is-back-in-indonesia-as-election-approaches Economic nationalism is back in Indonesia as election approaches], dema xwendindê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Veguheztina paytext ===
Piştî ku Widodo di sala 2019-an de ji bo cara duyemîn hate hilbijartin, wî bi sosret veguhestina paytexta Îndonezyayê ragihand. Paytexta nû li parêzgeha [[Kalimantan Tîmûr]] li girava [[Borneo]] ye û dê bi tevahî were avakirin. Widodo hêvî dike ku ev proje dê zexta li ser duyemîn bajarê herî mezin ê cîhanê, Cakarta, kêm bike û xetera karesatên xwezayî kêm bike. Paytexta berê li ser navê [[Zengala Agir a Pasîfîk|Zengala Agir]] ye, ku bi çalakiya xwe ya bilind a erdhejê û xetereya [[tsunami]]s tê zanîn. Wekî din, Cakarta di bin metirsiya binavbûna binê behrê de ye, heya sala 2050an ji sêyeka bajêr dibe ku di bin avê de bimîne. Lêçûna avakirina bajarê nû 30 mîlyar euro ye.&lt;ref&gt;[https://www.dw.com/de/neue-hauptstadt-im-dschungel-von-borneo/a-50168670 DW: Neue Hauptstadt im Dschungel von Borneo], 26.08.2019, dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Reforma Hiqûqa Cezayê ===
Plana Widodo ya ji bo reformkirina [[qanûna tawanan]] protestoyên li seranserê welat derxist. Bi taybetî bendek ku cinsiyeta derveyî zewacê û cinsiyeta hevzayendî sûcdar dike, bi nakok bû. Her wiha di pêşnûmeyê de heqareta li rûmeta Serokatî hate kirin. Kurtajên ku ji ber sedemên wek destavêtin an jî hewcedariya tibbî nayên kirin jî dê bên sûcdarkirin. Pêşnûmeya qanûnê dê rê li ber belavkirina zanyariyên der barê ducaniyê de jî bigire.&lt;ref&gt;[http://www.theguardian.com/world/2019/sep/26/indonesias-criminal-code-what-is-it-why-does-it-matter-and-will-it-be-passed Indonesia's criminal code: what is it, why does it matter, and will it be passed?], demo xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.hrw.org/news/2019/09/18/indonesia-draft-criminal-code-disastrous-rights Indonesia: Draft Criminal Code Disastrous for Rights], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Piştî nerazîbûn û rexneyên mezin ên ji derve, pêşnûme hat taloqkirin.&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-indonesia-politics-rights-idUSKBN1W50Y3 Indonesia postpones vote on bill criminalizing sex outside marriage], dema xwendinê: 2021-02-15}}&lt;/ref&gt;

=== Gendelî ===
Dema ku wî dest bi wezîfeyê kir, Widodo wekî siyasetmedarek ku ji gendeliyê bêpar bû dihat hesibandin. Niha ew bi têkbirina ajansa serbixwe ya dijî gendeliyê (Komisi Pemberantasan Korupsi, KPK) tê tawanbar kirin. Piraniya lêpirsînên KPK endamên partiyên di hevpeymaniya Widodo de ne.&lt;ref&gt;[https://www.bangkokpost.com/opinion/opinion/1979635/corruption-in-jokowis-indonesia Corruption in Jokowi's Indonesia], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Dema ku vê ajansê kurê hevalbendê wî yê siyasî [[Megawati Sukarnoputri]] kir hedef, Widodo alîgirê Megawati bû. Pêşnûmeqanûnek hat pêşkêş kirin da ku rayeyên saziya têkoşîna li dijî gendeliyê bisînor bike.&lt;ref&gt;[https://www.eastasiaforum.org/2020/01/28/the-weakening-of-indonesias-corruption-eradication-commission/ The weakening of Indonesia’s Corruption Eradication Commission], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Qanûna Omnibus ji bo afirandina karan ===
[[Wêne:Tolak_Omnibus_Law.jpg|thumb|Ji sala 2019’an û vir ve, li seranserê welêt li dijî hin polîtîkayên nakokî, rêze xwepêşandanên girseyî û serhildanên sivîl hatin lidarxistin.]]
Di 2ê mijdara 2020an de, Widodo &quot;Qanûna Afirandina Kar&quot; an &quot;Qanûna Omnibus&quot; îmze kir. Ew projeyek sereke ye di serdema wî ya duyemîn de, ku ji bo geşkirina mezinbûna aborî ya welat hatî çêkirin.&lt;ref&gt;[https://jakartaglobe.id/news/bureaucratic-cuts-talent-development-imperative-for-indonesia-2045-jokowi Bureaucratic Cuts, Talent Development Imperative for Indonesia 2045: Jokowi], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/indonesia-president-jokowi-signs-contentious-omnibus-bill-into-law Indonesian President Joko signs contentious omnibus Bill into law], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Bi vê qanûnê 1187 rûpelî zêdetirî 70 qanûnên heyî wê bên guhertin. Ew herwiha rêgezên jîngehê sivik dike, mafên karkeran sînordar dike û armanc dike ku burokrasiyê kêm bike. Banka Cîhanî pêşnûmeya qanûnê erênî dinirxîne.&lt;ref&gt;[https://www.worldbank.org/en/news/statement/2020/10/16/world-bank-statement-on-omnibus-law-job-creation World Bank Statement on Omnibus Law - Job Creation], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Ji ber vê yekê xwepêşandanên girseyî û grevên rêxistinên hawirdorê û sendîkayan dest pê kirin.&lt;ref&gt;[https://www.eastasiaforum.org/2020/10/28/omnibus-bill-reveals-jokowis-bedfellows/ Omnibus bill reveals Jokowi’s bedfellows], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Cezayê îdamê ===
Di dema wezîfeya wî de, heta gulana 2019, bi giştî 19 [[cezayê îdamê]]n [[Îdamkirin|darvekirin]], bi piranî ji ber [[qaçaxçitiya narkotîkê]] û hwd. li dijî [[Awistralya]], [[Brezîl]] û [[Nîjerya]]ner.&lt;ref&gt;[https://www.zeit.de/politik/ausland/2015-04/todesstrafe-indonesien-drogenhandel-australien-brasilien Zeit Online: Todesstrafe: Australien kündigt Rückruf des Botschafters aus Indonesien an], dem xwenidnê: 2015-09-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.spiegel.de/panorama/justiz/indonesien-franzose-wegen-drogenschmuggels-zum-tode-verurteilt-a-1268360.html Franzose wegen Drogenschmuggels in Indonesien zum Tode verurteilt], dem xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

== Pirtûk ==

* Ben Bland: &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Man of contradictions: Joko Widodo and the Struggle to Remake Indonesia.&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; Penguin, Docklands 2020, &lt;nowiki&gt;ISBN 978-1-76089-724-6&lt;/nowiki&gt;.

== Cavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1961]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]</text>
      <sha1>mjq9tyc66uvj4ycdu8dz8xucpfy612e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095594</id>
      <parentid>2095593</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T10:22:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2095594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14079" sha1="fpsbe1d9voatni4164yo3cx3h3i7kj9" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
'''Joko Widodo''' (jdb. 21ê hezîrana 1961 li Surakarta, parêzgeha Java Tengah) ku bi navê '''Jokowi''' jî tê zanin, karsaz û siyasetmedareke [[Îndonezya|îndonezyayî]] e. Ew ji 20ê çiriya pêşîn a 2014an heta 20ê çiriya pêşîn a 2024an wekî serokkomarê Îndonezyayê xizmet kiribû.

== Jiyan ==
[[Wêne:Official_Portrait_of_Joko_Widodo_as_the_Mayor_of_Surakarta.jpg|thumb|Porttreya Fermî ya Widodo wek şaredarê bajarê Surakarta]]
[[Wêne:Mayor_of_Surakarta_and_Vice_Mayor_of_Surakarta_in_wayang_costumes.jpg|thumb|Widodo wek şaredarê bajarê Surakarta digel cîgirê wî [[F. X. Hadi Rudyatmo]] bi cilûbergên herêmî yên Cavayê (''[[wayang wong]]'').]]
Joko Widodo daristanê xwend û pargîdaniyek mobîlya damezrand. Ew ji sala 2005 heta 2012 şaredarê bajarê xwe Surakarta bû. Di vê pozîsyonê de bi şêwazê siyasetê yê diyalogê, bi bernameyên li dijî gendeliyê, ji bo plansaziya bajaran û parastina jîngehê hate naskirin. Piştre ew wekî Waliyê Navçeya Paytext (Daerah Khusus Ibukota) Cakarta hate hilbijartin.&lt;ref&gt;[http://www.taz.de/1/archiv/digitaz/artikel/?ressort=a2&amp;dig=2012%2F09%2F22%2Fa0174&amp;cHash=ab3617e93b341f5a458cf1d428cd5464 ''Jakartas Hoffnung.''] In: ''taz.de'', 22. September 2012.&lt;/ref&gt; Ew zû navûdengê neteweyî bi dest xist. Ew ji hêla gelek medyayê ve bi serokê berê yê Dewletên Yekbûyî [[Barack Obama]] re hate berawirdkirin ji ber ku dişibihe wî.&lt;ref&gt;Yenni Kwok: [http://time.com/105650/indonesias-obama-is-actually-nothing-of-the-sort/ ''‘Indonesia’s Obama’ Is Actually Nothing of the Sort.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220602093815/https://time.com/105650/indonesias-obama-is-actually-nothing-of-the-sort/ |date=2022-06-02 }} In: ''Time'', 20. Mai 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Till Fähnders: [http://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/asien/wahl-in-indonesien-der-hoffnungstraeger-joko-widodo-wird-neuer-praesident-13058835.html ''Joko Widodo gewählt. Ein Hoffnungsträger wird neuer Präsident Indonesiens.''] In: ''Frankfurter Allgemeine'', 24. Juli 2014.&lt;/ref&gt;

Di adara 2014 de, ew ji aliyê partiya xwe, Partiya Demokrat a Têkoşînê li Îndonezyayê (PDI-P), wekî berendam ji bo hilbijartinên serokatiyê di 9ê tîrmeha 2014an de, ku sêyemîn hilbijartinên serokatiyê yên rasterast li Îndonezyayê ye, hate destnîşankirin.&lt;ref&gt;[http://www.tribunnews.com/nasional/2013/11/01/megawati-memberi-restu-jokowi-dicalonkan-jadi-presiden ''Megawati memberi restu Jokowi dicalonkan jadi presiden.''] In: ''tribunnews.com'', dema xwendinê: 24.08.2014&lt;/ref&gt; Namzetê wî yê cîgirê serokomar Mihemed Jusuf Kalla (Golkar) bû, ku ji sala 2004 heta 2009 di bin serokatiya Susilo Bambang Yudhoyono de cîgirê serok bû. Li gorî encamên fermî yên komîteya hilbijartinê ya 22 Tîrmeh 2014, Jokowi li hember hevrikê xwe Prabowo Subianto (Gerindra) bi %53,15 dengan bi ser ket. Prabowo di destpêkê de encam nas nekir.&lt;ref&gt;[http://www.spiegel.de/politik/ausland/indonesien-wahl-kandidat-prabowo-fechtet-ergebnis-an-a-982465.html Indonesien: Verlierer Prabowo will gegen Wahlergebnis klagen] dema xwendinê: 2014-07-23&lt;/ref&gt; Lêbelê piştî biryara Dadgeha Destûra Bingehîn, encam derbasdar hatin ragihandin, piştî ku Prabowo têkçûna xwe qebûl kir.

Di 20ê cotmeha 2014an de, Jokowi wek heftemîn Serokê Îndonezyayê sond xwar.

Di nîsana 2019an de ew di hilbijartinên serokatiyê de ji nû ve hate hilbijartin, dijber dîsa Prabowo Subianto bû. Anketên piştî hilbijartinan diyar kirin ku Jokowi dê di hilbijartinan de bi ser bikeve, û enstîtûyên rapirsiyê ew ji sedî 55 ê dengan dîtin.&lt;ref&gt;[https://orf.at/stories/3119109/ Indonesien: Amtsinhaber Joko laut Hochrechnung voran] Maler: orf.at, dema xwendinê: 2019-04-17&lt;/ref&gt; Jokowi roja piştî hilbijartinê xwe serketî daxuyand, lê ev yek ji aliyê berendamê dijber Prabowo ve nehat naskirin, wek hilbijartinên berê.&lt;ref&gt;[https://www.tagesschau.de/ausland/indonesien-wahl-widodo-101.html Nach Wahl in Indonesien: Widodo erklärt sich zum Sieger] Malper: tagesschau.de, dema xwendinê: 2019-04-18&lt;/ref&gt; Pênc hefte piştî hilbijartinên serokatiyê, Jokowi bi fermî ji hêla komîsyona hilbijartinê ve wekî serketî hate pejirandin. Li gorî vê yekê ji sedî 55,5 ê dengan wergirtiye û dikare heta sala 2024’an rêveberiya xwe bidomîne. Namzetê dijber Prabowo Subianto, ku encama fermî ya dawî qebûl nekir, ji sedî 44,5 derket.&lt;ref&gt;[https://www.tagesschau.de/ausland/indonesien-praesidentschaftswahlen-101.html Nach Wahlsieg: Widodo bleibt Präsident Indonesiens] Malper: tagesschau.de, dema xwendinê: 2019-05-21&lt;/ref&gt; Piştî hilbijartinê, Widodo Kabîneya Pêşketî ya Îndonezyayê ava kir, ku di nav de Prabowo Subianto jî wek Wezîrê Parastinê ye.

Joko Widodo zewicî ye û sê zarokên wî hene. Radyo amator e, nîşaneya banga wî YD2JKW ye.&lt;ref&gt;[http://www.arrl.org/news/indonesia-s-new-president-vice-president-are-radio-amateurs ''Indonesia’s New President, Vice President are Radio Amateurs.''] In: ''[[American Radio Relay League|arrl.org]]''. 21. Oktober 2014, abgerufen am 2. August 2019.&lt;/ref&gt; Ew misilman e lê tê gotin ku di nêrîna xwe de laîk e.&lt;ref&gt;[https://www.economist.com/asia/2017/10/05/indonesian-politics-are-becoming-less-predictable The Economist: Indonesian politics are becoming less predictable]|Sammelwerk=The Economist], dema xwendinê: 2019-08-05&lt;/ref&gt;

== Dîtinên wî yên siyasî wek Serok ==
[[Wêne:Joko_Widodo_Palu_earthquake_Petobo_residential.jpg|çep|thumb|249x249px|Widodo piştî erdhej û tsunamî ya Sulawesi ya 2018-an serdana gundê wêrankirî yê Petobo dike.]]

=== Binesazî ===
Pêşkeftina binesaziyê taybetmendiyek bingehîn a siyaseta Widodo ye. Di dema serokatiya wî de projeyên sereke yên rê, rêyên hesinî û benderê hatin destpêkirin.&lt;ref&gt;[https://www.ft.com/content/322c7f9b-310a-4c4f-ae6e-598328f59028 Dream state: Widodo struggles to build his vision for Indonesia] Malper: Fincancial Times, dema xwnedinê: 15.02.2021&lt;/ref&gt; Wekî din, piştî ku di sala 2014 de dest bi kar kir, wî ragihand ku ew ê 50.6 milyar dolarên Amerîkî ji bo berfirehkirina binesaziya deryayî bide. Hema hema nîvê wê ji bo berfirehkirina benderên stratejîk.&lt;ref&gt;[https://asia.nikkei.com/Spotlight/Asia-Insight/Indonesia-sneaks-up-on-Singapore-with-flurry-of-port-projects Indonesia sneaks up on Singapore with flurry of port projects], dema xweindinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Projeyek din a mezin jî avakirina girêdana trenê ya bilez a di navbera Jakarta û Bandungê de ye, ku lêçûna wê 6 milyar dolar e. Rêwî dê herî dereng di destpêka sala 2023-an de biqede û ji hêla konsorsiyûmek Sîno-Îndonezya ve wekî beşek ji Însiyatîfa Yek Kember, Yek Rê ya Chinaînê tê çêkirin. Di bin Jokowi de, lêçûnên li ser binesaziyê her sal bi qasî 10 mîlyar dolar zêde bûye. Di encamê de deynê neteweyî di çar salên ewil ên wezîfeya wî de du qat zêde bûye.&lt;ref&gt;[http://theconversation.com/indonesias-government-debt-ahead-of-2019-presidential-election-a-real-economic-concern-97708 Indonesia's government debt ahead of 2019 presidential election: a real economic concern?] Dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Siyaseta Aborî ===
Digel projeyên binesaziyê yên ku hatine behs kirin, Widodo netewebûnek qismî ya çavkaniyên girîng da destpêkirin. Pargîdaniya neftê ya dewletê [[Pertamina]] niha hilberandina neftê ji zeviyên ku berê ji hêla [[TotalEnergies|Total]], [[Chevron Corporation|Chevron]] an [[INPEX|Inpex]] ve dihatin birêvebirin, digire. Armanc ew e ku zêdetir petrol û benzîn li welat bimîne da ku kêm were îthalkirin. &lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-indonesia-oil-upstream-analysis-idUSKCN1LE0TE Indonesia's push to nationalize energy assets could chill foreign investment], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;
Di bin kontrola Widodo de, hikûmeta Endonezyayê duyemîn kana sifirê ya herî mezin a cîhanê, [[kana Grasberg]] xist bin kontrola xwe. Ev berê ji hêla pargîdaniya Amerîkî [[Freeport-McMoRan]] ve hatibû xebitandin. Armanca tedbîran ew e ku rêjeyek mezin a dahatê li welat bixwe bimîne.&lt;ref&gt;[https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/economic-nationalism-is-back-in-indonesia-as-election-approaches Economic nationalism is back in Indonesia as election approaches], dema xwendindê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Veguheztina paytext ===
Piştî ku Widodo di sala 2019-an de ji bo cara duyemîn hate hilbijartin, wî bi sosret veguhestina paytexta Îndonezyayê ragihand. Paytexta nû li parêzgeha [[Kalimantan Tîmûr]] li girava [[Borneo]] ye û dê bi tevahî were avakirin. Widodo hêvî dike ku ev proje dê zexta li ser duyemîn bajarê herî mezin ê cîhanê, Cakarta, kêm bike û xetera karesatên xwezayî kêm bike. Paytexta berê li ser navê [[Zengala Agir a Pasîfîk|Zengala Agir]] ye, ku bi çalakiya xwe ya bilind a erdhejê û xetereya [[tsunami]]s tê zanîn. Wekî din, Cakarta di bin metirsiya binavbûna binê behrê de ye, heya sala 2050an ji sêyeka bajêr dibe ku di bin avê de bimîne. Lêçûna avakirina bajarê nû 30 mîlyar euro ye.&lt;ref&gt;[https://www.dw.com/de/neue-hauptstadt-im-dschungel-von-borneo/a-50168670 DW: Neue Hauptstadt im Dschungel von Borneo], 26.08.2019, dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Reforma Hiqûqa Cezayê ===
Plana Widodo ya ji bo reformkirina [[qanûna tawanan]] protestoyên li seranserê welat derxist. Bi taybetî bendek ku cinsiyeta derveyî zewacê û cinsiyeta hevzayendî sûcdar dike, bi nakok bû. Her wiha di pêşnûmeyê de heqareta li rûmeta Serokatî hate kirin. Kurtajên ku ji ber sedemên wek destavêtin an jî hewcedariya tibbî nayên kirin jî dê bên sûcdarkirin. Pêşnûmeya qanûnê dê rê li ber belavkirina zanyariyên der barê ducaniyê de jî bigire.&lt;ref&gt;[http://www.theguardian.com/world/2019/sep/26/indonesias-criminal-code-what-is-it-why-does-it-matter-and-will-it-be-passed Indonesia's criminal code: what is it, why does it matter, and will it be passed?], demo xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.hrw.org/news/2019/09/18/indonesia-draft-criminal-code-disastrous-rights Indonesia: Draft Criminal Code Disastrous for Rights], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Piştî nerazîbûn û rexneyên mezin ên ji derve, pêşnûme hat taloqkirin.&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-indonesia-politics-rights-idUSKBN1W50Y3 Indonesia postpones vote on bill criminalizing sex outside marriage], dema xwendinê: 2021-02-15}}&lt;/ref&gt;

=== Gendelî ===
Dema ku wî dest bi wezîfeyê kir, Widodo wekî siyasetmedarek ku ji gendeliyê bêpar bû dihat hesibandin. Niha ew bi têkbirina ajansa serbixwe ya dijî gendeliyê (Komisi Pemberantasan Korupsi, KPK) tê tawanbar kirin. Piraniya lêpirsînên KPK endamên partiyên di hevpeymaniya Widodo de ne.&lt;ref&gt;[https://www.bangkokpost.com/opinion/opinion/1979635/corruption-in-jokowis-indonesia Corruption in Jokowi's Indonesia], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Dema ku vê ajansê kurê hevalbendê wî yê siyasî [[Megawati Sukarnoputri]] kir hedef, Widodo alîgirê Megawati bû. Pêşnûmeqanûnek hat pêşkêş kirin da ku rayeyên saziya têkoşîna li dijî gendeliyê bisînor bike.&lt;ref&gt;[https://www.eastasiaforum.org/2020/01/28/the-weakening-of-indonesias-corruption-eradication-commission/ The weakening of Indonesia’s Corruption Eradication Commission], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Qanûna Omnibus ji bo afirandina karan ===
[[Wêne:Tolak_Omnibus_Law.jpg|thumb|Ji sala 2019’an û vir ve, li seranserê welêt li dijî hin polîtîkayên nakokî, rêze xwepêşandanên girseyî û serhildanên sivîl hatin lidarxistin.]]
Di 2ê mijdara 2020an de, Widodo &quot;Qanûna Afirandina Kar&quot; an &quot;Qanûna Omnibus&quot; îmze kir. Ew projeyek sereke ye di serdema wî ya duyemîn de, ku ji bo geşkirina mezinbûna aborî ya welat hatî çêkirin.&lt;ref&gt;[https://jakartaglobe.id/news/bureaucratic-cuts-talent-development-imperative-for-indonesia-2045-jokowi Bureaucratic Cuts, Talent Development Imperative for Indonesia 2045: Jokowi], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/indonesia-president-jokowi-signs-contentious-omnibus-bill-into-law Indonesian President Joko signs contentious omnibus Bill into law], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Bi vê qanûnê 1187 rûpelî zêdetirî 70 qanûnên heyî wê bên guhertin. Ew herwiha rêgezên jîngehê sivik dike, mafên karkeran sînordar dike û armanc dike ku burokrasiyê kêm bike. Banka Cîhanî pêşnûmeya qanûnê erênî dinirxîne.&lt;ref&gt;[https://www.worldbank.org/en/news/statement/2020/10/16/world-bank-statement-on-omnibus-law-job-creation World Bank Statement on Omnibus Law - Job Creation], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Ji ber vê yekê xwepêşandanên girseyî û grevên rêxistinên hawirdorê û sendîkayan dest pê kirin.&lt;ref&gt;[https://www.eastasiaforum.org/2020/10/28/omnibus-bill-reveals-jokowis-bedfellows/ Omnibus bill reveals Jokowi’s bedfellows], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Cezayê îdamê ===
Di dema wezîfeya wî de, heta gulana 2019, bi giştî 19 [[cezayê îdamê]]n [[Îdamkirin|darvekirin]], bi piranî ji ber [[qaçaxçitiya narkotîkê]] û hwd. li dijî [[Awistralya]], [[Brezîl]] û [[Nîjerya]]ner.&lt;ref&gt;[https://www.zeit.de/politik/ausland/2015-04/todesstrafe-indonesien-drogenhandel-australien-brasilien Zeit Online: Todesstrafe: Australien kündigt Rückruf des Botschafters aus Indonesien an], dem xwenidnê: 2015-09-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.spiegel.de/panorama/justiz/indonesien-franzose-wegen-drogenschmuggels-zum-tode-verurteilt-a-1268360.html Franzose wegen Drogenschmuggels in Indonesien zum Tode verurteilt], dem xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

== Pirtûk ==

* Ben Bland: &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Man of contradictions: Joko Widodo and the Struggle to Remake Indonesia.&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; Penguin, Docklands 2020, &lt;nowiki&gt;ISBN 978-1-76089-724-6&lt;/nowiki&gt;.

== Cavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1961]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]</text>
      <sha1>fpsbe1d9voatni4164yo3cx3h3i7kj9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095596</id>
      <parentid>2095594</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T10:23:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2095596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14081" sha1="e9tnboanautq3yokqdrqudb4brqzs8k" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
'''Joko Widodo''' (jdb. 21ê hezîrana 1961ê li Surakarta, parêzgeha Java Tengah) ku bi navê '''Jokowi''' jî tê zanin, karsaz û siyasetmedareke [[Îndonezya|îndonezyayî]] e. Ew ji 20ê çiriya pêşîn a 2014an heta 20ê çiriya pêşîn a 2024an wekî serokkomarê Îndonezyayê xizmet kiribû.

== Jiyan ==
[[Wêne:Official_Portrait_of_Joko_Widodo_as_the_Mayor_of_Surakarta.jpg|thumb|Porttreya Fermî ya Widodo wek şaredarê bajarê Surakarta]]
[[Wêne:Mayor_of_Surakarta_and_Vice_Mayor_of_Surakarta_in_wayang_costumes.jpg|thumb|Widodo wek şaredarê bajarê Surakarta digel cîgirê wî [[F. X. Hadi Rudyatmo]] bi cilûbergên herêmî yên Cavayê (''[[wayang wong]]'').]]
Joko Widodo daristanê xwend û pargîdaniyek mobîlya damezrand. Ew ji sala 2005 heta 2012 şaredarê bajarê xwe Surakarta bû. Di vê pozîsyonê de bi şêwazê siyasetê yê diyalogê, bi bernameyên li dijî gendeliyê, ji bo plansaziya bajaran û parastina jîngehê hate naskirin. Piştre ew wekî Waliyê Navçeya Paytext (Daerah Khusus Ibukota) Cakarta hate hilbijartin.&lt;ref&gt;[http://www.taz.de/1/archiv/digitaz/artikel/?ressort=a2&amp;dig=2012%2F09%2F22%2Fa0174&amp;cHash=ab3617e93b341f5a458cf1d428cd5464 ''Jakartas Hoffnung.''] In: ''taz.de'', 22. September 2012.&lt;/ref&gt; Ew zû navûdengê neteweyî bi dest xist. Ew ji hêla gelek medyayê ve bi serokê berê yê Dewletên Yekbûyî [[Barack Obama]] re hate berawirdkirin ji ber ku dişibihe wî.&lt;ref&gt;Yenni Kwok: [http://time.com/105650/indonesias-obama-is-actually-nothing-of-the-sort/ ''‘Indonesia’s Obama’ Is Actually Nothing of the Sort.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220602093815/https://time.com/105650/indonesias-obama-is-actually-nothing-of-the-sort/ |date=2022-06-02 }} In: ''Time'', 20. Mai 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Till Fähnders: [http://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/asien/wahl-in-indonesien-der-hoffnungstraeger-joko-widodo-wird-neuer-praesident-13058835.html ''Joko Widodo gewählt. Ein Hoffnungsträger wird neuer Präsident Indonesiens.''] In: ''Frankfurter Allgemeine'', 24. Juli 2014.&lt;/ref&gt;

Di adara 2014 de, ew ji aliyê partiya xwe, Partiya Demokrat a Têkoşînê li Îndonezyayê (PDI-P), wekî berendam ji bo hilbijartinên serokatiyê di 9ê tîrmeha 2014an de, ku sêyemîn hilbijartinên serokatiyê yên rasterast li Îndonezyayê ye, hate destnîşankirin.&lt;ref&gt;[http://www.tribunnews.com/nasional/2013/11/01/megawati-memberi-restu-jokowi-dicalonkan-jadi-presiden ''Megawati memberi restu Jokowi dicalonkan jadi presiden.''] In: ''tribunnews.com'', dema xwendinê: 24.08.2014&lt;/ref&gt; Namzetê wî yê cîgirê serokomar Mihemed Jusuf Kalla (Golkar) bû, ku ji sala 2004 heta 2009 di bin serokatiya Susilo Bambang Yudhoyono de cîgirê serok bû. Li gorî encamên fermî yên komîteya hilbijartinê ya 22 Tîrmeh 2014, Jokowi li hember hevrikê xwe Prabowo Subianto (Gerindra) bi %53,15 dengan bi ser ket. Prabowo di destpêkê de encam nas nekir.&lt;ref&gt;[http://www.spiegel.de/politik/ausland/indonesien-wahl-kandidat-prabowo-fechtet-ergebnis-an-a-982465.html Indonesien: Verlierer Prabowo will gegen Wahlergebnis klagen] dema xwendinê: 2014-07-23&lt;/ref&gt; Lêbelê piştî biryara Dadgeha Destûra Bingehîn, encam derbasdar hatin ragihandin, piştî ku Prabowo têkçûna xwe qebûl kir.

Di 20ê cotmeha 2014an de, Jokowi wek heftemîn Serokê Îndonezyayê sond xwar.

Di nîsana 2019an de ew di hilbijartinên serokatiyê de ji nû ve hate hilbijartin, dijber dîsa Prabowo Subianto bû. Anketên piştî hilbijartinan diyar kirin ku Jokowi dê di hilbijartinan de bi ser bikeve, û enstîtûyên rapirsiyê ew ji sedî 55 ê dengan dîtin.&lt;ref&gt;[https://orf.at/stories/3119109/ Indonesien: Amtsinhaber Joko laut Hochrechnung voran] Maler: orf.at, dema xwendinê: 2019-04-17&lt;/ref&gt; Jokowi roja piştî hilbijartinê xwe serketî daxuyand, lê ev yek ji aliyê berendamê dijber Prabowo ve nehat naskirin, wek hilbijartinên berê.&lt;ref&gt;[https://www.tagesschau.de/ausland/indonesien-wahl-widodo-101.html Nach Wahl in Indonesien: Widodo erklärt sich zum Sieger] Malper: tagesschau.de, dema xwendinê: 2019-04-18&lt;/ref&gt; Pênc hefte piştî hilbijartinên serokatiyê, Jokowi bi fermî ji hêla komîsyona hilbijartinê ve wekî serketî hate pejirandin. Li gorî vê yekê ji sedî 55,5 ê dengan wergirtiye û dikare heta sala 2024’an rêveberiya xwe bidomîne. Namzetê dijber Prabowo Subianto, ku encama fermî ya dawî qebûl nekir, ji sedî 44,5 derket.&lt;ref&gt;[https://www.tagesschau.de/ausland/indonesien-praesidentschaftswahlen-101.html Nach Wahlsieg: Widodo bleibt Präsident Indonesiens] Malper: tagesschau.de, dema xwendinê: 2019-05-21&lt;/ref&gt; Piştî hilbijartinê, Widodo Kabîneya Pêşketî ya Îndonezyayê ava kir, ku di nav de Prabowo Subianto jî wek Wezîrê Parastinê ye.

Joko Widodo zewicî ye û sê zarokên wî hene. Radyo amator e, nîşaneya banga wî YD2JKW ye.&lt;ref&gt;[http://www.arrl.org/news/indonesia-s-new-president-vice-president-are-radio-amateurs ''Indonesia’s New President, Vice President are Radio Amateurs.''] In: ''[[American Radio Relay League|arrl.org]]''. 21. Oktober 2014, abgerufen am 2. August 2019.&lt;/ref&gt; Ew misilman e lê tê gotin ku di nêrîna xwe de laîk e.&lt;ref&gt;[https://www.economist.com/asia/2017/10/05/indonesian-politics-are-becoming-less-predictable The Economist: Indonesian politics are becoming less predictable]|Sammelwerk=The Economist], dema xwendinê: 2019-08-05&lt;/ref&gt;

== Dîtinên wî yên siyasî wek Serok ==
[[Wêne:Joko_Widodo_Palu_earthquake_Petobo_residential.jpg|çep|thumb|249x249px|Widodo piştî erdhej û tsunamî ya Sulawesi ya 2018-an serdana gundê wêrankirî yê Petobo dike.]]

=== Binesazî ===
Pêşkeftina binesaziyê taybetmendiyek bingehîn a siyaseta Widodo ye. Di dema serokatiya wî de projeyên sereke yên rê, rêyên hesinî û benderê hatin destpêkirin.&lt;ref&gt;[https://www.ft.com/content/322c7f9b-310a-4c4f-ae6e-598328f59028 Dream state: Widodo struggles to build his vision for Indonesia] Malper: Fincancial Times, dema xwnedinê: 15.02.2021&lt;/ref&gt; Wekî din, piştî ku di sala 2014 de dest bi kar kir, wî ragihand ku ew ê 50.6 milyar dolarên Amerîkî ji bo berfirehkirina binesaziya deryayî bide. Hema hema nîvê wê ji bo berfirehkirina benderên stratejîk.&lt;ref&gt;[https://asia.nikkei.com/Spotlight/Asia-Insight/Indonesia-sneaks-up-on-Singapore-with-flurry-of-port-projects Indonesia sneaks up on Singapore with flurry of port projects], dema xweindinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Projeyek din a mezin jî avakirina girêdana trenê ya bilez a di navbera Jakarta û Bandungê de ye, ku lêçûna wê 6 milyar dolar e. Rêwî dê herî dereng di destpêka sala 2023-an de biqede û ji hêla konsorsiyûmek Sîno-Îndonezya ve wekî beşek ji Însiyatîfa Yek Kember, Yek Rê ya Chinaînê tê çêkirin. Di bin Jokowi de, lêçûnên li ser binesaziyê her sal bi qasî 10 mîlyar dolar zêde bûye. Di encamê de deynê neteweyî di çar salên ewil ên wezîfeya wî de du qat zêde bûye.&lt;ref&gt;[http://theconversation.com/indonesias-government-debt-ahead-of-2019-presidential-election-a-real-economic-concern-97708 Indonesia's government debt ahead of 2019 presidential election: a real economic concern?] Dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Siyaseta Aborî ===
Digel projeyên binesaziyê yên ku hatine behs kirin, Widodo netewebûnek qismî ya çavkaniyên girîng da destpêkirin. Pargîdaniya neftê ya dewletê [[Pertamina]] niha hilberandina neftê ji zeviyên ku berê ji hêla [[TotalEnergies|Total]], [[Chevron Corporation|Chevron]] an [[INPEX|Inpex]] ve dihatin birêvebirin, digire. Armanc ew e ku zêdetir petrol û benzîn li welat bimîne da ku kêm were îthalkirin. &lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-indonesia-oil-upstream-analysis-idUSKCN1LE0TE Indonesia's push to nationalize energy assets could chill foreign investment], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;
Di bin kontrola Widodo de, hikûmeta Endonezyayê duyemîn kana sifirê ya herî mezin a cîhanê, [[kana Grasberg]] xist bin kontrola xwe. Ev berê ji hêla pargîdaniya Amerîkî [[Freeport-McMoRan]] ve hatibû xebitandin. Armanca tedbîran ew e ku rêjeyek mezin a dahatê li welat bixwe bimîne.&lt;ref&gt;[https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/economic-nationalism-is-back-in-indonesia-as-election-approaches Economic nationalism is back in Indonesia as election approaches], dema xwendindê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Veguheztina paytext ===
Piştî ku Widodo di sala 2019-an de ji bo cara duyemîn hate hilbijartin, wî bi sosret veguhestina paytexta Îndonezyayê ragihand. Paytexta nû li parêzgeha [[Kalimantan Tîmûr]] li girava [[Borneo]] ye û dê bi tevahî were avakirin. Widodo hêvî dike ku ev proje dê zexta li ser duyemîn bajarê herî mezin ê cîhanê, Cakarta, kêm bike û xetera karesatên xwezayî kêm bike. Paytexta berê li ser navê [[Zengala Agir a Pasîfîk|Zengala Agir]] ye, ku bi çalakiya xwe ya bilind a erdhejê û xetereya [[tsunami]]s tê zanîn. Wekî din, Cakarta di bin metirsiya binavbûna binê behrê de ye, heya sala 2050an ji sêyeka bajêr dibe ku di bin avê de bimîne. Lêçûna avakirina bajarê nû 30 mîlyar euro ye.&lt;ref&gt;[https://www.dw.com/de/neue-hauptstadt-im-dschungel-von-borneo/a-50168670 DW: Neue Hauptstadt im Dschungel von Borneo], 26.08.2019, dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Reforma Hiqûqa Cezayê ===
Plana Widodo ya ji bo reformkirina [[qanûna tawanan]] protestoyên li seranserê welat derxist. Bi taybetî bendek ku cinsiyeta derveyî zewacê û cinsiyeta hevzayendî sûcdar dike, bi nakok bû. Her wiha di pêşnûmeyê de heqareta li rûmeta Serokatî hate kirin. Kurtajên ku ji ber sedemên wek destavêtin an jî hewcedariya tibbî nayên kirin jî dê bên sûcdarkirin. Pêşnûmeya qanûnê dê rê li ber belavkirina zanyariyên der barê ducaniyê de jî bigire.&lt;ref&gt;[http://www.theguardian.com/world/2019/sep/26/indonesias-criminal-code-what-is-it-why-does-it-matter-and-will-it-be-passed Indonesia's criminal code: what is it, why does it matter, and will it be passed?], demo xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.hrw.org/news/2019/09/18/indonesia-draft-criminal-code-disastrous-rights Indonesia: Draft Criminal Code Disastrous for Rights], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Piştî nerazîbûn û rexneyên mezin ên ji derve, pêşnûme hat taloqkirin.&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-indonesia-politics-rights-idUSKBN1W50Y3 Indonesia postpones vote on bill criminalizing sex outside marriage], dema xwendinê: 2021-02-15}}&lt;/ref&gt;

=== Gendelî ===
Dema ku wî dest bi wezîfeyê kir, Widodo wekî siyasetmedarek ku ji gendeliyê bêpar bû dihat hesibandin. Niha ew bi têkbirina ajansa serbixwe ya dijî gendeliyê (Komisi Pemberantasan Korupsi, KPK) tê tawanbar kirin. Piraniya lêpirsînên KPK endamên partiyên di hevpeymaniya Widodo de ne.&lt;ref&gt;[https://www.bangkokpost.com/opinion/opinion/1979635/corruption-in-jokowis-indonesia Corruption in Jokowi's Indonesia], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Dema ku vê ajansê kurê hevalbendê wî yê siyasî [[Megawati Sukarnoputri]] kir hedef, Widodo alîgirê Megawati bû. Pêşnûmeqanûnek hat pêşkêş kirin da ku rayeyên saziya têkoşîna li dijî gendeliyê bisînor bike.&lt;ref&gt;[https://www.eastasiaforum.org/2020/01/28/the-weakening-of-indonesias-corruption-eradication-commission/ The weakening of Indonesia’s Corruption Eradication Commission], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Qanûna Omnibus ji bo afirandina karan ===
[[Wêne:Tolak_Omnibus_Law.jpg|thumb|Ji sala 2019’an û vir ve, li seranserê welêt li dijî hin polîtîkayên nakokî, rêze xwepêşandanên girseyî û serhildanên sivîl hatin lidarxistin.]]
Di 2ê mijdara 2020an de, Widodo &quot;Qanûna Afirandina Kar&quot; an &quot;Qanûna Omnibus&quot; îmze kir. Ew projeyek sereke ye di serdema wî ya duyemîn de, ku ji bo geşkirina mezinbûna aborî ya welat hatî çêkirin.&lt;ref&gt;[https://jakartaglobe.id/news/bureaucratic-cuts-talent-development-imperative-for-indonesia-2045-jokowi Bureaucratic Cuts, Talent Development Imperative for Indonesia 2045: Jokowi], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/indonesia-president-jokowi-signs-contentious-omnibus-bill-into-law Indonesian President Joko signs contentious omnibus Bill into law], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Bi vê qanûnê 1187 rûpelî zêdetirî 70 qanûnên heyî wê bên guhertin. Ew herwiha rêgezên jîngehê sivik dike, mafên karkeran sînordar dike û armanc dike ku burokrasiyê kêm bike. Banka Cîhanî pêşnûmeya qanûnê erênî dinirxîne.&lt;ref&gt;[https://www.worldbank.org/en/news/statement/2020/10/16/world-bank-statement-on-omnibus-law-job-creation World Bank Statement on Omnibus Law - Job Creation], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Ji ber vê yekê xwepêşandanên girseyî û grevên rêxistinên hawirdorê û sendîkayan dest pê kirin.&lt;ref&gt;[https://www.eastasiaforum.org/2020/10/28/omnibus-bill-reveals-jokowis-bedfellows/ Omnibus bill reveals Jokowi’s bedfellows], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Cezayê îdamê ===
Di dema wezîfeya wî de, heta gulana 2019, bi giştî 19 [[cezayê îdamê]]n [[Îdamkirin|darvekirin]], bi piranî ji ber [[qaçaxçitiya narkotîkê]] û hwd. li dijî [[Awistralya]], [[Brezîl]] û [[Nîjerya]]ner.&lt;ref&gt;[https://www.zeit.de/politik/ausland/2015-04/todesstrafe-indonesien-drogenhandel-australien-brasilien Zeit Online: Todesstrafe: Australien kündigt Rückruf des Botschafters aus Indonesien an], dem xwenidnê: 2015-09-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.spiegel.de/panorama/justiz/indonesien-franzose-wegen-drogenschmuggels-zum-tode-verurteilt-a-1268360.html Franzose wegen Drogenschmuggels in Indonesien zum Tode verurteilt], dem xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

== Pirtûk ==

* Ben Bland: &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Man of contradictions: Joko Widodo and the Struggle to Remake Indonesia.&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; Penguin, Docklands 2020, &lt;nowiki&gt;ISBN 978-1-76089-724-6&lt;/nowiki&gt;.

== Cavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1961]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]</text>
      <sha1>e9tnboanautq3yokqdrqudb4brqzs8k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095597</id>
      <parentid>2095596</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T10:23:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Cavkanî */</comment>
      <origin>2095597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14082" sha1="fszcmf5z615vpgpf735io6121id9zxn" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
'''Joko Widodo''' (jdb. 21ê hezîrana 1961ê li Surakarta, parêzgeha Java Tengah) ku bi navê '''Jokowi''' jî tê zanin, karsaz û siyasetmedareke [[Îndonezya|îndonezyayî]] e. Ew ji 20ê çiriya pêşîn a 2014an heta 20ê çiriya pêşîn a 2024an wekî serokkomarê Îndonezyayê xizmet kiribû.

== Jiyan ==
[[Wêne:Official_Portrait_of_Joko_Widodo_as_the_Mayor_of_Surakarta.jpg|thumb|Porttreya Fermî ya Widodo wek şaredarê bajarê Surakarta]]
[[Wêne:Mayor_of_Surakarta_and_Vice_Mayor_of_Surakarta_in_wayang_costumes.jpg|thumb|Widodo wek şaredarê bajarê Surakarta digel cîgirê wî [[F. X. Hadi Rudyatmo]] bi cilûbergên herêmî yên Cavayê (''[[wayang wong]]'').]]
Joko Widodo daristanê xwend û pargîdaniyek mobîlya damezrand. Ew ji sala 2005 heta 2012 şaredarê bajarê xwe Surakarta bû. Di vê pozîsyonê de bi şêwazê siyasetê yê diyalogê, bi bernameyên li dijî gendeliyê, ji bo plansaziya bajaran û parastina jîngehê hate naskirin. Piştre ew wekî Waliyê Navçeya Paytext (Daerah Khusus Ibukota) Cakarta hate hilbijartin.&lt;ref&gt;[http://www.taz.de/1/archiv/digitaz/artikel/?ressort=a2&amp;dig=2012%2F09%2F22%2Fa0174&amp;cHash=ab3617e93b341f5a458cf1d428cd5464 ''Jakartas Hoffnung.''] In: ''taz.de'', 22. September 2012.&lt;/ref&gt; Ew zû navûdengê neteweyî bi dest xist. Ew ji hêla gelek medyayê ve bi serokê berê yê Dewletên Yekbûyî [[Barack Obama]] re hate berawirdkirin ji ber ku dişibihe wî.&lt;ref&gt;Yenni Kwok: [http://time.com/105650/indonesias-obama-is-actually-nothing-of-the-sort/ ''‘Indonesia’s Obama’ Is Actually Nothing of the Sort.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220602093815/https://time.com/105650/indonesias-obama-is-actually-nothing-of-the-sort/ |date=2022-06-02 }} In: ''Time'', 20. Mai 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Till Fähnders: [http://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/asien/wahl-in-indonesien-der-hoffnungstraeger-joko-widodo-wird-neuer-praesident-13058835.html ''Joko Widodo gewählt. Ein Hoffnungsträger wird neuer Präsident Indonesiens.''] In: ''Frankfurter Allgemeine'', 24. Juli 2014.&lt;/ref&gt;

Di adara 2014 de, ew ji aliyê partiya xwe, Partiya Demokrat a Têkoşînê li Îndonezyayê (PDI-P), wekî berendam ji bo hilbijartinên serokatiyê di 9ê tîrmeha 2014an de, ku sêyemîn hilbijartinên serokatiyê yên rasterast li Îndonezyayê ye, hate destnîşankirin.&lt;ref&gt;[http://www.tribunnews.com/nasional/2013/11/01/megawati-memberi-restu-jokowi-dicalonkan-jadi-presiden ''Megawati memberi restu Jokowi dicalonkan jadi presiden.''] In: ''tribunnews.com'', dema xwendinê: 24.08.2014&lt;/ref&gt; Namzetê wî yê cîgirê serokomar Mihemed Jusuf Kalla (Golkar) bû, ku ji sala 2004 heta 2009 di bin serokatiya Susilo Bambang Yudhoyono de cîgirê serok bû. Li gorî encamên fermî yên komîteya hilbijartinê ya 22 Tîrmeh 2014, Jokowi li hember hevrikê xwe Prabowo Subianto (Gerindra) bi %53,15 dengan bi ser ket. Prabowo di destpêkê de encam nas nekir.&lt;ref&gt;[http://www.spiegel.de/politik/ausland/indonesien-wahl-kandidat-prabowo-fechtet-ergebnis-an-a-982465.html Indonesien: Verlierer Prabowo will gegen Wahlergebnis klagen] dema xwendinê: 2014-07-23&lt;/ref&gt; Lêbelê piştî biryara Dadgeha Destûra Bingehîn, encam derbasdar hatin ragihandin, piştî ku Prabowo têkçûna xwe qebûl kir.

Di 20ê cotmeha 2014an de, Jokowi wek heftemîn Serokê Îndonezyayê sond xwar.

Di nîsana 2019an de ew di hilbijartinên serokatiyê de ji nû ve hate hilbijartin, dijber dîsa Prabowo Subianto bû. Anketên piştî hilbijartinan diyar kirin ku Jokowi dê di hilbijartinan de bi ser bikeve, û enstîtûyên rapirsiyê ew ji sedî 55 ê dengan dîtin.&lt;ref&gt;[https://orf.at/stories/3119109/ Indonesien: Amtsinhaber Joko laut Hochrechnung voran] Maler: orf.at, dema xwendinê: 2019-04-17&lt;/ref&gt; Jokowi roja piştî hilbijartinê xwe serketî daxuyand, lê ev yek ji aliyê berendamê dijber Prabowo ve nehat naskirin, wek hilbijartinên berê.&lt;ref&gt;[https://www.tagesschau.de/ausland/indonesien-wahl-widodo-101.html Nach Wahl in Indonesien: Widodo erklärt sich zum Sieger] Malper: tagesschau.de, dema xwendinê: 2019-04-18&lt;/ref&gt; Pênc hefte piştî hilbijartinên serokatiyê, Jokowi bi fermî ji hêla komîsyona hilbijartinê ve wekî serketî hate pejirandin. Li gorî vê yekê ji sedî 55,5 ê dengan wergirtiye û dikare heta sala 2024’an rêveberiya xwe bidomîne. Namzetê dijber Prabowo Subianto, ku encama fermî ya dawî qebûl nekir, ji sedî 44,5 derket.&lt;ref&gt;[https://www.tagesschau.de/ausland/indonesien-praesidentschaftswahlen-101.html Nach Wahlsieg: Widodo bleibt Präsident Indonesiens] Malper: tagesschau.de, dema xwendinê: 2019-05-21&lt;/ref&gt; Piştî hilbijartinê, Widodo Kabîneya Pêşketî ya Îndonezyayê ava kir, ku di nav de Prabowo Subianto jî wek Wezîrê Parastinê ye.

Joko Widodo zewicî ye û sê zarokên wî hene. Radyo amator e, nîşaneya banga wî YD2JKW ye.&lt;ref&gt;[http://www.arrl.org/news/indonesia-s-new-president-vice-president-are-radio-amateurs ''Indonesia’s New President, Vice President are Radio Amateurs.''] In: ''[[American Radio Relay League|arrl.org]]''. 21. Oktober 2014, abgerufen am 2. August 2019.&lt;/ref&gt; Ew misilman e lê tê gotin ku di nêrîna xwe de laîk e.&lt;ref&gt;[https://www.economist.com/asia/2017/10/05/indonesian-politics-are-becoming-less-predictable The Economist: Indonesian politics are becoming less predictable]|Sammelwerk=The Economist], dema xwendinê: 2019-08-05&lt;/ref&gt;

== Dîtinên wî yên siyasî wek Serok ==
[[Wêne:Joko_Widodo_Palu_earthquake_Petobo_residential.jpg|çep|thumb|249x249px|Widodo piştî erdhej û tsunamî ya Sulawesi ya 2018-an serdana gundê wêrankirî yê Petobo dike.]]

=== Binesazî ===
Pêşkeftina binesaziyê taybetmendiyek bingehîn a siyaseta Widodo ye. Di dema serokatiya wî de projeyên sereke yên rê, rêyên hesinî û benderê hatin destpêkirin.&lt;ref&gt;[https://www.ft.com/content/322c7f9b-310a-4c4f-ae6e-598328f59028 Dream state: Widodo struggles to build his vision for Indonesia] Malper: Fincancial Times, dema xwnedinê: 15.02.2021&lt;/ref&gt; Wekî din, piştî ku di sala 2014 de dest bi kar kir, wî ragihand ku ew ê 50.6 milyar dolarên Amerîkî ji bo berfirehkirina binesaziya deryayî bide. Hema hema nîvê wê ji bo berfirehkirina benderên stratejîk.&lt;ref&gt;[https://asia.nikkei.com/Spotlight/Asia-Insight/Indonesia-sneaks-up-on-Singapore-with-flurry-of-port-projects Indonesia sneaks up on Singapore with flurry of port projects], dema xweindinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Projeyek din a mezin jî avakirina girêdana trenê ya bilez a di navbera Jakarta û Bandungê de ye, ku lêçûna wê 6 milyar dolar e. Rêwî dê herî dereng di destpêka sala 2023-an de biqede û ji hêla konsorsiyûmek Sîno-Îndonezya ve wekî beşek ji Însiyatîfa Yek Kember, Yek Rê ya Chinaînê tê çêkirin. Di bin Jokowi de, lêçûnên li ser binesaziyê her sal bi qasî 10 mîlyar dolar zêde bûye. Di encamê de deynê neteweyî di çar salên ewil ên wezîfeya wî de du qat zêde bûye.&lt;ref&gt;[http://theconversation.com/indonesias-government-debt-ahead-of-2019-presidential-election-a-real-economic-concern-97708 Indonesia's government debt ahead of 2019 presidential election: a real economic concern?] Dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Siyaseta Aborî ===
Digel projeyên binesaziyê yên ku hatine behs kirin, Widodo netewebûnek qismî ya çavkaniyên girîng da destpêkirin. Pargîdaniya neftê ya dewletê [[Pertamina]] niha hilberandina neftê ji zeviyên ku berê ji hêla [[TotalEnergies|Total]], [[Chevron Corporation|Chevron]] an [[INPEX|Inpex]] ve dihatin birêvebirin, digire. Armanc ew e ku zêdetir petrol û benzîn li welat bimîne da ku kêm were îthalkirin. &lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-indonesia-oil-upstream-analysis-idUSKCN1LE0TE Indonesia's push to nationalize energy assets could chill foreign investment], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;
Di bin kontrola Widodo de, hikûmeta Endonezyayê duyemîn kana sifirê ya herî mezin a cîhanê, [[kana Grasberg]] xist bin kontrola xwe. Ev berê ji hêla pargîdaniya Amerîkî [[Freeport-McMoRan]] ve hatibû xebitandin. Armanca tedbîran ew e ku rêjeyek mezin a dahatê li welat bixwe bimîne.&lt;ref&gt;[https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/economic-nationalism-is-back-in-indonesia-as-election-approaches Economic nationalism is back in Indonesia as election approaches], dema xwendindê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Veguheztina paytext ===
Piştî ku Widodo di sala 2019-an de ji bo cara duyemîn hate hilbijartin, wî bi sosret veguhestina paytexta Îndonezyayê ragihand. Paytexta nû li parêzgeha [[Kalimantan Tîmûr]] li girava [[Borneo]] ye û dê bi tevahî were avakirin. Widodo hêvî dike ku ev proje dê zexta li ser duyemîn bajarê herî mezin ê cîhanê, Cakarta, kêm bike û xetera karesatên xwezayî kêm bike. Paytexta berê li ser navê [[Zengala Agir a Pasîfîk|Zengala Agir]] ye, ku bi çalakiya xwe ya bilind a erdhejê û xetereya [[tsunami]]s tê zanîn. Wekî din, Cakarta di bin metirsiya binavbûna binê behrê de ye, heya sala 2050an ji sêyeka bajêr dibe ku di bin avê de bimîne. Lêçûna avakirina bajarê nû 30 mîlyar euro ye.&lt;ref&gt;[https://www.dw.com/de/neue-hauptstadt-im-dschungel-von-borneo/a-50168670 DW: Neue Hauptstadt im Dschungel von Borneo], 26.08.2019, dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Reforma Hiqûqa Cezayê ===
Plana Widodo ya ji bo reformkirina [[qanûna tawanan]] protestoyên li seranserê welat derxist. Bi taybetî bendek ku cinsiyeta derveyî zewacê û cinsiyeta hevzayendî sûcdar dike, bi nakok bû. Her wiha di pêşnûmeyê de heqareta li rûmeta Serokatî hate kirin. Kurtajên ku ji ber sedemên wek destavêtin an jî hewcedariya tibbî nayên kirin jî dê bên sûcdarkirin. Pêşnûmeya qanûnê dê rê li ber belavkirina zanyariyên der barê ducaniyê de jî bigire.&lt;ref&gt;[http://www.theguardian.com/world/2019/sep/26/indonesias-criminal-code-what-is-it-why-does-it-matter-and-will-it-be-passed Indonesia's criminal code: what is it, why does it matter, and will it be passed?], demo xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.hrw.org/news/2019/09/18/indonesia-draft-criminal-code-disastrous-rights Indonesia: Draft Criminal Code Disastrous for Rights], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Piştî nerazîbûn û rexneyên mezin ên ji derve, pêşnûme hat taloqkirin.&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-indonesia-politics-rights-idUSKBN1W50Y3 Indonesia postpones vote on bill criminalizing sex outside marriage], dema xwendinê: 2021-02-15}}&lt;/ref&gt;

=== Gendelî ===
Dema ku wî dest bi wezîfeyê kir, Widodo wekî siyasetmedarek ku ji gendeliyê bêpar bû dihat hesibandin. Niha ew bi têkbirina ajansa serbixwe ya dijî gendeliyê (Komisi Pemberantasan Korupsi, KPK) tê tawanbar kirin. Piraniya lêpirsînên KPK endamên partiyên di hevpeymaniya Widodo de ne.&lt;ref&gt;[https://www.bangkokpost.com/opinion/opinion/1979635/corruption-in-jokowis-indonesia Corruption in Jokowi's Indonesia], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Dema ku vê ajansê kurê hevalbendê wî yê siyasî [[Megawati Sukarnoputri]] kir hedef, Widodo alîgirê Megawati bû. Pêşnûmeqanûnek hat pêşkêş kirin da ku rayeyên saziya têkoşîna li dijî gendeliyê bisînor bike.&lt;ref&gt;[https://www.eastasiaforum.org/2020/01/28/the-weakening-of-indonesias-corruption-eradication-commission/ The weakening of Indonesia’s Corruption Eradication Commission], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Qanûna Omnibus ji bo afirandina karan ===
[[Wêne:Tolak_Omnibus_Law.jpg|thumb|Ji sala 2019’an û vir ve, li seranserê welêt li dijî hin polîtîkayên nakokî, rêze xwepêşandanên girseyî û serhildanên sivîl hatin lidarxistin.]]
Di 2ê mijdara 2020an de, Widodo &quot;Qanûna Afirandina Kar&quot; an &quot;Qanûna Omnibus&quot; îmze kir. Ew projeyek sereke ye di serdema wî ya duyemîn de, ku ji bo geşkirina mezinbûna aborî ya welat hatî çêkirin.&lt;ref&gt;[https://jakartaglobe.id/news/bureaucratic-cuts-talent-development-imperative-for-indonesia-2045-jokowi Bureaucratic Cuts, Talent Development Imperative for Indonesia 2045: Jokowi], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/indonesia-president-jokowi-signs-contentious-omnibus-bill-into-law Indonesian President Joko signs contentious omnibus Bill into law], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Bi vê qanûnê 1187 rûpelî zêdetirî 70 qanûnên heyî wê bên guhertin. Ew herwiha rêgezên jîngehê sivik dike, mafên karkeran sînordar dike û armanc dike ku burokrasiyê kêm bike. Banka Cîhanî pêşnûmeya qanûnê erênî dinirxîne.&lt;ref&gt;[https://www.worldbank.org/en/news/statement/2020/10/16/world-bank-statement-on-omnibus-law-job-creation World Bank Statement on Omnibus Law - Job Creation], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Ji ber vê yekê xwepêşandanên girseyî û grevên rêxistinên hawirdorê û sendîkayan dest pê kirin.&lt;ref&gt;[https://www.eastasiaforum.org/2020/10/28/omnibus-bill-reveals-jokowis-bedfellows/ Omnibus bill reveals Jokowi’s bedfellows], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Cezayê îdamê ===
Di dema wezîfeya wî de, heta gulana 2019, bi giştî 19 [[cezayê îdamê]]n [[Îdamkirin|darvekirin]], bi piranî ji ber [[qaçaxçitiya narkotîkê]] û hwd. li dijî [[Awistralya]], [[Brezîl]] û [[Nîjerya]]ner.&lt;ref&gt;[https://www.zeit.de/politik/ausland/2015-04/todesstrafe-indonesien-drogenhandel-australien-brasilien Zeit Online: Todesstrafe: Australien kündigt Rückruf des Botschafters aus Indonesien an], dem xwenidnê: 2015-09-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.spiegel.de/panorama/justiz/indonesien-franzose-wegen-drogenschmuggels-zum-tode-verurteilt-a-1268360.html Franzose wegen Drogenschmuggels in Indonesien zum Tode verurteilt], dem xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

== Pirtûk ==

* Ben Bland: &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Man of contradictions: Joko Widodo and the Struggle to Remake Indonesia.&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; Penguin, Docklands 2020, &lt;nowiki&gt;ISBN 978-1-76089-724-6&lt;/nowiki&gt;.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1961]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]</text>
      <sha1>fszcmf5z615vpgpf735io6121id9zxn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095599</id>
      <parentid>2095597</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T10:24:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Dîtinên wî yên siyasî wek Serok */</comment>
      <origin>2095599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14070" sha1="n6pqdnq7gt5gs1afswmn9ay6i1zkdrn" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
'''Joko Widodo''' (jdb. 21ê hezîrana 1961ê li Surakarta, parêzgeha Java Tengah) ku bi navê '''Jokowi''' jî tê zanin, karsaz û siyasetmedareke [[Îndonezya|îndonezyayî]] e. Ew ji 20ê çiriya pêşîn a 2014an heta 20ê çiriya pêşîn a 2024an wekî serokkomarê Îndonezyayê xizmet kiribû.

== Jiyan ==
[[Wêne:Official_Portrait_of_Joko_Widodo_as_the_Mayor_of_Surakarta.jpg|thumb|Porttreya Fermî ya Widodo wek şaredarê bajarê Surakarta]]
[[Wêne:Mayor_of_Surakarta_and_Vice_Mayor_of_Surakarta_in_wayang_costumes.jpg|thumb|Widodo wek şaredarê bajarê Surakarta digel cîgirê wî [[F. X. Hadi Rudyatmo]] bi cilûbergên herêmî yên Cavayê (''[[wayang wong]]'').]]
Joko Widodo daristanê xwend û pargîdaniyek mobîlya damezrand. Ew ji sala 2005 heta 2012 şaredarê bajarê xwe Surakarta bû. Di vê pozîsyonê de bi şêwazê siyasetê yê diyalogê, bi bernameyên li dijî gendeliyê, ji bo plansaziya bajaran û parastina jîngehê hate naskirin. Piştre ew wekî Waliyê Navçeya Paytext (Daerah Khusus Ibukota) Cakarta hate hilbijartin.&lt;ref&gt;[http://www.taz.de/1/archiv/digitaz/artikel/?ressort=a2&amp;dig=2012%2F09%2F22%2Fa0174&amp;cHash=ab3617e93b341f5a458cf1d428cd5464 ''Jakartas Hoffnung.''] In: ''taz.de'', 22. September 2012.&lt;/ref&gt; Ew zû navûdengê neteweyî bi dest xist. Ew ji hêla gelek medyayê ve bi serokê berê yê Dewletên Yekbûyî [[Barack Obama]] re hate berawirdkirin ji ber ku dişibihe wî.&lt;ref&gt;Yenni Kwok: [http://time.com/105650/indonesias-obama-is-actually-nothing-of-the-sort/ ''‘Indonesia’s Obama’ Is Actually Nothing of the Sort.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220602093815/https://time.com/105650/indonesias-obama-is-actually-nothing-of-the-sort/ |date=2022-06-02 }} In: ''Time'', 20. Mai 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Till Fähnders: [http://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/asien/wahl-in-indonesien-der-hoffnungstraeger-joko-widodo-wird-neuer-praesident-13058835.html ''Joko Widodo gewählt. Ein Hoffnungsträger wird neuer Präsident Indonesiens.''] In: ''Frankfurter Allgemeine'', 24. Juli 2014.&lt;/ref&gt;

Di adara 2014 de, ew ji aliyê partiya xwe, Partiya Demokrat a Têkoşînê li Îndonezyayê (PDI-P), wekî berendam ji bo hilbijartinên serokatiyê di 9ê tîrmeha 2014an de, ku sêyemîn hilbijartinên serokatiyê yên rasterast li Îndonezyayê ye, hate destnîşankirin.&lt;ref&gt;[http://www.tribunnews.com/nasional/2013/11/01/megawati-memberi-restu-jokowi-dicalonkan-jadi-presiden ''Megawati memberi restu Jokowi dicalonkan jadi presiden.''] In: ''tribunnews.com'', dema xwendinê: 24.08.2014&lt;/ref&gt; Namzetê wî yê cîgirê serokomar Mihemed Jusuf Kalla (Golkar) bû, ku ji sala 2004 heta 2009 di bin serokatiya Susilo Bambang Yudhoyono de cîgirê serok bû. Li gorî encamên fermî yên komîteya hilbijartinê ya 22 Tîrmeh 2014, Jokowi li hember hevrikê xwe Prabowo Subianto (Gerindra) bi %53,15 dengan bi ser ket. Prabowo di destpêkê de encam nas nekir.&lt;ref&gt;[http://www.spiegel.de/politik/ausland/indonesien-wahl-kandidat-prabowo-fechtet-ergebnis-an-a-982465.html Indonesien: Verlierer Prabowo will gegen Wahlergebnis klagen] dema xwendinê: 2014-07-23&lt;/ref&gt; Lêbelê piştî biryara Dadgeha Destûra Bingehîn, encam derbasdar hatin ragihandin, piştî ku Prabowo têkçûna xwe qebûl kir.

Di 20ê cotmeha 2014an de, Jokowi wek heftemîn Serokê Îndonezyayê sond xwar.

Di nîsana 2019an de ew di hilbijartinên serokatiyê de ji nû ve hate hilbijartin, dijber dîsa Prabowo Subianto bû. Anketên piştî hilbijartinan diyar kirin ku Jokowi dê di hilbijartinan de bi ser bikeve, û enstîtûyên rapirsiyê ew ji sedî 55 ê dengan dîtin.&lt;ref&gt;[https://orf.at/stories/3119109/ Indonesien: Amtsinhaber Joko laut Hochrechnung voran] Maler: orf.at, dema xwendinê: 2019-04-17&lt;/ref&gt; Jokowi roja piştî hilbijartinê xwe serketî daxuyand, lê ev yek ji aliyê berendamê dijber Prabowo ve nehat naskirin, wek hilbijartinên berê.&lt;ref&gt;[https://www.tagesschau.de/ausland/indonesien-wahl-widodo-101.html Nach Wahl in Indonesien: Widodo erklärt sich zum Sieger] Malper: tagesschau.de, dema xwendinê: 2019-04-18&lt;/ref&gt; Pênc hefte piştî hilbijartinên serokatiyê, Jokowi bi fermî ji hêla komîsyona hilbijartinê ve wekî serketî hate pejirandin. Li gorî vê yekê ji sedî 55,5 ê dengan wergirtiye û dikare heta sala 2024’an rêveberiya xwe bidomîne. Namzetê dijber Prabowo Subianto, ku encama fermî ya dawî qebûl nekir, ji sedî 44,5 derket.&lt;ref&gt;[https://www.tagesschau.de/ausland/indonesien-praesidentschaftswahlen-101.html Nach Wahlsieg: Widodo bleibt Präsident Indonesiens] Malper: tagesschau.de, dema xwendinê: 2019-05-21&lt;/ref&gt; Piştî hilbijartinê, Widodo Kabîneya Pêşketî ya Îndonezyayê ava kir, ku di nav de Prabowo Subianto jî wek Wezîrê Parastinê ye.

Joko Widodo zewicî ye û sê zarokên wî hene. Radyo amator e, nîşaneya banga wî YD2JKW ye.&lt;ref&gt;[http://www.arrl.org/news/indonesia-s-new-president-vice-president-are-radio-amateurs ''Indonesia’s New President, Vice President are Radio Amateurs.''] In: ''[[American Radio Relay League|arrl.org]]''. 21. Oktober 2014, abgerufen am 2. August 2019.&lt;/ref&gt; Ew misilman e lê tê gotin ku di nêrîna xwe de laîk e.&lt;ref&gt;[https://www.economist.com/asia/2017/10/05/indonesian-politics-are-becoming-less-predictable The Economist: Indonesian politics are becoming less predictable]|Sammelwerk=The Economist], dema xwendinê: 2019-08-05&lt;/ref&gt;

== Serokkomarî (2014-2024) ==
[[Wêne:Joko_Widodo_Palu_earthquake_Petobo_residential.jpg|çep|thumb|249x249px|Widodo piştî erdhej û tsunamî ya Sulawesi ya 2018-an serdana gundê wêrankirî yê Petobo dike.]]

=== Binesazî ===
Pêşkeftina binesaziyê taybetmendiyek bingehîn a siyaseta Widodo ye. Di dema serokatiya wî de projeyên sereke yên rê, rêyên hesinî û benderê hatin destpêkirin.&lt;ref&gt;[https://www.ft.com/content/322c7f9b-310a-4c4f-ae6e-598328f59028 Dream state: Widodo struggles to build his vision for Indonesia] Malper: Fincancial Times, dema xwnedinê: 15.02.2021&lt;/ref&gt; Wekî din, piştî ku di sala 2014 de dest bi kar kir, wî ragihand ku ew ê 50.6 milyar dolarên Amerîkî ji bo berfirehkirina binesaziya deryayî bide. Hema hema nîvê wê ji bo berfirehkirina benderên stratejîk.&lt;ref&gt;[https://asia.nikkei.com/Spotlight/Asia-Insight/Indonesia-sneaks-up-on-Singapore-with-flurry-of-port-projects Indonesia sneaks up on Singapore with flurry of port projects], dema xweindinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Projeyek din a mezin jî avakirina girêdana trenê ya bilez a di navbera Jakarta û Bandungê de ye, ku lêçûna wê 6 milyar dolar e. Rêwî dê herî dereng di destpêka sala 2023-an de biqede û ji hêla konsorsiyûmek Sîno-Îndonezya ve wekî beşek ji Însiyatîfa Yek Kember, Yek Rê ya Chinaînê tê çêkirin. Di bin Jokowi de, lêçûnên li ser binesaziyê her sal bi qasî 10 mîlyar dolar zêde bûye. Di encamê de deynê neteweyî di çar salên ewil ên wezîfeya wî de du qat zêde bûye.&lt;ref&gt;[http://theconversation.com/indonesias-government-debt-ahead-of-2019-presidential-election-a-real-economic-concern-97708 Indonesia's government debt ahead of 2019 presidential election: a real economic concern?] Dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Siyaseta Aborî ===
Digel projeyên binesaziyê yên ku hatine behs kirin, Widodo netewebûnek qismî ya çavkaniyên girîng da destpêkirin. Pargîdaniya neftê ya dewletê [[Pertamina]] niha hilberandina neftê ji zeviyên ku berê ji hêla [[TotalEnergies|Total]], [[Chevron Corporation|Chevron]] an [[INPEX|Inpex]] ve dihatin birêvebirin, digire. Armanc ew e ku zêdetir petrol û benzîn li welat bimîne da ku kêm were îthalkirin. &lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-indonesia-oil-upstream-analysis-idUSKCN1LE0TE Indonesia's push to nationalize energy assets could chill foreign investment], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;
Di bin kontrola Widodo de, hikûmeta Endonezyayê duyemîn kana sifirê ya herî mezin a cîhanê, [[kana Grasberg]] xist bin kontrola xwe. Ev berê ji hêla pargîdaniya Amerîkî [[Freeport-McMoRan]] ve hatibû xebitandin. Armanca tedbîran ew e ku rêjeyek mezin a dahatê li welat bixwe bimîne.&lt;ref&gt;[https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/economic-nationalism-is-back-in-indonesia-as-election-approaches Economic nationalism is back in Indonesia as election approaches], dema xwendindê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Veguheztina paytext ===
Piştî ku Widodo di sala 2019-an de ji bo cara duyemîn hate hilbijartin, wî bi sosret veguhestina paytexta Îndonezyayê ragihand. Paytexta nû li parêzgeha [[Kalimantan Tîmûr]] li girava [[Borneo]] ye û dê bi tevahî were avakirin. Widodo hêvî dike ku ev proje dê zexta li ser duyemîn bajarê herî mezin ê cîhanê, Cakarta, kêm bike û xetera karesatên xwezayî kêm bike. Paytexta berê li ser navê [[Zengala Agir a Pasîfîk|Zengala Agir]] ye, ku bi çalakiya xwe ya bilind a erdhejê û xetereya [[tsunami]]s tê zanîn. Wekî din, Cakarta di bin metirsiya binavbûna binê behrê de ye, heya sala 2050an ji sêyeka bajêr dibe ku di bin avê de bimîne. Lêçûna avakirina bajarê nû 30 mîlyar euro ye.&lt;ref&gt;[https://www.dw.com/de/neue-hauptstadt-im-dschungel-von-borneo/a-50168670 DW: Neue Hauptstadt im Dschungel von Borneo], 26.08.2019, dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Reforma Hiqûqa Cezayê ===
Plana Widodo ya ji bo reformkirina [[qanûna tawanan]] protestoyên li seranserê welat derxist. Bi taybetî bendek ku cinsiyeta derveyî zewacê û cinsiyeta hevzayendî sûcdar dike, bi nakok bû. Her wiha di pêşnûmeyê de heqareta li rûmeta Serokatî hate kirin. Kurtajên ku ji ber sedemên wek destavêtin an jî hewcedariya tibbî nayên kirin jî dê bên sûcdarkirin. Pêşnûmeya qanûnê dê rê li ber belavkirina zanyariyên der barê ducaniyê de jî bigire.&lt;ref&gt;[http://www.theguardian.com/world/2019/sep/26/indonesias-criminal-code-what-is-it-why-does-it-matter-and-will-it-be-passed Indonesia's criminal code: what is it, why does it matter, and will it be passed?], demo xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.hrw.org/news/2019/09/18/indonesia-draft-criminal-code-disastrous-rights Indonesia: Draft Criminal Code Disastrous for Rights], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Piştî nerazîbûn û rexneyên mezin ên ji derve, pêşnûme hat taloqkirin.&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-indonesia-politics-rights-idUSKBN1W50Y3 Indonesia postpones vote on bill criminalizing sex outside marriage], dema xwendinê: 2021-02-15}}&lt;/ref&gt;

=== Gendelî ===
Dema ku wî dest bi wezîfeyê kir, Widodo wekî siyasetmedarek ku ji gendeliyê bêpar bû dihat hesibandin. Niha ew bi têkbirina ajansa serbixwe ya dijî gendeliyê (Komisi Pemberantasan Korupsi, KPK) tê tawanbar kirin. Piraniya lêpirsînên KPK endamên partiyên di hevpeymaniya Widodo de ne.&lt;ref&gt;[https://www.bangkokpost.com/opinion/opinion/1979635/corruption-in-jokowis-indonesia Corruption in Jokowi's Indonesia], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Dema ku vê ajansê kurê hevalbendê wî yê siyasî [[Megawati Sukarnoputri]] kir hedef, Widodo alîgirê Megawati bû. Pêşnûmeqanûnek hat pêşkêş kirin da ku rayeyên saziya têkoşîna li dijî gendeliyê bisînor bike.&lt;ref&gt;[https://www.eastasiaforum.org/2020/01/28/the-weakening-of-indonesias-corruption-eradication-commission/ The weakening of Indonesia’s Corruption Eradication Commission], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Qanûna Omnibus ji bo afirandina karan ===
[[Wêne:Tolak_Omnibus_Law.jpg|thumb|Ji sala 2019’an û vir ve, li seranserê welêt li dijî hin polîtîkayên nakokî, rêze xwepêşandanên girseyî û serhildanên sivîl hatin lidarxistin.]]
Di 2ê mijdara 2020an de, Widodo &quot;Qanûna Afirandina Kar&quot; an &quot;Qanûna Omnibus&quot; îmze kir. Ew projeyek sereke ye di serdema wî ya duyemîn de, ku ji bo geşkirina mezinbûna aborî ya welat hatî çêkirin.&lt;ref&gt;[https://jakartaglobe.id/news/bureaucratic-cuts-talent-development-imperative-for-indonesia-2045-jokowi Bureaucratic Cuts, Talent Development Imperative for Indonesia 2045: Jokowi], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/indonesia-president-jokowi-signs-contentious-omnibus-bill-into-law Indonesian President Joko signs contentious omnibus Bill into law], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Bi vê qanûnê 1187 rûpelî zêdetirî 70 qanûnên heyî wê bên guhertin. Ew herwiha rêgezên jîngehê sivik dike, mafên karkeran sînordar dike û armanc dike ku burokrasiyê kêm bike. Banka Cîhanî pêşnûmeya qanûnê erênî dinirxîne.&lt;ref&gt;[https://www.worldbank.org/en/news/statement/2020/10/16/world-bank-statement-on-omnibus-law-job-creation World Bank Statement on Omnibus Law - Job Creation], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt; Ji ber vê yekê xwepêşandanên girseyî û grevên rêxistinên hawirdorê û sendîkayan dest pê kirin.&lt;ref&gt;[https://www.eastasiaforum.org/2020/10/28/omnibus-bill-reveals-jokowis-bedfellows/ Omnibus bill reveals Jokowi’s bedfellows], dema xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

=== Cezayê îdamê ===
Di dema wezîfeya wî de, heta gulana 2019, bi giştî 19 [[cezayê îdamê]]n [[Îdamkirin|darvekirin]], bi piranî ji ber [[qaçaxçitiya narkotîkê]] û hwd. li dijî [[Awistralya]], [[Brezîl]] û [[Nîjerya]]ner.&lt;ref&gt;[https://www.zeit.de/politik/ausland/2015-04/todesstrafe-indonesien-drogenhandel-australien-brasilien Zeit Online: Todesstrafe: Australien kündigt Rückruf des Botschafters aus Indonesien an], dem xwenidnê: 2015-09-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.spiegel.de/panorama/justiz/indonesien-franzose-wegen-drogenschmuggels-zum-tode-verurteilt-a-1268360.html Franzose wegen Drogenschmuggels in Indonesien zum Tode verurteilt], dem xwendinê: 2021-02-15&lt;/ref&gt;

== Pirtûk ==

* Ben Bland: &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Man of contradictions: Joko Widodo and the Struggle to Remake Indonesia.&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; Penguin, Docklands 2020, &lt;nowiki&gt;ISBN 978-1-76089-724-6&lt;/nowiki&gt;.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1961]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]</text>
      <sha1>n6pqdnq7gt5gs1afswmn9ay6i1zkdrn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>No Friend But the Mountains</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132754</id>
    <revision>
      <id>2095611</id>
      <parentid>2083336</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:36:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Agahîdank</comment>
      <origin>2095611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21049" sha1="2btbkh81k2q6ja0bc7rz2csaqeaugp7" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}
{{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''No Friend But the Mountains: Writing from Manus Prison''' (bi kurdî: ''Ti dostê kurdan nîne ji bilî çiyayan: nivîs ji girtîgeha Manus''), vegotinek otobiyografî ye ya rêwîtiya xeternak a [[Bêhrûz boçanî|Behrouz Boochani berbi]] Girava Noelê û girtina wî ya paşîn li navendek binçavkirinê ya koçberiyê ya hukûmeta Avusturalya li Girava Manus.

== Paşperdeh ==
Pirtûk bi [[Telefona destan|têlefona desta]] bi [[WhatsApp]]ê &lt;ref name=&quot;BBCaward&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-australia-47072023 |sernav=Behrouz Boochani: Refugee who wrote book using WhatsApp wins top prize |paşnav=Ponniah |pêşnav=Kevin |tarîx=31 kanûna paşîn 2019 |malper=BBC News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190201004223/https://www.bbc.com/news/world-australia-47072023 |roja-arşîvê=1 sibat 2019 |roja-gihiştinê=1 sibat 2019 }}&lt;/ref&gt; hatiye nivîsandin û bi hezaran pelên [[Portable Document Format|PDF]] ji Girava Manusê hatiye derxistin. Ew ji aliyê Omid Tofighian, &lt;ref name=&quot;BBCaward&quot; /&gt; Hevkarê Rûmetê yê Beşa Felsefeyê ya Zanîngeha Sydney ve ji [[Zimanê farisî|farisî]] bo îngilîzî hatiye wergerandin. Ew ji hêla Picador ve di dawiya 2018 de hate weşandin.

Di pêşgotina xwe ya xebatê de, nivîskarê Avusturalya Richard Flanagan, Boochani wekî &quot;nivîskarekî mezin ê Avusturalya&quot; bi nav dike, &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://theconversation.com/behrouz-boochanis-literary-prize-cements-his-status-as-an-australian-writer-110986 |sernav=Behrouz Boochani's literary prize cements his status as an Australian writer |paşnav=Allahyari |pêşnav=Keyvan |paşnav2=Rae |pêşnav2=Paul |tarîx=1 sibat 2019 |malper=The Conversation |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190202110339/https://theconversation.com/behrouz-boochanis-literary-prize-cements-his-status-as-an-australian-writer-110986 |roja-arşîvê=2 sibat 2019 |roja-gihiştinê=2 sibat 2019 }}&lt;/ref&gt; ku ne tenê &quot;pirtûkek xerîb û tirsnak&quot; nivîsandiye, lê &quot;hesabek [ku] hesabek jê re dixwaze&quot;. zilma li ser hêviyên girtiyan û tinekirina bi zanebûn. &lt;ref name=&quot;foreword&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=No friend but the Mountains: Writing from Manus Prison |url=https://archive.org/details/nofriendbutmount0000omid |paşnav=Boochani |pêşnav=Behrouz |tarîx=October 2018 |weşanger=Picador Australia |isbn=9781760555382 |paşnavê-terciman=Tofighian |pêşnavê-terciman=Omid |beş=Foreword }}&lt;/ref&gt; Flanagan pêşgotina xwe bi vî rengî vedike: &quot; ''Ne Heval lê Çiyayan'' pirtûkek e ku bi heqîqet dikare cihê xwe li ser refika wêjeya zindana cîhanî bigire, li kêleka berhemên cûrbecûr yên wekî &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwJw&quot;&gt;De Profundis&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; ya [[Oscar Wilde]], ''Notebookên Zindanê'' ya Antonio Gramsci, Ray Parkin . 'S ''Into the Smother'' 's, [[Wole Soyinka]] 's ''The Man Dies'', û [[Martin Luther King|Martin Luther King Jr.]] 's ''Name from Birmingham Jail'' &quot;. &lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=d_-GDwAAQBAJ&amp;q=Foreword |sernav=No friend but the Mountains: Writing from Manus Prison |paşnav=Boochani |pêşnav=Behrouz |tarîx=11 sibat 2019 |weşanger=[[House of Anansi Press]] |isbn=9781487006846 |çap=1st Canadian EPUB |paşnavê-terciman=Tofighian |pêşnavê-terciman=Omid |beş=Foreword |lînka-nivîskar=Behrouz Boochani |roja-gihiştinê=11 îlon 2020 |lînka-terciman=Omid Tofighian }}&lt;/ref&gt;

Wergêr Tofîgîan di pêşgotina wergêra xwe de wiha dinivîse: &quot;Pirtûk hem projeyek nivîsê ya afirîner a kûr û hem jî çalakiyek berxwedanê ya stratejîk, beşek ji projeyek teorîkî ya hevgirtî û nêzîkatiya rexneyî ye&quot;. &lt;ref name=&quot;Pan&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.panmacmillan.com.au/9781760555382/ |sernav=No Friend But the Mountains: Writing from Manus Prison |malper=Pan MacMillan Australia |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190207195300/https://www.panmacmillan.com.au/9781760555382/ |roja-arşîvê=7 sibat 2019 |roja-gihiştinê=12 sibat 2019 }}&lt;/ref&gt;

== Sînopsîs û mijar ==
Di pez û helbestê de hatî [[Helbest|nivîsandin]], ew rêwîtiya Boochani ji [[Îndonezya|Endonezyayê]] berbi Girava Noelê di sala 2013-an de û girtina wî ya dûv re li Girava Manus vedibêje, jiyana (û mirina) girtiyên din, rûtînên rojane û bûyerên cihêreng vedibêje, û li ser pergalê ronî dike. ku ew girtî ne, heta radeya serhildanên girtîgehê di destpêka 2014 de. Ew li ser cerdevanên Awustralya û gelê herêmî yê Papuan jî çavdêriyan dike. Ew kesayetiyên ku li ser wan dinivîse bi karanîna epîtetan li şûna ku navên wan ên rastîn bikar bîne, bi çend îstîsnayên girîng ên wekî hevalê wî Reza Baratî, ku bi navê The Gentle Giant jî tê zanîn, destnîşan dike.

Boochani destnîşan dike ku girtîgeh pergalek Kyriarchal e (têgeheke ku ji teoriya femînîst hatiye stendin), yek ku formên cuda yên zordariyê li hev dikin; Zordarî ne tesadufî ye, lê bi armanc e, ji bo îzolekirin û di nav girtiyan de alozî çêbike, bibe sedema bêhêvîtî û ruhên şikestî hatiye çêkirin. &lt;ref name=&quot;SMHreview&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.smh.com.au/entertainment/books/no-friend-but-the-mountains-review-behrouz-boochanis-poetic-and-vital-memoir-20180801-h13fuu.html |sernav=No Friend But The Mountains review: Behrouz Boochani's poetic and vital memoir |paşnav=Manne |pêşnav=Robert |tarîx=10 tebax 2018 |malper=Sydney Morning Herald |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181030122031/https://www.smh.com.au/entertainment/books/no-friend-but-the-mountains-review-behrouz-boochanis-poetic-and-vital-memoir-20180801-h13fuu.html |roja-arşîvê=30 çiriya pêşîn 2018 |roja-gihiştinê=2 sibat 2019 }}&lt;/ref&gt;

Di paşgotineke dûr û dirêj de ji hêla Ofighian ve, ew bi hûrgulî hin aliyên &quot;ramanên felsefî, arguman û şîroveyên hevbeş ên ku ji hêla nivîskar û wergêr ve hatine pêşve xistin&quot; pêşkêşî dike û vedikole, ku behsa &quot;kompleksa pîşesazî-sînor&quot; a Avusturalya dike, ku tenê destpêka a projeya piralî ya bi navê ''Teoriya Girtîgeha Manus'' . Ew bawer dike ku xêzkirina mijaran girîng e ji ber ku ew ji &quot;perwerdeya lêkolînê, xebata rewşenbîrî û dîtina&quot; Boochani îlhama xwe digire. Teorî hîpotez dike ku girtîgeh wekî îdeolojî &quot;fersendên ''zanîna'' ... hem li ser hovîtiyên tund û hem jî li ser serpêhatiyên jiyana yekta yên girtiyan asteng dike an ji holê radike&quot;. Boochani pê bawer e ku raya giştî ji tirsa êşkenceya sîstematîk a ku ji pergalê re yekpare ye, nizane, û armanca wî ya bingehîn &quot;îfşakirin û ragihandina vê rastiyê ye&quot;. &lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=No friend but the mountains: Writing from Manus Prison |url=https://archive.org/details/nofriendbutmount0000omid |paşnav=Boochani |pêşnav=Behrouz |tarîx=2018 |weşanger=Picador (Pan MacMillan Australia) |kesên-din=Afterword by translator Omid Ofighian |isbn=978-1-760-55538-2 |cih=Sydney |rr=[https://archive.org/details/nofriendbutmount0000omid/page/359 359]–362 }}&lt;/ref&gt;

== Pêvajoya wergerê ==
Tofîghian di gotarekê de di ''The Conversation'' de pêvajo û zehmetiyên ku ji ber wergerandina xebatek weha derdixe holê. Di Kanûna 2016-an de dest pê kir, gotinên Boochani yekem car ji wergêrê şêwirmend Moones Mansoubi re hatin şandin, her beş yek peyamek nivîsê ya dirêj e ku ji 9,000 heta 17,000 peyvan pêk tê. Mansoubi dê wan di [[Portable Document Format|PDF]] -ê de format bike, û wan ji Tofighian re bişîne, yê ku dûv re ji farisî wergerî îngilîzî, bi rêkûpêk bi Boochani re bi riya WhatsApp-ê di rê de şêwirî. Tofîqiyan rûniştinên heftane bi Mansoubi an lêkolînerekî din ê Îranî re li Sydney hebû, di wê demê de Boochani berdewamiya nivîsandina pirtûkê kir dema ku şêwirmendiya hevalên xwe û bawermendên wêjeyî yên li Australya û Iranranê dikir. &lt;ref name=&quot;ConvTofighian&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://theconversation.com/truth-to-power-my-time-translating-behrouz-boochanis-masterpiece-101589 |sernav=Truth to power: my time translating Behrouz Boochani's masterpiece |paşnav=Tofighian |pêşnav=Omid |tarîx=16 tebax 2018 |malper=The Conversation |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181105214100/https://theconversation.com/truth-to-power-my-time-translating-behrouz-boochanis-masterpiece-101589 |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2018 |roja-gihiştinê=12 sibat 2019 }}&lt;/ref&gt;

Tofîghian berê çend gotarên Boochanî wergerandine berî ku ew biçe Manusê ji bo ku Boochani nas bike, ku demek zû piştî mirina girtiyek din, muzîkjen Hemed Şemşîrîpûr, di 2017 de bû. Dema ku ew dicivin, ew li ser nuansan, guhertin, wateyan nîqaş dikin, û her weha raman û teoriyên li derveyî metnê yekser vedikolin, Tofîgîan rêbazê wekî ku ceribandinek edebî hewce dike û pêvajo wekî &quot;şekilek çalakiya felsefî ya hevpar&quot; binav dike. &lt;ref name=&quot;ConvTofighian&quot;/&gt;

Cûdahiyên strukturel ên di navbera her du zimanan de yek ji gelek kêşeyên wergeriyê derdixe holê. Nivîskar bi metodolojiya felsefî û psîkanalîtîk ve şîroveya siyasî û vegotina dîrokî dinirxîne û efsane û folklora kurdî, farisî û manûsî piştgirî dide vegotinê. Tofighian ji şêwazê re dibêje &quot;sûrrealîzma tirsnak&quot;. &lt;ref name=&quot;ConvTofighian&quot;/&gt;

=== Şîroveyên nivîskar û wergêr ===
Boochani: &quot;Ez ji pirtûkê bêtir ji her tiştê ku min ji Manus çêkiriye hez dikim. Hevkarî fantastîk bû - ez jê pir kêfa min hat. Tecrûbeyek fêrbûna kûr ... serkeftinek şîrîn.&quot;

Tofighian: &quot;Li gorî min, ew tişta herî girîng e ku ez tê de beşdar bûm. Ew bandorek mezin li ser min kir, û ez gelek tişt ji we fêr bûm. . . . Di warê wêjeyî, felsefî û kulturî de ev qas girîng hene.” &lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Boochani |pêşnav=Behrouz |paşnav2=Tofighian |pêşnav2=Omid |tarîx=2018 |sernav=The Last Days in Manus Prison |url=https://meanjin.com.au/essays/the-last-days-in-manus-prison/ |weşanger=Meanjin Quarterly |hejmar=Summer 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190309064039/https://meanjin.com.au/essays/the-last-days-in-manus-prison/ |roja-arşîvê=9 adar 2019 |roja-gihiştinê=23 sibat 2019 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Qebûlgeha otêlan ==
Pirtûk ji hêla pênc nivîskarên navdar ên Avusturalya di ''The Age de'' wekî yek ji baştirîn pirtûkên 2018-an hate pejirandin. Robert Manne jê re got &quot;hema bê guman pirtûka herî girîng a Avusturalya ku di 2018-an de hatî çap kirin&quot;, û nivîskar Sofie Laguna, Maxine Beneba Clarke, Michelle de Kretser û Dennis Altman hemî pesnê wê gotin. &lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.theage.com.au/entertainment/books/the-best-books-of-2018-and-a-few-more-as-well-20181206-p50kpn.html |sernav=Best Books of 2018 |tarîx=7 kanûna pêşîn 2018 |malper=The Age |roja-gihiştinê=8 kanûna pêşîn 2018 }}&lt;/ref&gt; Louis Klee di Pêveka Wêjeyî ya ''Times'' de nivîsî, &quot;Di deh salên siyaseta Avusturalya de ku ji hêla rijandina serokatiyê ve hatî destnîşan kirin - dehsalek derbasbûyî, ku tê de her pêşkeftinek watedar li ser mijarên ku Avusturalya diyar dikin, çi karûbarên xwecihî, siyaseta penaberan, an guherîna avhewa be. bi bandor sekinî - Şahidiya Boochani ew berbi rewşek paradoksîk vekir. Dibe ku îro ew bibe dengê herî girîng ê siyasî li welatekî ku qet serdana wî nekiriye.” &lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.the-tls.co.uk/articles/manus-prison/ |sernav=Cannibal island |paşnav=Klee |pêşnav=Louis |tarîx=28 hezîran 2019 |roja-gihiştinê=26 tîrmeh 2020 }}&lt;/ref&gt;

Wê xelata wêjeyî ya herî dewlemend a Awistralyayê, Xelata Wêjeya Victorian, û her weha Xelata Premiera Victorian ji bo Nonfiction, ku ji hêla Wheeler Center ve di 31ê Rêbendana 2019-an de hatî dayîn, wergirt. &lt;ref name=&quot;BBCaward&quot;/&gt; &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.wheelercentre.com/projects/victorian-premier-s-literary-awards-2019 |sernav=Victorian Premier's Literary Awards 2019 |malper=The Wheeler Centre |roja-gihiştinê=2019-01-31 |roja-arşîvê=2018-12-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181229171500/https://www.wheelercentre.com/projects/victorian-premier-s-literary-awards-2019 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Pirs li ser mafê Boochani ji bo her du xelatan hebûn ji ber ku beşdar berê bi hemwelatiyên Awustralya an niştecîhên daîmî re sînordar bûn, lê ji hêla rêveberên xelatê ve îstîsmarek jê re hat dayîn û dadwer bi yekdengî di naskirina wêjeya wêjeyî de yekdeng bûn. Rêvebirê Navenda Wheeler Michael Williams got ku dadger difikirin ku çîroka tiştê ku li Girava Manus diqewime bi rastî çîrokek Avusturalya ye, û ku &quot;ew bi tevahî bi niyeta xelatan re hevaheng kir&quot;. &lt;ref name=&quot;SBS&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.sbs.com.au/news/how-a-man-detained-on-manus-island-won-australia-s-richest-literary-prize |sernav=How a man detained on Manus Island won Australia's richest literary prize |paşnav=Young |pêşnav=Evan |tarîx=1 sibat 2019 |weşanger=SBS News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190201055003/https://www.sbs.com.au/news/how-a-man-detained-on-manus-island-won-australia-s-richest-literary-prize |roja-arşîvê=1 sibat 2019 }}&lt;/ref&gt;

Boochani, ji bo wergirtina xelatê bi vîdyoyê axaftinek kir û got ku ev xelat &quot;serkeftinek e. Serkeftin ne tenê ji bo me, [[wêje]] û hunerê ye û di serî de jî serkeftina mirovahiyê ye. Serkeftinek li hember pergala ku em kêm kirine hejmar e.” &lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/global/video/2019/feb/01/a-victory-for-humanity-behrouz-boochani-wins-literary-prize-video |sernav='A victory for humanity': Behrouz Boochani's literary prize speech in full – video |tarîx=1 sibat 2019 |malper=The Guardian |roja-gihiştinê=1 sibat 2019 }}&lt;/ref&gt; Di hevpeyvînekê de ligel nivîskar Arnold Zable piştî xelatê, Boochani got ku wî gelek ramanên nakok li ser wê hene, lê ew wê wekî &quot;gotinek siyasî ji civata wêjeyî û hunerî ya afirîner li Avusturalya, û hemî kesên ku bi wê re ne razî ne&quot; dibîne. ramana hikûmetê.&quot; &lt;ref name=&quot;Zable&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.theage.com.au/entertainment/books/we-are-part-of-australian-history-behrouz-boochani-voice-of-exile-20190131-p50uui.html |sernav='We are part of Australian history': Behrouz Boochani, voice of exile |paşnav=Zable |pêşnav=Arnold |tarîx=2 sibat 2019 |malper=The Age |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190201162933/https://www.theage.com.au/entertainment/books/we-are-part-of-australian-history-behrouz-boochani-voice-of-exile-20190131-p50uui.html |roja-arşîvê=1 sibat 2019 |roja-gihiştinê=4 sibat 2019 }}&lt;/ref&gt;

Di Nîsana 2019-an de pirtûk di Xelatên Edebiyatê yên Premier New South Wales de xelatek taybetî hate dayîn, &lt;ref name=&quot;ABCNSW&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://mobile.abc.net.au/news/2019-04-29/nsw-premiers-literary-awards-2019-billy-griffiths-les-murray/11053990 |sernav=History of Aboriginal archaeology wins Book of the Year at NSW Premier's Literary Awards |paşnav=Jefferson |pêşnav=Dee |tarîx=29 Apr 2019 |series=ABC Arts |weşanger=Australian Broadcasting Corporation News |roja-gihiştinê=6 gulan 2019 }}&lt;/ref&gt; ku dadgerên wê jê re digotin &quot;bi serê xwe xebatek edebî ya berbiçav&quot;, ji bilî ku &quot;ji bo şert û mercên hilberîna wê balkêş e. .. [û] ... naverokek berbiçav û şok&quot;. &lt;ref name=&quot;SLNSW&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sl.nsw.gov.au/2019-special-award |sernav=2019 Special Award |tarîx=2019-04-24 |malper=State Library of NSW |roja-gihiştinê=2019-05-02 }}&lt;/ref&gt;

Di 2-ê Gulana 2019-an de, hate ragihandin ku xebata Xelata Pîşesaziya Pirtûkê ya Avusturalya (ABIA) ji bo pirtûka Giştî ya ne-fiction ya salê wergirtiye. &lt;ref name=&quot;ABIA&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/books/2019/may/02/extraordinary-and-beautiful-storytelling-boy-swallows-universe-wins-abia-book-of-the-year |sernav='Extraordinary and beautiful storytelling': Boy Swallows Universe wins ABIA book of the year |paşnav=Spring |pêşnav=Alexandra |tarîx=2 gulan 2019 |malper=The Guardian |issn=0261-3077 |roja-gihiştinê=6 gulan 2019 }}&lt;/ref&gt; Di 12 [[Tebax]] 2019 de, pirtûkê Xelata Biyografiya Neteweyî ya Avusturalya wergirt . &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sl.nsw.gov.au/impassioned-letter-manus-island-wins-2019-national-biography-award |sernav='Impassioned letter' from Manus Island wins 2019 National Biography Award |tarîx=2019-08-12 |malper=State Library of NSW |roja-gihiştinê=2019-08-12 }}&lt;/ref&gt; Di Gulana 2020-an de ew ABIA Audiobook-a salê qezenc kir. &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.booksandpublishing.com.au/articles/2020/05/13/150527/bluey-the-beach-wins-2020-abia-book-of-the-year/ |sernav='Bluey: The Beach' wins 2020 ABIA Book of the Year |tarîx=2020-05-13 |malper=Books+Publishing |ziman=en-AU |roja-gihiştinê=2020-05-14 }}&lt;/ref&gt;

== Weşana li Îranê ==
Wergera Farisî ya ''No Friend But the Mountains'' di destpêka sala 2020-an de ji hêla Weşanên Çeşmeh ve li Tehranê hate çap kirin. Di Nîsana 2020an de jî guhertoya dengî ya pirtûkê (ji hêla [[lîstikvan]] Navid Mohammadzadeh vebêje) li Îranê bi destûra Boochani derket. &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/persian/arts-52353145 |sernav=Publication of Behrouz Bouchani's book in Iran |tarîx=2020-04-23 |malper=BBC Persian Service |roja-gihiştinê=2020-12-09 }}&lt;/ref&gt;

== Fîlm ==
Di Sibata 2020-an de hat ragihandin ku pirtûk dê ji bo fîlmek dirêj were adaptekirin. Hilberînek hevpar a di navbera Hoodlum Entertainment, Sweetshop &amp; Green û Aurora Films de, hilberînek tê payîn ku nîvê sala 2021-an dest pê bike. &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bluemountainsgazette.com.au/story/6643941/film-of-boochanis-novel-in-the-works/ |sernav=Film of Boochani's novel in the works |tarîx=2020-02-23 |malper=Blue Mountains Gazette |ziman=en |roja-gihiştinê=2020-02-23 }}&lt;/ref&gt; Tê plankirin ku piraniya gulebaranê li Avusturalya were kirin. &lt;ref name=&quot;sbsfilm&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sbs.com.au/news/film-based-on-behrouz-boochani-s-story-in-the-works |sernav=Film based on Behrouz Boochani's story in the works |tarîx=23 sibat 2020 |malper=SBS News |roja-gihiştinê=1 adar 2020 }}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;sbskurd&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sbs.com.au/language/english/i-never-said-i-want-to-go-to-australia-behrouz-boochani-rejects-peter-dutton-barring-him-from-the-country |sernav='I never said I want to go to Australia': Behrouz Boochani rejects Peter Dutton barring him from the country |paşnav=Germian |pêşnav=Roza |paşnav2=Theodosiou |pêşnav2=Peter |tarîx=28 sibat 2020 |malper=SBS Kurdish |roja-gihiştinê=1 adar 2020 }}&lt;/ref&gt; Nivîskar û hilberîner Ákos Armont û hilberîner Antony Waddington fikra adaptasyonê derxistin pêş. Boochani got ku fîlma nû divê hin xebatên wî yên berê, û yên hevalên wî yên penaxwaz, wekî beşek ji dîroka Avusturalya bihewîne. &lt;ref name=&quot;guardfilm&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/world/2020/feb/24/behrouz-boochanis-book-no-friend-but-the-mountains-to-be-made-into-a-film |sernav=Behrouz Boochani's book, No Friend But The Mountains, to be made into a film |paşnav=Zhou |pêşnav=Naaman |tarîx=24 sibat 2020 |malper=The Guardian |roja-gihiştinê=1 adar 2020 }}&lt;/ref&gt;

== Xebata senfonîkî ==
''No Friend But The Mountains: A Symphonic Song Cycle'' ji hêla bestekar Luke Styles ve hate afirandin û di 21ê Adara 2021-an de li Sidney Myer Music Bowl ji hêla stranbêjê [[Barîton|bassbaritone]] Adrian Tamburini, Symphony Zelman, û Koroya Melbourne Bach, ku ji hêla Rick ve hatî rêve kirin, zindî hate pêşkêş kirin. Prakhoff. Pêşiya performansa çerxa stranê hevalê Boochanî û girtiyê berê yê Manus Farhad Bandeş strana xwe ya &quot;The Big Exhale&quot; got. Ji hêla nûçegihanê Pargîdaniya Weşana Avusturalya Rafael Epstein ve hatî mêvandar kirin, &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.artshub.com.au/news/reviews/music-review-no-friend-but-the-mountains-a-symphonic-song-cycle-262202-2370477/ |sernav=Music Review: No Friend But The Mountains: a Symphonic Song Cycle |tarîx=26 adar 2021 |malper=ArtsHub Australia |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2022 }}&lt;/ref&gt; bûyer di Hezîrana 2021-an de li Televizyona ABC hate weşandin û li ser ABC iview hate peyda kirin. Di heman demê de hevpeyivînên bi Boochani, Tofighian, û yên din re jî vedihewîne. &lt;ref name=&quot;Wise Music Classical 2022&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.wisemusicclassical.com/news/4250/ABC-TV-BROADCAST-No-Friend-But-the-Mountains---A-Voyage-Through-Song/ |sernav=ABC TV BROADCAST: No Friend But the Mountains - A Voyage Through Song |tarîx=26 nîsan 2022 |malper=Wise Music Classical |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{IMDb fîlm|14331366|No Friend But The Mountains: A Symphonic Song Cycle}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Pages with unreviewed translations]]
[[Kategorî:Pirtûkên kurdî]]</text>
      <sha1>2btbkh81k2q6ja0bc7rz2csaqeaugp7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095612</id>
      <parentid>2095611</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:36:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Sînopsîs û mijar */</comment>
      <origin>2095612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21050" sha1="hwd4b870hb2v8et7n3bdwvya4tkav0l" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}
{{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''No Friend But the Mountains: Writing from Manus Prison''' (bi kurdî: ''Ti dostê kurdan nîne ji bilî çiyayan: nivîs ji girtîgeha Manus''), vegotinek otobiyografî ye ya rêwîtiya xeternak a [[Bêhrûz boçanî|Behrouz Boochani berbi]] Girava Noelê û girtina wî ya paşîn li navendek binçavkirinê ya koçberiyê ya hukûmeta Avusturalya li Girava Manus.

== Paşperdeh ==
Pirtûk bi [[Telefona destan|têlefona desta]] bi [[WhatsApp]]ê &lt;ref name=&quot;BBCaward&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-australia-47072023 |sernav=Behrouz Boochani: Refugee who wrote book using WhatsApp wins top prize |paşnav=Ponniah |pêşnav=Kevin |tarîx=31 kanûna paşîn 2019 |malper=BBC News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190201004223/https://www.bbc.com/news/world-australia-47072023 |roja-arşîvê=1 sibat 2019 |roja-gihiştinê=1 sibat 2019 }}&lt;/ref&gt; hatiye nivîsandin û bi hezaran pelên [[Portable Document Format|PDF]] ji Girava Manusê hatiye derxistin. Ew ji aliyê Omid Tofighian, &lt;ref name=&quot;BBCaward&quot; /&gt; Hevkarê Rûmetê yê Beşa Felsefeyê ya Zanîngeha Sydney ve ji [[Zimanê farisî|farisî]] bo îngilîzî hatiye wergerandin. Ew ji hêla Picador ve di dawiya 2018 de hate weşandin.

Di pêşgotina xwe ya xebatê de, nivîskarê Avusturalya Richard Flanagan, Boochani wekî &quot;nivîskarekî mezin ê Avusturalya&quot; bi nav dike, &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://theconversation.com/behrouz-boochanis-literary-prize-cements-his-status-as-an-australian-writer-110986 |sernav=Behrouz Boochani's literary prize cements his status as an Australian writer |paşnav=Allahyari |pêşnav=Keyvan |paşnav2=Rae |pêşnav2=Paul |tarîx=1 sibat 2019 |malper=The Conversation |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190202110339/https://theconversation.com/behrouz-boochanis-literary-prize-cements-his-status-as-an-australian-writer-110986 |roja-arşîvê=2 sibat 2019 |roja-gihiştinê=2 sibat 2019 }}&lt;/ref&gt; ku ne tenê &quot;pirtûkek xerîb û tirsnak&quot; nivîsandiye, lê &quot;hesabek [ku] hesabek jê re dixwaze&quot;. zilma li ser hêviyên girtiyan û tinekirina bi zanebûn. &lt;ref name=&quot;foreword&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=No friend but the Mountains: Writing from Manus Prison |url=https://archive.org/details/nofriendbutmount0000omid |paşnav=Boochani |pêşnav=Behrouz |tarîx=October 2018 |weşanger=Picador Australia |isbn=9781760555382 |paşnavê-terciman=Tofighian |pêşnavê-terciman=Omid |beş=Foreword }}&lt;/ref&gt; Flanagan pêşgotina xwe bi vî rengî vedike: &quot; ''Ne Heval lê Çiyayan'' pirtûkek e ku bi heqîqet dikare cihê xwe li ser refika wêjeya zindana cîhanî bigire, li kêleka berhemên cûrbecûr yên wekî &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwJw&quot;&gt;De Profundis&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; ya [[Oscar Wilde]], ''Notebookên Zindanê'' ya Antonio Gramsci, Ray Parkin . 'S ''Into the Smother'' 's, [[Wole Soyinka]] 's ''The Man Dies'', û [[Martin Luther King|Martin Luther King Jr.]] 's ''Name from Birmingham Jail'' &quot;. &lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=d_-GDwAAQBAJ&amp;q=Foreword |sernav=No friend but the Mountains: Writing from Manus Prison |paşnav=Boochani |pêşnav=Behrouz |tarîx=11 sibat 2019 |weşanger=[[House of Anansi Press]] |isbn=9781487006846 |çap=1st Canadian EPUB |paşnavê-terciman=Tofighian |pêşnavê-terciman=Omid |beş=Foreword |lînka-nivîskar=Behrouz Boochani |roja-gihiştinê=11 îlon 2020 |lînka-terciman=Omid Tofighian }}&lt;/ref&gt;

Wergêr Tofîgîan di pêşgotina wergêra xwe de wiha dinivîse: &quot;Pirtûk hem projeyek nivîsê ya afirîner a kûr û hem jî çalakiyek berxwedanê ya stratejîk, beşek ji projeyek teorîkî ya hevgirtî û nêzîkatiya rexneyî ye&quot;. &lt;ref name=&quot;Pan&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.panmacmillan.com.au/9781760555382/ |sernav=No Friend But the Mountains: Writing from Manus Prison |malper=Pan MacMillan Australia |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190207195300/https://www.panmacmillan.com.au/9781760555382/ |roja-arşîvê=7 sibat 2019 |roja-gihiştinê=12 sibat 2019 }}&lt;/ref&gt;

== Sînopsîs û mijar ==
Di pez û helbestê de hatî [[Helbest|nivîsandin]], ew rêwîtiya Boochani ji [[Îndonezya|Îndonezyayê]] berbi Girava Noelê di sala 2013-an de û girtina wî ya dûv re li Girava Manus vedibêje, jiyana (û mirina) girtiyên din, rûtînên rojane û bûyerên cihêreng vedibêje, û li ser pergalê ronî dike. ku ew girtî ne, heta radeya serhildanên girtîgehê di destpêka 2014 de. Ew li ser cerdevanên Awustralya û gelê herêmî yê Papuan jî çavdêriyan dike. Ew kesayetiyên ku li ser wan dinivîse bi karanîna epîtetan li şûna ku navên wan ên rastîn bikar bîne, bi çend îstîsnayên girîng ên wekî hevalê wî Reza Baratî, ku bi navê The Gentle Giant jî tê zanîn, destnîşan dike.

Boochani destnîşan dike ku girtîgeh pergalek Kyriarchal e (têgeheke ku ji teoriya femînîst hatiye stendin), yek ku formên cuda yên zordariyê li hev dikin; Zordarî ne tesadufî ye, lê bi armanc e, ji bo îzolekirin û di nav girtiyan de alozî çêbike, bibe sedema bêhêvîtî û ruhên şikestî hatiye çêkirin. &lt;ref name=&quot;SMHreview&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.smh.com.au/entertainment/books/no-friend-but-the-mountains-review-behrouz-boochanis-poetic-and-vital-memoir-20180801-h13fuu.html |sernav=No Friend But The Mountains review: Behrouz Boochani's poetic and vital memoir |paşnav=Manne |pêşnav=Robert |tarîx=10 tebax 2018 |malper=Sydney Morning Herald |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181030122031/https://www.smh.com.au/entertainment/books/no-friend-but-the-mountains-review-behrouz-boochanis-poetic-and-vital-memoir-20180801-h13fuu.html |roja-arşîvê=30 çiriya pêşîn 2018 |roja-gihiştinê=2 sibat 2019 }}&lt;/ref&gt;

Di paşgotineke dûr û dirêj de ji hêla Ofighian ve, ew bi hûrgulî hin aliyên &quot;ramanên felsefî, arguman û şîroveyên hevbeş ên ku ji hêla nivîskar û wergêr ve hatine pêşve xistin&quot; pêşkêşî dike û vedikole, ku behsa &quot;kompleksa pîşesazî-sînor&quot; a Avusturalya dike, ku tenê destpêka a projeya piralî ya bi navê ''Teoriya Girtîgeha Manus'' . Ew bawer dike ku xêzkirina mijaran girîng e ji ber ku ew ji &quot;perwerdeya lêkolînê, xebata rewşenbîrî û dîtina&quot; Boochani îlhama xwe digire. Teorî hîpotez dike ku girtîgeh wekî îdeolojî &quot;fersendên ''zanîna'' ... hem li ser hovîtiyên tund û hem jî li ser serpêhatiyên jiyana yekta yên girtiyan asteng dike an ji holê radike&quot;. Boochani pê bawer e ku raya giştî ji tirsa êşkenceya sîstematîk a ku ji pergalê re yekpare ye, nizane, û armanca wî ya bingehîn &quot;îfşakirin û ragihandina vê rastiyê ye&quot;. &lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=No friend but the mountains: Writing from Manus Prison |url=https://archive.org/details/nofriendbutmount0000omid |paşnav=Boochani |pêşnav=Behrouz |tarîx=2018 |weşanger=Picador (Pan MacMillan Australia) |kesên-din=Afterword by translator Omid Ofighian |isbn=978-1-760-55538-2 |cih=Sydney |rr=[https://archive.org/details/nofriendbutmount0000omid/page/359 359]–362 }}&lt;/ref&gt;

== Pêvajoya wergerê ==
Tofîghian di gotarekê de di ''The Conversation'' de pêvajo û zehmetiyên ku ji ber wergerandina xebatek weha derdixe holê. Di Kanûna 2016-an de dest pê kir, gotinên Boochani yekem car ji wergêrê şêwirmend Moones Mansoubi re hatin şandin, her beş yek peyamek nivîsê ya dirêj e ku ji 9,000 heta 17,000 peyvan pêk tê. Mansoubi dê wan di [[Portable Document Format|PDF]] -ê de format bike, û wan ji Tofighian re bişîne, yê ku dûv re ji farisî wergerî îngilîzî, bi rêkûpêk bi Boochani re bi riya WhatsApp-ê di rê de şêwirî. Tofîqiyan rûniştinên heftane bi Mansoubi an lêkolînerekî din ê Îranî re li Sydney hebû, di wê demê de Boochani berdewamiya nivîsandina pirtûkê kir dema ku şêwirmendiya hevalên xwe û bawermendên wêjeyî yên li Australya û Iranranê dikir. &lt;ref name=&quot;ConvTofighian&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://theconversation.com/truth-to-power-my-time-translating-behrouz-boochanis-masterpiece-101589 |sernav=Truth to power: my time translating Behrouz Boochani's masterpiece |paşnav=Tofighian |pêşnav=Omid |tarîx=16 tebax 2018 |malper=The Conversation |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181105214100/https://theconversation.com/truth-to-power-my-time-translating-behrouz-boochanis-masterpiece-101589 |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2018 |roja-gihiştinê=12 sibat 2019 }}&lt;/ref&gt;

Tofîghian berê çend gotarên Boochanî wergerandine berî ku ew biçe Manusê ji bo ku Boochani nas bike, ku demek zû piştî mirina girtiyek din, muzîkjen Hemed Şemşîrîpûr, di 2017 de bû. Dema ku ew dicivin, ew li ser nuansan, guhertin, wateyan nîqaş dikin, û her weha raman û teoriyên li derveyî metnê yekser vedikolin, Tofîgîan rêbazê wekî ku ceribandinek edebî hewce dike û pêvajo wekî &quot;şekilek çalakiya felsefî ya hevpar&quot; binav dike. &lt;ref name=&quot;ConvTofighian&quot;/&gt;

Cûdahiyên strukturel ên di navbera her du zimanan de yek ji gelek kêşeyên wergeriyê derdixe holê. Nivîskar bi metodolojiya felsefî û psîkanalîtîk ve şîroveya siyasî û vegotina dîrokî dinirxîne û efsane û folklora kurdî, farisî û manûsî piştgirî dide vegotinê. Tofighian ji şêwazê re dibêje &quot;sûrrealîzma tirsnak&quot;. &lt;ref name=&quot;ConvTofighian&quot;/&gt;

=== Şîroveyên nivîskar û wergêr ===
Boochani: &quot;Ez ji pirtûkê bêtir ji her tiştê ku min ji Manus çêkiriye hez dikim. Hevkarî fantastîk bû - ez jê pir kêfa min hat. Tecrûbeyek fêrbûna kûr ... serkeftinek şîrîn.&quot;

Tofighian: &quot;Li gorî min, ew tişta herî girîng e ku ez tê de beşdar bûm. Ew bandorek mezin li ser min kir, û ez gelek tişt ji we fêr bûm. . . . Di warê wêjeyî, felsefî û kulturî de ev qas girîng hene.” &lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Boochani |pêşnav=Behrouz |paşnav2=Tofighian |pêşnav2=Omid |tarîx=2018 |sernav=The Last Days in Manus Prison |url=https://meanjin.com.au/essays/the-last-days-in-manus-prison/ |weşanger=Meanjin Quarterly |hejmar=Summer 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190309064039/https://meanjin.com.au/essays/the-last-days-in-manus-prison/ |roja-arşîvê=9 adar 2019 |roja-gihiştinê=23 sibat 2019 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Qebûlgeha otêlan ==
Pirtûk ji hêla pênc nivîskarên navdar ên Avusturalya di ''The Age de'' wekî yek ji baştirîn pirtûkên 2018-an hate pejirandin. Robert Manne jê re got &quot;hema bê guman pirtûka herî girîng a Avusturalya ku di 2018-an de hatî çap kirin&quot;, û nivîskar Sofie Laguna, Maxine Beneba Clarke, Michelle de Kretser û Dennis Altman hemî pesnê wê gotin. &lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.theage.com.au/entertainment/books/the-best-books-of-2018-and-a-few-more-as-well-20181206-p50kpn.html |sernav=Best Books of 2018 |tarîx=7 kanûna pêşîn 2018 |malper=The Age |roja-gihiştinê=8 kanûna pêşîn 2018 }}&lt;/ref&gt; Louis Klee di Pêveka Wêjeyî ya ''Times'' de nivîsî, &quot;Di deh salên siyaseta Avusturalya de ku ji hêla rijandina serokatiyê ve hatî destnîşan kirin - dehsalek derbasbûyî, ku tê de her pêşkeftinek watedar li ser mijarên ku Avusturalya diyar dikin, çi karûbarên xwecihî, siyaseta penaberan, an guherîna avhewa be. bi bandor sekinî - Şahidiya Boochani ew berbi rewşek paradoksîk vekir. Dibe ku îro ew bibe dengê herî girîng ê siyasî li welatekî ku qet serdana wî nekiriye.” &lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.the-tls.co.uk/articles/manus-prison/ |sernav=Cannibal island |paşnav=Klee |pêşnav=Louis |tarîx=28 hezîran 2019 |roja-gihiştinê=26 tîrmeh 2020 }}&lt;/ref&gt;

Wê xelata wêjeyî ya herî dewlemend a Awistralyayê, Xelata Wêjeya Victorian, û her weha Xelata Premiera Victorian ji bo Nonfiction, ku ji hêla Wheeler Center ve di 31ê Rêbendana 2019-an de hatî dayîn, wergirt. &lt;ref name=&quot;BBCaward&quot;/&gt; &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.wheelercentre.com/projects/victorian-premier-s-literary-awards-2019 |sernav=Victorian Premier's Literary Awards 2019 |malper=The Wheeler Centre |roja-gihiştinê=2019-01-31 |roja-arşîvê=2018-12-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181229171500/https://www.wheelercentre.com/projects/victorian-premier-s-literary-awards-2019 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Pirs li ser mafê Boochani ji bo her du xelatan hebûn ji ber ku beşdar berê bi hemwelatiyên Awustralya an niştecîhên daîmî re sînordar bûn, lê ji hêla rêveberên xelatê ve îstîsmarek jê re hat dayîn û dadwer bi yekdengî di naskirina wêjeya wêjeyî de yekdeng bûn. Rêvebirê Navenda Wheeler Michael Williams got ku dadger difikirin ku çîroka tiştê ku li Girava Manus diqewime bi rastî çîrokek Avusturalya ye, û ku &quot;ew bi tevahî bi niyeta xelatan re hevaheng kir&quot;. &lt;ref name=&quot;SBS&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.sbs.com.au/news/how-a-man-detained-on-manus-island-won-australia-s-richest-literary-prize |sernav=How a man detained on Manus Island won Australia's richest literary prize |paşnav=Young |pêşnav=Evan |tarîx=1 sibat 2019 |weşanger=SBS News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190201055003/https://www.sbs.com.au/news/how-a-man-detained-on-manus-island-won-australia-s-richest-literary-prize |roja-arşîvê=1 sibat 2019 }}&lt;/ref&gt;

Boochani, ji bo wergirtina xelatê bi vîdyoyê axaftinek kir û got ku ev xelat &quot;serkeftinek e. Serkeftin ne tenê ji bo me, [[wêje]] û hunerê ye û di serî de jî serkeftina mirovahiyê ye. Serkeftinek li hember pergala ku em kêm kirine hejmar e.” &lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/global/video/2019/feb/01/a-victory-for-humanity-behrouz-boochani-wins-literary-prize-video |sernav='A victory for humanity': Behrouz Boochani's literary prize speech in full – video |tarîx=1 sibat 2019 |malper=The Guardian |roja-gihiştinê=1 sibat 2019 }}&lt;/ref&gt; Di hevpeyvînekê de ligel nivîskar Arnold Zable piştî xelatê, Boochani got ku wî gelek ramanên nakok li ser wê hene, lê ew wê wekî &quot;gotinek siyasî ji civata wêjeyî û hunerî ya afirîner li Avusturalya, û hemî kesên ku bi wê re ne razî ne&quot; dibîne. ramana hikûmetê.&quot; &lt;ref name=&quot;Zable&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.theage.com.au/entertainment/books/we-are-part-of-australian-history-behrouz-boochani-voice-of-exile-20190131-p50uui.html |sernav='We are part of Australian history': Behrouz Boochani, voice of exile |paşnav=Zable |pêşnav=Arnold |tarîx=2 sibat 2019 |malper=The Age |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190201162933/https://www.theage.com.au/entertainment/books/we-are-part-of-australian-history-behrouz-boochani-voice-of-exile-20190131-p50uui.html |roja-arşîvê=1 sibat 2019 |roja-gihiştinê=4 sibat 2019 }}&lt;/ref&gt;

Di Nîsana 2019-an de pirtûk di Xelatên Edebiyatê yên Premier New South Wales de xelatek taybetî hate dayîn, &lt;ref name=&quot;ABCNSW&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://mobile.abc.net.au/news/2019-04-29/nsw-premiers-literary-awards-2019-billy-griffiths-les-murray/11053990 |sernav=History of Aboriginal archaeology wins Book of the Year at NSW Premier's Literary Awards |paşnav=Jefferson |pêşnav=Dee |tarîx=29 Apr 2019 |series=ABC Arts |weşanger=Australian Broadcasting Corporation News |roja-gihiştinê=6 gulan 2019 }}&lt;/ref&gt; ku dadgerên wê jê re digotin &quot;bi serê xwe xebatek edebî ya berbiçav&quot;, ji bilî ku &quot;ji bo şert û mercên hilberîna wê balkêş e. .. [û] ... naverokek berbiçav û şok&quot;. &lt;ref name=&quot;SLNSW&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sl.nsw.gov.au/2019-special-award |sernav=2019 Special Award |tarîx=2019-04-24 |malper=State Library of NSW |roja-gihiştinê=2019-05-02 }}&lt;/ref&gt;

Di 2-ê Gulana 2019-an de, hate ragihandin ku xebata Xelata Pîşesaziya Pirtûkê ya Avusturalya (ABIA) ji bo pirtûka Giştî ya ne-fiction ya salê wergirtiye. &lt;ref name=&quot;ABIA&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/books/2019/may/02/extraordinary-and-beautiful-storytelling-boy-swallows-universe-wins-abia-book-of-the-year |sernav='Extraordinary and beautiful storytelling': Boy Swallows Universe wins ABIA book of the year |paşnav=Spring |pêşnav=Alexandra |tarîx=2 gulan 2019 |malper=The Guardian |issn=0261-3077 |roja-gihiştinê=6 gulan 2019 }}&lt;/ref&gt; Di 12 [[Tebax]] 2019 de, pirtûkê Xelata Biyografiya Neteweyî ya Avusturalya wergirt . &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sl.nsw.gov.au/impassioned-letter-manus-island-wins-2019-national-biography-award |sernav='Impassioned letter' from Manus Island wins 2019 National Biography Award |tarîx=2019-08-12 |malper=State Library of NSW |roja-gihiştinê=2019-08-12 }}&lt;/ref&gt; Di Gulana 2020-an de ew ABIA Audiobook-a salê qezenc kir. &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.booksandpublishing.com.au/articles/2020/05/13/150527/bluey-the-beach-wins-2020-abia-book-of-the-year/ |sernav='Bluey: The Beach' wins 2020 ABIA Book of the Year |tarîx=2020-05-13 |malper=Books+Publishing |ziman=en-AU |roja-gihiştinê=2020-05-14 }}&lt;/ref&gt;

== Weşana li Îranê ==
Wergera Farisî ya ''No Friend But the Mountains'' di destpêka sala 2020-an de ji hêla Weşanên Çeşmeh ve li Tehranê hate çap kirin. Di Nîsana 2020an de jî guhertoya dengî ya pirtûkê (ji hêla [[lîstikvan]] Navid Mohammadzadeh vebêje) li Îranê bi destûra Boochani derket. &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/persian/arts-52353145 |sernav=Publication of Behrouz Bouchani's book in Iran |tarîx=2020-04-23 |malper=BBC Persian Service |roja-gihiştinê=2020-12-09 }}&lt;/ref&gt;

== Fîlm ==
Di Sibata 2020-an de hat ragihandin ku pirtûk dê ji bo fîlmek dirêj were adaptekirin. Hilberînek hevpar a di navbera Hoodlum Entertainment, Sweetshop &amp; Green û Aurora Films de, hilberînek tê payîn ku nîvê sala 2021-an dest pê bike. &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bluemountainsgazette.com.au/story/6643941/film-of-boochanis-novel-in-the-works/ |sernav=Film of Boochani's novel in the works |tarîx=2020-02-23 |malper=Blue Mountains Gazette |ziman=en |roja-gihiştinê=2020-02-23 }}&lt;/ref&gt; Tê plankirin ku piraniya gulebaranê li Avusturalya were kirin. &lt;ref name=&quot;sbsfilm&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sbs.com.au/news/film-based-on-behrouz-boochani-s-story-in-the-works |sernav=Film based on Behrouz Boochani's story in the works |tarîx=23 sibat 2020 |malper=SBS News |roja-gihiştinê=1 adar 2020 }}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;sbskurd&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sbs.com.au/language/english/i-never-said-i-want-to-go-to-australia-behrouz-boochani-rejects-peter-dutton-barring-him-from-the-country |sernav='I never said I want to go to Australia': Behrouz Boochani rejects Peter Dutton barring him from the country |paşnav=Germian |pêşnav=Roza |paşnav2=Theodosiou |pêşnav2=Peter |tarîx=28 sibat 2020 |malper=SBS Kurdish |roja-gihiştinê=1 adar 2020 }}&lt;/ref&gt; Nivîskar û hilberîner Ákos Armont û hilberîner Antony Waddington fikra adaptasyonê derxistin pêş. Boochani got ku fîlma nû divê hin xebatên wî yên berê, û yên hevalên wî yên penaxwaz, wekî beşek ji dîroka Avusturalya bihewîne. &lt;ref name=&quot;guardfilm&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/world/2020/feb/24/behrouz-boochanis-book-no-friend-but-the-mountains-to-be-made-into-a-film |sernav=Behrouz Boochani's book, No Friend But The Mountains, to be made into a film |paşnav=Zhou |pêşnav=Naaman |tarîx=24 sibat 2020 |malper=The Guardian |roja-gihiştinê=1 adar 2020 }}&lt;/ref&gt;

== Xebata senfonîkî ==
''No Friend But The Mountains: A Symphonic Song Cycle'' ji hêla bestekar Luke Styles ve hate afirandin û di 21ê Adara 2021-an de li Sidney Myer Music Bowl ji hêla stranbêjê [[Barîton|bassbaritone]] Adrian Tamburini, Symphony Zelman, û Koroya Melbourne Bach, ku ji hêla Rick ve hatî rêve kirin, zindî hate pêşkêş kirin. Prakhoff. Pêşiya performansa çerxa stranê hevalê Boochanî û girtiyê berê yê Manus Farhad Bandeş strana xwe ya &quot;The Big Exhale&quot; got. Ji hêla nûçegihanê Pargîdaniya Weşana Avusturalya Rafael Epstein ve hatî mêvandar kirin, &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.artshub.com.au/news/reviews/music-review-no-friend-but-the-mountains-a-symphonic-song-cycle-262202-2370477/ |sernav=Music Review: No Friend But The Mountains: a Symphonic Song Cycle |tarîx=26 adar 2021 |malper=ArtsHub Australia |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2022 }}&lt;/ref&gt; bûyer di Hezîrana 2021-an de li Televizyona ABC hate weşandin û li ser ABC iview hate peyda kirin. Di heman demê de hevpeyivînên bi Boochani, Tofighian, û yên din re jî vedihewîne. &lt;ref name=&quot;Wise Music Classical 2022&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.wisemusicclassical.com/news/4250/ABC-TV-BROADCAST-No-Friend-But-the-Mountains---A-Voyage-Through-Song/ |sernav=ABC TV BROADCAST: No Friend But the Mountains - A Voyage Through Song |tarîx=26 nîsan 2022 |malper=Wise Music Classical |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{IMDb fîlm|14331366|No Friend But The Mountains: A Symphonic Song Cycle}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Pages with unreviewed translations]]
[[Kategorî:Pirtûkên kurdî]]</text>
      <sha1>hwd4b870hb2v8et7n3bdwvya4tkav0l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095613</id>
      <parentid>2095612</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:39:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Paşperdeh */  Rastnivîs</comment>
      <origin>2095613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21059" sha1="ltjo8dfwy09zrxdkpjcvb28rttyhkmq" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}
{{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''No Friend But the Mountains: Writing from Manus Prison''' (bi kurdî: ''Ti dostê kurdan nîne ji bilî çiyayan: nivîs ji girtîgeha Manus''), vegotinek otobiyografî ye ya rêwîtiya xeternak a [[Bêhrûz boçanî|Behrouz Boochani berbi]] Girava Noelê û girtina wî ya paşîn li navendek binçavkirinê ya koçberiyê ya hukûmeta Avusturalya li Girava Manus.

== Paşperdeh ==
Pirtûk bi [[Telefona destan|têlefona desta]] bi [[WhatsApp]]ê &lt;ref name=&quot;BBCaward&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-australia-47072023 |sernav=Behrouz Boochani: Refugee who wrote book using WhatsApp wins top prize |paşnav=Ponniah |pêşnav=Kevin |tarîx=31 kanûna paşîn 2019 |malper=BBC News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190201004223/https://www.bbc.com/news/world-australia-47072023 |roja-arşîvê=1 sibat 2019 |roja-gihiştinê=1 sibat 2019 }}&lt;/ref&gt; hatiye nivîsandin û bi hezaran pelên [[Portable Document Format|PDF]] ji Girava Manusê hatiye derxistin. Ew ji aliyê Omid Tofighian, &lt;ref name=&quot;BBCaward&quot; /&gt; Hevkarê Rûmetê yê Beşa Felsefeyê ya [[Zanîngeha Sydneyê]] ve ji [[Zimanê farisî|farisî]] bo îngilîzî hatiye wergerandin. Ew ji hêla Picador ve di dawiya 2018 de hate weşandin.

Di pêşgotina xwe ya xebatê de, nivîskarê awistralî [[Richard Flanagan]], Boochani wekî &quot;nivîskarekî mezin ê Avusturalya&quot; bi nav dike, &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://theconversation.com/behrouz-boochanis-literary-prize-cements-his-status-as-an-australian-writer-110986 |sernav=Behrouz Boochani's literary prize cements his status as an Australian writer |paşnav=Allahyari |pêşnav=Keyvan |paşnav2=Rae |pêşnav2=Paul |tarîx=1 sibat 2019 |malper=The Conversation |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190202110339/https://theconversation.com/behrouz-boochanis-literary-prize-cements-his-status-as-an-australian-writer-110986 |roja-arşîvê=2 sibat 2019 |roja-gihiştinê=2 sibat 2019 }}&lt;/ref&gt; ku ne tenê &quot;pirtûkek xerîb û tirsnak&quot; nivîsandiye, lê &quot;hesabek [ku] hesabek jê re dixwaze&quot;. zilma li ser hêviyên girtiyan û tinekirina bi zanebûn. &lt;ref name=&quot;foreword&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=No friend but the Mountains: Writing from Manus Prison |url=https://archive.org/details/nofriendbutmount0000omid |paşnav=Boochani |pêşnav=Behrouz |tarîx=October 2018 |weşanger=Picador Australia |isbn=9781760555382 |paşnavê-terciman=Tofighian |pêşnavê-terciman=Omid |beş=Foreword }}&lt;/ref&gt; Flanagan pêşgotina xwe bi vî rengî vedike: &quot; ''Ne Heval lê Çiyayan'' pirtûkek e ku bi heqîqet dikare cihê xwe li ser refika wêjeya zindana cîhanî bigire, li kêleka berhemên cûrbecûr yên wekî &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwJw&quot;&gt;De Profundis&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; ya [[Oscar Wilde]], ''Notebookên Zindanê'' ya Antonio Gramsci, Ray Parkin . 'S ''Into the Smother'' 's, [[Wole Soyinka]] 's ''The Man Dies'', û [[Martin Luther King|Martin Luther King Jr.]] 's ''Name from Birmingham Jail'' &quot;. &lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=d_-GDwAAQBAJ&amp;q=Foreword |sernav=No friend but the Mountains: Writing from Manus Prison |paşnav=Boochani |pêşnav=Behrouz |tarîx=11 sibat 2019 |weşanger=[[House of Anansi Press]] |isbn=9781487006846 |çap=1st Canadian EPUB |paşnavê-terciman=Tofighian |pêşnavê-terciman=Omid |beş=Foreword |lînka-nivîskar=Behrouz Boochani |roja-gihiştinê=11 îlon 2020 |lînka-terciman=Omid Tofighian }}&lt;/ref&gt;

Wergêr Tofîgîan di pêşgotina wergêra xwe de wiha dinivîse: &quot;Pirtûk hem projeyek nivîsê ya afirîner a kûr û hem jî çalakiyek berxwedanê ya stratejîk, beşek ji projeyek teorîkî ya hevgirtî û nêzîkatiya rexneyî ye&quot;. &lt;ref name=&quot;Pan&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.panmacmillan.com.au/9781760555382/ |sernav=No Friend But the Mountains: Writing from Manus Prison |malper=Pan MacMillan Australia |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190207195300/https://www.panmacmillan.com.au/9781760555382/ |roja-arşîvê=7 sibat 2019 |roja-gihiştinê=12 sibat 2019 }}&lt;/ref&gt;

== Sînopsîs û mijar ==
Di pez û helbestê de hatî [[Helbest|nivîsandin]], ew rêwîtiya Boochani ji [[Îndonezya|Îndonezyayê]] berbi Girava Noelê di sala 2013-an de û girtina wî ya dûv re li Girava Manus vedibêje, jiyana (û mirina) girtiyên din, rûtînên rojane û bûyerên cihêreng vedibêje, û li ser pergalê ronî dike. ku ew girtî ne, heta radeya serhildanên girtîgehê di destpêka 2014 de. Ew li ser cerdevanên Awustralya û gelê herêmî yê Papuan jî çavdêriyan dike. Ew kesayetiyên ku li ser wan dinivîse bi karanîna epîtetan li şûna ku navên wan ên rastîn bikar bîne, bi çend îstîsnayên girîng ên wekî hevalê wî Reza Baratî, ku bi navê The Gentle Giant jî tê zanîn, destnîşan dike.

Boochani destnîşan dike ku girtîgeh pergalek Kyriarchal e (têgeheke ku ji teoriya femînîst hatiye stendin), yek ku formên cuda yên zordariyê li hev dikin; Zordarî ne tesadufî ye, lê bi armanc e, ji bo îzolekirin û di nav girtiyan de alozî çêbike, bibe sedema bêhêvîtî û ruhên şikestî hatiye çêkirin. &lt;ref name=&quot;SMHreview&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.smh.com.au/entertainment/books/no-friend-but-the-mountains-review-behrouz-boochanis-poetic-and-vital-memoir-20180801-h13fuu.html |sernav=No Friend But The Mountains review: Behrouz Boochani's poetic and vital memoir |paşnav=Manne |pêşnav=Robert |tarîx=10 tebax 2018 |malper=Sydney Morning Herald |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181030122031/https://www.smh.com.au/entertainment/books/no-friend-but-the-mountains-review-behrouz-boochanis-poetic-and-vital-memoir-20180801-h13fuu.html |roja-arşîvê=30 çiriya pêşîn 2018 |roja-gihiştinê=2 sibat 2019 }}&lt;/ref&gt;

Di paşgotineke dûr û dirêj de ji hêla Ofighian ve, ew bi hûrgulî hin aliyên &quot;ramanên felsefî, arguman û şîroveyên hevbeş ên ku ji hêla nivîskar û wergêr ve hatine pêşve xistin&quot; pêşkêşî dike û vedikole, ku behsa &quot;kompleksa pîşesazî-sînor&quot; a Avusturalya dike, ku tenê destpêka a projeya piralî ya bi navê ''Teoriya Girtîgeha Manus'' . Ew bawer dike ku xêzkirina mijaran girîng e ji ber ku ew ji &quot;perwerdeya lêkolînê, xebata rewşenbîrî û dîtina&quot; Boochani îlhama xwe digire. Teorî hîpotez dike ku girtîgeh wekî îdeolojî &quot;fersendên ''zanîna'' ... hem li ser hovîtiyên tund û hem jî li ser serpêhatiyên jiyana yekta yên girtiyan asteng dike an ji holê radike&quot;. Boochani pê bawer e ku raya giştî ji tirsa êşkenceya sîstematîk a ku ji pergalê re yekpare ye, nizane, û armanca wî ya bingehîn &quot;îfşakirin û ragihandina vê rastiyê ye&quot;. &lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=No friend but the mountains: Writing from Manus Prison |url=https://archive.org/details/nofriendbutmount0000omid |paşnav=Boochani |pêşnav=Behrouz |tarîx=2018 |weşanger=Picador (Pan MacMillan Australia) |kesên-din=Afterword by translator Omid Ofighian |isbn=978-1-760-55538-2 |cih=Sydney |rr=[https://archive.org/details/nofriendbutmount0000omid/page/359 359]–362 }}&lt;/ref&gt;

== Pêvajoya wergerê ==
Tofîghian di gotarekê de di ''The Conversation'' de pêvajo û zehmetiyên ku ji ber wergerandina xebatek weha derdixe holê. Di Kanûna 2016-an de dest pê kir, gotinên Boochani yekem car ji wergêrê şêwirmend Moones Mansoubi re hatin şandin, her beş yek peyamek nivîsê ya dirêj e ku ji 9,000 heta 17,000 peyvan pêk tê. Mansoubi dê wan di [[Portable Document Format|PDF]] -ê de format bike, û wan ji Tofighian re bişîne, yê ku dûv re ji farisî wergerî îngilîzî, bi rêkûpêk bi Boochani re bi riya WhatsApp-ê di rê de şêwirî. Tofîqiyan rûniştinên heftane bi Mansoubi an lêkolînerekî din ê Îranî re li Sydney hebû, di wê demê de Boochani berdewamiya nivîsandina pirtûkê kir dema ku şêwirmendiya hevalên xwe û bawermendên wêjeyî yên li Australya û Iranranê dikir. &lt;ref name=&quot;ConvTofighian&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://theconversation.com/truth-to-power-my-time-translating-behrouz-boochanis-masterpiece-101589 |sernav=Truth to power: my time translating Behrouz Boochani's masterpiece |paşnav=Tofighian |pêşnav=Omid |tarîx=16 tebax 2018 |malper=The Conversation |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181105214100/https://theconversation.com/truth-to-power-my-time-translating-behrouz-boochanis-masterpiece-101589 |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2018 |roja-gihiştinê=12 sibat 2019 }}&lt;/ref&gt;

Tofîghian berê çend gotarên Boochanî wergerandine berî ku ew biçe Manusê ji bo ku Boochani nas bike, ku demek zû piştî mirina girtiyek din, muzîkjen Hemed Şemşîrîpûr, di 2017 de bû. Dema ku ew dicivin, ew li ser nuansan, guhertin, wateyan nîqaş dikin, û her weha raman û teoriyên li derveyî metnê yekser vedikolin, Tofîgîan rêbazê wekî ku ceribandinek edebî hewce dike û pêvajo wekî &quot;şekilek çalakiya felsefî ya hevpar&quot; binav dike. &lt;ref name=&quot;ConvTofighian&quot;/&gt;

Cûdahiyên strukturel ên di navbera her du zimanan de yek ji gelek kêşeyên wergeriyê derdixe holê. Nivîskar bi metodolojiya felsefî û psîkanalîtîk ve şîroveya siyasî û vegotina dîrokî dinirxîne û efsane û folklora kurdî, farisî û manûsî piştgirî dide vegotinê. Tofighian ji şêwazê re dibêje &quot;sûrrealîzma tirsnak&quot;. &lt;ref name=&quot;ConvTofighian&quot;/&gt;

=== Şîroveyên nivîskar û wergêr ===
Boochani: &quot;Ez ji pirtûkê bêtir ji her tiştê ku min ji Manus çêkiriye hez dikim. Hevkarî fantastîk bû - ez jê pir kêfa min hat. Tecrûbeyek fêrbûna kûr ... serkeftinek şîrîn.&quot;

Tofighian: &quot;Li gorî min, ew tişta herî girîng e ku ez tê de beşdar bûm. Ew bandorek mezin li ser min kir, û ez gelek tişt ji we fêr bûm. . . . Di warê wêjeyî, felsefî û kulturî de ev qas girîng hene.” &lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Boochani |pêşnav=Behrouz |paşnav2=Tofighian |pêşnav2=Omid |tarîx=2018 |sernav=The Last Days in Manus Prison |url=https://meanjin.com.au/essays/the-last-days-in-manus-prison/ |weşanger=Meanjin Quarterly |hejmar=Summer 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190309064039/https://meanjin.com.au/essays/the-last-days-in-manus-prison/ |roja-arşîvê=9 adar 2019 |roja-gihiştinê=23 sibat 2019 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Qebûlgeha otêlan ==
Pirtûk ji hêla pênc nivîskarên navdar ên Avusturalya di ''The Age de'' wekî yek ji baştirîn pirtûkên 2018-an hate pejirandin. Robert Manne jê re got &quot;hema bê guman pirtûka herî girîng a Avusturalya ku di 2018-an de hatî çap kirin&quot;, û nivîskar Sofie Laguna, Maxine Beneba Clarke, Michelle de Kretser û Dennis Altman hemî pesnê wê gotin. &lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.theage.com.au/entertainment/books/the-best-books-of-2018-and-a-few-more-as-well-20181206-p50kpn.html |sernav=Best Books of 2018 |tarîx=7 kanûna pêşîn 2018 |malper=The Age |roja-gihiştinê=8 kanûna pêşîn 2018 }}&lt;/ref&gt; Louis Klee di Pêveka Wêjeyî ya ''Times'' de nivîsî, &quot;Di deh salên siyaseta Avusturalya de ku ji hêla rijandina serokatiyê ve hatî destnîşan kirin - dehsalek derbasbûyî, ku tê de her pêşkeftinek watedar li ser mijarên ku Avusturalya diyar dikin, çi karûbarên xwecihî, siyaseta penaberan, an guherîna avhewa be. bi bandor sekinî - Şahidiya Boochani ew berbi rewşek paradoksîk vekir. Dibe ku îro ew bibe dengê herî girîng ê siyasî li welatekî ku qet serdana wî nekiriye.” &lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.the-tls.co.uk/articles/manus-prison/ |sernav=Cannibal island |paşnav=Klee |pêşnav=Louis |tarîx=28 hezîran 2019 |roja-gihiştinê=26 tîrmeh 2020 }}&lt;/ref&gt;

Wê xelata wêjeyî ya herî dewlemend a Awistralyayê, Xelata Wêjeya Victorian, û her weha Xelata Premiera Victorian ji bo Nonfiction, ku ji hêla Wheeler Center ve di 31ê Rêbendana 2019-an de hatî dayîn, wergirt. &lt;ref name=&quot;BBCaward&quot;/&gt; &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.wheelercentre.com/projects/victorian-premier-s-literary-awards-2019 |sernav=Victorian Premier's Literary Awards 2019 |malper=The Wheeler Centre |roja-gihiştinê=2019-01-31 |roja-arşîvê=2018-12-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181229171500/https://www.wheelercentre.com/projects/victorian-premier-s-literary-awards-2019 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Pirs li ser mafê Boochani ji bo her du xelatan hebûn ji ber ku beşdar berê bi hemwelatiyên Awustralya an niştecîhên daîmî re sînordar bûn, lê ji hêla rêveberên xelatê ve îstîsmarek jê re hat dayîn û dadwer bi yekdengî di naskirina wêjeya wêjeyî de yekdeng bûn. Rêvebirê Navenda Wheeler Michael Williams got ku dadger difikirin ku çîroka tiştê ku li Girava Manus diqewime bi rastî çîrokek Avusturalya ye, û ku &quot;ew bi tevahî bi niyeta xelatan re hevaheng kir&quot;. &lt;ref name=&quot;SBS&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.sbs.com.au/news/how-a-man-detained-on-manus-island-won-australia-s-richest-literary-prize |sernav=How a man detained on Manus Island won Australia's richest literary prize |paşnav=Young |pêşnav=Evan |tarîx=1 sibat 2019 |weşanger=SBS News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190201055003/https://www.sbs.com.au/news/how-a-man-detained-on-manus-island-won-australia-s-richest-literary-prize |roja-arşîvê=1 sibat 2019 }}&lt;/ref&gt;

Boochani, ji bo wergirtina xelatê bi vîdyoyê axaftinek kir û got ku ev xelat &quot;serkeftinek e. Serkeftin ne tenê ji bo me, [[wêje]] û hunerê ye û di serî de jî serkeftina mirovahiyê ye. Serkeftinek li hember pergala ku em kêm kirine hejmar e.” &lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/global/video/2019/feb/01/a-victory-for-humanity-behrouz-boochani-wins-literary-prize-video |sernav='A victory for humanity': Behrouz Boochani's literary prize speech in full – video |tarîx=1 sibat 2019 |malper=The Guardian |roja-gihiştinê=1 sibat 2019 }}&lt;/ref&gt; Di hevpeyvînekê de ligel nivîskar Arnold Zable piştî xelatê, Boochani got ku wî gelek ramanên nakok li ser wê hene, lê ew wê wekî &quot;gotinek siyasî ji civata wêjeyî û hunerî ya afirîner li Avusturalya, û hemî kesên ku bi wê re ne razî ne&quot; dibîne. ramana hikûmetê.&quot; &lt;ref name=&quot;Zable&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.theage.com.au/entertainment/books/we-are-part-of-australian-history-behrouz-boochani-voice-of-exile-20190131-p50uui.html |sernav='We are part of Australian history': Behrouz Boochani, voice of exile |paşnav=Zable |pêşnav=Arnold |tarîx=2 sibat 2019 |malper=The Age |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190201162933/https://www.theage.com.au/entertainment/books/we-are-part-of-australian-history-behrouz-boochani-voice-of-exile-20190131-p50uui.html |roja-arşîvê=1 sibat 2019 |roja-gihiştinê=4 sibat 2019 }}&lt;/ref&gt;

Di Nîsana 2019-an de pirtûk di Xelatên Edebiyatê yên Premier New South Wales de xelatek taybetî hate dayîn, &lt;ref name=&quot;ABCNSW&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://mobile.abc.net.au/news/2019-04-29/nsw-premiers-literary-awards-2019-billy-griffiths-les-murray/11053990 |sernav=History of Aboriginal archaeology wins Book of the Year at NSW Premier's Literary Awards |paşnav=Jefferson |pêşnav=Dee |tarîx=29 Apr 2019 |series=ABC Arts |weşanger=Australian Broadcasting Corporation News |roja-gihiştinê=6 gulan 2019 }}&lt;/ref&gt; ku dadgerên wê jê re digotin &quot;bi serê xwe xebatek edebî ya berbiçav&quot;, ji bilî ku &quot;ji bo şert û mercên hilberîna wê balkêş e. .. [û] ... naverokek berbiçav û şok&quot;. &lt;ref name=&quot;SLNSW&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sl.nsw.gov.au/2019-special-award |sernav=2019 Special Award |tarîx=2019-04-24 |malper=State Library of NSW |roja-gihiştinê=2019-05-02 }}&lt;/ref&gt;

Di 2-ê Gulana 2019-an de, hate ragihandin ku xebata Xelata Pîşesaziya Pirtûkê ya Avusturalya (ABIA) ji bo pirtûka Giştî ya ne-fiction ya salê wergirtiye. &lt;ref name=&quot;ABIA&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/books/2019/may/02/extraordinary-and-beautiful-storytelling-boy-swallows-universe-wins-abia-book-of-the-year |sernav='Extraordinary and beautiful storytelling': Boy Swallows Universe wins ABIA book of the year |paşnav=Spring |pêşnav=Alexandra |tarîx=2 gulan 2019 |malper=The Guardian |issn=0261-3077 |roja-gihiştinê=6 gulan 2019 }}&lt;/ref&gt; Di 12 [[Tebax]] 2019 de, pirtûkê Xelata Biyografiya Neteweyî ya Avusturalya wergirt . &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sl.nsw.gov.au/impassioned-letter-manus-island-wins-2019-national-biography-award |sernav='Impassioned letter' from Manus Island wins 2019 National Biography Award |tarîx=2019-08-12 |malper=State Library of NSW |roja-gihiştinê=2019-08-12 }}&lt;/ref&gt; Di Gulana 2020-an de ew ABIA Audiobook-a salê qezenc kir. &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.booksandpublishing.com.au/articles/2020/05/13/150527/bluey-the-beach-wins-2020-abia-book-of-the-year/ |sernav='Bluey: The Beach' wins 2020 ABIA Book of the Year |tarîx=2020-05-13 |malper=Books+Publishing |ziman=en-AU |roja-gihiştinê=2020-05-14 }}&lt;/ref&gt;

== Weşana li Îranê ==
Wergera Farisî ya ''No Friend But the Mountains'' di destpêka sala 2020-an de ji hêla Weşanên Çeşmeh ve li Tehranê hate çap kirin. Di Nîsana 2020an de jî guhertoya dengî ya pirtûkê (ji hêla [[lîstikvan]] Navid Mohammadzadeh vebêje) li Îranê bi destûra Boochani derket. &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/persian/arts-52353145 |sernav=Publication of Behrouz Bouchani's book in Iran |tarîx=2020-04-23 |malper=BBC Persian Service |roja-gihiştinê=2020-12-09 }}&lt;/ref&gt;

== Fîlm ==
Di Sibata 2020-an de hat ragihandin ku pirtûk dê ji bo fîlmek dirêj were adaptekirin. Hilberînek hevpar a di navbera Hoodlum Entertainment, Sweetshop &amp; Green û Aurora Films de, hilberînek tê payîn ku nîvê sala 2021-an dest pê bike. &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bluemountainsgazette.com.au/story/6643941/film-of-boochanis-novel-in-the-works/ |sernav=Film of Boochani's novel in the works |tarîx=2020-02-23 |malper=Blue Mountains Gazette |ziman=en |roja-gihiştinê=2020-02-23 }}&lt;/ref&gt; Tê plankirin ku piraniya gulebaranê li Avusturalya were kirin. &lt;ref name=&quot;sbsfilm&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sbs.com.au/news/film-based-on-behrouz-boochani-s-story-in-the-works |sernav=Film based on Behrouz Boochani's story in the works |tarîx=23 sibat 2020 |malper=SBS News |roja-gihiştinê=1 adar 2020 }}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;sbskurd&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sbs.com.au/language/english/i-never-said-i-want-to-go-to-australia-behrouz-boochani-rejects-peter-dutton-barring-him-from-the-country |sernav='I never said I want to go to Australia': Behrouz Boochani rejects Peter Dutton barring him from the country |paşnav=Germian |pêşnav=Roza |paşnav2=Theodosiou |pêşnav2=Peter |tarîx=28 sibat 2020 |malper=SBS Kurdish |roja-gihiştinê=1 adar 2020 }}&lt;/ref&gt; Nivîskar û hilberîner Ákos Armont û hilberîner Antony Waddington fikra adaptasyonê derxistin pêş. Boochani got ku fîlma nû divê hin xebatên wî yên berê, û yên hevalên wî yên penaxwaz, wekî beşek ji dîroka Avusturalya bihewîne. &lt;ref name=&quot;guardfilm&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/world/2020/feb/24/behrouz-boochanis-book-no-friend-but-the-mountains-to-be-made-into-a-film |sernav=Behrouz Boochani's book, No Friend But The Mountains, to be made into a film |paşnav=Zhou |pêşnav=Naaman |tarîx=24 sibat 2020 |malper=The Guardian |roja-gihiştinê=1 adar 2020 }}&lt;/ref&gt;

== Xebata senfonîkî ==
''No Friend But The Mountains: A Symphonic Song Cycle'' ji hêla bestekar Luke Styles ve hate afirandin û di 21ê Adara 2021-an de li Sidney Myer Music Bowl ji hêla stranbêjê [[Barîton|bassbaritone]] Adrian Tamburini, Symphony Zelman, û Koroya Melbourne Bach, ku ji hêla Rick ve hatî rêve kirin, zindî hate pêşkêş kirin. Prakhoff. Pêşiya performansa çerxa stranê hevalê Boochanî û girtiyê berê yê Manus Farhad Bandeş strana xwe ya &quot;The Big Exhale&quot; got. Ji hêla nûçegihanê Pargîdaniya Weşana Avusturalya Rafael Epstein ve hatî mêvandar kirin, &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.artshub.com.au/news/reviews/music-review-no-friend-but-the-mountains-a-symphonic-song-cycle-262202-2370477/ |sernav=Music Review: No Friend But The Mountains: a Symphonic Song Cycle |tarîx=26 adar 2021 |malper=ArtsHub Australia |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2022 }}&lt;/ref&gt; bûyer di Hezîrana 2021-an de li Televizyona ABC hate weşandin û li ser ABC iview hate peyda kirin. Di heman demê de hevpeyivînên bi Boochani, Tofighian, û yên din re jî vedihewîne. &lt;ref name=&quot;Wise Music Classical 2022&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.wisemusicclassical.com/news/4250/ABC-TV-BROADCAST-No-Friend-But-the-Mountains---A-Voyage-Through-Song/ |sernav=ABC TV BROADCAST: No Friend But the Mountains - A Voyage Through Song |tarîx=26 nîsan 2022 |malper=Wise Music Classical |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{IMDb fîlm|14331366|No Friend But The Mountains: A Symphonic Song Cycle}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Pages with unreviewed translations]]
[[Kategorî:Pirtûkên kurdî]]</text>
      <sha1>ltjo8dfwy09zrxdkpjcvb28rttyhkmq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095614</id>
      <parentid>2095613</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:43:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Paşperdeh */  Work li vir tê wateya berhem. Sereraskirina Google Translate.</comment>
      <origin>2095614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21058" sha1="tnwf9dognziy9xqw2xl2sghbn0fs0rq" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}
{{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''No Friend But the Mountains: Writing from Manus Prison''' (bi kurdî: ''Ti dostê kurdan nîne ji bilî çiyayan: nivîs ji girtîgeha Manus''), vegotinek otobiyografî ye ya rêwîtiya xeternak a [[Bêhrûz boçanî|Behrouz Boochani berbi]] Girava Noelê û girtina wî ya paşîn li navendek binçavkirinê ya koçberiyê ya hukûmeta Avusturalya li Girava Manus.

== Paşperdeh ==
Pirtûk bi [[Telefona destan|têlefona desta]] bi [[WhatsApp]]ê &lt;ref name=&quot;BBCaward&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-australia-47072023 |sernav=Behrouz Boochani: Refugee who wrote book using WhatsApp wins top prize |paşnav=Ponniah |pêşnav=Kevin |tarîx=31 kanûna paşîn 2019 |malper=BBC News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190201004223/https://www.bbc.com/news/world-australia-47072023 |roja-arşîvê=1 sibat 2019 |roja-gihiştinê=1 sibat 2019 }}&lt;/ref&gt; hatiye nivîsandin û bi hezaran pelên [[Portable Document Format|PDF]] ji Girava Manusê hatiye derxistin. Ew ji aliyê Omid Tofighian, &lt;ref name=&quot;BBCaward&quot; /&gt; Hevkarê Rûmetê yê Beşa Felsefeyê ya [[Zanîngeha Sydneyê]] ve ji [[Zimanê farisî|farisî]] bo îngilîzî hatiye wergerandin. Ew ji hêla Picador ve di dawiya 2018 de hate weşandin.

Di pêşgotina xwe ya berhemê de, nivîskarê awistralî [[Richard Flanagan]], Boochani wekî &quot;nivîskarekî mezin ê awistralî&quot; bi nav dike, &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://theconversation.com/behrouz-boochanis-literary-prize-cements-his-status-as-an-australian-writer-110986 |sernav=Behrouz Boochani's literary prize cements his status as an Australian writer |paşnav=Allahyari |pêşnav=Keyvan |paşnav2=Rae |pêşnav2=Paul |tarîx=1 sibat 2019 |malper=The Conversation |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190202110339/https://theconversation.com/behrouz-boochanis-literary-prize-cements-his-status-as-an-australian-writer-110986 |roja-arşîvê=2 sibat 2019 |roja-gihiştinê=2 sibat 2019 }}&lt;/ref&gt; ku ne tenê &quot;pirtûkek êceb û tirsnak&quot; nivîsandiye, lê &quot;hesabek [ku] hesabek jê re dixwaze&quot;. zilma li ser hêviyên girtiyan û tinekirina bi zanebûn. &lt;ref name=&quot;foreword&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=No friend but the Mountains: Writing from Manus Prison |url=https://archive.org/details/nofriendbutmount0000omid |paşnav=Boochani |pêşnav=Behrouz |tarîx=October 2018 |weşanger=Picador Australia |isbn=9781760555382 |paşnavê-terciman=Tofighian |pêşnavê-terciman=Omid |beş=Foreword }}&lt;/ref&gt; Flanagan pêşgotina xwe bi vî rengî vedike: &quot; ''Ne Heval lê Çiyayan'' pirtûkek e ku bi heqîqet dikare cihê xwe li ser refika wêjeya zindana cîhanî bigire, li kêleka berhemên cûrbecûr yên wekî &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwJw&quot;&gt;De Profundis&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; ya [[Oscar Wilde]], ''Notebookên Zindanê'' ya Antonio Gramsci, Ray Parkin . 'S ''Into the Smother'' 's, [[Wole Soyinka]] 's ''The Man Dies'', û [[Martin Luther King|Martin Luther King Jr.]] 's ''Name from Birmingham Jail'' &quot;. &lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=d_-GDwAAQBAJ&amp;q=Foreword |sernav=No friend but the Mountains: Writing from Manus Prison |paşnav=Boochani |pêşnav=Behrouz |tarîx=11 sibat 2019 |weşanger=[[House of Anansi Press]] |isbn=9781487006846 |çap=1st Canadian EPUB |paşnavê-terciman=Tofighian |pêşnavê-terciman=Omid |beş=Foreword |lînka-nivîskar=Behrouz Boochani |roja-gihiştinê=11 îlon 2020 |lînka-terciman=Omid Tofighian }}&lt;/ref&gt;

Wergêr Tofîgîan di pêşgotina wergêra xwe de wiha dinivîse: &quot;Pirtûk hem projeyek nivîsê ya afirîner a kûr û hem jî çalakiyek berxwedanê ya stratejîk, beşek ji projeyek teorîkî ya hevgirtî û nêzîkatiya rexneyî ye&quot;. &lt;ref name=&quot;Pan&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.panmacmillan.com.au/9781760555382/ |sernav=No Friend But the Mountains: Writing from Manus Prison |malper=Pan MacMillan Australia |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190207195300/https://www.panmacmillan.com.au/9781760555382/ |roja-arşîvê=7 sibat 2019 |roja-gihiştinê=12 sibat 2019 }}&lt;/ref&gt;

== Sînopsîs û mijar ==
Di pez û helbestê de hatî [[Helbest|nivîsandin]], ew rêwîtiya Boochani ji [[Îndonezya|Îndonezyayê]] berbi Girava Noelê di sala 2013-an de û girtina wî ya dûv re li Girava Manus vedibêje, jiyana (û mirina) girtiyên din, rûtînên rojane û bûyerên cihêreng vedibêje, û li ser pergalê ronî dike. ku ew girtî ne, heta radeya serhildanên girtîgehê di destpêka 2014 de. Ew li ser cerdevanên Awustralya û gelê herêmî yê Papuan jî çavdêriyan dike. Ew kesayetiyên ku li ser wan dinivîse bi karanîna epîtetan li şûna ku navên wan ên rastîn bikar bîne, bi çend îstîsnayên girîng ên wekî hevalê wî Reza Baratî, ku bi navê The Gentle Giant jî tê zanîn, destnîşan dike.

Boochani destnîşan dike ku girtîgeh pergalek Kyriarchal e (têgeheke ku ji teoriya femînîst hatiye stendin), yek ku formên cuda yên zordariyê li hev dikin; Zordarî ne tesadufî ye, lê bi armanc e, ji bo îzolekirin û di nav girtiyan de alozî çêbike, bibe sedema bêhêvîtî û ruhên şikestî hatiye çêkirin. &lt;ref name=&quot;SMHreview&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.smh.com.au/entertainment/books/no-friend-but-the-mountains-review-behrouz-boochanis-poetic-and-vital-memoir-20180801-h13fuu.html |sernav=No Friend But The Mountains review: Behrouz Boochani's poetic and vital memoir |paşnav=Manne |pêşnav=Robert |tarîx=10 tebax 2018 |malper=Sydney Morning Herald |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181030122031/https://www.smh.com.au/entertainment/books/no-friend-but-the-mountains-review-behrouz-boochanis-poetic-and-vital-memoir-20180801-h13fuu.html |roja-arşîvê=30 çiriya pêşîn 2018 |roja-gihiştinê=2 sibat 2019 }}&lt;/ref&gt;

Di paşgotineke dûr û dirêj de ji hêla Ofighian ve, ew bi hûrgulî hin aliyên &quot;ramanên felsefî, arguman û şîroveyên hevbeş ên ku ji hêla nivîskar û wergêr ve hatine pêşve xistin&quot; pêşkêşî dike û vedikole, ku behsa &quot;kompleksa pîşesazî-sînor&quot; a Avusturalya dike, ku tenê destpêka a projeya piralî ya bi navê ''Teoriya Girtîgeha Manus'' . Ew bawer dike ku xêzkirina mijaran girîng e ji ber ku ew ji &quot;perwerdeya lêkolînê, xebata rewşenbîrî û dîtina&quot; Boochani îlhama xwe digire. Teorî hîpotez dike ku girtîgeh wekî îdeolojî &quot;fersendên ''zanîna'' ... hem li ser hovîtiyên tund û hem jî li ser serpêhatiyên jiyana yekta yên girtiyan asteng dike an ji holê radike&quot;. Boochani pê bawer e ku raya giştî ji tirsa êşkenceya sîstematîk a ku ji pergalê re yekpare ye, nizane, û armanca wî ya bingehîn &quot;îfşakirin û ragihandina vê rastiyê ye&quot;. &lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=No friend but the mountains: Writing from Manus Prison |url=https://archive.org/details/nofriendbutmount0000omid |paşnav=Boochani |pêşnav=Behrouz |tarîx=2018 |weşanger=Picador (Pan MacMillan Australia) |kesên-din=Afterword by translator Omid Ofighian |isbn=978-1-760-55538-2 |cih=Sydney |rr=[https://archive.org/details/nofriendbutmount0000omid/page/359 359]–362 }}&lt;/ref&gt;

== Pêvajoya wergerê ==
Tofîghian di gotarekê de di ''The Conversation'' de pêvajo û zehmetiyên ku ji ber wergerandina xebatek weha derdixe holê. Di Kanûna 2016-an de dest pê kir, gotinên Boochani yekem car ji wergêrê şêwirmend Moones Mansoubi re hatin şandin, her beş yek peyamek nivîsê ya dirêj e ku ji 9,000 heta 17,000 peyvan pêk tê. Mansoubi dê wan di [[Portable Document Format|PDF]] -ê de format bike, û wan ji Tofighian re bişîne, yê ku dûv re ji farisî wergerî îngilîzî, bi rêkûpêk bi Boochani re bi riya WhatsApp-ê di rê de şêwirî. Tofîqiyan rûniştinên heftane bi Mansoubi an lêkolînerekî din ê Îranî re li Sydney hebû, di wê demê de Boochani berdewamiya nivîsandina pirtûkê kir dema ku şêwirmendiya hevalên xwe û bawermendên wêjeyî yên li Australya û Iranranê dikir. &lt;ref name=&quot;ConvTofighian&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://theconversation.com/truth-to-power-my-time-translating-behrouz-boochanis-masterpiece-101589 |sernav=Truth to power: my time translating Behrouz Boochani's masterpiece |paşnav=Tofighian |pêşnav=Omid |tarîx=16 tebax 2018 |malper=The Conversation |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181105214100/https://theconversation.com/truth-to-power-my-time-translating-behrouz-boochanis-masterpiece-101589 |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2018 |roja-gihiştinê=12 sibat 2019 }}&lt;/ref&gt;

Tofîghian berê çend gotarên Boochanî wergerandine berî ku ew biçe Manusê ji bo ku Boochani nas bike, ku demek zû piştî mirina girtiyek din, muzîkjen Hemed Şemşîrîpûr, di 2017 de bû. Dema ku ew dicivin, ew li ser nuansan, guhertin, wateyan nîqaş dikin, û her weha raman û teoriyên li derveyî metnê yekser vedikolin, Tofîgîan rêbazê wekî ku ceribandinek edebî hewce dike û pêvajo wekî &quot;şekilek çalakiya felsefî ya hevpar&quot; binav dike. &lt;ref name=&quot;ConvTofighian&quot;/&gt;

Cûdahiyên strukturel ên di navbera her du zimanan de yek ji gelek kêşeyên wergeriyê derdixe holê. Nivîskar bi metodolojiya felsefî û psîkanalîtîk ve şîroveya siyasî û vegotina dîrokî dinirxîne û efsane û folklora kurdî, farisî û manûsî piştgirî dide vegotinê. Tofighian ji şêwazê re dibêje &quot;sûrrealîzma tirsnak&quot;. &lt;ref name=&quot;ConvTofighian&quot;/&gt;

=== Şîroveyên nivîskar û wergêr ===
Boochani: &quot;Ez ji pirtûkê bêtir ji her tiştê ku min ji Manus çêkiriye hez dikim. Hevkarî fantastîk bû - ez jê pir kêfa min hat. Tecrûbeyek fêrbûna kûr ... serkeftinek şîrîn.&quot;

Tofighian: &quot;Li gorî min, ew tişta herî girîng e ku ez tê de beşdar bûm. Ew bandorek mezin li ser min kir, û ez gelek tişt ji we fêr bûm. . . . Di warê wêjeyî, felsefî û kulturî de ev qas girîng hene.” &lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Boochani |pêşnav=Behrouz |paşnav2=Tofighian |pêşnav2=Omid |tarîx=2018 |sernav=The Last Days in Manus Prison |url=https://meanjin.com.au/essays/the-last-days-in-manus-prison/ |weşanger=Meanjin Quarterly |hejmar=Summer 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190309064039/https://meanjin.com.au/essays/the-last-days-in-manus-prison/ |roja-arşîvê=9 adar 2019 |roja-gihiştinê=23 sibat 2019 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Qebûlgeha otêlan ==
Pirtûk ji hêla pênc nivîskarên navdar ên Avusturalya di ''The Age de'' wekî yek ji baştirîn pirtûkên 2018-an hate pejirandin. Robert Manne jê re got &quot;hema bê guman pirtûka herî girîng a Avusturalya ku di 2018-an de hatî çap kirin&quot;, û nivîskar Sofie Laguna, Maxine Beneba Clarke, Michelle de Kretser û Dennis Altman hemî pesnê wê gotin. &lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.theage.com.au/entertainment/books/the-best-books-of-2018-and-a-few-more-as-well-20181206-p50kpn.html |sernav=Best Books of 2018 |tarîx=7 kanûna pêşîn 2018 |malper=The Age |roja-gihiştinê=8 kanûna pêşîn 2018 }}&lt;/ref&gt; Louis Klee di Pêveka Wêjeyî ya ''Times'' de nivîsî, &quot;Di deh salên siyaseta Avusturalya de ku ji hêla rijandina serokatiyê ve hatî destnîşan kirin - dehsalek derbasbûyî, ku tê de her pêşkeftinek watedar li ser mijarên ku Avusturalya diyar dikin, çi karûbarên xwecihî, siyaseta penaberan, an guherîna avhewa be. bi bandor sekinî - Şahidiya Boochani ew berbi rewşek paradoksîk vekir. Dibe ku îro ew bibe dengê herî girîng ê siyasî li welatekî ku qet serdana wî nekiriye.” &lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.the-tls.co.uk/articles/manus-prison/ |sernav=Cannibal island |paşnav=Klee |pêşnav=Louis |tarîx=28 hezîran 2019 |roja-gihiştinê=26 tîrmeh 2020 }}&lt;/ref&gt;

Wê xelata wêjeyî ya herî dewlemend a Awistralyayê, Xelata Wêjeya Victorian, û her weha Xelata Premiera Victorian ji bo Nonfiction, ku ji hêla Wheeler Center ve di 31ê Rêbendana 2019-an de hatî dayîn, wergirt. &lt;ref name=&quot;BBCaward&quot;/&gt; &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.wheelercentre.com/projects/victorian-premier-s-literary-awards-2019 |sernav=Victorian Premier's Literary Awards 2019 |malper=The Wheeler Centre |roja-gihiştinê=2019-01-31 |roja-arşîvê=2018-12-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181229171500/https://www.wheelercentre.com/projects/victorian-premier-s-literary-awards-2019 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Pirs li ser mafê Boochani ji bo her du xelatan hebûn ji ber ku beşdar berê bi hemwelatiyên Awustralya an niştecîhên daîmî re sînordar bûn, lê ji hêla rêveberên xelatê ve îstîsmarek jê re hat dayîn û dadwer bi yekdengî di naskirina wêjeya wêjeyî de yekdeng bûn. Rêvebirê Navenda Wheeler Michael Williams got ku dadger difikirin ku çîroka tiştê ku li Girava Manus diqewime bi rastî çîrokek Avusturalya ye, û ku &quot;ew bi tevahî bi niyeta xelatan re hevaheng kir&quot;. &lt;ref name=&quot;SBS&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.sbs.com.au/news/how-a-man-detained-on-manus-island-won-australia-s-richest-literary-prize |sernav=How a man detained on Manus Island won Australia's richest literary prize |paşnav=Young |pêşnav=Evan |tarîx=1 sibat 2019 |weşanger=SBS News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190201055003/https://www.sbs.com.au/news/how-a-man-detained-on-manus-island-won-australia-s-richest-literary-prize |roja-arşîvê=1 sibat 2019 }}&lt;/ref&gt;

Boochani, ji bo wergirtina xelatê bi vîdyoyê axaftinek kir û got ku ev xelat &quot;serkeftinek e. Serkeftin ne tenê ji bo me, [[wêje]] û hunerê ye û di serî de jî serkeftina mirovahiyê ye. Serkeftinek li hember pergala ku em kêm kirine hejmar e.” &lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/global/video/2019/feb/01/a-victory-for-humanity-behrouz-boochani-wins-literary-prize-video |sernav='A victory for humanity': Behrouz Boochani's literary prize speech in full – video |tarîx=1 sibat 2019 |malper=The Guardian |roja-gihiştinê=1 sibat 2019 }}&lt;/ref&gt; Di hevpeyvînekê de ligel nivîskar Arnold Zable piştî xelatê, Boochani got ku wî gelek ramanên nakok li ser wê hene, lê ew wê wekî &quot;gotinek siyasî ji civata wêjeyî û hunerî ya afirîner li Avusturalya, û hemî kesên ku bi wê re ne razî ne&quot; dibîne. ramana hikûmetê.&quot; &lt;ref name=&quot;Zable&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.theage.com.au/entertainment/books/we-are-part-of-australian-history-behrouz-boochani-voice-of-exile-20190131-p50uui.html |sernav='We are part of Australian history': Behrouz Boochani, voice of exile |paşnav=Zable |pêşnav=Arnold |tarîx=2 sibat 2019 |malper=The Age |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190201162933/https://www.theage.com.au/entertainment/books/we-are-part-of-australian-history-behrouz-boochani-voice-of-exile-20190131-p50uui.html |roja-arşîvê=1 sibat 2019 |roja-gihiştinê=4 sibat 2019 }}&lt;/ref&gt;

Di Nîsana 2019-an de pirtûk di Xelatên Edebiyatê yên Premier New South Wales de xelatek taybetî hate dayîn, &lt;ref name=&quot;ABCNSW&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://mobile.abc.net.au/news/2019-04-29/nsw-premiers-literary-awards-2019-billy-griffiths-les-murray/11053990 |sernav=History of Aboriginal archaeology wins Book of the Year at NSW Premier's Literary Awards |paşnav=Jefferson |pêşnav=Dee |tarîx=29 Apr 2019 |series=ABC Arts |weşanger=Australian Broadcasting Corporation News |roja-gihiştinê=6 gulan 2019 }}&lt;/ref&gt; ku dadgerên wê jê re digotin &quot;bi serê xwe xebatek edebî ya berbiçav&quot;, ji bilî ku &quot;ji bo şert û mercên hilberîna wê balkêş e. .. [û] ... naverokek berbiçav û şok&quot;. &lt;ref name=&quot;SLNSW&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sl.nsw.gov.au/2019-special-award |sernav=2019 Special Award |tarîx=2019-04-24 |malper=State Library of NSW |roja-gihiştinê=2019-05-02 }}&lt;/ref&gt;

Di 2-ê Gulana 2019-an de, hate ragihandin ku xebata Xelata Pîşesaziya Pirtûkê ya Avusturalya (ABIA) ji bo pirtûka Giştî ya ne-fiction ya salê wergirtiye. &lt;ref name=&quot;ABIA&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/books/2019/may/02/extraordinary-and-beautiful-storytelling-boy-swallows-universe-wins-abia-book-of-the-year |sernav='Extraordinary and beautiful storytelling': Boy Swallows Universe wins ABIA book of the year |paşnav=Spring |pêşnav=Alexandra |tarîx=2 gulan 2019 |malper=The Guardian |issn=0261-3077 |roja-gihiştinê=6 gulan 2019 }}&lt;/ref&gt; Di 12 [[Tebax]] 2019 de, pirtûkê Xelata Biyografiya Neteweyî ya Avusturalya wergirt . &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sl.nsw.gov.au/impassioned-letter-manus-island-wins-2019-national-biography-award |sernav='Impassioned letter' from Manus Island wins 2019 National Biography Award |tarîx=2019-08-12 |malper=State Library of NSW |roja-gihiştinê=2019-08-12 }}&lt;/ref&gt; Di Gulana 2020-an de ew ABIA Audiobook-a salê qezenc kir. &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.booksandpublishing.com.au/articles/2020/05/13/150527/bluey-the-beach-wins-2020-abia-book-of-the-year/ |sernav='Bluey: The Beach' wins 2020 ABIA Book of the Year |tarîx=2020-05-13 |malper=Books+Publishing |ziman=en-AU |roja-gihiştinê=2020-05-14 }}&lt;/ref&gt;

== Weşana li Îranê ==
Wergera Farisî ya ''No Friend But the Mountains'' di destpêka sala 2020-an de ji hêla Weşanên Çeşmeh ve li Tehranê hate çap kirin. Di Nîsana 2020an de jî guhertoya dengî ya pirtûkê (ji hêla [[lîstikvan]] Navid Mohammadzadeh vebêje) li Îranê bi destûra Boochani derket. &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/persian/arts-52353145 |sernav=Publication of Behrouz Bouchani's book in Iran |tarîx=2020-04-23 |malper=BBC Persian Service |roja-gihiştinê=2020-12-09 }}&lt;/ref&gt;

== Fîlm ==
Di Sibata 2020-an de hat ragihandin ku pirtûk dê ji bo fîlmek dirêj were adaptekirin. Hilberînek hevpar a di navbera Hoodlum Entertainment, Sweetshop &amp; Green û Aurora Films de, hilberînek tê payîn ku nîvê sala 2021-an dest pê bike. &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bluemountainsgazette.com.au/story/6643941/film-of-boochanis-novel-in-the-works/ |sernav=Film of Boochani's novel in the works |tarîx=2020-02-23 |malper=Blue Mountains Gazette |ziman=en |roja-gihiştinê=2020-02-23 }}&lt;/ref&gt; Tê plankirin ku piraniya gulebaranê li Avusturalya were kirin. &lt;ref name=&quot;sbsfilm&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sbs.com.au/news/film-based-on-behrouz-boochani-s-story-in-the-works |sernav=Film based on Behrouz Boochani's story in the works |tarîx=23 sibat 2020 |malper=SBS News |roja-gihiştinê=1 adar 2020 }}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;sbskurd&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sbs.com.au/language/english/i-never-said-i-want-to-go-to-australia-behrouz-boochani-rejects-peter-dutton-barring-him-from-the-country |sernav='I never said I want to go to Australia': Behrouz Boochani rejects Peter Dutton barring him from the country |paşnav=Germian |pêşnav=Roza |paşnav2=Theodosiou |pêşnav2=Peter |tarîx=28 sibat 2020 |malper=SBS Kurdish |roja-gihiştinê=1 adar 2020 }}&lt;/ref&gt; Nivîskar û hilberîner Ákos Armont û hilberîner Antony Waddington fikra adaptasyonê derxistin pêş. Boochani got ku fîlma nû divê hin xebatên wî yên berê, û yên hevalên wî yên penaxwaz, wekî beşek ji dîroka Avusturalya bihewîne. &lt;ref name=&quot;guardfilm&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/world/2020/feb/24/behrouz-boochanis-book-no-friend-but-the-mountains-to-be-made-into-a-film |sernav=Behrouz Boochani's book, No Friend But The Mountains, to be made into a film |paşnav=Zhou |pêşnav=Naaman |tarîx=24 sibat 2020 |malper=The Guardian |roja-gihiştinê=1 adar 2020 }}&lt;/ref&gt;

== Xebata senfonîkî ==
''No Friend But The Mountains: A Symphonic Song Cycle'' ji hêla bestekar Luke Styles ve hate afirandin û di 21ê Adara 2021-an de li Sidney Myer Music Bowl ji hêla stranbêjê [[Barîton|bassbaritone]] Adrian Tamburini, Symphony Zelman, û Koroya Melbourne Bach, ku ji hêla Rick ve hatî rêve kirin, zindî hate pêşkêş kirin. Prakhoff. Pêşiya performansa çerxa stranê hevalê Boochanî û girtiyê berê yê Manus Farhad Bandeş strana xwe ya &quot;The Big Exhale&quot; got. Ji hêla nûçegihanê Pargîdaniya Weşana Avusturalya Rafael Epstein ve hatî mêvandar kirin, &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.artshub.com.au/news/reviews/music-review-no-friend-but-the-mountains-a-symphonic-song-cycle-262202-2370477/ |sernav=Music Review: No Friend But The Mountains: a Symphonic Song Cycle |tarîx=26 adar 2021 |malper=ArtsHub Australia |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2022 }}&lt;/ref&gt; bûyer di Hezîrana 2021-an de li Televizyona ABC hate weşandin û li ser ABC iview hate peyda kirin. Di heman demê de hevpeyivînên bi Boochani, Tofighian, û yên din re jî vedihewîne. &lt;ref name=&quot;Wise Music Classical 2022&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.wisemusicclassical.com/news/4250/ABC-TV-BROADCAST-No-Friend-But-the-Mountains---A-Voyage-Through-Song/ |sernav=ABC TV BROADCAST: No Friend But the Mountains - A Voyage Through Song |tarîx=26 nîsan 2022 |malper=Wise Music Classical |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{IMDb fîlm|14331366|No Friend But The Mountains: A Symphonic Song Cycle}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Pages with unreviewed translations]]
[[Kategorî:Pirtûkên kurdî]]</text>
      <sha1>tnwf9dognziy9xqw2xl2sghbn0fs0rq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vîzaya Betlaneya Xebatê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134007</id>
    <revision>
      <id>2095497</id>
      <parentid>1842772</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T19:47:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2095497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2598" sha1="5xegsd8ik7ypf6f3pp1n1itaq08y5dr" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=îlon 2024}}
'''Vîzaya Betlaneya Xebatê''' destûra rûniştinê ye, ku rê dide rêwiyên ji welatên din ên vîzeyê dide fonên rêwîtiya xwe, ku kar bikin (û carinan jî bixwînin). Ji bo gelek ciwanan, xwedîkirina vîzeya betlaneya xebatê dihêle ku ew jiyanek li welatekî biyanî bijîn û bêyî lêçûnên asayî yên lêçûnên peydakirina sponsoriya xebatê pêşwext bikin an biçin bernameyên pevguherîna zanîngehên biha.

Piraniya vîzeya betlaneyên xebatê di bin peymanên berevajî, di navbera hin welatan de têne pêşkêş kirin, da ku rêwîtî û danûstendina çandî di navbera hemwelatiyên xwe de teşwîq bikin.

Bi gelemperî li ser vî rengî çend cureyên vîzeyên hene:

* Pir kes ji bo rêwiyên ciwan têne armanc kirin û bi vî rengî, xwedî sînorek temenî ye (bi gelemperî ji 18 heta 30 an 35 salî).
* Bi gelemperî li ser celebê karûbarê hate girtin an dirêjahiya dema rêwî dikare sînorî kar bike.
* Tê payîn ku xwediyê vîzeyê dema kar tê xwestin xwedî fonên têrbûna li ser jiyandinê be.
* Xwediyê vîzeyê divê ji bo heyama mayînê xwedî cûreyek bîmeya tenduristî an rêwîtiyê bibe, heta ku welat veguhezîne.

== Welat û herêmên vîzaya betlane yên xebatê pêşkêş dikin ==
Nêzikî 60 welatan peymanên bernameya betlaneya xebatê ya dualî îmze kirin:&lt;ref name=&quot;pvtistes.net&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://pvtistes.net/en/whv-around-the-world/ |sernav=The Working Holiday Program Around the World |malper=pvtistes.net |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200103172112/https://pvtistes.net/en/whv-around-the-world/ |roja-arşîvê=2020-01-03 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2020-01-03 }}&lt;/ref&gt;

* '''Afrîka û Rojhilata Navîn:''' Afrîkaya Başûr, Kîpros, Îsraêl, Tirkiye
* '''Asya:''' Çîn, {{HKG}}, Hindistan, Îndonezya, {{JPN}}, Malezya, Fîlîpîn, Singapore, Korêya Başûr, Taywan, Taylenda, Vîyetnam
* '''Ewropa:''' {{AND}}, Awistirya, Belçîka, Kroatya, Çekya, Danîmarka, Estonya, Fînlenda, {{FRA}}, {{GEO}}, {{DEU}}, Yewnanistan, Mecaristan, Îslenda, Îrlenda, Îtalya, Letonya, Lîtvanya, {{LUX}}, Malta, Monako, Holenda, Norwêc, Polonya, Portûgal, Romanya, Rûsya, San Marîno, Slovakya, Slovenya, {{ESP}},  Swêd, Swîsre, Ûkrayna, {{UK}}
* '''Amerîkaya Bakur:'''Kanada, Meksîk
* '''Amerîkaya Navîn:'''Kosta Rîka
* '''Okyanûsya:'''Awistralya, Nû Zelenda
* '''Amerîkaya Başûr:'''Arjentîn, {{BRA}}, {{CHL}}, Kolombiya, Ekvador, Perû, {{URY}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Turîzm]]</text>
      <sha1>5xegsd8ik7ypf6f3pp1n1itaq08y5dr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095498</id>
      <parentid>2095497</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T19:48:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Welat û herêmên vîzaya betlane yên xebatê pêşkêş dikin */  Rastnivîs</comment>
      <origin>2095498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2601" sha1="pz7ab44wpen8tqpjeqr6ukf24woydjm" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=îlon 2024}}
'''Vîzaya Betlaneya Xebatê''' destûra rûniştinê ye, ku rê dide rêwiyên ji welatên din ên vîzeyê dide fonên rêwîtiya xwe, ku kar bikin (û carinan jî bixwînin). Ji bo gelek ciwanan, xwedîkirina vîzeya betlaneya xebatê dihêle ku ew jiyanek li welatekî biyanî bijîn û bêyî lêçûnên asayî yên lêçûnên peydakirina sponsoriya xebatê pêşwext bikin an biçin bernameyên pevguherîna zanîngehên biha.

Piraniya vîzeya betlaneyên xebatê di bin peymanên berevajî, di navbera hin welatan de têne pêşkêş kirin, da ku rêwîtî û danûstendina çandî di navbera hemwelatiyên xwe de teşwîq bikin.

Bi gelemperî li ser vî rengî çend cureyên vîzeyên hene:

* Pir kes ji bo rêwiyên ciwan têne armanc kirin û bi vî rengî, xwedî sînorek temenî ye (bi gelemperî ji 18 heta 30 an 35 salî).
* Bi gelemperî li ser celebê karûbarê hate girtin an dirêjahiya dema rêwî dikare sînorî kar bike.
* Tê payîn ku xwediyê vîzeyê dema kar tê xwestin xwedî fonên têrbûna li ser jiyandinê be.
* Xwediyê vîzeyê divê ji bo heyama mayînê xwedî cûreyek bîmeya tenduristî an rêwîtiyê bibe, heta ku welat veguhezîne.

== Welat û herêmên vîzaya betlane yên xebatê pêşkêş dikin ==
Nêzikî 60 welatan peymanên bernameya betlaneya xebatê ya dualî îmze kirin:&lt;ref name=&quot;pvtistes.net&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://pvtistes.net/en/whv-around-the-world/ |sernav=The Working Holiday Program Around the World |malper=pvtistes.net |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200103172112/https://pvtistes.net/en/whv-around-the-world/ |roja-arşîvê=2020-01-03 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2020-01-03 }}&lt;/ref&gt;

* '''Afrîka û Rojhilata Navîn:''' Afrîkaya Başûr, Kîpros, Îsraêl, Tirkiye
* '''Asya:''' Çîn, {{HKG}}, Hindistan, Îndonezya, {{JPN}}, Malezya, Fîlîpîn, Singapûr, Korêya Başûr, Taywan, Taylenda, Viyetnam
* '''Ewropa:''' {{AND}}, Awistirya, Belçîka, Xirwatistan, Çekya, Danîmarka, Estonya, Fînlenda, {{FRA}}, {{GEO}}, {{DEU}}, Yewnanistan, Mecaristan, Îslenda, Îrlenda, Îtalya, Letonya, Lîtvanya, {{LUX}}, Malta, Monako, Holenda, Norwêc, Polonya, Portûgal, Romanya, Rûsya, San Marîno, Slovakya, Slovenya, {{ESP}},  Swêd, Swîsre, Ûkrayna, {{UK}}
* '''Amerîkaya Bakur:'''Kanada, Meksîk
* '''Amerîkaya Navîn:'''Kosta Rîka
* '''Okyanûsya:'''Awistralya, Nû Zelenda
* '''Amerîkaya Başûr:'''Arjentîn, {{BRA}}, {{CHL}}, Kolombiya, Ekvador, Perû, {{URY}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Turîzm]]</text>
      <sha1>pz7ab44wpen8tqpjeqr6ukf24woydjm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Yumi's Cells</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135939</id>
    <revision>
      <id>2095499</id>
      <parentid>1842251</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T19:53:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */  Rastnivîs</comment>
      <origin>2095499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46642" sha1="i7mld6p4ltnab0lwluqzm87wafs9kwm" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=îlon 2024}}
{{Agahîdanka giştî
| sernavê_îtalîk     = erê
}}
'''''Yumi's Cells''''' ({{bi-ko|유미의 세포들|Yumiui Sepodeul|wate=Hucreyên Yumi}}) rêzefîlmek televîzyonê ya [[Komara Korêyê|Koreya Başûr]] a 2021ê ye ku ji aliyê Lee Sang-yeob ve hatiye kişandin û Kim Go-eun, Ahn Bo-hyun, Jinyoung, Lee Yu-bi, û Park Ji-hyun wek lîstikvanên sereke dilîzin. Li ser bingeha webtoon-a bi eynî navî ye, û romanseke psîkolojîk yê hucre-esasî ye ku jiyana rojane ya karmendeke ofîsê yê edetî Yumî bi çavên hucreyên li nav serê wê vedibêje.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.yna.co.kr/view/AKR20210427040100005 |sernav=드라마 '유미의 세포들' 티빙과 tvN에서 만나요 |paşnav=Lee Jung-hyun |tarîx=27 nîsan 2021 |malper=Yonhap News Agency |ziman=ko |tercimeya-sernav=See you on tvN with tvN in the drama 'Yumi's Cells' |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211002083543/https://www.yna.co.kr/view/AKR20210427040100005 |roja-arşîvê=2 çiriya pêşîn 2021 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2 çiriya pêşîn 2021 }}&lt;/ref&gt; [[Rêzefîlm]] di {{Dîrok|17|îlon|2021}} de li ser tvN hat pêşandan, û her înê û şemiyê di saet 22:50 (KST) de hatiye weşandin.&lt;ref name=&quot;rd:tvn&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://n.news.naver.com/entertain/now/article/609/0000477027 |sernav='유미의 세포들' 김고은X안보현 포스터 공개, 웹툰 빼닮은 비주얼 |paşnav=Hwang Hye-jin |tarîx=9 tebax 2021 |malper=Newsen |ziman=ko |tercimeya-sernav='Yumi's Cells' Kim Go-eun X Ahn Bo-hyun poster released, webtoon-like visuals |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210809054937/https://n.news.naver.com/entertain/now/article/609/0000477027 |roja-arşîvê=9 tebax 2021 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=9 tebax 2021 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynî van, li ser her du xizmetên weşanê yên online TVING&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://entertain.naver.com/read?oid=311&amp;aid=0001292317 |sernav=김고은X안보현X이유비X박지현 '유미의 세포들', 티빙‧tvN 동시공개 [공식입장] |paşnav=Jo Hye-jin |tarîx=27 nîsan 2021 |weşanger=X-sports News |ziman=ko |tercimeya-sernav=Kim Go-eun X Ahn Bo-hyun X Lee Yu-bi X Park Ji-hyun's 'Yumi's Cells', Simultaneous Release of Teabing and tvN [Official Position] |via=Naver |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211002083459/https://entertain.naver.com/read?oid=311&amp;aid=0001292317 |roja-arşîvê=2 çiriya pêşîn 2021 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2 çiriya pêşîn 2021 }}&lt;/ref&gt; û iQIYI jî hatiye weşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iq.com/play/z6ieysprsh?&amp;lang=en_us&amp;sh_pltf=4 |sernav=Yumi's Cells |tarîx=19 tebax 2021 |malper=[[iQIYI]] |roja-gihiştinê=31 çiriya pêşîn 2021 }}&lt;/ref&gt;

Di 8ê îlonê ya 2021ê de, TVING ragihand ku [[drama]] li zêdetirî 160 welatên cîhanê, tevî [[Ewropa]], [[Amerîkaya Bakur]] û [[Başûr-rojhilatê Asyayê|Asyaya Başûr-rojhilatê]], mafên weşanê firotiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.etnews.com/20210908000194?SNS=00002 |sernav=티빙 오리지널 콘텐츠 '유미의 세포들' 160여개국 진출 - 전자신문 |tarîx=2021-09-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210911121542/https://www.etnews.com/20210908000194?SNS=00002 |roja-arşîvê=11 îlon 2021 |roja-gihiştinê=2021-10-09 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.newscj.com/news/articleView.html?idxno=899531 |sernav=티빙, 오리지널 '유미의 세포들' 해외 160여개국 서비스 - 천지일보 - 새 시대 희망언론 |tarîx=2021-09-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210911132710/http://www.newscj.com/news/articleView.html?idxno=899531 |roja-arşîvê=11 îlon 2021 |roja-gihiştinê=2021-10-09 }}&lt;/ref&gt;

Sezona duyem bi taybetî di {{Dîrok|10|hezîran|2022}} de li ser TVINGê hate nîşandan, her înê di saet 16:00 (KST) de du beş derdixe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://entertain.naver.com/read?oid=382&amp;aid=0000978219 |sernav='유미' 김고은X'바비' 박진영, 캐릭터 포스터 공개(유미의 세포들2) |malper=entertain.naver.com |ziman=ko |roja-gihiştinê=2022-05-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;season2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://biz.chosun.com/entertainment/tv/2022/06/10/MKWXV4O36S6IEKCTNFDTCK3G3I/ |sernav='유미의 세포들2 김고은 향한 박진영 '직진' 시작…10일 첫방송 |tarîx=10 hezîran 2022 |ziman=ko |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=10 hezîran 2022 }}&lt;/ref&gt; Paşê ji 16ê çiriya paşîn a 2022an pê de, her çarşem û pêncşem di saet 22:30 (KST) de li ser tvN hate weşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://news.nate.com/view/20221107n15229?mid=e1200 |sernav='유미의 세포들2, 16일 tvN 첫 방송…'월수금화목토' 후속 |paşnav=Park |pêşnav=Jin-young |tarîx=7 çiriya paşîn 2022 |ziman=ko |roja-gihiştinê=8 çiriya paşîn 2022 }}&lt;/ref&gt;

Di 15ê îlonê ya 2022an de, hate ragihandin ku sezona 2yem ji Amazon Prime Videoya japonî re hatiye firotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://entertain.naver.com/now/read?oid=477&amp;aid=0000382083 |sernav='유미의 세포들' 日도 사로잡는다…아마존 손잡고 일본 진출 |paşnav=Jang |pêşnav=Seo-hee |tarîx=16 îlon 2022 |weşanger=spoTV News |ziman=ko |tercimeya-sernav='Yumi's Cells' captures Japan too... Entering Japan with Amazon |via=Naver |roja-gihiştinê=17 îlon 2022 }}&lt;/ref&gt; Sezona 2yem jî li ser Amazon Prime Video li Îndonezya, Taylenda û Fîlîpînan jî berdest kirine.

== Gişnerîna seriyan ==
{{Series overview|infoA=Roja weşandinê|infoB={{Kurtkirin|Ave.|Averaja}} temaşekeran&lt;br&gt;(bi hezaran)|color1=#CDD1FF|link1=|episodes1=14&lt;ref name=&quot;CJ ENM 1&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=Yumi's Cells (2021) |url=https://watch.cjenm.com/broadcast/sub/view?contentsId=B120213148 |malper=CJ ENM |roja-gihiştinê=17 gulan 2022 }}&lt;/ref&gt;|start1={{Destpêka dem|2021|9|17}}|end1={{Dawiya dem|2021|10|30}}|infoA1=În û şemiyan di 22:50ê de ([[Korea Standard Time|KST]])|infoB1=681|color2=#C4E7F0|link2=|beş2=14&lt;ref name=&quot;CJ ENM 2&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=Yumi's Cells S2 (2022) |url=https://watch.cjenm.com/broadcast/sub/view?contentsId=B120225773 |malper=CJ ENM |roja-gihiştinê=17 gulan 2022 }}&lt;/ref&gt;|start2={{Destpêka dem|2022|6|10}}&lt;ref name=&quot;season2&quot;/&gt;|end2={{Dawiya dem|2022|7|22}}|infoA2=Înê di 16:00ê de ([[Korea Standard Time|KST]])&lt;ref name=&quot;season2&quot;/&gt;|infoB2={{N/a}}}}

== Xulase ==

=== Sezona 1em ===
Drama ji perspektîva xaneyên mêjiyê yên di serê wê de ku her fikir, hest û tevgera wê kontrol dikin, çîroka karmendeke ofîsê yê asayî vedibêje.

Yumi (Kim Go-eun) jinek asayî ye. Hucreya wê ya eşqê li dû şoka têkiliyek têkçûyî dikeve komayê. Drama mezinbûn û veguherîna wê nîşan dide wextê ku hucreyên wê ji bo şiyarkirina hucreya evînê pir dixebitin.

Goo Woong (Ahn Bo-hyun) pêşdebirek lîstikan e ku bi eslê xwe mihendîs e. Her çend ew bi hestyarî xeber nade jî, ew bi şexsiyeta xwe ya sade û samîmî hewl dide ku hucreya evînê ya Yumî şiyar bike.

Piştî veqetandina bi Goo Woong, Yumî bi hevkarê xwe Babî (Jinyoung) re dest bi têkiliyeke nû dike, lê piştî demekê ku ew ji wê re rastiyê li ser hin tiştan nabêje, pirsgirêkên wan rû didin.

== Lîstikvanên rêzefîlmê ==

=== Sereke ===

* Kim Go-eun wekî Kim Yumi, karmendeke ofîsê ya asayî.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.ytn.co.kr/_sn/0117_202012310926352659 |sernav=김고은, 웹툰 원작 '유미의 세포들' 여주인공 캐스팅 확정(공식) |paşnav=Choi Bo-ran |tarîx=31 kanûna pêşîn 2020 |malper=YTN |ziman=ko |tercimeya-sernav=Kim Go-eun confirmed for the female lead in the webtoon original 'Yumi's Cells' (official) |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201231090932/https://www.ytn.co.kr/_sn/0117_202012310926352659 |roja-arşîvê=31 kanûna pêşîn 2020 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 hezîran 2021 }}&lt;/ref&gt;
* Ahn Bo-hyun wekî Goo Woong, pêşdebirek lîstikê û evîndarê duyem ê Yumî û eleqedarê evînî yê Sae-yi.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://sports.donga.com/article/all/20210310/105813869/1 |sernav=[단독] 안보현, '유미의 세포들' 주연…김고은과 호흡 |paşnav=Yoo Ji-hye |tarîx=10 adar 2021 |malper=Sports Donga |ziman=ko |tercimeya-sernav=[Exclusive] Ahn Bo-hyeon, starring in 'Yumi's Cells'... Breathing with Go-eun Kim |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210419131112/https://sports.donga.com/article/all/20210310/105813869/1 |roja-arşîvê=19 nîsan 2021 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 hezîran 2021 }}&lt;/ref&gt;
** Jun Ho-ciwan wek ciwaniya Goo Woongê
* Park Jin-young wekî Yoo Babi, hevkar û evîndarê Yumiyê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://n.news.naver.com/entertain/article/076/0003718755 |sernav=[단독] 박진영, '유미의 세포들' 합류..김고은 남친 유바비役 |paşnav=Moon Ji-yeon |tarîx=20 nîsan 2021 |malper=Sports Chosun |weşanger=Naver |ziman=ko |tercimeya-sernav=[Exclusive] Jinyoung Park joins 'Yumi's Cells'.. Kim Go-eun's boyfriend Yubabi |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210420074304/https://n.news.naver.com/entertain/article/076/0003718755 |roja-arşîvê=20 nîsan 2021 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 hezîran 2021 }}&lt;/ref&gt;
* Park Ji-hyun wekî Seo Sae-yi, hevkarê Goo Woongê. Ew xeyal dike ku bibe derhênerê hunera lîstikê ya herî baş.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://entertain.naver.com/now/read?oid=108&amp;aid=0002948240 |sernav=[단독]박지현, '유미의 세포들'로 안방 컴백..질투 폭발 서새이役 |paşnav=Lee Kyung-ho |tarîx=18 nîsan 2021 |malper=Star News |weşanger=Naver |ziman=ko |tercimeya-sernav=[Exclusive] Ji-hyun Park, comeback with 'Yumi's Cells'..Explosion of Jealousy as Seo Sae-i |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210418025447/https://entertain.naver.com/now/read?oid=108&amp;aid=0002948240 |roja-arşîvê=18 nîsan 2021 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 hezîran 2021 }}&lt;/ref&gt;
* Lee Yu-bi wekî Ruby, hevkara Yumî ye ku xwe bi pisporiya xwe ya teknîkên cihêreng ên hevdîtinê serbilind dibîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://entertain.naver.com/now/read?oid=312&amp;aid=0000476484 |sernav=이유비, '조선구마사' 차기작 결정…'유미의 세포들' 출연 |paşnav=Noh Gyu-min |tarîx=5 nîsan 2021 |malper=TenAsia |weşanger=Naver |ziman=ko |tercimeya-sernav=Lee Yu-bi, 'Joseon Gumasa' next project decided... Appeared in 'Yumi's Cells' |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211002083500/https://entertain.naver.com/now/read?oid=312&amp;aid=0000476484 |roja-arşîvê=2 çiriya pêşîn 2021 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 hezîran 2021 }}&lt;/ref&gt;

=== Hucreyên Yumiyê ===

* Hucreya Evînê (deng: Ahn Soi)

: Hucreya sereke ya Yumiyê ku însanan temsîl dike. Ew hêza ajotinê ya li pişt kiryarên Yumî ye. Hucreyên din şîn li xwe dikin, lê ew pembe li xwe dike.

* Hucreya hestyariyê (deng: Park Ji-yoon)

: Hucreya hestyariyê, berpirsiyarê hestên wê ye. Nexweşiya wê ya şevê heye, ji ber vê yekê bi şev pelên şîn dihejîne û bi hestiyariyê şil dibe.

* Hucreya rasyonel (deng: Shim Kyu-hyuk)

: Hucreya zidd ji fikirîna îdeal mesûl e. Dema ku dixebitin an xeberdaneke muhîm dikin, ev hucreya herî mijûl a Yumî ye, ji ber ku ji gava ew ji xew radibe heya gava diçe xew dixebitin.

* Hucreya birçîbûnê (deng: Lee Jang-won)

: Hucreya ku ji îştah û xwestekan berpirsiyar e. Dema ku ev hucre ji xew radibe, îştaha Yumî diteqe.

* Hucreya nehsiyê (deng: Ahn Young-mi)

: Hucreya zayendî ya bêqabiliyet e ku fikrûramanên mistehcen pêşve dixe. Dem bi dem gotinên mistehcen dike, ku piraniya wan hatine bêdengkirin.

* Hucreya dedektîv (deng: Jeong Jae-heon)

: Hucreya dedektîv, mirov û rewşên li dora xwe analîz dike û pêşbîn dike. Muhakemeyek ciddî dike bi xuyangeke trajîk.

* Hucreya modayê (deng: Kim Yeon-woo)

: Hucreya modayê ji meyla wê ya modayê berpirsiyar e.

* Hysterious (deng: Um Sang-hyun)

: Hysterious ji hîsteryayê (hest an kelecana ji heddê zêde an nekontrolbar, xisûsen li nav komeke însanan de) berpirsiyar e.

* Hucreya Endîşeyê (deng: Sa Moon-yeong)

: Hucreya ku ji endîşebûnê berpirsiyar e. Ew endîşeyê hîs dike û alîkariya Yumî jî dike.

* Hucreya hestên navî (deng: Sa Moon-yeong)
* Hucreya hêrsbûnê (deng: Jeong Jae-heon)
* Hucreya gazindker (deng: Sa Moon-yeong)
* Hucreya lorînê (deng: Jeong Jae-heon)
* Hucreya timatiyê (deng: Ahn Soi)
* Bebeka reaksiyonê Nimre 1 (deng: Ahn Soi)
* Hucreya mîdeyê (deng: Shim Kyu-hyuk)
* Hucreya min-ew-li-cihekî-dîtibû
* Hucreya paqijiyê
* Hucreyên ziman (deng: Yoo Se-yoon)&lt;ref name=&quot;spea&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://entertain.naver.com/now/read?oid=241&amp;aid=0003129930 |sernav=유세윤·강유미 '유미의 세포들2 혀세포 성우 등판…&quot;자신 있는 분야 |paşnav=Lee Se-bin |tarîx=16 hezîran 2022 |weşanger=Ilgan Sports |ziman=ko |tercimeya-sernav=Yoo Se-yoon and Kang Yu-mi's 'Yumi's Cells 2 tongue cell voice actors debut... &quot;A field of confidence |via=Naver |roja-gihiştinê=16 hezîran 2022 }}&lt;/ref&gt;

=== Hucreyên Goo Woongê ===

* Hucreya rasyonel (deng: Um Sang-hyun)
* Hucreya henekan (deng: Jeong Jae-heon)
* Hucreya eşqê

=== Hucreyên Babî ===

* Hucreyên ziman (deng: Kang Yu-mi)

=== Piştgir ===

* Joo Jong-hyuk wek Louis

: Karkerek pêşdebirê lîstikê yê xebatkolîk. Goo Woong, Seo Sae-yi, û ew hevalên sinifa zanîngehê bûn, ku şirketeke lîstikên online saz kirine û dimeşînin.&lt;ref name=&quot;Supporting1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://entertain.naver.com/now/read?oid=076&amp;aid=0003779304 |sernav=[공식] 미람·정순원·주종혁 '유미의 세포들' 합류..존재감 넘치는 활약 |paşnav=Moon Ji-yeon |tarîx=15 îlon 2021 |malper=Sports Chosun |ziman=ko |tercimeya-sernav=[Official] Miram, Soonwon Jeong, Jonghyuk Joo join 'Yumi's Cells'... |via=Naver |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210917145006/https://entertain.naver.com/now/read?oid=076&amp;aid=0003779304 |roja-arşîvê=17 îlon 2021 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=15 îlon 2021 }}&lt;/ref&gt;

* Jung Soon-won wekî Nam Joo-hyuk, Serokê Nam.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://entertain.naver.com/now/read?oid=108&amp;aid=0002948240 |sernav=정순원, 티빙 오리지널 '유미의 세포들' 출연 확정 [공식] |paşnav=Kim Soo-jin |tarîx=22 hezîran 2021 |malper=Star News |weşanger=Naver |ziman=ko |tercimeya-sernav=Jung Soon-won confirmed to appear in Teabing's original 'Yumi's Cells' [Official] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210418025447/https://entertain.naver.com/now/read?oid=108&amp;aid=0002948240 |roja-arşîvê=18 nîsan 2021 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 hezîran 2021 }}&lt;/ref&gt;
* Kim Cha-yoon wekî Lee Bonnie, karmendek beşa marketing-ê ya Daehan Noodles.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://entertain.naver.com/now/read?oid=112&amp;aid=0003472367 |sernav=신예 김차윤, '유미의 세포들' 캐스팅..톡톡 튀는 매력+분위기 메이커 역할[공식] |paşnav=Eun-mi Jo |tarîx=1 îlon 2021 |malper=Herald POP |ziman=ko |tercimeya-sernav=Rookie Kim Cha-yoon, cast in 'Yumi's Cells'... |via=Naver |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210901083054/https://entertain.naver.com/now/read?oid=112&amp;aid=0003472367 |roja-arşîvê=1 îlon 2021 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=1 îlon 2021 }}&lt;/ref&gt;
* Mi Ram wekî Aida, tenê hevalê Yumî û hevkarê wê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://entertain.naver.com/now/read?oid=311&amp;aid=0001348578 |sernav=미람, '유미의 세포들' 출연...김고은과 절친 호흡 [공식입장] |paşnav=Ha Ji-won |tarîx=15 îlon 2021 |malper=EXports News |ziman=ko |tercimeya-sernav=Miram to appear in 'Yumi's Cells'... Kim Go-eun and best friend [official position] |via=Naver |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210915034703/https://entertain.naver.com/now/read?oid=311&amp;aid=0001348578 |roja-arşîvê=15 îlon 2021 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=15 îlon 2021 }}&lt;/ref&gt;

=== Yên din ===

; Sezona 1em–2yem

* Yoon Yoo-sun wekî diya Yumi
* Sung Ji-ru wekî bavê Yumi
* Kwon Seung-woo wekî Kang Han-byeol, Alîkarê Rêvebirê beşa marketing-ê ya Daehan Noodles
* Kim Mi-soo wekî Ja-young, hevala berê ya Babi

; Sezona 1em

* Park Bo-eun wekî karmendê maseya agahdariyê (ser. 8)
* Jung Soo-ji wek Si Leon (ser. 7–8)
* Kim Hye-in wek Hong Na-ri (ser. 7–8)
* Jo Mo-se wekî mêvanê dawetê (ser. 13)
* Kang Chan-yang wekî kasiyerê dikana firoşgehê (ser. 11)

=== Xuyabûna taybet ===

; Sezona 1em

* Choi Min-ho wekî Chae U-gi, hevkarê Yumî û evîndarê bêberamber e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://n.news.naver.com/entertain/article/009/0004786366 |sernav=샤이니 민호 '유미의 세포들' 특별출연 [공식] |paşnav=Shin Young-eun |tarîx=28 nîsan 2021 |malper=Maeil Economic Daily Star |weşanger=Naver |ziman=ko |tercimeya-sernav=SHINee's Minho's 'Yumi's Cells' Special Appearance [Official] [Official] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210627180816/https://n.news.naver.com/entertain/article/009/0004786366 |roja-arşîvê=27 hezîran 2021 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 hezîran 2021 }}&lt;/ref&gt;
* Ahn Young-mi wek Nung-cheol (Deng)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://entertain.naver.com/now/read?oid=003&amp;aid=0010690512 |sernav=안영미, '유미의 세포들' 출격…19금 '응큼세포' 목소리 |paşnav=Baek Seung-hoon |tarîx=30 tebax 2021 |malper=NEWSIS |ziman=ko |tercimeya-sernav=Ahn Young-mi, 'Yumi's Cells' scramble... 19 Gold 'Num Cell' Voice |via=Naver |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210830043851/https://entertain.naver.com/now/read?oid=003&amp;aid=0010690512 |roja-arşîvê=30 tebax 2021 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=30 tebax 2021 }}&lt;/ref&gt;
* Lee Sang-yi wekî Ji Wu-gi, hevalê berê yê Yumi.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://entertain.naver.com/now/read?oid=477&amp;aid=0000316695 |sernav=[단독]이상이, '유미의 세포들' 특별출연…김고은과 인연 |paşnav=Kang Hyo-jin |tarîx=31 tebax 2021 |malper=Spotify News |ziman=ko |tercimeya-sernav=[Exclusive] Lee Sang-yi to make a special appearance in 'Yumi's Cells'... Relationship with Kim Go-eun |via=Naver |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210831010826/https://entertain.naver.com/now/read?oid=477&amp;aid=0000316695 |roja-arşîvê=31 tebax 2021 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=31 tebax 2021 }}&lt;/ref&gt;

; Sezona 2yem

* Shin Ye-eun wekî Yoo Da-eun, xebatkarê part-time li şaxa Jeju ya Daehan Noodles.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://entertain.naver.com/now/read?oid=109&amp;aid=0004518233 |sernav=신예은, '유미의 세포들2' 다은 役 특별 출연 [공식입장] |paşnav=Jang Woo-young |tarîx=27 çiriya paşîn 2021 |weşanger=OSEN |ziman=ko |tercimeya-sernav=Shin Ye-eun to make a special appearance as Da-eun in 'Yumi's Cells 2' [Official Position] |via=Naver |roja-gihiştinê=27 çiriya paşîn 2021 }}&lt;/ref&gt;
* Pyo Ji-hoon wekî Control Z, wênesazek ku bi Yumî re dixebite.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://entertain.naver.com/now/read?oid=609&amp;aid=0000518014 |sernav=피오 측 &quot;'유미의 세포들2' 특별출연&quot; 컨트럴 役(공식입장) |paşnav=Park Soo-in |tarîx=2 kanûna pêşîn 2021 |weşanger=Newsen |ziman=ko |tercimeya-sernav=P.O's &quot;Special appearance in 'Yumi's Cells 2'&quot; Controlp (official position) |via=Naver |roja-gihiştinê=2 kanûna pêşîn 2021 }}&lt;/ref&gt;
* Jeon Seok-ho wek Ahn Dae-young, edîtorê giştî yê Dîroka Wêjeya Julie.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://entertain.naver.com/now/read?oid=009&amp;aid=0004984889 |sernav=유미의 세포들2' 신예은·전석호·표지훈 특별출연 |paşnav=Shin Young-eun |tarîx=30 hezîran 2022 |weşanger=Maeil Economic Daily |ziman=ko |tercimeya-sernav=Shin Ye-eun, Jeon Seok-ho, and Pyo Ji-hoon make special appearances in 'Yumi's Cells 2' |via=Naver |roja-gihiştinê=30 hezîran 2022 }}&lt;/ref&gt;

== Produksiyon ==

=== Belavkirina rolan ===
Di 31ê kanûna pêşîn a 2020an de, hate ragihandin ku webtoona ''Yumi's Cells'' ku li Naverê ji aliyê Lee Dong-gun ve bi 3,2 mîlyar dîtinên berhevkirî ve hatiye weşandin, wê wek rêzefîlmek televîzyonê were çêkirin û Kim Go-eun wekî sereke-artîsta jin hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://n.news.naver.com/entertain/article/416/0000266325 |sernav='유미의 세포들' 드라마화…여주인공 유미는 배우 김고은 |paşnav=Kang Seon-ae |tarîx=31 kanûna pêşîn 2020 |malper=SBS Entertainment News |weşanger=Naver |ziman=ko |tercimeya-sernav=Dramatization of 'Yumi's Cells'... The female lead is Yumi and actress Kim Go-eun. |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210627194227/https://n.news.naver.com/entertain/article/416/0000266325 |roja-arşîvê=27 hezîran 2021 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 hezîran 2021 }}&lt;/ref&gt; Di nîsana 2021an de, rêza lîstikvanên sereke wekî Kim Go-eun, Ahn Bo-hyun, Lee Yu-bi, û Park Ji-hyun hate ragihandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://n.news.naver.com/entertain/article/421/0005314168 |sernav=김고은·안보현·이유비·박지현 '유미의 세포들' 주연 확정 |paşnav=Hyo-Jeong Yoon |tarîx=27 nîsan 2021 |malper=News 1 |weşanger=Naver |ziman=ko |tercimeya-sernav=Kim Go-eun, Ahn Bo-hyun, Lee Yu-bi, and Park Ji-hyun confirmed as the lead roles in 'Yumi's Cells' |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210628045026/https://n.news.naver.com/entertain/article/421/0005314168 |roja-arşîvê=28 hezîran 2021 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 hezîran 2021 }}&lt;/ref&gt;

=== Kêşan ===
Kişandina rêzefîlmê di nîsana 2021an de dest pê kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://n.news.naver.com/entertain/article/076/0003749122 |sernav=김고은, 역대급 '공감캐' 변신..'유미의 세포들' 하반기 공개 |paşnav=Moon Ji-yeon |tarîx=1 tîrmeh 2021 |malper=Sports Chosun |weşanger=Naver |ziman=ko |tercimeya-sernav=Go-eun Kim, transforming into an all-time 'sympathetic character'...'Yumi's Cells' released in the second half of the year |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210701211925/https://n.news.naver.com/entertain/article/076/0003749122 |roja-arşîvê=1 tîrmeh 2021 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2 tîrmeh 2021 }}&lt;/ref&gt; Di 18ê hezîranê de, Ahn Bo-hyun di hevpeyivînekê de eşkere kir ku ew niha ''Yumi's Cells dikişîne'' û wî ji bo rola Goo Woong rengê çermê yê ku bi tebîî qemiriye, bi pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://n.news.naver.com/entertain/article/609/0000456269 |sernav=안보현 &quot;'유미의 세포들' 위해 피부 그을려&quot; 살짝 노출된 복근[스타화보] |paşnav=Kang Seon-ae |tarîx=18 hezîran 2021 |malper=Newsen |weşanger=Naver |ziman=ko |tercimeya-sernav=Ahn Bo-hyeon, &quot;I want to tan for 'Yumi's cells'&quot; slightly exposed abs [star pictorial] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210627202434/https://n.news.naver.com/entertain/article/609/0000456269 |roja-arşîvê=27 hezîran 2021 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 hezîran 2021 }}&lt;/ref&gt;

=== Anîmasyon ===
''Yumi's Cells'' bi bikaranîna formatek nû hatiye çêkirin ku anîmasyonek zindî û 3D bi hev re tên hilberandin. Di rêzefîlmên koreyî de ev cara yekem e ku formatek bi vî şiklî ji bo hilberîna rêzefîlmek TVyê hatiye bikaranîn dema ku Motora Unreal wekî çavkaniya xwe bikar tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.animationmagazine.net/tv/inside-the-mind-of-a-young-office-worker/ |sernav=Sidus Animation Delivers Charming Characters for Korean Romantic Drama 'Yumi's Cells' |tarîx=6 kanûna pêşîn 2021 }}&lt;/ref&gt; Anîmasyona 3D ji hêla Locus Corporation (ku wekî Sidus Animation Studios jî tê zanîn), hilberînerê ''Red Shoes and the Seven Dwarfs'' ve tê hilberandin,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://n.news.naver.com/entertain/article/421/0005509230 |sernav=김고은, 역대급 '공감캐' 변신..'유미의 세포들' 하반기 공개 |paşnav=Jang Ah-reum |tarîx=29 tîrmeh 2021 |malper=News 1 |weşanger=Naver |ziman=ko |tercimeya-sernav=What's going on in Kim Go-eun's head... Lovely teaser poster for 'Yumi's Cells' released |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210729020335/https://n.news.naver.com/entertain/article/421/0005509230 |roja-arşîvê=29 tîrmeh 2021 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2021 }}&lt;/ref&gt; ku di heman demê de bi Studio N re anîmasyonek dirêj yê li ser bingeha milkê çêdike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.yna.co.kr/view/AKR20200619046500017 |sernav=네이버웹툰 '유미의 세포들' 극장용 장편 애니로 만든다 |paşnav=Lee |pêşnav=Hyo-seok |tarîx=19 hezîran 2020 |malper=Yonhap News |ziman=ko |tercimeya-sernav=Naver Webtoon 'Yumi's Cells' to be made into a feature film for theaters |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210729091639/https://www.yna.co.kr/view/AKR20200619046500017 |roja-arşîvê=29 tîrmeh 2021 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2021 }}&lt;/ref&gt;

== Hejmara temaşevanan ==
{{Television ratings graph
| title   = Yumi's Cells
| color1  = #FEA530
| color2  = #30B39F &lt;!-- DO NOT CHANGE THE COLOR WITHOUT VALID REASON, CURRENT COLOR IS [[WCAG]] COMPLIANCE --&gt;
| refs    = Pîvana temaşevanan li seranserê welêt ji aliyê [[Nielsen Korea]] ve.&lt;ref name=&quot;nielsen=korea&quot; /&gt;
| average = y
| width   = 400 &lt;!-- Please refrain from changing as the graph may display nicely or considered appropriate sizing on mobile, this isn't the case on desktop --&gt;
| height  = 250 &lt;!-- Please refrain from changing as the graph may display nicely or considered appropriate sizing on mobile, this isn't the case on desktop --&gt;
| country = Komara Koreyê
| - 
&lt;!-- E01 --&gt;| 0.521
&lt;!-- E02 --&gt;| 0.616
&lt;!-- E03 --&gt;| 0.538
&lt;!-- E04 --&gt;| 0.823
&lt;!-- E05 --&gt;| 0.654
&lt;!-- E06 --&gt;| 0.753
&lt;!-- E07 --&gt;| 0.658
&lt;!-- E08 --&gt;| 0.714
&lt;!-- E09 --&gt;| 0.832
&lt;!-- E10 --&gt;| 0.783
&lt;!-- E11 --&gt;| 0.528
&lt;!-- E12 --&gt;| 0.739
&lt;!-- E13 --&gt;| 0.617
&lt;!-- E14 --&gt;| 0.769
&lt;!-- S01_AVG --&gt;| 0.681
|-
&lt;!-- S2-EP01 --&gt;| 0.320
&lt;!-- S2-EP02 --&gt;| 0.343
&lt;!-- S2-EP03 --&gt;| N/A
&lt;!-- S2-EP04 --&gt;| N/A
&lt;!-- S2-EP05 --&gt;| 0.272
&lt;!-- S2-EP06 --&gt;| 0.255
&lt;!-- S2-EP07 --&gt;| 0.299
&lt;!-- S2-EP08 --&gt;| N/A
&lt;!-- S2-EP09 --&gt;| 0.269
&lt;!-- S2-EP10 --&gt;| N/A
&lt;!-- S2-EP11 --&gt;| 0.270
&lt;!-- S2-EP12 --&gt;| 0.291
&lt;!-- S2-EP13 --&gt;|
&lt;!-- S2-EP14 --&gt;|
&lt;!-- S02_AVG --&gt;|}}

=== Sezona 1em ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin-left:auto; margin-right:auto; width:500px&quot;
|+ Averaja reytîngên temaşevanên TVyê
! rowspan=&quot;2&quot; | Beş
! rowspan=&quot;2&quot; | Wextê weşanê ya eslî 
! colspan=&quot;2&quot; | Averaja para bîneran&lt;br&gt;(Nielsen Korea)&lt;ref name=&quot;nielsen=korea&quot;&gt;Nielsen Korea ratings:
* {{Jêder-malper |sernav=Ep. 1 |url=http://www.nielsenkorea.co.kr/tv_terrestrial_day.asp?menu=Tit_1&amp;sub_menu=3_1&amp;area=00&amp;begin_date=20210917 |malper=Nielsen Korea |ziman=ko |tarîx=17 îlon 2021 |roja-gihiştinê=18 îlon 2021 }}
* {{Jêder-malper |sernav=Ep. 2 |url=http://www.nielsenkorea.co.kr/tv_terrestrial_day.asp?menu=Tit_1&amp;sub_menu=3_1&amp;area=00&amp;begin_date=20210918 |malper=Nielsen Korea |ziman=ko |tarîx=18 îlon 2021 |roja-gihiştinê=19 îlon 2021 |roja-arşîvê=2 çiriya pêşîn 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211002083501/http://www.nielsenkorea.co.kr/tv_terrestrial_day.asp?menu=Tit_1&amp;sub_menu=3_1&amp;area=00&amp;begin_date=20210918 |rewşa-urlyê=zindî }}
* {{Jêder-malper |sernav=Ep. 3 |url=http://www.nielsenkorea.co.kr/tv_terrestrial_day.asp?menu=Tit_1&amp;sub_menu=3_1&amp;area=00&amp;begin_date=20210924 |malper=Nielsen Korea |ziman=ko |tarîx=24 îlon 2021 |roja-gihiştinê=25 îlon 2021 |roja-arşîvê=2 çiriya pêşîn 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211002083500/http://www.nielsenkorea.co.kr/tv_terrestrial_day.asp?menu=Tit_1&amp;sub_menu=3_1&amp;area=00&amp;begin_date=20210924 |rewşa-urlyê=zindî }}
* {{Jêder-malper |sernav=Ep. 4 |url=http://www.nielsenkorea.co.kr/tv_terrestrial_day.asp?menu=Tit_1&amp;sub_menu=3_1&amp;area=00&amp;begin_date=20219025 |malper=Nielsen Korea |ziman=ko |tarîx=25 îlon 2021 |roja-gihiştinê=26 îlon 2021 }}
* {{Jêder-malper |sernav=Ep. 5 |url=http://www.nielsenkorea.co.kr/tv_terrestrial_day.asp?menu=Tit_1&amp;sub_menu=3_1&amp;area=00&amp;begin_date=20211001 |malper=Nielsen Korea |ziman=ko |tarîx=1 çiriya pêşîn 2021 |roja-gihiştinê=2 çiriya pêşîn 2021 |roja-arşîvê=2 çiriya pêşîn 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211002083501/http://www.nielsenkorea.co.kr/tv_terrestrial_day.asp?menu=Tit_1&amp;sub_menu=3_1&amp;area=00&amp;begin_date=20211001 |rewşa-urlyê=zindî }}
* {{Jêder-malper |sernav=Ep. 6 |url=http://www.nielsenkorea.co.kr/tv_terrestrial_day.asp?menu=Tit_1&amp;sub_menu=3_1&amp;area=00&amp;begin_date=20211002 |malper=Nielsen Korea |ziman=ko |tarîx=2 çiriya pêşîn 2021 |roja-gihiştinê=3 çiriya pêşîn 2021 |roja-arşîvê=3 çiriya pêşîn 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211003040531/http://www.nielsenkorea.co.kr/tv_terrestrial_day.asp?menu=Tit_1&amp;sub_menu=3_1&amp;area=00&amp;begin_date=20211002 |rewşa-urlyê=zindî }}
* {{Jêder-malper |sernav=Ep. 7 |url=http://www.nielsenkorea.co.kr/tv_terrestrial_day.asp?menu=Tit_1&amp;sub_menu=3_1&amp;area=00&amp;begin_date=20211008 |malper=Nielsen Korea |ziman=ko |tarîx=8 çiriya pêşîn 2021 |roja-gihiştinê=9 çiriya pêşîn 2021 |roja-arşîvê=9 çiriya pêşîn 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211009045518/http://www.nielsenkorea.co.kr/tv_terrestrial_day.asp?menu=Tit_1&amp;sub_menu=3_1&amp;area=00&amp;begin_date=20211008 |rewşa-urlyê=zindî }}
* {{Jêder-malper |sernav=Ep. 8 |url=http://www.nielsenkorea.co.kr/tv_terrestrial_day.asp?menu=Tit_1&amp;sub_menu=3_1&amp;area=00&amp;begin_date=20211009 |malper=Nielsen Korea |ziman=ko |tarîx=9 çiriya pêşîn 2021 |roja-gihiştinê=10 çiriya pêşîn 2021 |rewşa-urlyê=zindî |roja-arşîvê=10 çiriya pêşîn 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211010032506/http://www.nielsenkorea.co.kr/tv_terrestrial_day.asp?menu=Tit_1&amp;sub_menu=3_1&amp;area=00&amp;begin_date=20211009 }}
* {{Jêder-malper |sernav=Ep. 9 |url=http://www.nielsenkorea.co.kr/tv_terrestrial_day.asp?menu=Tit_1&amp;sub_menu=3_1&amp;area=00&amp;begin_date=20211015 |malper=Nielsen Korea |ziman=ko |tarîx=15 çiriya pêşîn 2021 |roja-gihiştinê=16 çiriya pêşîn 2021 |rewşa-urlyê=zindî |roja-arşîvê=16 çiriya pêşîn 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211016184746/http://www.nielsenkorea.co.kr/tv_terrestrial_day.asp?menu=Tit_1&amp;sub_menu=3_1&amp;area=00&amp;begin_date=20211015 }}
* {{Jêder-malper |sernav=Ep. 10 |url=http://www.nielsenkorea.co.kr/tv_terrestrial_day.asp?menu=Tit_1&amp;sub_menu=3_1&amp;area=00&amp;begin_date=20211016 |malper=Nielsen Korea |ziman=ko |tarîx=16 çiriya pêşîn 2021 |roja-gihiştinê=17 çiriya pêşîn 2021 |rewşa-urlyê=zindî |roja-arşîvê=17 çiriya pêşîn 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211017003501/http://www.nielsenkorea.co.kr/tv_terrestrial_day.asp?menu=Tit_1&amp;sub_menu=3_1&amp;area=00&amp;begin_date=20211016 }}
* {{Jêder-malper |sernav=Ep. 11 |url=http://www.nielsenkorea.co.kr/tv_terrestrial_day.asp?menu=Tit_1&amp;sub_menu=3_1&amp;area=00&amp;begin_date=20211022 |malper=Nielsen Korea |ziman=ko |tarîx=23 çiriya pêşîn 2021 |roja-gihiştinê=23 çiriya pêşîn 2021 |rewşa-urlyê=zindî |roja-arşîvê=23 çiriya pêşîn 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211023124446/http://www.nielsenkorea.co.kr/tv_terrestrial_day.asp?menu=Tit_1&amp;sub_menu=3_1&amp;area=00&amp;begin_date=20211022 }}
* {{Jêder-malper |sernav=Ep. 12 |url=http://www.nielsenkorea.co.kr/tv_terrestrial_day.asp?menu=Tit_1&amp;sub_menu=3_1&amp;area=00&amp;begin_date=20211023 |malper=Nielsen Korea |ziman=ko |tarîx=23 çiriya pêşîn 2021 |roja-gihiştinê=24 çiriya pêşîn 2021 |rewşa-urlyê=zindî |roja-arşîvê=24 çiriya pêşîn 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211024001036/https://www.nielsenkorea.co.kr/tv_terrestrial_day.asp?menu=Tit_1&amp;sub_menu=3_1&amp;area=00&amp;begin_date=20211023 }}
* {{Jêder-malper |sernav=Ep. 13 |url=http://www.nielsenkorea.co.kr/tv_terrestrial_day.asp?menu=Tit_1&amp;sub_menu=3_1&amp;area=00&amp;begin_date=20211029 |malper=Nielsen Korea |ziman=ko |tarîx=30 çiriya pêşîn 2021 |roja-gihiştinê=30 çiriya pêşîn 2021 }}
* {{Jêder-malper |sernav=Ep. 14 |url=http://www.nielsenkorea.co.kr/tv_terrestrial_day.asp?menu=Tit_1&amp;sub_menu=3_1&amp;area=00&amp;begin_date=20211030 |malper=Nielsen Korea |ziman=ko |tarîx=31 çiriya pêşîn 2021 |roja-gihiştinê=31 çiriya pêşîn 2021 }}&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;width:7em&quot; | Li seranserê welat 
! style=&quot;width:7em&quot; | [[Seoul Capital Area|Seul]]
|-
! 1
| {{Dîrok|17|9|2021}}
| %2.072 {{Biçûk|(2yem)}}
| %2.386 {{Biçûk|(2yem)}}
|-
! 2
| {{Dîrok|18|9|2022}}
| %2.390 {{Biçûk|(2yem)}}
| %2.564 {{Biçûk|(3yem)}}
|-
! 3
| {{Dîrok|24|9|2022}}
| '''{{Reng|blue|%1.871}}''' {{Biçûk|(2yem)}}
| '''{{Reng|blue|%2.323}}''' {{Biçûk|(2yem)}}
|-
! 4
| {{Dîrok|25|9|2022}}
| %2.545 {{Biçûk|(3yem)}}
| '''{{Reng|red|%3.301}}''' {{Biçûk|(2yem)}}
|-
! 5
| {{Dîrok|1|10|2022}}
| %2.036 {{Biçûk|(2yem)}}
| %2.333 {{Biçûk|(1em)}}
|-
! 6
| {{Dîrok|2|10|2022}}
| %2.384 {{Biçûk|(3yem)}}
| %2.889 {{Biçûk|(2yem)}}
|-
! 7
| {{Dîrok|8|10|2022}}
| %2.089 {{Biçûk|(3yem)}}
| %2.458 {{Biçûk|(3yem)}}
|-
! 8
| {{Dîrok|9|10|2022}}
| %2.093 {{Biçûk|(3yem)}}
| %2.235 {{Biçûk|(3yem)}}
|-
! 9
| {{Dîrok|15|10|2022}}
| '''{{Reng|red|%2.660}}''' {{Biçûk|(2yem)}}
| %3.089 {{Biçûk|(2yem)}}
|-
! 10
| {{Dîrok|16|10|2022}}
| %2.312 {{Biçûk|(4em)}}
| %2.700 {{Biçûk|(2yem)}}
|-
! 11
| {{Dîrok|22|10|2022}}
| %1.906 {{Biçûk|(3yem)}}
| %2.341 {{Biçûk|(2yem)}}
|-
! 12
| {{Dîrok|23|10|2022}}
| %2.340 {{Biçûk|(3yem)}}
| %2.965 {{Biçûk|(3yem)}}
|-
! 13
| {{Dîrok|29|10|2022}}
| %2.037 {{Biçûk|(2yem)}}
| %2.590 {{Biçûk|(2yem)}}
|-
! 14
| {{Dîrok|30|10|2022}}
| %2.485 {{Biçûk|(2yem)}}
| %2.828 {{Biçûk|(2yem)}}
|-
! colspan=&quot;2&quot; | Averaj
! {{Reng|green|%2.230}}
! {{Reng|green|%2.643}}
|-
| colspan=&quot;6&quot; |
* {{Biçûk|Li tabloya jorê, '''{{Reng|blue|nimreyên şîn}}''' reytîngên kêmtirîn temsîl dike û '''{{Reng|red|nimreyên sor}}''' reytîngên bilindtirîn temsîl dike.}}
* {{Biçûk|Ev rêzefîlm li ser kanalek kabloyî/TV-ya bipere  tê weşandin ku bi gelemperî xwedan komeke temaşevanan a biçûktir e li gorî TV-ya belaş/weşana giştî ([[Korean Broadcasting System|KBS]], [[Seoul Broadcasting System|SBS]], [[Munhwa Broadcasting Corporation|MBC]] û [[Educational Broadcasting System|EBS]]).}}
|}
Di 10ê hezîranê de weşandina sezona duyemîn dît ku hejmara aboneyên TVINGê yên bi pere ji hefteya yekem heya hefteya duyemîn ji %60 zêde bû, û rêzefîlmê di nav temamê naverokên orîjînal ên platformê de pênc hefte di rêza yekem de cih girt.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |paşnav=Ahn |pêşnav=Yoon-ji |tarîx=11 tîrmeh 2022 |sernav=김고은x박진영 '유미의 세포들2' 티빙 유로가입기여자수 5주 연속 1위 |url=https://entertain.naver.com/read?oid=108&amp;aid=0003069710 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=11 tîrmeh 2022 |malper=entertain.naver.com |ziman=ko }}&lt;/ref&gt;

=== Sezona 2em ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin-left:auto; margin-right:auto; width:500px&quot;
|+ Averaja reytîngên temaşevanên TVyê 
! rowspan=&quot;2&quot; | Beş
! rowspan=&quot;2&quot; | Dîroka weşanê ya orjînal 
! colspan=&quot;2&quot; | Averaja para temaşevanan&lt;br&gt;(Nielsen Korea)&lt;ref&gt;Nielsen Korea ratings:
* {{Jêder-malper |sernav=Ep. 1 |url=http://www.nielsenkorea.co.kr/tv_terrestrial_day.asp?menu=Tit_1&amp;sub_menu=3_1&amp;area=00&amp;begin_date=20221116 |malper=Nielsen Korea |ziman=ko |tarîx=16 çiriya paşîn 2022 |roja-gihiştinê=17 çiriya paşîn 2022 }}
* {{Jêder-malper |sernav=Ep. 2 |url=http://www.nielsenkorea.co.kr/tv_terrestrial_day.asp?menu=Tit_1&amp;sub_menu=3_1&amp;area=00&amp;begin_date=20221117 |malper=Nielsen Korea |ziman=ko |tarîx=17 çiriya paşîn 2022 |roja-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2022 }}
* {{Jêder-malper |sernav=Ep. 5 |url=http://www.nielsenkorea.co.kr/tv_terrestrial_day.asp?menu=Tit_1&amp;sub_menu=3_1&amp;area=00&amp;begin_date=20221130 |malper=Nielsen Korea |ziman=ko |tarîx=30 çiriya paşîn 2022 |roja-gihiştinê=1 kanûna pêşîn 2022 }}
* {{Jêder-malper |sernav=Ep. 7 |url=http://www.nielsenkorea.co.kr/tv_terrestrial_day.asp?menu=Tit_1&amp;sub_menu=3_1&amp;area=00&amp;begin_date=20221207 |malper=Nielsen Korea |ziman=ko |tarîx=7 kanûna pêşîn 2022 |roja-gihiştinê=8 kanûna pêşîn 2022 }}
* {{Jêder-malper |sernav=Ep. 8 |url=http://www.nielsenkorea.co.kr/tv_terrestrial_day.asp?menu=Tit_1&amp;sub_menu=3_1&amp;area=00&amp;begin_date=20221208 |malper=Nielsen Korea |ziman=ko |tarîx=8 kanûna pêşîn 2022 |roja-gihiştinê=9 kanûna pêşîn 2022 }}
* {{Jêder-malper |sernav=Ep. 9 |url=http://www.nielsenkorea.co.kr/tv_terrestrial_day.asp?menu=Tit_1&amp;sub_menu=3_1&amp;area=00&amp;begin_date=20221214 |malper=Nielsen Korea |ziman=ko |tarîx=14 kanûna pêşîn 2022 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2022 }}
* {{Jêder-malper |sernav=Ep. 10 |url=http://www.nielsenkorea.co.kr/tv_terrestrial_day.asp?menu=Tit_1&amp;sub_menu=3_1&amp;area=00&amp;begin_date=20221215 |malper=Nielsen Korea |ziman=ko |tarîx=15 kanûna pêşîn 2022 |roja-gihiştinê=16 kanûna pêşîn 2022 }}
* {{Jêder-malper |sernav=Ep. 11 |url=http://www.nielsenkorea.co.kr/tv_terrestrial_day.asp?menu=Tit_1&amp;sub_menu=3_1&amp;area=00&amp;begin_date=20221221 |malper=Nielsen Korea |ziman=ko |tarîx=21 kanûna pêşîn 2022 |roja-gihiştinê=22 kanûna pêşîn 2022 }}
* {{Jêder-malper |sernav=Ep. 12 |url=http://www.nielsenkorea.co.kr/tv_terrestrial_day.asp?menu=Tit_1&amp;sub_menu=3_1&amp;area=00&amp;begin_date=20221222 |malper=Nielsen Korea |ziman=ko |tarîx=22 kanûna pêşîn 2022 |roja-gihiştinê=23 kanûna pêşîn 2022 }}&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;width:7em&quot; | Li seranserê welat
! style=&quot;width:7em&quot; | [[Seoul Capital Area|Seoul]]
|-
! 1
| {{Dîrok|16|11|2022}}
| %1.379 {{Biçûk|(4em)}}
| %1.483 {{Biçûk|(4em)}}
|-
! 2
| {{Dîrok|17|11|2022}}
| '''{{Reng|red|%1.384}}''' {{Biçûk|(7em)}}
| %1.415 {{Biçûk|(6em)}}
|-
! 3
| {{Dîrok|23|11|2022}}
| %1.047 {{Biçûk|(15em)}}
| rowspan=&quot;2&quot; {{N/a|N/A}}
|-
! 4
| {{Dîrok|24|11|2022}}
| '''{{Reng|blue|%0.730}}''' {{Biçûk|(30yem)}}
|-
! 5
| {{Dîrok|30|11|2022}}
| %1.326 {{Biçûk|(7em)}}
| %1.170 {{Biçûk|(8em)}}
|-
! 6
| {{Dîrok|1|12|2022}}
| %1.068 {{Biçûk|(14em)}}
| {{N/a|N/A}}
|-
! 7
| {{Dîrok|7|12|2022}}
| %1.359 {{Biçûk|(4em)}}
| %1.414 {{Biçûk|(5em)}}
|-
! 8
| {{Dîrok|8|12|2022}}
| %1.133 {{Biçûk|(9em)}}
| %1.259 {{Biçûk|(7em)}}
|-
! 9
| {{Dîrok|14|12|2022}}
| %1.247 {{Biçûk|(8em)}}
| {{N/a|N/A}}
|-
! 10
| {{Dîrok|15|12|2022}}
| %1.253 {{Biçûk|(8em)}}
| %1.584 {{Biçûk|(5em)}}
|-
! 11
| {{Dîrok|21|12|2022}}
| %1.246 {{Biçûk|(11em)}}
| {{N/a|N/A}}
|-
! 12
| {{Dîrok|22|12|2022}}
| %1.307 {{Biçûk|(9em)}}
| '''{{Reng|red|%1.586}}''' {{Biçûk|(4em)}}
|-
! 13
| {{Dîrok|28|12|2022}}
| 
| 
|-
! 14
| {{Dîrok|29|12|2022}}
| 
| 
|-
! colspan=&quot;2&quot; | Averaj
! {{Reng|green|—}}
! {{Reng|green|—}}
|-
| colspan=&quot;6&quot; |
* {{Biçûk|Li tabloya jorê, '''{{Reng|blue|nimreyên şîn}}''' reytîngên kêmtirîn temsîl dike û '''{{Reng|red|nimreyên sor}}''' reytîngên bilindtirîn temsîl dike.}}
* {{Biçûk|'''N/A''' denotes that ratings were not known.}}
* {{Biçûk|Ev rêzefîlm li ser kanalek kabloyî/TV-ya bipere  tê weşandin ku bi gelemperî xwedan komeke temaşevanan a biçûktir e li gorî TV-ya belaş/weşana giştî ([[Korean Broadcasting System|KBS]], [[Seoul Broadcasting System|SBS]], [[Munhwa Broadcasting Corporation|MBC]] û [[Educational Broadcasting System|EBS]]).}}
|}

== Xelat ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|+ '''Navê merasîma xelatê, sala pêşkêşî, kategoriyê, berbijêrê xelatê, û encama namzediyê'''
! scope=&quot;col&quot; | Merasîma xelatdayînê
! scope=&quot;col&quot; | Sal
! scope=&quot;col&quot; | Kategorî
! scope=&quot;col&quot; | Namzed 
! scope=&quot;col&quot; | Netîce
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | {{Kurtkirin|Çvk.|Çavkanî}}
|-
! scope=&quot;row&quot; rowspan=&quot;4&quot; |[[APAN Star Awards|Xelatên Star APAN]]
| rowspan=&quot;4&quot; |[[8th APAN Star Awards|2022]]
|Top Excellence Award, Actress in an OTT Series
|Kim Go-eun
|{{Berandamî}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |paşnav=Lee |pêşnav=Seul-bi |tarîx=31 tebax 2022 |sernav=김혜수→이준호 '2022 APAN STAR AWARDS' 수상 후보 공개 |url=https://entertain.naver.com/now/read?oid=382&amp;aid=0001001480 |roja-gihiştinê=31 tebax 2022 |malper=entertain.naver.com |ziman=ko }}&lt;/ref&gt;
|-
|Excellence Award, Actor in an OTT Series
|Ahn Bo-hyun
|{{Won}}
|style=&quot;text-align:center&quot; |&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://entertain.naver.com/read?oid=117&amp;aid=0003651271 |paşnav=Myung |pêşnav=Hee-sook |sernav=안보현·한선화, OTT 부문 우수 연기상 [에이판스타어워즈] |tercimeya-sernav=Ahn Bo-hyun and Han Seon-hwa, Outstanding Acting Award in OTT Category [Apan Star Awards] |weşanger=My Daily |via=Naver |tarîx=29 îlon 2022 |roja-gihiştinê=29 îlon 2022 |ziman=ko }}&lt;/ref&gt; 
|-
|Best Couple
|Park Jin-young and Kim Go-eun
|{{Berandamî}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |paşnav=Hwang |pêşnav=Hyo-yi |tarîx=6 îlon 2022 |sernav=강태오-박은빈'·'손석구-김지원'·'이준호-이세영' 베스트커플상은? |tercimeya-sernav=Best Couple Award for 'Kang Tae-oh - Park Eun-bin', 'Son Seok-gu-Kim Ji-won', 'Lee Jun-ho-Lee Se-young'? |url=https://entertain.naver.com/now/read?oid=144&amp;aid=0000835180 |roja-gihiştinê=6 îlon 2022 |weşanger=Sports Kyunghyang |ziman=ko |via=Naver }}&lt;/ref&gt;
|-
|Popularity Star Award, Actress
|Kim Go-eun
|{{Berandamî}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |paşnav=Moon |pêşnav=Yeon-bae |tarîx=6 îlon 2022 |sernav='2022 에이판 스타 어워즈', 인기상·베스트커플상·OST상 등 투표 오픈 |url=https://news.nate.com/view/20220906n32123 |roja-gihiştinê=7 îlon 2022 |malper=News Nate |ziman=ko }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; rowspan=&quot;2&quot; |[[Xelatên Afirîner ên Akademiya Asyayê]]
| rowspan=&quot;2&quot; |2022
|Best Original Programme by a Streamer/OTT (Korea)
| rowspan=&quot;2&quot; |''Yumi's Cells'' (s. 1–2)
|{{Won}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Asian Academy Creative Awards - National Winners 2022 |url=https://25j12o2yh5jz386f6x10j2nd-wpengine.netdna-ssl.com/wp-content/uploads/2022/09/Full-List-of-NW22_-Categories.pdf |roja-gihiştinê=2022-10-02 |ziman=en |roja-arşîvê=2022-09-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220930134703/https://25j12o2yh5jz386f6x10j2nd-wpengine.netdna-ssl.com/wp-content/uploads/2022/09/Full-List-of-NW22_-Categories.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
|Grand Award for Best Original Programme by a Streamer/OTT
|{{Won}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;|{{Efn|National winners automatically compete with the winners from other countries for the Grand Award.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.asianacademycreativeawards.com/entry-information/#judging |sernav=Entry Information - Asian Academy Creative Awards |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-10-02 }}&lt;/ref&gt;}}&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://variety.com/2022/tv/global/asian-academy-creative-awards-2022-winners-list-1235452809/ |paşnav=Manori |pêşnav=Ravindran |sernav=Asian Academy Creative Awards Unveil 2022 Winners: Singapore Scores Big on Night One |xebat=[[Variety (magazine)|Variety]] |tarîx=7 kanûna pêşîn 2022 |roja-gihiştinê=7 kanûna pêşîn 2022 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[Baeksang Arts Awards|Xelatên Hunerî yên Baeksang]]
| [[58th Baeksang Arts Awards|2022]]
| Baeksang Arts Technical Award (Animation)
| Eom Young-shik and Kim Da-hee
| {{Berandamî}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://entertain.naver.com/now/read?oid=144&amp;aid=0000805268 |sernav=58회 백상예술대상 후보 공개…영광의 주인공은? |tercimeya-sernav=58th Baeksang Arts Awards nominations revealed... Who is the hero of glory? |nivîskar=Ahn Byung-gil |xebat=Sports Kyunghyang |weşanger=Naver |tarîx=11 nîsan 2022 |roja-gihiştinê=11 nîsan 2022 |ziman=ko }}&lt;/ref&gt; 
|-
! scope=&quot;row&quot; rowspan=2 | [[Blue Dragon Series Awards|Xelatên Series Dragon Blue]]
| scope=&quot;row&quot; rowspan=2 | [[1st Blue Dragon Series Awards|2022]]
| Best Drama
| ''Yumi's Cells''
| {{Berandamî}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://entertain.naver.com/now/read?oid=076&amp;aid=0003889396 |nivîskar=Moon Ji-yeon |sernav=제1회 청룡시리즈어워즈 후보 공개..'오징어 게임'·'SNL코리아' 최다노미 |tercimeya-sernav=The 1st Blue Dragon Series Awards nominees revealed.. Most Nominees for 'Squid Game' and 'SNL Korea' |weşanger=Sports Chosun |via=Naver |tarîx=6 tîrmeh 2022 |roja-gihiştinê=6 tîrmeh 2022 |ziman=ko }}&lt;/ref&gt; 
|-
| Best Leading Actress 
| Kim Go-eun
| {{Won}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://entertain.naver.com/read?oid=009&amp;aid=0004993733 |nivîskar=Jin Hyang-hee |tercimeya-sernav=[Blue Dragon Series Awards] Lee Jung-jae and Kim Go-eun, Best Actor... 'DP' · 'Transferring Love' Best Picture (Comprehensive) |sernav=[청룡시리즈어워즈] 이정재·김고은, 남녀주연상…'D.P.'·'환승연애' 작품상(종합 |via=Naver |weşanger=Maeil Economic Daily |tarîx=19 tîrmeh 2022 |roja-gihiştinê=19 tîrmeh 2022 |ziman=ko }}&lt;/ref&gt;
|-
|}
{{Notelist}}
=== Lîst ===
{|class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|+ '''Navê weşanger, sala lîstkirî, navê lîstê, û cîh'''
! scope=&quot;col&quot; | Çapemend
! scope=&quot;col&quot; | Sal
! scope=&quot;col&quot; | Lîstebûn
! scope=&quot;col&quot; | Cihgirtin
! scope=&quot;col&quot; | {{Kurtkirin|Çvk.|Çavkanî}}
|-
| ''[[NME]]''
| 2021
| 10 dramayên koreyî yên çêtirîn ya 2021an
| {{Won|5em}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nme.com/features/nme-best-korean-dramas-series-2021-of-the-year-3123489?amp |sernav=The 10 best Korean dramas of 2021 |malper=[[NME]] |tarîx=21 kanûna pêşîn 2021 |roja-gihiştinê=22 kanûna pêşîn 2021 }}&lt;/ref&gt;
|}

== Çavkanî ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [https://search.daum.net/search?w=tv&amp;q=%EC%9C%A0%EB%AF%B8%EC%9D%98%20%EC%84%B8%ED%8F%AC%EB%93%A4&amp;irk=90612&amp;irt=tv-program&amp;DA=TVP ''Yumi's Cells (Season 1)''] li ser Daum {{In lang|ko}}
* [https://search.daum.net/search?w=tv&amp;q=%EC%9C%A0%EB%AF%B8%EC%9D%98%20%EC%84%B8%ED%8F%AC%EB%93%A4%20%EC%8B%9C%EC%A6%8C2&amp;irk=92980&amp;irt=tv-program&amp;DA=TVP ''Yumi's Cells (Season 2)''] li ser Daum {{In lang|ko}}
* {{IMDb fîlm}}
* [https://www.iq.com/album/yumi%27s-cells-z6ieysprsh ''Yumi's Cells''] li ser iQIYI

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bernameyên televizyonê yên koreyî]]
[[Kategorî:Rêzefîlmên koreyî]]
[[Kategorî:Rêzefîlmên televizyonê yên ji Studio N (Naver)]]
[[Kategorî:Rêzefîlmên televîzyonê ji TVN (kanala koreya başûrî)]]</text>
      <sha1>i7mld6p4ltnab0lwluqzm87wafs9kwm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Margarîta Borîsovna Rudenko</title>
    <ns>1</ns>
    <id>194019</id>
    <revision>
      <id>2095481</id>
      <parentid>1462866</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T17:43:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>MikaelFî/ê navê [[Gotûbêj:Margarita Borissowna Rudenko]] weke [[Gotûbêj:Margarîta Borîsovna Rudenko]] guhart</comment>
      <origin>1462866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="94" sha1="0nwyoca94rmnlgz5sgzo5zbkc6a9ckl" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1=
{{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=}}
}}</text>
      <sha1>0nwyoca94rmnlgz5sgzo5zbkc6a9ckl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Surbehan, Hesenqela</title>
    <ns>1</ns>
    <id>198522</id>
    <revision>
      <id>2095449</id>
      <parentid>1476887</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T14:11:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>MikaelFî/ê navê [[Gotûbêj:Surbehan]] weke [[Gotûbêj:Surbehan, Hesenqela]] guhart</comment>
      <origin>1476887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104" sha1="ataw1obicopiot5pk6sw0ct4evegvur" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=şitil|1=
{{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=kêm}}
}}</text>
      <sha1>ataw1obicopiot5pk6sw0ct4evegvur</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bikarhêner:Kurê Acemî</title>
    <ns>2</ns>
    <id>309907</id>
    <revision>
      <id>2095529</id>
      <parentid>2095363</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:30:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Agahiyên din di derbarê min */</comment>
      <origin>2095529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="737" sha1="l2so30h4fxsj45zow9s4v9se5kdl9tx" xml:space="preserve">[[Wêne:Türkei, Insel Ahtamar auf dem Vansee mit der armenischen Kirche zum Heiligen Kreuz.jpg|thumb|[[Gola Wanê]]…]]
[[Wêne:1946 Kurdistan et groupements Kurdes isolés (detail of Kurdistan).jpg|thumb|[[Kurdistan|Sinorên welat]] çiqas xweş ne…]]

== Agahî ==
{| style=&quot;background-color:transparent; margin-left:auto; margin-right:auto;&quot;
| valign=&quot;top&quot; |{{Babîl||Wan|Mêr|Misilman|footer=|color=grey}}
| valign=&quot;top&quot; |
|}
{| style=&quot;background-color:transparent; margin-left:auto; margin-right:auto;&quot;
| valign=&quot;top&quot; |{{Babîl|de|en-3|kmr-2|az-2|tr-2|diq-1|footer=|color=white}}
|}

== Statîstîk ==
* [https://xtools.wmcloud.org/pages/ku.wikipedia.org/Kur%C3%AA%2520Acem%C3%AE '''Gotarên min li ser Wîkîpediyaya kurdî''']</text>
      <sha1>l2so30h4fxsj45zow9s4v9se5kdl9tx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bankkariya tevlîbûnê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>310539</id>
    <revision>
      <id>2095488</id>
      <parentid>1953627</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T19:29:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Rastnivîs</comment>
      <origin>2095488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4781" sha1="mselcrkqgwt72tm4izx2i6sbd5wgvpu" xml:space="preserve">{{Bêkategorî|tarîx=îlon 2025}}
{{Sêwî|tarîx=îlon 2025}}
'''Bankkarîya tevlîbûnê''' binavkirineke şêwaza bankkariyê ye ku li [[Tirkiye|Tirkîyeyê]] û li mintiqeya berfirehtir ya [[MENA]]yê ji bo [[Bankên Îslamî]] hatiye dayîn.&lt;ref name=&quot;EMJB2013&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Erol |pêşnav=Cengiz |paşnav2=f. Baklaci |pêşnav2=Hasan |paşnav3=Aydoğan |pêşnav3=Berna |paşnav4=Tunç |pêşnav4=Gökçe |sal=2014 |sernav=Performance comparison of Islamic (participation) banks and commercial banks in Turkish banking sector |kovar=Euromed Journal of Business |weşanger=[[Emerald Group Publishing Limited|Emerald Insight]] |cild=9 |hejmar=2 |rr=114–128 |doi=10.1108/EMJB-05-2013-0024 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sabah2017&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-05-20 |sernav=Megabank project to support Turkey's aim to increase share in participation banking |url=https://www.dailysabah.com/finance/2017/05/20/megabank-project-to-support-turkeys-aim-to-increase-share-in-participation-banking |roja-gihiştinê=2018-05-24 |weşanger=[[Daily Sabah]] }}&lt;/ref&gt; Bankên tevlîbûnê li Tirkîye, [[Pakistan]], [[Bengladeş|Bangladeş]], [[Îndonezya]], [[Erebistana Siûdî]], [[Malezya]], [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] û welatên din ên Kendavê hene.

== Tarîx ==
Di sala 2000ê de bankên tevlîbûnê gihîştine tenê %2 ji aktîvên net,{{Zelalkirin hewce ye|tarîx=kanûna paşîn 2021}}{{Çavkanî hewce ye|tarîx=kanûna paşîn 2021}} di 2010ê de ev nisbet heta %4,3ê bilind bûye. {{Çavkanî hewce ye|tarîx=kanûna paşîn 2021}} Di çaryeka sêyê ya 2013ê de, ev nisbet heta %6,1 bi 90,7 milyar [[Lîraya tirkî|TL]] di aktîvan de zêde bûye. {{Çavkanî hewce ye|tarîx=kanûna paşîn 2021}} Li ser nisbetên karên bankên tevlîbûnê, [[Malezya]], [[Îndonezya|Endonezya]] û welatên Kendavê xwedîyê zêdetirî 50% ji para bazarê ne, tê îdiakirin ku Tirkîyeyê di warê mezinbûnê de xwedî potansiyeleke zêdetir e. {{Çavkanî hewce ye|tarîx=kanûna paşîn 2021}} Herwiha, Tirkîye, [[Pakistan]], [[Bengladeş|Bangladeş]] û Endonezya di nav bankên tevlîbûnê de welatên pêşeng in.&lt;ref name=&quot;Ersoz2014&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Yücel Ersöz |paşnav2=Sait Osman Aytaman |sal=2014 |sernav=Participation Banking in Turkey: Important Steps for Growth |url=https://www2.deloitte.com/tr/en/pages/financial-services/articles/participant-banking-in-turkey-article.html |roja-gihiştinê=2018-05-24 |weşanger=[[Deloitte]] Türkiye }}&lt;/ref&gt; {{Zelalkirin hewce ye|tarîx=kanûna paşîn 2021}} [[Erebistana Siûdî]], [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] û Malezya sê bazarên herî mezin ên bankên tevlîbûnê ne, ji alîyê aktîvan ve.&lt;ref name=&quot;ErnstYoung&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Global participation banking assets reached US$930 billion in 2015 |url=http://www.ey.com/em/en/newsroom/news-releases/news-global-participation-banking-assets-reached-us-924-billion-in-2015-ey |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180524222055/http://www.ey.com/em/en/newsroom/news-releases/news-global-participation-banking-assets-reached-us-924-billion-in-2015-ey |roja-arşîvê=2018-05-24 |roja-gihiştinê=2018-05-24 |weşanger=[[Ernst &amp; Young]] }}&lt;/ref&gt; Îran xwedîyê %36 ji aktîvên dinyayê yên bankên tevlîbûnê ye, Malezya %17, Erebistana Siûdî %14 û Tirkîye jî %3,1 xwedîyê para bazarê ye. {{Zelalkirin hewce ye|tarîx=kanûna paşîn 2021}}{{Çavkanî hewce ye|tarîx=kanûna paşîn 2021}}

Li gor [[Ernst &amp; Young]], aktîvên bankkarîya tevlîbûnê ya global di sala 2015ê de gihiştiye 930 milyar dolarên [[Dolarê DYAyê|amerîkî]], gava nisbetên mezinbûnê li temamê mintiqeyan li gorî salên berê kêm bûne.&lt;ref name=&quot;ErnstYoung&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Global participation banking assets reached US$930 billion in 2015 |url=http://www.ey.com/em/en/newsroom/news-releases/news-global-participation-banking-assets-reached-us-924-billion-in-2015-ey |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180524222055/http://www.ey.com/em/en/newsroom/news-releases/news-global-participation-banking-assets-reached-us-924-billion-in-2015-ey |roja-arşîvê=2018-05-24 |roja-gihiştinê=2018-05-24 |weşanger=[[Ernst &amp; Young]] }}&lt;/ref&gt;

== Lîsteya bankên tevlîbûnê ==
* [[Ziraat Katılım|Banka Tevlîbûnê ya Zîraetê]]
* [[Vakıf Katılım|Bankê Tevlîbûnê ya Vakifê]]
* {{Girêdan|Banka Tevlîbûnê ya Tirkîye Fînansê|tr|Türkiye Finans Katılım Bankası}}
* [[Albaraka Türk|Banka Tevlîbûnê ya Albaraka Turkê]]
* {{Girêdan|Banka Tevlîbûnê ya Kuweyt Turkê|tr|Kuveyt Türk}}

== Fesixkirî ==

[[Bank Asya|Banka Tevlîbûnê ya Asyayê]] (di sala 1996ê de hate avakirin, di sala 2016ê de hate girtin)

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}</text>
      <sha1>mselcrkqgwt72tm4izx2i6sbd5wgvpu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095489</id>
      <parentid>2095488</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T19:30:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tarîx */  Rastnivîs</comment>
      <origin>2095489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4761" sha1="dd142qgvc8vkmw3gkhgqqwwiia6175m" xml:space="preserve">{{Bêkategorî|tarîx=îlon 2025}}
{{Sêwî|tarîx=îlon 2025}}
'''Bankkarîya tevlîbûnê''' binavkirineke şêwaza bankkariyê ye ku li [[Tirkiye|Tirkîyeyê]] û li mintiqeya berfirehtir ya [[MENA]]yê ji bo [[Bankên Îslamî]] hatiye dayîn.&lt;ref name=&quot;EMJB2013&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Erol |pêşnav=Cengiz |paşnav2=f. Baklaci |pêşnav2=Hasan |paşnav3=Aydoğan |pêşnav3=Berna |paşnav4=Tunç |pêşnav4=Gökçe |sal=2014 |sernav=Performance comparison of Islamic (participation) banks and commercial banks in Turkish banking sector |kovar=Euromed Journal of Business |weşanger=[[Emerald Group Publishing Limited|Emerald Insight]] |cild=9 |hejmar=2 |rr=114–128 |doi=10.1108/EMJB-05-2013-0024 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sabah2017&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-05-20 |sernav=Megabank project to support Turkey's aim to increase share in participation banking |url=https://www.dailysabah.com/finance/2017/05/20/megabank-project-to-support-turkeys-aim-to-increase-share-in-participation-banking |roja-gihiştinê=2018-05-24 |weşanger=[[Daily Sabah]] }}&lt;/ref&gt; Bankên tevlîbûnê li Tirkîye, [[Pakistan]], [[Bengladeş|Bangladeş]], [[Îndonezya]], [[Erebistana Siûdî]], [[Malezya]], [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] û welatên din ên Kendavê hene.

== Tarîx ==
Di sala 2000ê de bankên tevlîbûnê gihîştine tenê %2 ji aktîvên net,{{Zelalkirin hewce ye|tarîx=kanûna paşîn 2021}}{{Çavkanî hewce ye|tarîx=kanûna paşîn 2021}} di 2010ê de ev nisbet heta %4,3ê bilind bûye. {{Çavkanî hewce ye|tarîx=kanûna paşîn 2021}} Di çaryeka sêyê ya 2013ê de, ev nisbet heta %6,1 bi 90,7 milyar [[Lîraya tirkî|TL]] di aktîvan de zêde bûye. {{Çavkanî hewce ye|tarîx=kanûna paşîn 2021}} Li ser nisbetên karên bankên tevlîbûnê, [[Malezya]], [[Îndonezya]] û welatên Kendavê xwedîyê zêdetirî 50% ji para bazarê ne, tê îdiakirin ku Tirkîyeyê di warê mezinbûnê de xwedî potansiyeleke zêdetir e. {{Çavkanî hewce ye|tarîx=kanûna paşîn 2021}} Herwiha, Tirkîye, [[Pakistan]], [[Bengladeş]] û Îndonezya di nav bankên tevlîbûnê de welatên pêşeng in.&lt;ref name=&quot;Ersoz2014&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Yücel Ersöz |paşnav2=Sait Osman Aytaman |sal=2014 |sernav=Participation Banking in Turkey: Important Steps for Growth |url=https://www2.deloitte.com/tr/en/pages/financial-services/articles/participant-banking-in-turkey-article.html |roja-gihiştinê=2018-05-24 |weşanger=[[Deloitte]] Türkiye }}&lt;/ref&gt; {{Zelalkirin hewce ye|tarîx=kanûna paşîn 2021}} [[Erebistana Siûdî]], [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] û Malezya sê bazarên herî mezin ên bankên tevlîbûnê ne, ji alîyê aktîvan ve.&lt;ref name=&quot;ErnstYoung&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Global participation banking assets reached US$930 billion in 2015 |url=http://www.ey.com/em/en/newsroom/news-releases/news-global-participation-banking-assets-reached-us-924-billion-in-2015-ey |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180524222055/http://www.ey.com/em/en/newsroom/news-releases/news-global-participation-banking-assets-reached-us-924-billion-in-2015-ey |roja-arşîvê=2018-05-24 |roja-gihiştinê=2018-05-24 |weşanger=[[Ernst &amp; Young]] }}&lt;/ref&gt; Îran xwedîyê %36 ji aktîvên dinyayê yên bankên tevlîbûnê ye, Malezya %17, Erebistana Siûdî %14 û Tirkîye jî %3,1 xwedîyê para bazarê ye. {{Zelalkirin hewce ye|tarîx=kanûna paşîn 2021}}{{Çavkanî hewce ye|tarîx=kanûna paşîn 2021}}

Li gor [[Ernst &amp; Young]], aktîvên bankkarîya tevlîbûnê ya global di sala 2015ê de gihiştiye 930 milyar dolarên [[Dolarê DYAyê|amerîkî]], gava nisbetên mezinbûnê li temamê mintiqeyan li gorî salên berê kêm bûne.&lt;ref name=&quot;ErnstYoung&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Global participation banking assets reached US$930 billion in 2015 |url=http://www.ey.com/em/en/newsroom/news-releases/news-global-participation-banking-assets-reached-us-924-billion-in-2015-ey |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180524222055/http://www.ey.com/em/en/newsroom/news-releases/news-global-participation-banking-assets-reached-us-924-billion-in-2015-ey |roja-arşîvê=2018-05-24 |roja-gihiştinê=2018-05-24 |weşanger=[[Ernst &amp; Young]] }}&lt;/ref&gt;

== Lîsteya bankên tevlîbûnê ==
* [[Ziraat Katılım|Banka Tevlîbûnê ya Zîraetê]]
* [[Vakıf Katılım|Bankê Tevlîbûnê ya Vakifê]]
* {{Girêdan|Banka Tevlîbûnê ya Tirkîye Fînansê|tr|Türkiye Finans Katılım Bankası}}
* [[Albaraka Türk|Banka Tevlîbûnê ya Albaraka Turkê]]
* {{Girêdan|Banka Tevlîbûnê ya Kuweyt Turkê|tr|Kuveyt Türk}}

== Fesixkirî ==

[[Bank Asya|Banka Tevlîbûnê ya Asyayê]] (di sala 1996ê de hate avakirin, di sala 2016ê de hate girtin)

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}</text>
      <sha1>dd142qgvc8vkmw3gkhgqqwwiia6175m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Komkujiya Gevala Zînî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330072</id>
    <revision>
      <id>2095437</id>
      <parentid>2095425</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:19:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2095437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1081" sha1="n4x5lvia615d7ke07o9n6wvezcris4p" xml:space="preserve">'''Komkujiya Gevala Zînî''', kuştina 95 sivîlên [[Kurd|kurdên]] [[Elewîtî|elewî]] ji hêla [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|arteşa tirkî]] behs dike ku di 6ê tebaxa 1938an de li gundê [[Surbehan (Erzîngan)|Surbehan]] ([[Surbehana Mercanê]] yan jî [[Gevala Zînî]]) yê [[Erzîngan (parêzgeh)|parêzgeha Erzînganê]] li [[Bakurê Kurdistanê]] bû.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.mynet.com/zini-gedigi-katliamina-sorusturma-180100053336 |title=Zini Gediği Katliamı'na soruşturma |website=Mynet.com}}&lt;/ref&gt; Piştî [[Serhildana Dêrsimê 1937|serhildana Dersimê]], beşek ji xelkê herêmê bo [[Balikesîr (parêzgeh)|Balikesîr]] û [[Keşan|Keşanê]] hatin sirgûnkirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.sabah.com.tr/gundem/2011/09/27/kucuk-dersim-olarak-aniliyor |title='Küçük Dersim' olarak anılıyor |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160317151959/http://www.sabah.com.tr/gundem/2011/09/27/kucuk-dersim-olarak-aniliyor |archive-date=2016-03-17}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Komkujiyên li dijî kurdan]]</text>
      <sha1>n4x5lvia615d7ke07o9n6wvezcris4p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095438</id>
      <parentid>2095437</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:28:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2095438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1050" sha1="i3f6ju5mjwu049izkj3212cr8j0dkl0" xml:space="preserve">'''Komkujiya Gevala Zînî''', kuştina 95 sivîlên [[Kurd|kurdên]] [[Elewîtî|elewî]] ji hêla [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|arteşa tirkî]] behs dike ku di 6ê tebaxa 1938an de li gundê [[Surbehan (Erzîngan)|Surbehan]] ([[Gevala Zînî]]) yê [[Erzîngan (parêzgeh)|parêzgeha Erzînganê]] li [[Bakurê Kurdistanê]] bû.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.mynet.com/zini-gedigi-katliamina-sorusturma-180100053336 |title=Zini Gediği Katliamı'na soruşturma |website=Mynet.com}}&lt;/ref&gt; Piştî [[Serhildana Dêrsimê 1937|serhildana Dersimê]], beşek ji xelkê herêmê bo [[Balikesîr (parêzgeh)|Balikesîr]] û [[Keşan|Keşanê]] hatin sirgûnkirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.sabah.com.tr/gundem/2011/09/27/kucuk-dersim-olarak-aniliyor |title='Küçük Dersim' olarak anılıyor |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160317151959/http://www.sabah.com.tr/gundem/2011/09/27/kucuk-dersim-olarak-aniliyor |archive-date=2016-03-17}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Komkujiyên li dijî kurdan]]</text>
      <sha1>i3f6ju5mjwu049izkj3212cr8j0dkl0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Îhtîmal</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330082</id>
    <revision>
      <id>2095503</id>
      <parentid>2095434</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T20:06:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tarîx */</comment>
      <origin>2095503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5265" sha1="32ltrags0cma0etych2esazzd6eb25m" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Dice Distribution (bar).svg|thumb|Îhtîmalên hatina çend hejmaran bi karanîna du zaran]]
'''Îhtîmal''' an jî '''dibetî''', bi bûyer û terîfên hejmarî yên derbarê îhtîmala pêkhatina wan de mijûl dibe. Îhtîmala bûyerekê hejmareke di navbera 0 û 1 de ye; çiqas ew hejmar mezintir be, ew qas îhtîmala pêkhatina bûyerê zêdetir e. Ew hejmar bi gelemperî wekî rêje (%), di navbeya %0 û %100 de, tê temsîl kirin. Meselakek hêsan avêtina pereyekî adil (bêalî) e. Ji ber ku pere adil e, îhtîmala her du encaman (&quot;ser&quot; û &quot;bin&quot;) wekhev e; îhtîmala &quot;ser&quot;ê bi îhtîmala &quot;bin&quot;ê re wekhev e; û ji ber ku tu encamên dî nînin, îhtîmala derketina &quot;ser&quot; an &quot;bin&quot;ê 1/2 ye (ku dikare wekî 0.5 an jî %50 jî were nivîsîn).

Di [[Teoriya îhtîmalê|''teoriya îhtîmalê'']] de, ji bo van konseptan formulasyoneke matematîkî ya li ser bingeha aksiomantîk hatiye danîn; ew teorî di warên wekî [[Amar|statîstîk]], [[matematîk]], [[zanist]], [[fînans]], [[qumar]], [[jîriya çêkirî]], [[fêrbûna makîneyê]], [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya lîstikan]] û [[Felsefe|felsefeyê]] de bi berfirehî tê bikaranîn, mesela, ji bo derxistina encaman derbarê frekansa pêşbînîkirî ya bûyeran de. Herwiha, teoriya îhtîmalê ji bo ravekirina mekanîzma û rêzikên bingehîn ên [[Sîstema kompleks|sîstemên kompleks]] jî tê bikaranîn.

== Tarîx ==
Lêkolîna zanistî ya îhtimalê pêşkeftinek modern a matematîkê ye. [[Qumar]] temsîl dide ku di seranserê tarîxê de eleqeyek ji bo pîvandina ramanên îhtimalê hebûye, lê danasînên matematîkî yên rast pir dereng derketine holê. Sebebên pêşveçûna yawaş ya matematîkê ya îhtimalê hene. Her çend lîstikên şansê motîvasyona lêkolîna matematîkî ya îhtimalê peyda kirin jî, pirsgirêkên bingehîn hîn jî ji hêla xurafeyan ve têne veşartin.

Ligorî [[Richard Jeffrey]], &quot;Berî nîvê sedeya heftê, têgeha 'îhtimal' ([[Zimanê latînî|latînî]] ''probabilis'') tê maneya ''pejirandî'', û bi wê maneyê, bi yekdengî, ji bo raman û çalakiyê dihat bikaranîn. Çalakiyek an ramanek îhtimal ew bû ku însanên aqilmend dê di şert û mercan de bikin an bigirin.&quot; Lêbelê, bi taybetî di çarçoveyên qanûnî de, 'îhtimal' dikare ji bo pêşniyarên ku delîlên baş ji bo wan hebûn jî were sepandin.

Zanyarê îtalî a sedeya şanzdehan [[Gerolamo Cardano]], tesîriya terîfkirina &quot;[[Şans (îhtîmal)|şans]]&quot; wekî rêjeya encamên erênî li hember encamên neyînî temsîl da (ew yek tê wê maneyê ku îhtîmala bûyerekê bi rêjeya encamên erênî li hember hejmara giştî ya encamên gengaz tê diyarkirin). Ji bilî eserên destpêkê yên Cardano, teoriya îhtîmalan vedigere serdema pevguhertina nameyan di navbeya [[Pierre de Fermat]] û [[Blaise Pascal]] de (1654). [[Christiaan Huygens]] (1657) yekê lêkolîna zanistî ya naskirî li ser vê meseleyê pêşkêş kir. Esera [[Jakob Bernoulli]] ya bi navê ''[[Ars Conjectandi]]'' (piştî mirina wî, 1713) û ya [[Abraham de Moivre]] ya bi navê ''[[Doctrine of Chances]]'' (1718), ew mesele wekî şaxek ji matematîkê nirxandin.

Kokên [[teoriya xeletiyê]] digihîjin esera [[Roger Cotes]] a bi navê ''Opera Miscellanea'' (ku piştî mirina wî di sala 1722an de hat weşandin), lêbelê nivîseke [[Thomas Simpson]] a sala 1755an (ku di 1756an de hat çapkirin) yekê car ew teorî li ser nîqaşa xeletiyên çavdêriyê bikaranî. Çapa nû ya vê nivîsê (1757) wan prensîbên bingehîn (''aksiyom'') temsîl dike ku xeletiyên erênî û neyînî xwedî eynî îhtîmala rûdanê ne, û ku hin sinorên diyarkirî çarçoveya gî xeletiyan diyar dikin. Simpson herwiha behsa xeletiyên berdewam dike û behsa kurveke îhtîmalê dike.

Du yasayên ewil ên derbarê xeletiyan de, ku hatin pêşniyarkirin, ji aliyê [[Pierre-Simon Laplace]] ve hatin derxistin. Yasaya yekê di sala 1774an de hat weşandin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyeke dikare wekî fonksiyoneke eksponensiyel a mezinahiya hejmarî ya xeletiyê were îfadekirin, bêyî ku li temsîla wê (erênî an neyînîbûna wê) were nihêrîn. Yasaya duyê a xeletiyan di sala 1778an de ji aliyê Laplace ve hat pêşniyarkirin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyê fonksiyoneke eksponensiyel a çargoşeya xeletiyê ye. Yasaya duyê a xeletiyan wekî &quot;belavbûna normal&quot; an jî &quot;yasaya Gauss&quot; tê naskirin. &quot;Ji hêla tarîxê ve zehmet e ku însan wê yasayê bispêre Gauss; çunkî Gauss, tevî jêhatîbûna xwe ya awarte ya di temenekî biçûk de, îhtîmaleke mezin e ku ew keşf nekiribe berî ku bigihîje temenê du saliyê.&quot;

[[Daniel Bernoulli]] (1778) prensîba &quot;esera herî mezin a îhtîmalên sîstemeke xeletiyên hevdem&quot; (an jî xeletiyên ku bi hev re çêdibin) da nasîn.

[[Adrien-Marie Legendre]] (1805) metoda kêmtir a çargoşeyan pêşxist û di ''Nouvelles méthodes pour la détermination des orbites des comètes'' (Metodên Nû ji bo Diyarkirina Orbîtên Kometan) de da nasîn. Nivîskarê îrlandî-amerîkî, [[Robert Adrain]], edîtorê &quot;The Analyst&quot; (1808), pêşî qanûna tesîsa çewtiyê derxist holê,

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\phi(x) = ce^{-h^2 x^2}&lt;/math&gt;</text>
      <sha1>32ltrags0cma0etych2esazzd6eb25m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095506</id>
      <parentid>2095503</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T20:10:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tarîx */</comment>
      <origin>2095506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5571" sha1="ct1atnfdb7u4vft16rt9v63f8zy6ngr" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Dice Distribution (bar).svg|thumb|Îhtîmalên hatina çend hejmaran bi karanîna du zaran]]
'''Îhtîmal''' an jî '''dibetî''', bi bûyer û terîfên hejmarî yên derbarê îhtîmala pêkhatina wan de mijûl dibe. Îhtîmala bûyerekê hejmareke di navbera 0 û 1 de ye; çiqas ew hejmar mezintir be, ew qas îhtîmala pêkhatina bûyerê zêdetir e. Ew hejmar bi gelemperî wekî rêje (%), di navbeya %0 û %100 de, tê temsîl kirin. Meselakek hêsan avêtina pereyekî adil (bêalî) e. Ji ber ku pere adil e, îhtîmala her du encaman (&quot;ser&quot; û &quot;bin&quot;) wekhev e; îhtîmala &quot;ser&quot;ê bi îhtîmala &quot;bin&quot;ê re wekhev e; û ji ber ku tu encamên dî nînin, îhtîmala derketina &quot;ser&quot; an &quot;bin&quot;ê 1/2 ye (ku dikare wekî 0.5 an jî %50 jî were nivîsîn).

Di [[Teoriya îhtîmalê|''teoriya îhtîmalê'']] de, ji bo van konseptan formulasyoneke matematîkî ya li ser bingeha aksiomantîk hatiye danîn; ew teorî di warên wekî [[Amar|statîstîk]], [[matematîk]], [[zanist]], [[fînans]], [[qumar]], [[jîriya çêkirî]], [[fêrbûna makîneyê]], [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya lîstikan]] û [[Felsefe|felsefeyê]] de bi berfirehî tê bikaranîn, mesela, ji bo derxistina encaman derbarê frekansa pêşbînîkirî ya bûyeran de. Herwiha, teoriya îhtîmalê ji bo ravekirina mekanîzma û rêzikên bingehîn ên [[Sîstema kompleks|sîstemên kompleks]] jî tê bikaranîn.

== Tarîx ==
Lêkolîna zanistî ya îhtimalê pêşkeftinek modern a matematîkê ye. [[Qumar]] temsîl dide ku di seranserê tarîxê de eleqeyek ji bo pîvandina ramanên îhtimalê hebûye, lê danasînên matematîkî yên rast pir dereng derketine holê. Sebebên pêşveçûna yawaş ya matematîkê ya îhtimalê hene. Her çend lîstikên şansê motîvasyona lêkolîna matematîkî ya îhtimalê peyda kirin jî, pirsgirêkên bingehîn hîn jî ji hêla xurafeyan ve têne veşartin.

Ligorî [[Richard Jeffrey]], &quot;Berî nîvê sedeya heftê, têgeha 'îhtimal' ([[Zimanê latînî|latînî]] ''probabilis'') tê maneya ''pejirandî'', û bi wê maneyê, bi yekdengî, ji bo raman û çalakiyê dihat bikaranîn. Çalakiyek an ramanek îhtimal ew bû ku însanên aqilmend dê di şert û mercan de bikin an bigirin.&quot; Lêbelê, bi taybetî di çarçoveyên qanûnî de, 'îhtimal' dikare ji bo pêşniyarên ku delîlên baş ji bo wan hebûn jî were sepandin.

[[Wêne:Cardano.jpg|thumb|140px|[[Gerolamo Cardano]] (sedeya 16an)]]
[[Wêne:Christiaan Huygens-painting.jpeg|thumb|140px|[[Christiaan Huygens]], yek ji kitêbên yekêdi derbare îhtîmalê weşan kir (sedeya 17an).]]

Zanyarê îtalî a sedeya şanzdehan [[Gerolamo Cardano]], tesîriya terîfkirina &quot;[[Şans (îhtîmal)|şans]]&quot; wekî rêjeya encamên erênî li hember encamên neyînî temsîl da (ew yek tê wê maneyê ku îhtîmala bûyerekê bi rêjeya encamên erênî li hember hejmara giştî ya encamên gengaz tê diyarkirin). Ji bilî eserên destpêkê yên Cardano, teoriya îhtîmalan vedigere serdema pevguhertina nameyan di navbeya [[Pierre de Fermat]] û [[Blaise Pascal]] de (1654). [[Christiaan Huygens]] (1657) yekê lêkolîna zanistî ya naskirî li ser vê meseleyê pêşkêş kir. Esera [[Jakob Bernoulli]] ya bi navê ''[[Ars Conjectandi]]'' (piştî mirina wî, 1713) û ya [[Abraham de Moivre]] ya bi navê ''[[Doctrine of Chances]]'' (1718), ew mesele wekî şaxek ji matematîkê nirxandin.

Kokên [[teoriya xeletiyê]] digihîjin esera [[Roger Cotes]] a bi navê ''Opera Miscellanea'' (ku piştî mirina wî di sala 1722an de hat weşandin), lêbelê nivîseke [[Thomas Simpson]] a sala 1755an (ku di 1756an de hat çapkirin) yekê car ew teorî li ser nîqaşa xeletiyên çavdêriyê bikaranî. Çapa nû ya vê nivîsê (1757) wan prensîbên bingehîn (''aksiyom'') temsîl dike ku xeletiyên erênî û neyînî xwedî eynî îhtîmala rûdanê ne, û ku hin sinorên diyarkirî çarçoveya gî xeletiyan diyar dikin. Simpson herwiha behsa xeletiyên berdewam dike û behsa kurveke îhtîmalê dike.

Du yasayên ewil ên derbarê xeletiyan de, ku hatin pêşniyarkirin, ji aliyê [[Pierre-Simon Laplace]] ve hatin derxistin. Yasaya yekê di sala 1774an de hat weşandin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyeke dikare wekî fonksiyoneke eksponensiyel a mezinahiya hejmarî ya xeletiyê were îfadekirin, bêyî ku li temsîla wê (erênî an neyînîbûna wê) were nihêrîn. Yasaya duyê a xeletiyan di sala 1778an de ji aliyê Laplace ve hat pêşniyarkirin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyê fonksiyoneke eksponensiyel a çargoşeya xeletiyê ye. Yasaya duyê a xeletiyan wekî &quot;belavbûna normal&quot; an jî &quot;yasaya Gauss&quot; tê naskirin. &quot;Ji hêla tarîxê ve zehmet e ku însan wê yasayê bispêre Gauss; çunkî Gauss, tevî jêhatîbûna xwe ya awarte ya di temenekî biçûk de, îhtîmaleke mezin e ku ew keşf nekiribe berî ku bigihîje temenê du saliyê.&quot;

[[Daniel Bernoulli]] (1778) prensîba &quot;esera herî mezin a îhtîmalên sîstemeke xeletiyên hevdem&quot; (an jî xeletiyên ku bi hev re çêdibin) da nasîn.

[[Wêne:Bendixen - Carl Friedrich Gauß, 1828.jpg|thumb|140px|Carl Friedrich Gauss]]

[[Adrien-Marie Legendre]] (1805) metoda kêmtir a çargoşeyan pêşxist û di ''Nouvelles méthodes pour la détermination des orbites des comètes'' (Metodên Nû ji bo Diyarkirina Orbîtên Kometan) de da nasîn. Nivîskarê îrlandî-amerîkî, [[Robert Adrain]], edîtorê &quot;The Analyst&quot; (1808), pêşî qanûna tesîsa çewtiyê derxist holê,

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\phi(x) = ce^{-h^2 x^2}&lt;/math&gt;</text>
      <sha1>ct1atnfdb7u4vft16rt9v63f8zy6ngr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095509</id>
      <parentid>2095506</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T20:19:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tarîx */</comment>
      <origin>2095509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6605" sha1="dy6hd90z8hgitqbdzftcw5iypw9kqx7" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Dice Distribution (bar).svg|thumb|Îhtîmalên hatina çend hejmaran bi karanîna du zaran]]
'''Îhtîmal''' an jî '''dibetî''', bi bûyer û terîfên hejmarî yên derbarê îhtîmala pêkhatina wan de mijûl dibe. Îhtîmala bûyerekê hejmareke di navbera 0 û 1 de ye; çiqas ew hejmar mezintir be, ew qas îhtîmala pêkhatina bûyerê zêdetir e. Ew hejmar bi gelemperî wekî rêje (%), di navbeya %0 û %100 de, tê temsîl kirin. Meselakek hêsan avêtina pereyekî adil (bêalî) e. Ji ber ku pere adil e, îhtîmala her du encaman (&quot;ser&quot; û &quot;bin&quot;) wekhev e; îhtîmala &quot;ser&quot;ê bi îhtîmala &quot;bin&quot;ê re wekhev e; û ji ber ku tu encamên dî nînin, îhtîmala derketina &quot;ser&quot; an &quot;bin&quot;ê 1/2 ye (ku dikare wekî 0.5 an jî %50 jî were nivîsîn).

Di [[Teoriya îhtîmalê|''teoriya îhtîmalê'']] de, ji bo van konseptan formulasyoneke matematîkî ya li ser bingeha aksiomantîk hatiye danîn; ew teorî di warên wekî [[Amar|statîstîk]], [[matematîk]], [[zanist]], [[fînans]], [[qumar]], [[jîriya çêkirî]], [[fêrbûna makîneyê]], [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya lîstikan]] û [[Felsefe|felsefeyê]] de bi berfirehî tê bikaranîn, mesela, ji bo derxistina encaman derbarê frekansa pêşbînîkirî ya bûyeran de. Herwiha, teoriya îhtîmalê ji bo ravekirina mekanîzma û rêzikên bingehîn ên [[Sîstema kompleks|sîstemên kompleks]] jî tê bikaranîn.

== Tarîx ==
Lêkolîna zanistî ya îhtimalê pêşkeftinek modern a matematîkê ye. [[Qumar]] temsîl dide ku di seranserê tarîxê de eleqeyek ji bo pîvandina ramanên îhtimalê hebûye, lê danasînên matematîkî yên rast pir dereng derketine holê. Sebebên pêşveçûna yawaş ya matematîkê ya îhtimalê hene. Her çend lîstikên şansê motîvasyona lêkolîna matematîkî ya îhtimalê peyda kirin jî, pirsgirêkên bingehîn hîn jî ji hêla xurafeyan ve têne veşartin.

Ligorî [[Richard Jeffrey]], &quot;Berî nîvê sedeya heftê, têgeha 'îhtimal' ([[Zimanê latînî|latînî]] ''probabilis'') tê maneya ''pejirandî'', û bi wê maneyê, bi yekdengî, ji bo raman û çalakiyê dihat bikaranîn. Çalakiyek an ramanek îhtimal ew bû ku însanên aqilmend dê di şert û mercan de bikin an bigirin.&quot; Lêbelê, bi taybetî di çarçoveyên qanûnî de, 'îhtimal' dikare ji bo pêşniyarên ku delîlên baş ji bo wan hebûn jî were sepandin.

[[Wêne:Cardano.jpg|thumb|140px|[[Gerolamo Cardano]] (sedeya 16an)]]
[[Wêne:Christiaan Huygens-painting.jpeg|thumb|140px|[[Christiaan Huygens]], yek ji kitêbên yekêdi derbare îhtîmalê weşan kir (sedeya 17an).]]

Zanyarê îtalî a sedeya şanzdehan [[Gerolamo Cardano]], tesîriya terîfkirina &quot;[[Şans (îhtîmal)|şans]]&quot; wekî rêjeya encamên erênî li hember encamên neyînî temsîl da (ew yek tê wê maneyê ku îhtîmala bûyerekê bi rêjeya encamên erênî li hember hejmara giştî ya encamên gengaz tê diyarkirin). Ji bilî eserên destpêkê yên Cardano, teoriya îhtîmalan vedigere serdema pevguhertina nameyan di navbeya [[Pierre de Fermat]] û [[Blaise Pascal]] de (1654). [[Christiaan Huygens]] (1657) yekê lêkolîna zanistî ya naskirî li ser vê meseleyê pêşkêş kir. Esera [[Jakob Bernoulli]] ya bi navê ''[[Ars Conjectandi]]'' (piştî mirina wî, 1713) û ya [[Abraham de Moivre]] ya bi navê ''[[Doctrine of Chances]]'' (1718), ew mesele wekî şaxek ji matematîkê nirxandin.

Kokên [[teoriya xeletiyê]] digihîjin esera [[Roger Cotes]] a bi navê ''Opera Miscellanea'' (ku piştî mirina wî di sala 1722an de hat weşandin), lêbelê nivîseke [[Thomas Simpson]] a sala 1755an (ku di 1756an de hat çapkirin) yekê car ew teorî li ser nîqaşa xeletiyên çavdêriyê bikaranî. Çapa nû ya vê nivîsê (1757) wan prensîbên bingehîn (''aksiyom'') temsîl dike ku xeletiyên erênî û neyînî xwedî eynî îhtîmala rûdanê ne, û ku hin sinorên diyarkirî çarçoveya gî xeletiyan diyar dikin. Simpson herwiha behsa xeletiyên berdewam dike û behsa kurveke îhtîmalê dike.

Du yasayên ewil ên derbarê xeletiyan de, ku hatin pêşniyarkirin, ji aliyê [[Pierre-Simon Laplace]] ve hatin derxistin. Yasaya yekê di sala 1774an de hat weşandin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyeke dikare wekî fonksiyoneke eksponensiyel a mezinahiya hejmarî ya xeletiyê were îfadekirin, bêyî ku li temsîla wê (erênî an neyînîbûna wê) were nihêrîn. Yasaya duyê a xeletiyan di sala 1778an de ji aliyê Laplace ve hat pêşniyarkirin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyê fonksiyoneke eksponensiyel a çargoşeya xeletiyê ye. Yasaya duyê a xeletiyan wekî &quot;belavbûna normal&quot; an jî &quot;yasaya Gauss&quot; tê naskirin. &quot;Ji hêla tarîxê ve zehmet e ku însan wê yasayê bispêre Gauss; çunkî Gauss, tevî jêhatîbûna xwe ya awarte ya di temenekî biçûk de, îhtîmaleke mezin e ku ew keşf nekiribe berî ku bigihîje temenê du saliyê.&quot;

[[Daniel Bernoulli]] (1778) prensîba &quot;esera herî mezin a îhtîmalên sîstemeke xeletiyên hevdem&quot; (an jî xeletiyên ku bi hev re çêdibin) da nasîn.

[[Wêne:Bendixen - Carl Friedrich Gauß, 1828.jpg|thumb|140px|Carl Friedrich Gauss]]

[[Adrien-Marie Legendre]] (1805) metoda kêmtir a çargoşeyan pêşxist û di ''Nouvelles méthodes pour la détermination des orbites des comètes'' (Metodên Nû ji bo Diyarkirina Orbîtên Kometan) de da nasîn. Nivîskarê îrlandî-amerîkî, [[Robert Adrain]], edîtorê &quot;The Analyst&quot; (1808), pêşî qanûna tesîsa çewtiyê derxist holê,

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\phi(x) = ce^{-h^2 x^2}&lt;/math&gt;

li vir &lt;math&gt;h&lt;/math&gt; konstanteke girêdayî hûrgiliya çavdêriyê ye, û &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; faktoreke pîvanê ye ku piştrast dike rûbera di bin xetê de (kurvê) wekhevî 1ê be. Wî du îsbat pêşkêş kirin; ya duyê di eslê xwe de eynî îsbata [[John Herschel]] (1850) bû. Gauss di sala 1809an de yekê îsbat pêşkêş kir ku wisa xuya dike li Ewropayê dihat zanin (piştî ya Adrain, ew ya sêyê bû). Îsbatên din ji hêla Laplace (1810, 1812), Gauss (1823), [[James Ivory (matematîkvan)|James Ivory]] (1825, 1826), Hagen (1837), [[Friedrich Wilhelm Bessel|Friedrich Bessel]] (1838), [[William Fishburn Donkin|W.F. Donkin]] (1844, 1856) û [[Morgan Crofton]] (1870) ve hatin pêşkêşkirin. Kesên din ên ku beşdarî vê meseleyê bûn wan bûne: [[Robert Leslie Ellis|Ellis]] (1844), [[Augustus De Morgan|De Morgan]] (1864), [[James Whitbread Lee Glaisher|Glaisher]] (1872) û [[Giovanni Schiaparelli]] (1875). Formula Peters (1856) ya ji bo ''r'' ku xeletiya muhtemel a çavdêriyeke yekane ye, baş tê zanin.</text>
      <sha1>dy6hd90z8hgitqbdzftcw5iypw9kqx7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095530</id>
      <parentid>2095509</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:37:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tarîx */</comment>
      <origin>2095530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7448" sha1="n2a2bqqi3bkhyd32lv7b73i9hsnijzl" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Dice Distribution (bar).svg|thumb|Îhtîmalên hatina çend hejmaran bi karanîna du zaran]]
'''Îhtîmal''' an jî '''dibetî''', bi bûyer û terîfên hejmarî yên derbarê îhtîmala pêkhatina wan de mijûl dibe. Îhtîmala bûyerekê hejmareke di navbera 0 û 1 de ye; çiqas ew hejmar mezintir be, ew qas îhtîmala pêkhatina bûyerê zêdetir e. Ew hejmar bi gelemperî wekî rêje (%), di navbeya %0 û %100 de, tê temsîl kirin. Meselakek hêsan avêtina pereyekî adil (bêalî) e. Ji ber ku pere adil e, îhtîmala her du encaman (&quot;ser&quot; û &quot;bin&quot;) wekhev e; îhtîmala &quot;ser&quot;ê bi îhtîmala &quot;bin&quot;ê re wekhev e; û ji ber ku tu encamên dî nînin, îhtîmala derketina &quot;ser&quot; an &quot;bin&quot;ê 1/2 ye (ku dikare wekî 0.5 an jî %50 jî were nivîsîn).

Di [[Teoriya îhtîmalê|''teoriya îhtîmalê'']] de, ji bo van konseptan formulasyoneke matematîkî ya li ser bingeha aksiomantîk hatiye danîn; ew teorî di warên wekî [[Amar|statîstîk]], [[matematîk]], [[zanist]], [[fînans]], [[qumar]], [[jîriya çêkirî]], [[fêrbûna makîneyê]], [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya lîstikan]] û [[Felsefe|felsefeyê]] de bi berfirehî tê bikaranîn, mesela, ji bo derxistina encaman derbarê frekansa pêşbînîkirî ya bûyeran de. Herwiha, teoriya îhtîmalê ji bo ravekirina mekanîzma û rêzikên bingehîn ên [[Sîstema kompleks|sîstemên kompleks]] jî tê bikaranîn.

== Tarîx ==
Lêkolîna zanistî ya îhtimalê pêşkeftinek modern a matematîkê ye. [[Qumar]] temsîl dide ku di seranserê tarîxê de eleqeyek ji bo pîvandina ramanên îhtimalê hebûye, lê danasînên matematîkî yên rast pir dereng derketine holê. Sebebên pêşveçûna yawaş ya matematîkê ya îhtimalê hene. Her çend lîstikên şansê motîvasyona lêkolîna matematîkî ya îhtimalê peyda kirin jî, pirsgirêkên bingehîn hîn jî ji hêla xurafeyan ve têne veşartin.

Ligorî [[Richard Jeffrey]], &quot;Berî nîvê sedeya heftê, têgeha 'îhtimal' ([[Zimanê latînî|latînî]] ''probabilis'') tê maneya ''pejirandî'', û bi wê maneyê, bi yekdengî, ji bo raman û çalakiyê dihat bikaranîn. Çalakiyek an ramanek îhtimal ew bû ku însanên aqilmend dê di şert û mercan de bikin an bigirin.&quot; Lêbelê, bi taybetî di çarçoveyên qanûnî de, 'îhtimal' dikare ji bo pêşniyarên ku delîlên baş ji bo wan hebûn jî were sepandin.

[[Wêne:Cardano.jpg|thumb|140px|[[Gerolamo Cardano]] (sedeya 16an)]]
[[Wêne:Christiaan Huygens-painting.jpeg|thumb|140px|[[Christiaan Huygens]], yek ji kitêbên yekêdi derbare îhtîmalê weşan kir (sedeya 17an).]]

Zanyarê îtalî a sedeya şanzdehan [[Gerolamo Cardano]], tesîriya terîfkirina &quot;[[Şans (îhtîmal)|şans]]&quot; wekî rêjeya encamên erênî li hember encamên neyînî temsîl da (ew yek tê wê maneyê ku îhtîmala bûyerekê bi rêjeya encamên erênî li hember hejmara giştî ya encamên gengaz tê diyarkirin). Ji bilî eserên destpêkê yên Cardano, teoriya îhtîmalan vedigere serdema pevguhertina nameyan di navbeya [[Pierre de Fermat]] û [[Blaise Pascal]] de (1654). [[Christiaan Huygens]] (1657) yekê lêkolîna zanistî ya naskirî li ser vê meseleyê pêşkêş kir. Esera [[Jakob Bernoulli]] ya bi navê ''[[Ars Conjectandi]]'' (piştî mirina wî, 1713) û ya [[Abraham de Moivre]] ya bi navê ''[[Doctrine of Chances]]'' (1718), ew mesele wekî şaxek ji matematîkê nirxandin.

Kokên [[teoriya xeletiyê]] digihîjin esera [[Roger Cotes]] a bi navê ''Opera Miscellanea'' (ku piştî mirina wî di sala 1722an de hat weşandin), lêbelê nivîseke [[Thomas Simpson]] a sala 1755an (ku di 1756an de hat çapkirin) yekê car ew teorî li ser nîqaşa xeletiyên çavdêriyê bikaranî. Çapa nû ya vê nivîsê (1757) wan prensîbên bingehîn (''aksiyom'') temsîl dike ku xeletiyên erênî û neyînî xwedî eynî îhtîmala rûdanê ne, û ku hin sinorên diyarkirî çarçoveya gî xeletiyan diyar dikin. Simpson herwiha behsa xeletiyên berdewam dike û behsa kurveke îhtîmalê dike.

Du yasayên ewil ên derbarê xeletiyan de, ku hatin pêşniyarkirin, ji aliyê [[Pierre-Simon Laplace]] ve hatin derxistin. Yasaya yekê di sala 1774an de hat weşandin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyeke dikare wekî fonksiyoneke eksponensiyel a mezinahiya hejmarî ya xeletiyê were îfadekirin, bêyî ku li temsîla wê (erênî an neyînîbûna wê) were nihêrîn. Yasaya duyê a xeletiyan di sala 1778an de ji aliyê Laplace ve hat pêşniyarkirin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyê fonksiyoneke eksponensiyel a çargoşeya xeletiyê ye. Yasaya duyê a xeletiyan wekî &quot;belavbûna normal&quot; an jî &quot;yasaya Gauss&quot; tê naskirin. &quot;Ji hêla tarîxê ve zehmet e ku însan wê yasayê bispêre Gauss; çunkî Gauss, tevî jêhatîbûna xwe ya awarte ya di temenekî biçûk de, îhtîmaleke mezin e ku ew keşf nekiribe berî ku bigihîje temenê du saliyê.&quot;

[[Daniel Bernoulli]] (1778) prensîba &quot;esera herî mezin a îhtîmalên sîstemeke xeletiyên hevdem&quot; (an jî xeletiyên ku bi hev re çêdibin) da nasîn.

[[Wêne:Bendixen - Carl Friedrich Gauß, 1828.jpg|thumb|140px|Carl Friedrich Gauss]]

[[Adrien-Marie Legendre]] (1805) metoda kêmtir a çargoşeyan pêşxist û di ''Nouvelles méthodes pour la détermination des orbites des comètes'' (Metodên Nû ji bo Diyarkirina Orbîtên Kometan) de da nasîn. Nivîskarê îrlandî-amerîkî, [[Robert Adrain]], edîtorê &quot;The Analyst&quot; (1808), pêşî qanûna tesîsa çewtiyê derxist holê,

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\phi(x) = ce^{-h^2 x^2}&lt;/math&gt;

li vir &lt;math&gt;h&lt;/math&gt; konstanteke girêdayî hûrgiliya çavdêriyê ye, û &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; faktoreke pîvanê ye ku piştrast dike rûbera di bin xetê de (kurvê) wekhevî 1ê be. Wî du îsbat pêşkêş kirin; ya duyê di eslê xwe de eynî îsbata [[John Herschel]] (1850) bû. Gauss di sala 1809an de yekê îsbat pêşkêş kir ku wisa xuya dike li Ewropayê dihat zanin (piştî ya Adrain, ew ya sêyê bû). Îsbatên din ji hêla Laplace (1810, 1812), Gauss (1823), [[James Ivory (matematîkvan)|James Ivory]] (1825, 1826), Hagen (1837), [[Friedrich Wilhelm Bessel|Friedrich Bessel]] (1838), [[William Fishburn Donkin|W.F. Donkin]] (1844, 1856) û [[Morgan Crofton]] (1870) ve hatin pêşkêşkirin. Kesên din ên ku beşdarî vê meseleyê bûn wan bûne: [[Robert Leslie Ellis|Ellis]] (1844), [[Augustus De Morgan|De Morgan]] (1864), [[James Whitbread Lee Glaisher|Glaisher]] (1872) û [[Giovanni Schiaparelli]] (1875). Formula Peters (1856) ya ji bo ''r'' ku xeletiya muhtemel a çavdêriyeke yekane ye, baş tê zanin.

Di sedeya nozdehan de, di nav nivîskarên ku li ser teoriya giştî xebitîne de kesên wekî [[Pierre-Simon Laplace|Laplace]], [[Sylvestre François Lacroix|Sylvestre Lacroix]] (1816), Littrow (1833), [[Adolphe Quetelet]] (1853), [[Richard Dedekind]] (1860), Helmert (1872), [[Paul Matthieu Hermann Laurent|Hermann Laurent]] (1873), Liagre, Didion û [[Karl Pearson]] hebûn. [[Augustus De Morgan]] û [[George Boole]] şêwaza pêşkêşkirina teoriyê baştir kirin.

Di sala 1906an de, [[Andrey Markov]] konsepta [[zincîra Markovê]] pêşkêş kir; wê konseptê di teoriya [[Pêvajoya stokastîk|pêvajoyên stokastîk]] û sepanên wê de rolek giring lîst. Teoriya modern a îhtîmalê ku li ser bingeha [[Pîvan (matematîk)|teoriya pîvanê]] hatiye avakirin, di sala 1931ê de ji heta [[Andrey Kolmogorov]] ve hate pêşxistin.</text>
      <sha1>n2a2bqqi3bkhyd32lv7b73i9hsnijzl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095531</id>
      <parentid>2095530</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:37:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tarîx */</comment>
      <origin>2095531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7462" sha1="364wfsh1b69f0s9yhlxi98o6azmhsox" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Dice Distribution (bar).svg|thumb|Îhtîmalên hatina çend hejmaran bi karanîna du zaran]]
'''Îhtîmal''' an jî '''dibetî''', bi bûyer û terîfên hejmarî yên derbarê îhtîmala pêkhatina wan de mijûl dibe. Îhtîmala bûyerekê hejmareke di navbera 0 û 1 de ye; çiqas ew hejmar mezintir be, ew qas îhtîmala pêkhatina bûyerê zêdetir e. Ew hejmar bi gelemperî wekî rêje (%), di navbeya %0 û %100 de, tê temsîl kirin. Meselakek hêsan avêtina pereyekî adil (bêalî) e. Ji ber ku pere adil e, îhtîmala her du encaman (&quot;ser&quot; û &quot;bin&quot;) wekhev e; îhtîmala &quot;ser&quot;ê bi îhtîmala &quot;bin&quot;ê re wekhev e; û ji ber ku tu encamên dî nînin, îhtîmala derketina &quot;ser&quot; an &quot;bin&quot;ê 1/2 ye (ku dikare wekî 0.5 an jî %50 jî were nivîsîn).

Di [[Teoriya îhtîmalê|''teoriya îhtîmalê'']] de, ji bo van konseptan formulasyoneke matematîkî ya li ser bingeha aksiomantîk hatiye danîn; ew teorî di warên wekî [[Amar|statîstîk]], [[matematîk]], [[zanist]], [[fînans]], [[qumar]], [[jîriya çêkirî]], [[fêrbûna makîneyê]], [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya lîstikan]] û [[Felsefe|felsefeyê]] de bi berfirehî tê bikaranîn, mesela, ji bo derxistina encaman derbarê frekansa pêşbînîkirî ya bûyeran de. Herwiha, teoriya îhtîmalê ji bo ravekirina mekanîzma û rêzikên bingehîn ên [[Sîstema kompleks|sîstemên kompleks]] jî tê bikaranîn.

== Tarîx ==
Lêkolîna zanistî ya îhtimalê pêşkeftinek modern a matematîkê ye. [[Qumar]] temsîl dide ku di seranserê tarîxê de eleqeyek ji bo pîvandina ramanên îhtimalê hebûye, lê danasînên matematîkî yên rast pir dereng derketine holê. Sebebên pêşveçûna yawaş ya matematîkê ya îhtimalê hene. Her çend lîstikên şansê motîvasyona lêkolîna matematîkî ya îhtimalê peyda kirin jî, pirsgirêkên bingehîn hîn jî ji hêla xurafeyan ve têne veşartin.

Ligorî [[Richard Jeffrey]], &quot;Berî nîvê sedeya heftê, têgeha 'îhtimal' ([[Zimanê latînî|latînî]] ''probabilis'') tê maneya ''pejirandî'', û bi wê maneyê, bi yekdengî, ji bo raman û çalakiyê dihat bikaranîn. Çalakiyek an ramanek îhtimal ew bû ku însanên aqilmend dê di şert û mercan de bikin an bigirin.&quot; Lêbelê, bi taybetî di çarçoveyên qanûnî de, 'îhtimal' dikare ji bo pêşniyarên ku delîlên baş ji bo wan hebûn jî were sepandin.

[[Wêne:Cardano.jpg|thumb|140px|[[Gerolamo Cardano]] (sedeya 16an)]]
[[Wêne:Christiaan Huygens-painting.jpeg|thumb|140px|[[Christiaan Huygens]], yek ji kitêbên yekêdi derbare îhtîmalê weşan kir (sedeya 17an).]]

Zanyarê îtalî a sedeya şanzdehan [[Gerolamo Cardano]], tesîriya terîfkirina &quot;[[Şans (îhtîmal)|şans]]&quot; wekî rêjeya encamên erênî li hember encamên neyînî temsîl da (ew yek tê wê maneyê ku îhtîmala bûyerekê bi rêjeya encamên erênî li hember hejmara giştî ya encamên gengaz tê diyarkirin). Ji bilî eserên destpêkê yên Cardano, teoriya îhtîmalan vedigere serdema pevguhertina nameyan di navbeya [[Pierre de Fermat]] û [[Blaise Pascal]] de (1654). [[Christiaan Huygens]] (1657) yekê lêkolîna zanistî ya naskirî li ser vê meseleyê pêşkêş kir. Esera [[Jakob Bernoulli]] ya bi navê ''[[Ars Conjectandi]]'' (piştî mirina wî, 1713) û ya [[Abraham de Moivre]] ya bi navê ''[[Doctrine of Chances]]'' (1718), ew mesele wekî şaxek ji matematîkê nirxandin.

Kokên [[teoriya xeletiyê]] digihîjin esera [[Roger Cotes]] a bi navê ''Opera Miscellanea'' (ku piştî mirina wî di sala 1722an de hat weşandin), lêbelê nivîseke [[Thomas Simpson]] a sala 1755an (ku di 1756an de hat çapkirin) yekê car ew teorî li ser nîqaşa xeletiyên çavdêriyê bikaranî. Çapa nû ya vê nivîsê (1757) wan prensîbên bingehîn (''aksiyom'') temsîl dike ku xeletiyên erênî û neyînî xwedî eynî îhtîmala rûdanê ne, û ku hin sinorên diyarkirî çarçoveya gî xeletiyan diyar dikin. Simpson herwiha behsa xeletiyên berdewam dike û behsa kurveke îhtîmalê dike.

Du yasayên ewil ên derbarê xeletiyan de, ku hatin pêşniyarkirin, ji aliyê [[Pierre-Simon Laplace]] ve hatin derxistin. Yasaya yekê di sala 1774an de hat weşandin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyeke dikare wekî fonksiyoneke eksponensiyel a mezinahiya hejmarî ya xeletiyê were îfadekirin, bêyî ku li temsîla wê (erênî an neyînîbûna wê) were nihêrîn. Yasaya duyê a xeletiyan di sala 1778an de ji aliyê Laplace ve hat pêşniyarkirin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyê fonksiyoneke eksponensiyel a çargoşeya xeletiyê ye. Yasaya duyê a xeletiyan wekî &quot;belavbûna normal&quot; an jî &quot;yasaya Gauss&quot; tê naskirin. &quot;Ji hêla tarîxê ve zehmet e ku însan wê yasayê bispêre Gauss; çunkî Gauss, tevî jêhatîbûna xwe ya awarte ya di temenekî biçûk de, îhtîmaleke mezin e ku ew keşf nekiribe berî ku bigihîje temenê du saliyê.&quot;

[[Daniel Bernoulli]] (1778) prensîba &quot;esera herî mezin a îhtîmalên sîstemeke xeletiyên hevdem&quot; (an jî xeletiyên ku bi hev re çêdibin) da nasîn.

[[Wêne:Bendixen - Carl Friedrich Gauß, 1828.jpg|thumb|140px|Carl Friedrich Gauss]]

[[Adrien-Marie Legendre]] (1805) metoda kêmtir a çargoşeyan pêşxist û di ''Nouvelles méthodes pour la détermination des orbites des comètes'' (Metodên Nû ji bo Diyarkirina Orbîtên Kometan) de da nasîn. Nivîskarê îrlandî-amerîkî, [[Robert Adrain]], edîtorê &quot;The Analyst&quot; (1808), pêşî qanûna tesîsa çewtiyê derxist holê,

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\phi(x) = ce^{-h^2 x^2}&lt;/math&gt;

li vir &lt;math&gt;h&lt;/math&gt; konstanteke girêdayî hûrgiliya çavdêriyê ye, û &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; faktoreke pîvanê ye ku piştrast dike rûbera di bin xetê de (kurvê) wekhevî 1ê be. Wî du îsbat pêşkêş kirin; ya duyê di eslê xwe de eynî îsbata [[John Herschel]] (1850) bû. Gauss di sala 1809an de yekê îsbat pêşkêş kir ku wisa xuya dike li Ewropayê dihat zanin (piştî ya Adrain, ew ya sêyê bû). Îsbatên din ji hêla Laplace (1810, 1812), Gauss (1823), [[James Ivory (matematîkvan)|James Ivory]] (1825, 1826), Hagen (1837), [[Friedrich Wilhelm Bessel|Friedrich Bessel]] (1838), [[William Fishburn Donkin|W.F. Donkin]] (1844, 1856) û [[Morgan Crofton]] (1870) ve hatin pêşkêşkirin. Kesên din ên ku beşdarî vê meseleyê bûn wan bûne: [[Robert Leslie Ellis|Ellis]] (1844), [[Augustus De Morgan|De Morgan]] (1864), [[James Whitbread Lee Glaisher|Glaisher]] (1872) û [[Giovanni Schiaparelli]] (1875). Formula Peters (1856) ya ji bo ''r'' ku xeletiya muhtemel a çavdêriyeke yekane ye, baş tê zanin.

Di sedeya nozdehan de, di nav nivîskarên ku li ser teoriya giştî xebitîne de kesên wekî [[Pierre-Simon Laplace|Laplace]], [[Sylvestre François Lacroix|Sylvestre Lacroix]] (1816), Littrow (1833), [[Adolphe Quetelet]] (1853), [[Richard Dedekind]] (1860), Helmert (1872), [[Paul Matthieu Hermann Laurent|Hermann Laurent]] (1873), Liagre, Didion û [[Karl Pearson]] hebûn. [[Augustus De Morgan]] û [[George Boole]] şêwaza pêşkêşkirina teoriyê baştir kirin.

Di sala 1906an de, [[Andrey Markov]] konsepta [[zincîra Markovê]] pêşkêş kir; wê konseptê di teoriya [[Pêvajoya stokastîk|pêvajoyên stokastîk]] û sepanên wê de rolek giring lîst. Teoriya modern a îhtîmalê ku li ser bingeha [[Pîvan (matematîk)|teoriya pîvanê]] hatiye avakirin, di sala 1931ê de ji heta [[Andrey Kolmogorov]] ve hate pêşxistin.

== Teorî ==</text>
      <sha1>364wfsh1b69f0s9yhlxi98o6azmhsox</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095532</id>
      <parentid>2095531</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:38:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Teorî */</comment>
      <origin>2095532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7475" sha1="m5chjwoy98bd4twi6l4tqt3idbldcdg" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Dice Distribution (bar).svg|thumb|Îhtîmalên hatina çend hejmaran bi karanîna du zaran]]
'''Îhtîmal''' an jî '''dibetî''', bi bûyer û terîfên hejmarî yên derbarê îhtîmala pêkhatina wan de mijûl dibe. Îhtîmala bûyerekê hejmareke di navbera 0 û 1 de ye; çiqas ew hejmar mezintir be, ew qas îhtîmala pêkhatina bûyerê zêdetir e. Ew hejmar bi gelemperî wekî rêje (%), di navbeya %0 û %100 de, tê temsîl kirin. Meselakek hêsan avêtina pereyekî adil (bêalî) e. Ji ber ku pere adil e, îhtîmala her du encaman (&quot;ser&quot; û &quot;bin&quot;) wekhev e; îhtîmala &quot;ser&quot;ê bi îhtîmala &quot;bin&quot;ê re wekhev e; û ji ber ku tu encamên dî nînin, îhtîmala derketina &quot;ser&quot; an &quot;bin&quot;ê 1/2 ye (ku dikare wekî 0.5 an jî %50 jî were nivîsîn).

Di [[Teoriya îhtîmalê|''teoriya îhtîmalê'']] de, ji bo van konseptan formulasyoneke matematîkî ya li ser bingeha aksiomantîk hatiye danîn; ew teorî di warên wekî [[Amar|statîstîk]], [[matematîk]], [[zanist]], [[fînans]], [[qumar]], [[jîriya çêkirî]], [[fêrbûna makîneyê]], [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya lîstikan]] û [[Felsefe|felsefeyê]] de bi berfirehî tê bikaranîn, mesela, ji bo derxistina encaman derbarê frekansa pêşbînîkirî ya bûyeran de. Herwiha, teoriya îhtîmalê ji bo ravekirina mekanîzma û rêzikên bingehîn ên [[Sîstema kompleks|sîstemên kompleks]] jî tê bikaranîn.

== Tarîx ==
Lêkolîna zanistî ya îhtimalê pêşkeftinek modern a matematîkê ye. [[Qumar]] temsîl dide ku di seranserê tarîxê de eleqeyek ji bo pîvandina ramanên îhtimalê hebûye, lê danasînên matematîkî yên rast pir dereng derketine holê. Sebebên pêşveçûna yawaş ya matematîkê ya îhtimalê hene. Her çend lîstikên şansê motîvasyona lêkolîna matematîkî ya îhtimalê peyda kirin jî, pirsgirêkên bingehîn hîn jî ji hêla xurafeyan ve têne veşartin.

Ligorî [[Richard Jeffrey]], &quot;Berî nîvê sedeya heftê, têgeha 'îhtimal' ([[Zimanê latînî|latînî]] ''probabilis'') tê maneya ''pejirandî'', û bi wê maneyê, bi yekdengî, ji bo raman û çalakiyê dihat bikaranîn. Çalakiyek an ramanek îhtimal ew bû ku însanên aqilmend dê di şert û mercan de bikin an bigirin.&quot; Lêbelê, bi taybetî di çarçoveyên qanûnî de, 'îhtimal' dikare ji bo pêşniyarên ku delîlên baş ji bo wan hebûn jî were sepandin.

[[Wêne:Cardano.jpg|thumb|140px|[[Gerolamo Cardano]] (sedeya 16an)]]
[[Wêne:Christiaan Huygens-painting.jpeg|thumb|140px|[[Christiaan Huygens]], yek ji kitêbên yekêdi derbare îhtîmalê weşan kir (sedeya 17an).]]

Zanyarê îtalî a sedeya şanzdehan [[Gerolamo Cardano]], tesîriya terîfkirina &quot;[[Şans (îhtîmal)|şans]]&quot; wekî rêjeya encamên erênî li hember encamên neyînî temsîl da (ew yek tê wê maneyê ku îhtîmala bûyerekê bi rêjeya encamên erênî li hember hejmara giştî ya encamên gengaz tê diyarkirin). Ji bilî eserên destpêkê yên Cardano, teoriya îhtîmalan vedigere serdema pevguhertina nameyan di navbeya [[Pierre de Fermat]] û [[Blaise Pascal]] de (1654). [[Christiaan Huygens]] (1657) yekê lêkolîna zanistî ya naskirî li ser vê meseleyê pêşkêş kir. Esera [[Jakob Bernoulli]] ya bi navê ''[[Ars Conjectandi]]'' (piştî mirina wî, 1713) û ya [[Abraham de Moivre]] ya bi navê ''[[Doctrine of Chances]]'' (1718), ew mesele wekî şaxek ji matematîkê nirxandin.

Kokên [[teoriya xeletiyê]] digihîjin esera [[Roger Cotes]] a bi navê ''Opera Miscellanea'' (ku piştî mirina wî di sala 1722an de hat weşandin), lêbelê nivîseke [[Thomas Simpson]] a sala 1755an (ku di 1756an de hat çapkirin) yekê car ew teorî li ser nîqaşa xeletiyên çavdêriyê bikaranî. Çapa nû ya vê nivîsê (1757) wan prensîbên bingehîn (''aksiyom'') temsîl dike ku xeletiyên erênî û neyînî xwedî eynî îhtîmala rûdanê ne, û ku hin sinorên diyarkirî çarçoveya gî xeletiyan diyar dikin. Simpson herwiha behsa xeletiyên berdewam dike û behsa kurveke îhtîmalê dike.

Du yasayên ewil ên derbarê xeletiyan de, ku hatin pêşniyarkirin, ji aliyê [[Pierre-Simon Laplace]] ve hatin derxistin. Yasaya yekê di sala 1774an de hat weşandin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyeke dikare wekî fonksiyoneke eksponensiyel a mezinahiya hejmarî ya xeletiyê were îfadekirin, bêyî ku li temsîla wê (erênî an neyînîbûna wê) were nihêrîn. Yasaya duyê a xeletiyan di sala 1778an de ji aliyê Laplace ve hat pêşniyarkirin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyê fonksiyoneke eksponensiyel a çargoşeya xeletiyê ye. Yasaya duyê a xeletiyan wekî &quot;belavbûna normal&quot; an jî &quot;yasaya Gauss&quot; tê naskirin. &quot;Ji hêla tarîxê ve zehmet e ku însan wê yasayê bispêre Gauss; çunkî Gauss, tevî jêhatîbûna xwe ya awarte ya di temenekî biçûk de, îhtîmaleke mezin e ku ew keşf nekiribe berî ku bigihîje temenê du saliyê.&quot;

[[Daniel Bernoulli]] (1778) prensîba &quot;esera herî mezin a îhtîmalên sîstemeke xeletiyên hevdem&quot; (an jî xeletiyên ku bi hev re çêdibin) da nasîn.

[[Wêne:Bendixen - Carl Friedrich Gauß, 1828.jpg|thumb|140px|Carl Friedrich Gauss]]

[[Adrien-Marie Legendre]] (1805) metoda kêmtir a çargoşeyan pêşxist û di ''Nouvelles méthodes pour la détermination des orbites des comètes'' (Metodên Nû ji bo Diyarkirina Orbîtên Kometan) de da nasîn. Nivîskarê îrlandî-amerîkî, [[Robert Adrain]], edîtorê &quot;The Analyst&quot; (1808), pêşî qanûna tesîsa çewtiyê derxist holê,

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\phi(x) = ce^{-h^2 x^2}&lt;/math&gt;

li vir &lt;math&gt;h&lt;/math&gt; konstanteke girêdayî hûrgiliya çavdêriyê ye, û &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; faktoreke pîvanê ye ku piştrast dike rûbera di bin xetê de (kurvê) wekhevî 1ê be. Wî du îsbat pêşkêş kirin; ya duyê di eslê xwe de eynî îsbata [[John Herschel]] (1850) bû. Gauss di sala 1809an de yekê îsbat pêşkêş kir ku wisa xuya dike li Ewropayê dihat zanin (piştî ya Adrain, ew ya sêyê bû). Îsbatên din ji hêla Laplace (1810, 1812), Gauss (1823), [[James Ivory (matematîkvan)|James Ivory]] (1825, 1826), Hagen (1837), [[Friedrich Wilhelm Bessel|Friedrich Bessel]] (1838), [[William Fishburn Donkin|W.F. Donkin]] (1844, 1856) û [[Morgan Crofton]] (1870) ve hatin pêşkêşkirin. Kesên din ên ku beşdarî vê meseleyê bûn wan bûne: [[Robert Leslie Ellis|Ellis]] (1844), [[Augustus De Morgan|De Morgan]] (1864), [[James Whitbread Lee Glaisher|Glaisher]] (1872) û [[Giovanni Schiaparelli]] (1875). Formula Peters (1856) ya ji bo ''r'' ku xeletiya muhtemel a çavdêriyeke yekane ye, baş tê zanin.

Di sedeya nozdehan de, di nav nivîskarên ku li ser teoriya giştî xebitîne de kesên wekî [[Pierre-Simon Laplace|Laplace]], [[Sylvestre François Lacroix|Sylvestre Lacroix]] (1816), Littrow (1833), [[Adolphe Quetelet]] (1853), [[Richard Dedekind]] (1860), Helmert (1872), [[Paul Matthieu Hermann Laurent|Hermann Laurent]] (1873), Liagre, Didion û [[Karl Pearson]] hebûn. [[Augustus De Morgan]] û [[George Boole]] şêwaza pêşkêşkirina teoriyê baştir kirin.

Di sala 1906an de, [[Andrey Markov]] konsepta [[zincîra Markovê]] pêşkêş kir; wê konseptê di teoriya [[Pêvajoya stokastîk|pêvajoyên stokastîk]] û sepanên wê de rolek giring lîst. Teoriya modern a îhtîmalê ku li ser bingeha [[Pîvan (matematîk)|teoriya pîvanê]] hatiye avakirin, di sala 1931ê de ji heta [[Andrey Kolmogorov]] ve hate pêşxistin.

== Teoriya îhtîmalê ==</text>
      <sha1>m5chjwoy98bd4twi6l4tqt3idbldcdg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095534</id>
      <parentid>2095532</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:40:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tarîx */</comment>
      <origin>2095534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7471" sha1="hucrqj4kg2ay272j5bap7ag7ncle5ah" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Dice Distribution (bar).svg|thumb|Îhtîmalên hatina çend hejmaran bi karanîna du zaran]]
'''Îhtîmal''' an jî '''dibetî''', bi bûyer û terîfên hejmarî yên derbarê îhtîmala pêkhatina wan de mijûl dibe. Îhtîmala bûyerekê hejmareke di navbera 0 û 1 de ye; çiqas ew hejmar mezintir be, ew qas îhtîmala pêkhatina bûyerê zêdetir e. Ew hejmar bi gelemperî wekî rêje (%), di navbeya %0 û %100 de, tê temsîl kirin. Meselakek hêsan avêtina pereyekî adil (bêalî) e. Ji ber ku pere adil e, îhtîmala her du encaman (&quot;ser&quot; û &quot;bin&quot;) wekhev e; îhtîmala &quot;ser&quot;ê bi îhtîmala &quot;bin&quot;ê re wekhev e; û ji ber ku tu encamên dî nînin, îhtîmala derketina &quot;ser&quot; an &quot;bin&quot;ê 1/2 ye (ku dikare wekî 0.5 an jî %50 jî were nivîsîn).

Di [[Teoriya îhtîmalê|''teoriya îhtîmalê'']] de, ji bo van konseptan formulasyoneke matematîkî ya li ser bingeha aksiomantîk hatiye danîn; ew teorî di warên wekî [[Amar|statîstîk]], [[matematîk]], [[zanist]], [[fînans]], [[qumar]], [[jîriya çêkirî]], [[fêrbûna makîneyê]], [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya lîstikan]] û [[Felsefe|felsefeyê]] de bi berfirehî tê bikaranîn, mesela, ji bo derxistina encaman derbarê frekansa pêşbînîkirî ya bûyeran de. Herwiha, teoriya îhtîmalê ji bo ravekirina mekanîzma û rêzikên bingehîn ên [[Sîstema kompleks|sîstemên kompleks]] jî tê bikaranîn.

== Tarîx ==
Lêkolîna zanistî ya îhtimalê pêşkeftinek modern a matematîkê ye. [[Qumar]] temsîl dide ku di seranserê tarîxê de eleqeyek ji bo pîvandina ramanên îhtimalê hebûye, lê danasînên matematîkî yên rast pir dereng derketine holê. Sebebên pêşveçûna yawaş ya matematîka îhtimalê hene. Her çend lîstikên şansê motîvasyona lêkolîna matematîkî ya îhtimalê peyda kirin jî, pirsgirêkên bingehîn hîn jî ji hêla xurafeyan ve têne veşartin.

Ligorî [[Richard Jeffrey]], &quot;Berî nîvê sedeya heftê, têgeha 'îhtimal' ([[Zimanê latînî|latînî]] ''probabilis'') tê maneya ''pejirandî'', û bi wê maneyê, bi yekdengî, ji bo raman û çalakiyê dihat bikaranîn. Çalakiyek an ramanek îhtimal ew bû ku însanên aqilmend dê di şert û mercan de bikin an bigirin.&quot; Lêbelê, bi taybetî di çarçoveyên qanûnî de, 'îhtimal' dikare ji bo pêşniyarên ku delîlên baş ji bo wan hebûn jî were sepandin.

[[Wêne:Cardano.jpg|thumb|140px|[[Gerolamo Cardano]] (sedeya 16an)]]
[[Wêne:Christiaan Huygens-painting.jpeg|thumb|140px|[[Christiaan Huygens]], yek ji kitêbên yekêdi derbare îhtîmalê weşan kir (sedeya 17an).]]

Zanyarê îtalî a sedeya şanzdehan [[Gerolamo Cardano]], tesîriya terîfkirina &quot;[[Şans (îhtîmal)|şans]]&quot; wekî rêjeya encamên erênî li hember encamên neyînî temsîl da (ew yek tê wê maneyê ku îhtîmala bûyerekê bi rêjeya encamên erênî li hember hejmara giştî ya encamên gengaz tê diyarkirin). Ji bilî eserên destpêkê yên Cardano, teoriya îhtîmalan vedigere serdema pevguhertina nameyan di navbeya [[Pierre de Fermat]] û [[Blaise Pascal]] de (1654). [[Christiaan Huygens]] (1657) yekê lêkolîna zanistî ya naskirî li ser vê meseleyê pêşkêş kir. Esera [[Jakob Bernoulli]] ya bi navê ''[[Ars Conjectandi]]'' (piştî mirina wî, 1713) û ya [[Abraham de Moivre]] ya bi navê ''[[Doctrine of Chances]]'' (1718), ew mesele wekî şaxek ji matematîkê nirxandin.

Kokên [[teoriya xeletiyê]] digihîjin esera [[Roger Cotes]] a bi navê ''Opera Miscellanea'' (ku piştî mirina wî di sala 1722an de hat weşandin), lêbelê nivîseke [[Thomas Simpson]] a sala 1755an (ku di 1756an de hat çapkirin) yekê car ew teorî li ser nîqaşa xeletiyên çavdêriyê bikaranî. Çapa nû ya vê nivîsê (1757) wan prensîbên bingehîn (''aksiyom'') temsîl dike ku xeletiyên erênî û neyînî xwedî eynî îhtîmala rûdanê ne, û ku hin sinorên diyarkirî çarçoveya gî xeletiyan diyar dikin. Simpson herwiha behsa xeletiyên berdewam dike û behsa kurveke îhtîmalê dike.

Du yasayên ewil ên derbarê xeletiyan de, ku hatin pêşniyarkirin, ji aliyê [[Pierre-Simon Laplace]] ve hatin derxistin. Yasaya yekê di sala 1774an de hat weşandin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyeke dikare wekî fonksiyoneke eksponensiyel a mezinahiya hejmarî ya xeletiyê were îfadekirin, bêyî ku li temsîla wê (erênî an neyînîbûna wê) were nihêrîn. Yasaya duyê a xeletiyan di sala 1778an de ji aliyê Laplace ve hat pêşniyarkirin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyê fonksiyoneke eksponensiyel a çargoşeya xeletiyê ye. Yasaya duyê a xeletiyan wekî &quot;belavbûna normal&quot; an jî &quot;yasaya Gauss&quot; tê naskirin. &quot;Ji hêla tarîxê ve zehmet e ku însan wê yasayê bispêre Gauss; çunkî Gauss, tevî jêhatîbûna xwe ya awarte ya di temenekî biçûk de, îhtîmaleke mezin e ku ew keşf nekiribe berî ku bigihîje temenê du saliyê.&quot;

[[Daniel Bernoulli]] (1778) prensîba &quot;esera herî mezin a îhtîmalên sîstemeke xeletiyên hevdem&quot; (an jî xeletiyên ku bi hev re çêdibin) da nasîn.

[[Wêne:Bendixen - Carl Friedrich Gauß, 1828.jpg|thumb|140px|Carl Friedrich Gauss]]

[[Adrien-Marie Legendre]] (1805) metoda kêmtir a çargoşeyan pêşxist û di ''Nouvelles méthodes pour la détermination des orbites des comètes'' (Metodên Nû ji bo Diyarkirina Orbîtên Kometan) de da nasîn. Nivîskarê îrlandî-amerîkî, [[Robert Adrain]], edîtorê &quot;The Analyst&quot; (1808), pêşî qanûna tesîsa çewtiyê derxist holê,

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\phi(x) = ce^{-h^2 x^2}&lt;/math&gt;

li vir &lt;math&gt;h&lt;/math&gt; konstanteke girêdayî hûrgiliya çavdêriyê ye, û &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; faktoreke pîvanê ye ku piştrast dike rûbera di bin xetê de (kurvê) wekhevî 1ê be. Wî du îsbat pêşkêş kirin; ya duyê di eslê xwe de eynî îsbata [[John Herschel]] (1850) bû. Gauss di sala 1809an de yekê îsbat pêşkêş kir ku wisa xuya dike li Ewropayê dihat zanin (piştî ya Adrain, ew ya sêyê bû). Îsbatên din ji hêla Laplace (1810, 1812), Gauss (1823), [[James Ivory (matematîkvan)|James Ivory]] (1825, 1826), Hagen (1837), [[Friedrich Wilhelm Bessel|Friedrich Bessel]] (1838), [[William Fishburn Donkin|W.F. Donkin]] (1844, 1856) û [[Morgan Crofton]] (1870) ve hatin pêşkêşkirin. Kesên din ên ku beşdarî vê meseleyê bûn wan bûne: [[Robert Leslie Ellis|Ellis]] (1844), [[Augustus De Morgan|De Morgan]] (1864), [[James Whitbread Lee Glaisher|Glaisher]] (1872) û [[Giovanni Schiaparelli]] (1875). Formula Peters (1856) ya ji bo ''r'' ku xeletiya muhtemel a çavdêriyeke yekane ye, baş tê zanin.

Di sedeya nozdehan de, di nav nivîskarên ku li ser teoriya giştî xebitîne de kesên wekî [[Pierre-Simon Laplace|Laplace]], [[Sylvestre François Lacroix|Sylvestre Lacroix]] (1816), Littrow (1833), [[Adolphe Quetelet]] (1853), [[Richard Dedekind]] (1860), Helmert (1872), [[Paul Matthieu Hermann Laurent|Hermann Laurent]] (1873), Liagre, Didion û [[Karl Pearson]] hebûn. [[Augustus De Morgan]] û [[George Boole]] şêwaza pêşkêşkirina teoriyê baştir kirin.

Di sala 1906an de, [[Andrey Markov]] konsepta [[zincîra Markovê]] pêşkêş kir; wê konseptê di teoriya [[Pêvajoya stokastîk|pêvajoyên stokastîk]] û sepanên wê de rolek giring lîst. Teoriya modern a îhtîmalê ku li ser bingeha [[Pîvan (matematîk)|teoriya pîvanê]] hatiye avakirin, di sala 1931ê de ji heta [[Andrey Kolmogorov]] ve hate pêşxistin.

== Teoriya îhtîmalê ==</text>
      <sha1>hucrqj4kg2ay272j5bap7ag7ncle5ah</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095601</id>
      <parentid>2095534</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T10:26:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Teoriya îhtîmalê */</comment>
      <origin>2095601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7857" sha1="gzco9qcti43xt0y50m8ylnxhhmfgtdw" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Dice Distribution (bar).svg|thumb|Îhtîmalên hatina çend hejmaran bi karanîna du zaran]]
'''Îhtîmal''' an jî '''dibetî''', bi bûyer û terîfên hejmarî yên derbarê îhtîmala pêkhatina wan de mijûl dibe. Îhtîmala bûyerekê hejmareke di navbera 0 û 1 de ye; çiqas ew hejmar mezintir be, ew qas îhtîmala pêkhatina bûyerê zêdetir e. Ew hejmar bi gelemperî wekî rêje (%), di navbeya %0 û %100 de, tê temsîl kirin. Meselakek hêsan avêtina pereyekî adil (bêalî) e. Ji ber ku pere adil e, îhtîmala her du encaman (&quot;ser&quot; û &quot;bin&quot;) wekhev e; îhtîmala &quot;ser&quot;ê bi îhtîmala &quot;bin&quot;ê re wekhev e; û ji ber ku tu encamên dî nînin, îhtîmala derketina &quot;ser&quot; an &quot;bin&quot;ê 1/2 ye (ku dikare wekî 0.5 an jî %50 jî were nivîsîn).

Di [[Teoriya îhtîmalê|''teoriya îhtîmalê'']] de, ji bo van konseptan formulasyoneke matematîkî ya li ser bingeha aksiomantîk hatiye danîn; ew teorî di warên wekî [[Amar|statîstîk]], [[matematîk]], [[zanist]], [[fînans]], [[qumar]], [[jîriya çêkirî]], [[fêrbûna makîneyê]], [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya lîstikan]] û [[Felsefe|felsefeyê]] de bi berfirehî tê bikaranîn, mesela, ji bo derxistina encaman derbarê frekansa pêşbînîkirî ya bûyeran de. Herwiha, teoriya îhtîmalê ji bo ravekirina mekanîzma û rêzikên bingehîn ên [[Sîstema kompleks|sîstemên kompleks]] jî tê bikaranîn.

== Tarîx ==
Lêkolîna zanistî ya îhtimalê pêşkeftinek modern a matematîkê ye. [[Qumar]] temsîl dide ku di seranserê tarîxê de eleqeyek ji bo pîvandina ramanên îhtimalê hebûye, lê danasînên matematîkî yên rast pir dereng derketine holê. Sebebên pêşveçûna yawaş ya matematîka îhtimalê hene. Her çend lîstikên şansê motîvasyona lêkolîna matematîkî ya îhtimalê peyda kirin jî, pirsgirêkên bingehîn hîn jî ji hêla xurafeyan ve têne veşartin.

Ligorî [[Richard Jeffrey]], &quot;Berî nîvê sedeya heftê, têgeha 'îhtimal' ([[Zimanê latînî|latînî]] ''probabilis'') tê maneya ''pejirandî'', û bi wê maneyê, bi yekdengî, ji bo raman û çalakiyê dihat bikaranîn. Çalakiyek an ramanek îhtimal ew bû ku însanên aqilmend dê di şert û mercan de bikin an bigirin.&quot; Lêbelê, bi taybetî di çarçoveyên qanûnî de, 'îhtimal' dikare ji bo pêşniyarên ku delîlên baş ji bo wan hebûn jî were sepandin.

[[Wêne:Cardano.jpg|thumb|140px|[[Gerolamo Cardano]] (sedeya 16an)]]
[[Wêne:Christiaan Huygens-painting.jpeg|thumb|140px|[[Christiaan Huygens]], yek ji kitêbên yekêdi derbare îhtîmalê weşan kir (sedeya 17an).]]

Zanyarê îtalî a sedeya şanzdehan [[Gerolamo Cardano]], tesîriya terîfkirina &quot;[[Şans (îhtîmal)|şans]]&quot; wekî rêjeya encamên erênî li hember encamên neyînî temsîl da (ew yek tê wê maneyê ku îhtîmala bûyerekê bi rêjeya encamên erênî li hember hejmara giştî ya encamên gengaz tê diyarkirin). Ji bilî eserên destpêkê yên Cardano, teoriya îhtîmalan vedigere serdema pevguhertina nameyan di navbeya [[Pierre de Fermat]] û [[Blaise Pascal]] de (1654). [[Christiaan Huygens]] (1657) yekê lêkolîna zanistî ya naskirî li ser vê meseleyê pêşkêş kir. Esera [[Jakob Bernoulli]] ya bi navê ''[[Ars Conjectandi]]'' (piştî mirina wî, 1713) û ya [[Abraham de Moivre]] ya bi navê ''[[Doctrine of Chances]]'' (1718), ew mesele wekî şaxek ji matematîkê nirxandin.

Kokên [[teoriya xeletiyê]] digihîjin esera [[Roger Cotes]] a bi navê ''Opera Miscellanea'' (ku piştî mirina wî di sala 1722an de hat weşandin), lêbelê nivîseke [[Thomas Simpson]] a sala 1755an (ku di 1756an de hat çapkirin) yekê car ew teorî li ser nîqaşa xeletiyên çavdêriyê bikaranî. Çapa nû ya vê nivîsê (1757) wan prensîbên bingehîn (''aksiyom'') temsîl dike ku xeletiyên erênî û neyînî xwedî eynî îhtîmala rûdanê ne, û ku hin sinorên diyarkirî çarçoveya gî xeletiyan diyar dikin. Simpson herwiha behsa xeletiyên berdewam dike û behsa kurveke îhtîmalê dike.

Du yasayên ewil ên derbarê xeletiyan de, ku hatin pêşniyarkirin, ji aliyê [[Pierre-Simon Laplace]] ve hatin derxistin. Yasaya yekê di sala 1774an de hat weşandin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyeke dikare wekî fonksiyoneke eksponensiyel a mezinahiya hejmarî ya xeletiyê were îfadekirin, bêyî ku li temsîla wê (erênî an neyînîbûna wê) were nihêrîn. Yasaya duyê a xeletiyan di sala 1778an de ji aliyê Laplace ve hat pêşniyarkirin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyê fonksiyoneke eksponensiyel a çargoşeya xeletiyê ye. Yasaya duyê a xeletiyan wekî &quot;belavbûna normal&quot; an jî &quot;yasaya Gauss&quot; tê naskirin. &quot;Ji hêla tarîxê ve zehmet e ku însan wê yasayê bispêre Gauss; çunkî Gauss, tevî jêhatîbûna xwe ya awarte ya di temenekî biçûk de, îhtîmaleke mezin e ku ew keşf nekiribe berî ku bigihîje temenê du saliyê.&quot;

[[Daniel Bernoulli]] (1778) prensîba &quot;esera herî mezin a îhtîmalên sîstemeke xeletiyên hevdem&quot; (an jî xeletiyên ku bi hev re çêdibin) da nasîn.

[[Wêne:Bendixen - Carl Friedrich Gauß, 1828.jpg|thumb|140px|Carl Friedrich Gauss]]

[[Adrien-Marie Legendre]] (1805) metoda kêmtir a çargoşeyan pêşxist û di ''Nouvelles méthodes pour la détermination des orbites des comètes'' (Metodên Nû ji bo Diyarkirina Orbîtên Kometan) de da nasîn. Nivîskarê îrlandî-amerîkî, [[Robert Adrain]], edîtorê &quot;The Analyst&quot; (1808), pêşî qanûna tesîsa çewtiyê derxist holê,

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\phi(x) = ce^{-h^2 x^2}&lt;/math&gt;

li vir &lt;math&gt;h&lt;/math&gt; konstanteke girêdayî hûrgiliya çavdêriyê ye, û &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; faktoreke pîvanê ye ku piştrast dike rûbera di bin xetê de (kurvê) wekhevî 1ê be. Wî du îsbat pêşkêş kirin; ya duyê di eslê xwe de eynî îsbata [[John Herschel]] (1850) bû. Gauss di sala 1809an de yekê îsbat pêşkêş kir ku wisa xuya dike li Ewropayê dihat zanin (piştî ya Adrain, ew ya sêyê bû). Îsbatên din ji hêla Laplace (1810, 1812), Gauss (1823), [[James Ivory (matematîkvan)|James Ivory]] (1825, 1826), Hagen (1837), [[Friedrich Wilhelm Bessel|Friedrich Bessel]] (1838), [[William Fishburn Donkin|W.F. Donkin]] (1844, 1856) û [[Morgan Crofton]] (1870) ve hatin pêşkêşkirin. Kesên din ên ku beşdarî vê meseleyê bûn wan bûne: [[Robert Leslie Ellis|Ellis]] (1844), [[Augustus De Morgan|De Morgan]] (1864), [[James Whitbread Lee Glaisher|Glaisher]] (1872) û [[Giovanni Schiaparelli]] (1875). Formula Peters (1856) ya ji bo ''r'' ku xeletiya muhtemel a çavdêriyeke yekane ye, baş tê zanin.

Di sedeya nozdehan de, di nav nivîskarên ku li ser teoriya giştî xebitîne de kesên wekî [[Pierre-Simon Laplace|Laplace]], [[Sylvestre François Lacroix|Sylvestre Lacroix]] (1816), Littrow (1833), [[Adolphe Quetelet]] (1853), [[Richard Dedekind]] (1860), Helmert (1872), [[Paul Matthieu Hermann Laurent|Hermann Laurent]] (1873), Liagre, Didion û [[Karl Pearson]] hebûn. [[Augustus De Morgan]] û [[George Boole]] şêwaza pêşkêşkirina teoriyê baştir kirin.

Di sala 1906an de, [[Andrey Markov]] konsepta [[zincîra Markovê]] pêşkêş kir; wê konseptê di teoriya [[Pêvajoya stokastîk|pêvajoyên stokastîk]] û sepanên wê de rolek giring lîst. Teoriya modern a îhtîmalê ku li ser bingeha [[Pîvan (matematîk)|teoriya pîvanê]] hatiye avakirin, di sala 1931ê de ji heta [[Andrey Kolmogorov]] ve hate pêşxistin.

== Teoriya îhtîmalê ==
Mîna [[Teorî|teoriyên]] din, [[teoriya îhtîmalê]] jî temsîl kirina konseptên xwe ye bi awayekî formal, ango, bi wan konseptên ku dikarin ji maneya xwe ferq werin hesibandin. Ew konseptên formal li gorî rêzikên matematîk û mantiqê tên bikaranîn û guhertin, û encamên ku derdikevin holê, dîsa di çarçoveya pirsgirêkê bixwe de tên şirovekirin an veguhestin.</text>
      <sha1>gzco9qcti43xt0y50m8ylnxhhmfgtdw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095602</id>
      <parentid>2095601</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T10:26:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Teoriya îhtîmalê */</comment>
      <origin>2095602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7855" sha1="m4tmg1kuwyfmrspv1a192ohgyqyl7b5" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Dice Distribution (bar).svg|thumb|Îhtîmalên hatina çend hejmaran bi karanîna du zaran]]
'''Îhtîmal''' an jî '''dibetî''', bi bûyer û terîfên hejmarî yên derbarê îhtîmala pêkhatina wan de mijûl dibe. Îhtîmala bûyerekê hejmareke di navbera 0 û 1 de ye; çiqas ew hejmar mezintir be, ew qas îhtîmala pêkhatina bûyerê zêdetir e. Ew hejmar bi gelemperî wekî rêje (%), di navbeya %0 û %100 de, tê temsîl kirin. Meselakek hêsan avêtina pereyekî adil (bêalî) e. Ji ber ku pere adil e, îhtîmala her du encaman (&quot;ser&quot; û &quot;bin&quot;) wekhev e; îhtîmala &quot;ser&quot;ê bi îhtîmala &quot;bin&quot;ê re wekhev e; û ji ber ku tu encamên dî nînin, îhtîmala derketina &quot;ser&quot; an &quot;bin&quot;ê 1/2 ye (ku dikare wekî 0.5 an jî %50 jî were nivîsîn).

Di [[Teoriya îhtîmalê|''teoriya îhtîmalê'']] de, ji bo van konseptan formulasyoneke matematîkî ya li ser bingeha aksiomantîk hatiye danîn; ew teorî di warên wekî [[Amar|statîstîk]], [[matematîk]], [[zanist]], [[fînans]], [[qumar]], [[jîriya çêkirî]], [[fêrbûna makîneyê]], [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya lîstikan]] û [[Felsefe|felsefeyê]] de bi berfirehî tê bikaranîn, mesela, ji bo derxistina encaman derbarê frekansa pêşbînîkirî ya bûyeran de. Herwiha, teoriya îhtîmalê ji bo ravekirina mekanîzma û rêzikên bingehîn ên [[Sîstema kompleks|sîstemên kompleks]] jî tê bikaranîn.

== Tarîx ==
Lêkolîna zanistî ya îhtimalê pêşkeftinek modern a matematîkê ye. [[Qumar]] temsîl dide ku di seranserê tarîxê de eleqeyek ji bo pîvandina ramanên îhtimalê hebûye, lê danasînên matematîkî yên rast pir dereng derketine holê. Sebebên pêşveçûna yawaş ya matematîka îhtimalê hene. Her çend lîstikên şansê motîvasyona lêkolîna matematîkî ya îhtimalê peyda kirin jî, pirsgirêkên bingehîn hîn jî ji hêla xurafeyan ve têne veşartin.

Ligorî [[Richard Jeffrey]], &quot;Berî nîvê sedeya heftê, têgeha 'îhtimal' ([[Zimanê latînî|latînî]] ''probabilis'') tê maneya ''pejirandî'', û bi wê maneyê, bi yekdengî, ji bo raman û çalakiyê dihat bikaranîn. Çalakiyek an ramanek îhtimal ew bû ku însanên aqilmend dê di şert û mercan de bikin an bigirin.&quot; Lêbelê, bi taybetî di çarçoveyên qanûnî de, 'îhtimal' dikare ji bo pêşniyarên ku delîlên baş ji bo wan hebûn jî were sepandin.

[[Wêne:Cardano.jpg|thumb|140px|[[Gerolamo Cardano]] (sedeya 16an)]]
[[Wêne:Christiaan Huygens-painting.jpeg|thumb|140px|[[Christiaan Huygens]], yek ji kitêbên yekêdi derbare îhtîmalê weşan kir (sedeya 17an).]]

Zanyarê îtalî a sedeya şanzdehan [[Gerolamo Cardano]], tesîriya terîfkirina &quot;[[Şans (îhtîmal)|şans]]&quot; wekî rêjeya encamên erênî li hember encamên neyînî temsîl da (ew yek tê wê maneyê ku îhtîmala bûyerekê bi rêjeya encamên erênî li hember hejmara giştî ya encamên gengaz tê diyarkirin). Ji bilî eserên destpêkê yên Cardano, teoriya îhtîmalan vedigere serdema pevguhertina nameyan di navbeya [[Pierre de Fermat]] û [[Blaise Pascal]] de (1654). [[Christiaan Huygens]] (1657) yekê lêkolîna zanistî ya naskirî li ser vê meseleyê pêşkêş kir. Esera [[Jakob Bernoulli]] ya bi navê ''[[Ars Conjectandi]]'' (piştî mirina wî, 1713) û ya [[Abraham de Moivre]] ya bi navê ''[[Doctrine of Chances]]'' (1718), ew mesele wekî şaxek ji matematîkê nirxandin.

Kokên [[teoriya xeletiyê]] digihîjin esera [[Roger Cotes]] a bi navê ''Opera Miscellanea'' (ku piştî mirina wî di sala 1722an de hat weşandin), lêbelê nivîseke [[Thomas Simpson]] a sala 1755an (ku di 1756an de hat çapkirin) yekê car ew teorî li ser nîqaşa xeletiyên çavdêriyê bikaranî. Çapa nû ya vê nivîsê (1757) wan prensîbên bingehîn (''aksiyom'') temsîl dike ku xeletiyên erênî û neyînî xwedî eynî îhtîmala rûdanê ne, û ku hin sinorên diyarkirî çarçoveya gî xeletiyan diyar dikin. Simpson herwiha behsa xeletiyên berdewam dike û behsa kurveke îhtîmalê dike.

Du yasayên ewil ên derbarê xeletiyan de, ku hatin pêşniyarkirin, ji aliyê [[Pierre-Simon Laplace]] ve hatin derxistin. Yasaya yekê di sala 1774an de hat weşandin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyeke dikare wekî fonksiyoneke eksponensiyel a mezinahiya hejmarî ya xeletiyê were îfadekirin, bêyî ku li temsîla wê (erênî an neyînîbûna wê) were nihêrîn. Yasaya duyê a xeletiyan di sala 1778an de ji aliyê Laplace ve hat pêşniyarkirin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyê fonksiyoneke eksponensiyel a çargoşeya xeletiyê ye. Yasaya duyê a xeletiyan wekî &quot;belavbûna normal&quot; an jî &quot;yasaya Gauss&quot; tê naskirin. &quot;Ji hêla tarîxê ve zehmet e ku însan wê yasayê bispêre Gauss; çunkî Gauss, tevî jêhatîbûna xwe ya awarte ya di temenekî biçûk de, îhtîmaleke mezin e ku ew keşf nekiribe berî ku bigihîje temenê du saliyê.&quot;

[[Daniel Bernoulli]] (1778) prensîba &quot;esera herî mezin a îhtîmalên sîstemeke xeletiyên hevdem&quot; (an jî xeletiyên ku bi hev re çêdibin) da nasîn.

[[Wêne:Bendixen - Carl Friedrich Gauß, 1828.jpg|thumb|140px|Carl Friedrich Gauss]]

[[Adrien-Marie Legendre]] (1805) metoda kêmtir a çargoşeyan pêşxist û di ''Nouvelles méthodes pour la détermination des orbites des comètes'' (Metodên Nû ji bo Diyarkirina Orbîtên Kometan) de da nasîn. Nivîskarê îrlandî-amerîkî, [[Robert Adrain]], edîtorê &quot;The Analyst&quot; (1808), pêşî qanûna tesîsa çewtiyê derxist holê,

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\phi(x) = ce^{-h^2 x^2}&lt;/math&gt;

li vir &lt;math&gt;h&lt;/math&gt; konstanteke girêdayî hûrgiliya çavdêriyê ye, û &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; faktoreke pîvanê ye ku piştrast dike rûbera di bin xetê de (kurvê) wekhevî 1ê be. Wî du îsbat pêşkêş kirin; ya duyê di eslê xwe de eynî îsbata [[John Herschel]] (1850) bû. Gauss di sala 1809an de yekê îsbat pêşkêş kir ku wisa xuya dike li Ewropayê dihat zanin (piştî ya Adrain, ew ya sêyê bû). Îsbatên din ji hêla Laplace (1810, 1812), Gauss (1823), [[James Ivory (matematîkvan)|James Ivory]] (1825, 1826), Hagen (1837), [[Friedrich Wilhelm Bessel|Friedrich Bessel]] (1838), [[William Fishburn Donkin|W.F. Donkin]] (1844, 1856) û [[Morgan Crofton]] (1870) ve hatin pêşkêşkirin. Kesên din ên ku beşdarî vê meseleyê bûn wan bûne: [[Robert Leslie Ellis|Ellis]] (1844), [[Augustus De Morgan|De Morgan]] (1864), [[James Whitbread Lee Glaisher|Glaisher]] (1872) û [[Giovanni Schiaparelli]] (1875). Formula Peters (1856) ya ji bo ''r'' ku xeletiya muhtemel a çavdêriyeke yekane ye, baş tê zanin.

Di sedeya nozdehan de, di nav nivîskarên ku li ser teoriya giştî xebitîne de kesên wekî [[Pierre-Simon Laplace|Laplace]], [[Sylvestre François Lacroix|Sylvestre Lacroix]] (1816), Littrow (1833), [[Adolphe Quetelet]] (1853), [[Richard Dedekind]] (1860), Helmert (1872), [[Paul Matthieu Hermann Laurent|Hermann Laurent]] (1873), Liagre, Didion û [[Karl Pearson]] hebûn. [[Augustus De Morgan]] û [[George Boole]] şêwaza pêşkêşkirina teoriyê baştir kirin.

Di sala 1906an de, [[Andrey Markov]] konsepta [[zincîra Markovê]] pêşkêş kir; wê konseptê di teoriya [[Pêvajoya stokastîk|pêvajoyên stokastîk]] û sepanên wê de rolek giring lîst. Teoriya modern a îhtîmalê ku li ser bingeha [[Pîvan (matematîk)|teoriya pîvanê]] hatiye avakirin, di sala 1931ê de ji heta [[Andrey Kolmogorov]] ve hate pêşxistin.

== Teoriya îhtîmalê ==
Mîna [[Teorî|teoriyên]] din, [[teoriya îhtîmalê]] jî temsîl kirina konseptên xwe ye bi awayekî formal, ango, bi wan konseptên ku dikarin ji maneya xwe ferq werin hesibandin. Ew konseptên formal ligorî yasayên matematîk û mantiqê tên bikaranîn û guhertin, û encamên ku derdikevin holê, dîsa di çarçoveya pirsgirêkê bixwe de tên şirovekirin an veguhestin.</text>
      <sha1>m4tmg1kuwyfmrspv1a192ohgyqyl7b5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095604</id>
      <parentid>2095602</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T10:31:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Teoriya îhtîmalê */</comment>
      <origin>2095604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8709" sha1="8k8v2djfeub7k0ldtl9b0zkdva06i40" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Dice Distribution (bar).svg|thumb|Îhtîmalên hatina çend hejmaran bi karanîna du zaran]]
'''Îhtîmal''' an jî '''dibetî''', bi bûyer û terîfên hejmarî yên derbarê îhtîmala pêkhatina wan de mijûl dibe. Îhtîmala bûyerekê hejmareke di navbera 0 û 1 de ye; çiqas ew hejmar mezintir be, ew qas îhtîmala pêkhatina bûyerê zêdetir e. Ew hejmar bi gelemperî wekî rêje (%), di navbeya %0 û %100 de, tê temsîl kirin. Meselakek hêsan avêtina pereyekî adil (bêalî) e. Ji ber ku pere adil e, îhtîmala her du encaman (&quot;ser&quot; û &quot;bin&quot;) wekhev e; îhtîmala &quot;ser&quot;ê bi îhtîmala &quot;bin&quot;ê re wekhev e; û ji ber ku tu encamên dî nînin, îhtîmala derketina &quot;ser&quot; an &quot;bin&quot;ê 1/2 ye (ku dikare wekî 0.5 an jî %50 jî were nivîsîn).

Di [[Teoriya îhtîmalê|''teoriya îhtîmalê'']] de, ji bo van konseptan formulasyoneke matematîkî ya li ser bingeha aksiomantîk hatiye danîn; ew teorî di warên wekî [[Amar|statîstîk]], [[matematîk]], [[zanist]], [[fînans]], [[qumar]], [[jîriya çêkirî]], [[fêrbûna makîneyê]], [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya lîstikan]] û [[Felsefe|felsefeyê]] de bi berfirehî tê bikaranîn, mesela, ji bo derxistina encaman derbarê frekansa pêşbînîkirî ya bûyeran de. Herwiha, teoriya îhtîmalê ji bo ravekirina mekanîzma û rêzikên bingehîn ên [[Sîstema kompleks|sîstemên kompleks]] jî tê bikaranîn.

== Tarîx ==
Lêkolîna zanistî ya îhtimalê pêşkeftinek modern a matematîkê ye. [[Qumar]] temsîl dide ku di seranserê tarîxê de eleqeyek ji bo pîvandina ramanên îhtimalê hebûye, lê danasînên matematîkî yên rast pir dereng derketine holê. Sebebên pêşveçûna yawaş ya matematîka îhtimalê hene. Her çend lîstikên şansê motîvasyona lêkolîna matematîkî ya îhtimalê peyda kirin jî, pirsgirêkên bingehîn hîn jî ji hêla xurafeyan ve têne veşartin.

Ligorî [[Richard Jeffrey]], &quot;Berî nîvê sedeya heftê, têgeha 'îhtimal' ([[Zimanê latînî|latînî]] ''probabilis'') tê maneya ''pejirandî'', û bi wê maneyê, bi yekdengî, ji bo raman û çalakiyê dihat bikaranîn. Çalakiyek an ramanek îhtimal ew bû ku însanên aqilmend dê di şert û mercan de bikin an bigirin.&quot; Lêbelê, bi taybetî di çarçoveyên qanûnî de, 'îhtimal' dikare ji bo pêşniyarên ku delîlên baş ji bo wan hebûn jî were sepandin.

[[Wêne:Cardano.jpg|thumb|140px|[[Gerolamo Cardano]] (sedeya 16an)]]
[[Wêne:Christiaan Huygens-painting.jpeg|thumb|140px|[[Christiaan Huygens]], yek ji kitêbên yekêdi derbare îhtîmalê weşan kir (sedeya 17an).]]

Zanyarê îtalî a sedeya şanzdehan [[Gerolamo Cardano]], tesîriya terîfkirina &quot;[[Şans (îhtîmal)|şans]]&quot; wekî rêjeya encamên erênî li hember encamên neyînî temsîl da (ew yek tê wê maneyê ku îhtîmala bûyerekê bi rêjeya encamên erênî li hember hejmara giştî ya encamên gengaz tê diyarkirin). Ji bilî eserên destpêkê yên Cardano, teoriya îhtîmalan vedigere serdema pevguhertina nameyan di navbeya [[Pierre de Fermat]] û [[Blaise Pascal]] de (1654). [[Christiaan Huygens]] (1657) yekê lêkolîna zanistî ya naskirî li ser vê meseleyê pêşkêş kir. Esera [[Jakob Bernoulli]] ya bi navê ''[[Ars Conjectandi]]'' (piştî mirina wî, 1713) û ya [[Abraham de Moivre]] ya bi navê ''[[Doctrine of Chances]]'' (1718), ew mesele wekî şaxek ji matematîkê nirxandin.

Kokên [[teoriya xeletiyê]] digihîjin esera [[Roger Cotes]] a bi navê ''Opera Miscellanea'' (ku piştî mirina wî di sala 1722an de hat weşandin), lêbelê nivîseke [[Thomas Simpson]] a sala 1755an (ku di 1756an de hat çapkirin) yekê car ew teorî li ser nîqaşa xeletiyên çavdêriyê bikaranî. Çapa nû ya vê nivîsê (1757) wan prensîbên bingehîn (''aksiyom'') temsîl dike ku xeletiyên erênî û neyînî xwedî eynî îhtîmala rûdanê ne, û ku hin sinorên diyarkirî çarçoveya gî xeletiyan diyar dikin. Simpson herwiha behsa xeletiyên berdewam dike û behsa kurveke îhtîmalê dike.

Du yasayên ewil ên derbarê xeletiyan de, ku hatin pêşniyarkirin, ji aliyê [[Pierre-Simon Laplace]] ve hatin derxistin. Yasaya yekê di sala 1774an de hat weşandin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyeke dikare wekî fonksiyoneke eksponensiyel a mezinahiya hejmarî ya xeletiyê were îfadekirin, bêyî ku li temsîla wê (erênî an neyînîbûna wê) were nihêrîn. Yasaya duyê a xeletiyan di sala 1778an de ji aliyê Laplace ve hat pêşniyarkirin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyê fonksiyoneke eksponensiyel a çargoşeya xeletiyê ye. Yasaya duyê a xeletiyan wekî &quot;belavbûna normal&quot; an jî &quot;yasaya Gauss&quot; tê naskirin. &quot;Ji hêla tarîxê ve zehmet e ku însan wê yasayê bispêre Gauss; çunkî Gauss, tevî jêhatîbûna xwe ya awarte ya di temenekî biçûk de, îhtîmaleke mezin e ku ew keşf nekiribe berî ku bigihîje temenê du saliyê.&quot;

[[Daniel Bernoulli]] (1778) prensîba &quot;esera herî mezin a îhtîmalên sîstemeke xeletiyên hevdem&quot; (an jî xeletiyên ku bi hev re çêdibin) da nasîn.

[[Wêne:Bendixen - Carl Friedrich Gauß, 1828.jpg|thumb|140px|Carl Friedrich Gauss]]

[[Adrien-Marie Legendre]] (1805) metoda kêmtir a çargoşeyan pêşxist û di ''Nouvelles méthodes pour la détermination des orbites des comètes'' (Metodên Nû ji bo Diyarkirina Orbîtên Kometan) de da nasîn. Nivîskarê îrlandî-amerîkî, [[Robert Adrain]], edîtorê &quot;The Analyst&quot; (1808), pêşî qanûna tesîsa çewtiyê derxist holê,

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\phi(x) = ce^{-h^2 x^2}&lt;/math&gt;

li vir &lt;math&gt;h&lt;/math&gt; konstanteke girêdayî hûrgiliya çavdêriyê ye, û &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; faktoreke pîvanê ye ku piştrast dike rûbera di bin xetê de (kurvê) wekhevî 1ê be. Wî du îsbat pêşkêş kirin; ya duyê di eslê xwe de eynî îsbata [[John Herschel]] (1850) bû. Gauss di sala 1809an de yekê îsbat pêşkêş kir ku wisa xuya dike li Ewropayê dihat zanin (piştî ya Adrain, ew ya sêyê bû). Îsbatên din ji hêla Laplace (1810, 1812), Gauss (1823), [[James Ivory (matematîkvan)|James Ivory]] (1825, 1826), Hagen (1837), [[Friedrich Wilhelm Bessel|Friedrich Bessel]] (1838), [[William Fishburn Donkin|W.F. Donkin]] (1844, 1856) û [[Morgan Crofton]] (1870) ve hatin pêşkêşkirin. Kesên din ên ku beşdarî vê meseleyê bûn wan bûne: [[Robert Leslie Ellis|Ellis]] (1844), [[Augustus De Morgan|De Morgan]] (1864), [[James Whitbread Lee Glaisher|Glaisher]] (1872) û [[Giovanni Schiaparelli]] (1875). Formula Peters (1856) ya ji bo ''r'' ku xeletiya muhtemel a çavdêriyeke yekane ye, baş tê zanin.

Di sedeya nozdehan de, di nav nivîskarên ku li ser teoriya giştî xebitîne de kesên wekî [[Pierre-Simon Laplace|Laplace]], [[Sylvestre François Lacroix|Sylvestre Lacroix]] (1816), Littrow (1833), [[Adolphe Quetelet]] (1853), [[Richard Dedekind]] (1860), Helmert (1872), [[Paul Matthieu Hermann Laurent|Hermann Laurent]] (1873), Liagre, Didion û [[Karl Pearson]] hebûn. [[Augustus De Morgan]] û [[George Boole]] şêwaza pêşkêşkirina teoriyê baştir kirin.

Di sala 1906an de, [[Andrey Markov]] konsepta [[zincîra Markovê]] pêşkêş kir; wê konseptê di teoriya [[Pêvajoya stokastîk|pêvajoyên stokastîk]] û sepanên wê de rolek giring lîst. Teoriya modern a îhtîmalê ku li ser bingeha [[Pîvan (matematîk)|teoriya pîvanê]] hatiye avakirin, di sala 1931ê de ji heta [[Andrey Kolmogorov]] ve hate pêşxistin.

== Teoriya îhtîmalê ==
Mîna [[Teorî|teoriyên]] din, [[teoriya îhtîmalê]] jî temsîl kirina konseptên xwe ye bi awayekî formal, ango, bi wan konseptên ku dikarin ji maneya xwe ferq werin hesibandin. Ew konseptên formal ligorî yasayên matematîk û mantiqê tên bikaranîn û guhertin, û encamên ku derdikevin holê, dîsa di çarçoveya pirsgirêkê bixwe de tên şirovekirin an veguhestin.

Bi kêmanî du hewldanên serkeftî ji bo formalîzekirina îhtîmalê hene: formulasyona [[Andrey Kolmogorov|Kolmogorov]] û formulasyona [[Richard Threlkeld Cox|Cox]]. Di formulasyona Kolmogorov de [[kom]] wekî bûyer û îhtîmal jî wekî [[Pîvan (matematîk)|pîvanek]] li ser koman tên şirovekirin. Di [[teorema Coxê]] de, îhtîmal wekî konsepteke bingehîn (ango, ya ku zêdetir nayê analîzkirin) tê girtin û giringî tê dayîn avakirina sîstemeke hevgirtî ji bo dayîna nirxên îhtîmalê ji pêşniyaran re. Di herdu rewşan de jî, yasayên îhtîmalê eynî in, tenê hûrgiliyên teknîkî ji hev ferq ne.

Metodën din jî ji bo pîvandina nezelaliyê hene, wekî [[teoriya Dempster–Shafer]] an [[teoriya îmkanê]], lê ew di bingeh de ferq ne û bi yasayên îhtîmalê yên ku bi gelemperî tên zanin re li hev nayên.</text>
      <sha1>8k8v2djfeub7k0ldtl9b0zkdva06i40</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095605</id>
      <parentid>2095604</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T10:32:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Teoriya îhtîmalê */</comment>
      <origin>2095605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8736" sha1="q135ihb03kg0gfkdp03f8j96bu8v8ok" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Dice Distribution (bar).svg|thumb|Îhtîmalên hatina çend hejmaran bi karanîna du zaran]]
'''Îhtîmal''' an jî '''dibetî''', bi bûyer û terîfên hejmarî yên derbarê îhtîmala pêkhatina wan de mijûl dibe. Îhtîmala bûyerekê hejmareke di navbera 0 û 1 de ye; çiqas ew hejmar mezintir be, ew qas îhtîmala pêkhatina bûyerê zêdetir e. Ew hejmar bi gelemperî wekî rêje (%), di navbeya %0 û %100 de, tê temsîl kirin. Meselakek hêsan avêtina pereyekî adil (bêalî) e. Ji ber ku pere adil e, îhtîmala her du encaman (&quot;ser&quot; û &quot;bin&quot;) wekhev e; îhtîmala &quot;ser&quot;ê bi îhtîmala &quot;bin&quot;ê re wekhev e; û ji ber ku tu encamên dî nînin, îhtîmala derketina &quot;ser&quot; an &quot;bin&quot;ê 1/2 ye (ku dikare wekî 0.5 an jî %50 jî were nivîsîn).

Di [[Teoriya îhtîmalê|''teoriya îhtîmalê'']] de, ji bo van konseptan formulasyoneke matematîkî ya li ser bingeha aksiomantîk hatiye danîn; ew teorî di warên wekî [[Amar|statîstîk]], [[matematîk]], [[zanist]], [[fînans]], [[qumar]], [[jîriya çêkirî]], [[fêrbûna makîneyê]], [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya lîstikan]] û [[Felsefe|felsefeyê]] de bi berfirehî tê bikaranîn, mesela, ji bo derxistina encaman derbarê frekansa pêşbînîkirî ya bûyeran de. Herwiha, teoriya îhtîmalê ji bo ravekirina mekanîzma û rêzikên bingehîn ên [[Sîstema kompleks|sîstemên kompleks]] jî tê bikaranîn.

== Tarîx ==
Lêkolîna zanistî ya îhtimalê pêşkeftinek modern a matematîkê ye. [[Qumar]] temsîl dide ku di seranserê tarîxê de eleqeyek ji bo pîvandina ramanên îhtimalê hebûye, lê danasînên matematîkî yên rast pir dereng derketine holê. Sebebên pêşveçûna yawaş ya matematîka îhtimalê hene. Her çend lîstikên şansê motîvasyona lêkolîna matematîkî ya îhtimalê peyda kirin jî, pirsgirêkên bingehîn hîn jî ji hêla xurafeyan ve têne veşartin.

Ligorî [[Richard Jeffrey]], &quot;Berî nîvê sedeya heftê, têgeha 'îhtimal' ([[Zimanê latînî|latînî]] ''probabilis'') tê maneya ''pejirandî'', û bi wê maneyê, bi yekdengî, ji bo raman û çalakiyê dihat bikaranîn. Çalakiyek an ramanek îhtimal ew bû ku însanên aqilmend dê di şert û mercan de bikin an bigirin.&quot; Lêbelê, bi taybetî di çarçoveyên qanûnî de, 'îhtimal' dikare ji bo pêşniyarên ku delîlên baş ji bo wan hebûn jî were sepandin.

[[Wêne:Cardano.jpg|thumb|140px|[[Gerolamo Cardano]] (sedeya 16an)]]
[[Wêne:Christiaan Huygens-painting.jpeg|thumb|140px|[[Christiaan Huygens]], yek ji kitêbên yekêdi derbare îhtîmalê weşan kir (sedeya 17an).]]

Zanyarê îtalî a sedeya şanzdehan [[Gerolamo Cardano]], tesîriya terîfkirina &quot;[[Şans (îhtîmal)|şans]]&quot; wekî rêjeya encamên erênî li hember encamên neyînî temsîl da (ew yek tê wê maneyê ku îhtîmala bûyerekê bi rêjeya encamên erênî li hember hejmara giştî ya encamên gengaz tê diyarkirin). Ji bilî eserên destpêkê yên Cardano, teoriya îhtîmalan vedigere serdema pevguhertina nameyan di navbeya [[Pierre de Fermat]] û [[Blaise Pascal]] de (1654). [[Christiaan Huygens]] (1657) yekê lêkolîna zanistî ya naskirî li ser vê meseleyê pêşkêş kir. Esera [[Jakob Bernoulli]] ya bi navê ''[[Ars Conjectandi]]'' (piştî mirina wî, 1713) û ya [[Abraham de Moivre]] ya bi navê ''[[Doctrine of Chances]]'' (1718), ew mesele wekî şaxek ji matematîkê nirxandin.

Kokên [[teoriya xeletiyê]] digihîjin esera [[Roger Cotes]] a bi navê ''Opera Miscellanea'' (ku piştî mirina wî di sala 1722an de hat weşandin), lêbelê nivîseke [[Thomas Simpson]] a sala 1755an (ku di 1756an de hat çapkirin) yekê car ew teorî li ser nîqaşa xeletiyên çavdêriyê bikaranî. Çapa nû ya vê nivîsê (1757) wan prensîbên bingehîn (''aksiyom'') temsîl dike ku xeletiyên erênî û neyînî xwedî eynî îhtîmala rûdanê ne, û ku hin sinorên diyarkirî çarçoveya gî xeletiyan diyar dikin. Simpson herwiha behsa xeletiyên berdewam dike û behsa kurveke îhtîmalê dike.

Du yasayên ewil ên derbarê xeletiyan de, ku hatin pêşniyarkirin, ji aliyê [[Pierre-Simon Laplace]] ve hatin derxistin. Yasaya yekê di sala 1774an de hat weşandin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyeke dikare wekî fonksiyoneke eksponensiyel a mezinahiya hejmarî ya xeletiyê were îfadekirin, bêyî ku li temsîla wê (erênî an neyînîbûna wê) were nihêrîn. Yasaya duyê a xeletiyan di sala 1778an de ji aliyê Laplace ve hat pêşniyarkirin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyê fonksiyoneke eksponensiyel a çargoşeya xeletiyê ye. Yasaya duyê a xeletiyan wekî &quot;belavbûna normal&quot; an jî &quot;yasaya Gauss&quot; tê naskirin. &quot;Ji hêla tarîxê ve zehmet e ku însan wê yasayê bispêre Gauss; çunkî Gauss, tevî jêhatîbûna xwe ya awarte ya di temenekî biçûk de, îhtîmaleke mezin e ku ew keşf nekiribe berî ku bigihîje temenê du saliyê.&quot;

[[Daniel Bernoulli]] (1778) prensîba &quot;esera herî mezin a îhtîmalên sîstemeke xeletiyên hevdem&quot; (an jî xeletiyên ku bi hev re çêdibin) da nasîn.

[[Wêne:Bendixen - Carl Friedrich Gauß, 1828.jpg|thumb|140px|Carl Friedrich Gauss]]

[[Adrien-Marie Legendre]] (1805) metoda kêmtir a çargoşeyan pêşxist û di ''Nouvelles méthodes pour la détermination des orbites des comètes'' (Metodên Nû ji bo Diyarkirina Orbîtên Kometan) de da nasîn. Nivîskarê îrlandî-amerîkî, [[Robert Adrain]], edîtorê &quot;The Analyst&quot; (1808), pêşî qanûna tesîsa çewtiyê derxist holê,

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\phi(x) = ce^{-h^2 x^2}&lt;/math&gt;

li vir &lt;math&gt;h&lt;/math&gt; konstanteke girêdayî hûrgiliya çavdêriyê ye, û &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; faktoreke pîvanê ye ku piştrast dike rûbera di bin xetê de (kurvê) wekhevî 1ê be. Wî du îsbat pêşkêş kirin; ya duyê di eslê xwe de eynî îsbata [[John Herschel]] (1850) bû. Gauss di sala 1809an de yekê îsbat pêşkêş kir ku wisa xuya dike li Ewropayê dihat zanin (piştî ya Adrain, ew ya sêyê bû). Îsbatên din ji hêla Laplace (1810, 1812), Gauss (1823), [[James Ivory (matematîkvan)|James Ivory]] (1825, 1826), Hagen (1837), [[Friedrich Wilhelm Bessel|Friedrich Bessel]] (1838), [[William Fishburn Donkin|W.F. Donkin]] (1844, 1856) û [[Morgan Crofton]] (1870) ve hatin pêşkêşkirin. Kesên din ên ku beşdarî vê meseleyê bûn wan bûne: [[Robert Leslie Ellis|Ellis]] (1844), [[Augustus De Morgan|De Morgan]] (1864), [[James Whitbread Lee Glaisher|Glaisher]] (1872) û [[Giovanni Schiaparelli]] (1875). Formula Peters (1856) ya ji bo ''r'' ku xeletiya muhtemel a çavdêriyeke yekane ye, baş tê zanin.

Di sedeya nozdehan de, di nav nivîskarên ku li ser teoriya giştî xebitîne de kesên wekî [[Pierre-Simon Laplace|Laplace]], [[Sylvestre François Lacroix|Sylvestre Lacroix]] (1816), Littrow (1833), [[Adolphe Quetelet]] (1853), [[Richard Dedekind]] (1860), Helmert (1872), [[Paul Matthieu Hermann Laurent|Hermann Laurent]] (1873), Liagre, Didion û [[Karl Pearson]] hebûn. [[Augustus De Morgan]] û [[George Boole]] şêwaza pêşkêşkirina teoriyê baştir kirin.

Di sala 1906an de, [[Andrey Markov]] konsepta [[zincîra Markovê]] pêşkêş kir; wê konseptê di teoriya [[Pêvajoya stokastîk|pêvajoyên stokastîk]] û sepanên wê de rolek giring lîst. Teoriya modern a îhtîmalê ku li ser bingeha [[Pîvan (matematîk)|teoriya pîvanê]] hatiye avakirin, di sala 1931ê de ji heta [[Andrey Kolmogorov]] ve hate pêşxistin.

== Teoriya îhtîmalê ==
Mîna [[Teorî|teoriyên]] din, [[teoriya îhtîmalê]] jî temsîl kirina konseptên xwe ye bi awayekî formal, ango, bi wan konseptên ku dikarin ji maneya xwe ferq werin hesibandin. Ew konseptên formal ligorî yasayên matematîk û mantiqê tên bikaranîn û guhertin, û encamên ku derdikevin holê, dîsa di çarçoveya pirsgirêkê bixwe de tên şirovekirin an veguhestin.

Bi kêmanî du hewldanên serkeftî ji bo formalîzekirina îhtîmalê hene: formulasyona [[Andrey Kolmogorov|Kolmogorov]] û formulasyona [[Richard Threlkeld Cox|Cox]]. Di formulasyona Kolmogorov de [[kom]] wekî bûyer û îhtîmal jî wekî [[Pîvan (matematîk)|pîvanek]] li ser koman tên şirovekirin. Di [[teorema Coxê]] de, îhtîmal wekî konsepteke bingehîn (ango, ya ku zêdetir nayê analîzkirin) tê girtin û giringî tê dayîn avakirina sîstemeke hevgirtî ji bo dayîna nirxên îhtîmalê ji pêşniyaran re. Di herdu rewşan de jî, yasayên îhtîmalê eynî in, tenê hûrgiliyên teknîkî ji hev ferq ne.

Metodën din jî ji bo pîvandina nezelaliyê hene, wekî [[teoriya Dempster–Shafer]] an [[teoriya îmkanê]], lê ew di bingeh de ferq ne û bi yasayên îhtîmalê yên ku bi gelemperî tên zanin re li hev nayên.

== Warên bikaranînê ==</text>
      <sha1>q135ihb03kg0gfkdp03f8j96bu8v8ok</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Surbehan, Ezirgan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330083</id>
    <revision>
      <id>2095439</id>
      <timestamp>2026-09-23T13:48:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;'''Surbehan''' ({{1928|سوربهان|ts=Surbehan}}, {{1946|Sürbahan}}, {{1968|Mercansürbahanı}}, {{langx|tr|Kılıçkaya}}), gundekî navenda [[Ezirgan]]a [[parêzgeha Ezirganê]] ye.  {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Gundên Ezirganê]]&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2095439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="239" sha1="ap8cz7gx42ce18kmijtjvim2yuckrdl" xml:space="preserve">'''Surbehan''' ({{1928|سوربهان|ts=Surbehan}}, {{1946|Sürbahan}}, {{1968|Mercansürbahanı}}, {{langx|tr|Kılıçkaya}}), gundekî navenda [[Ezirgan]]a [[parêzgeha Ezirganê]] ye.

{{Çk}}
{{şitil}}
[[Kategorî:Gundên Ezirganê]]</text>
      <sha1>ap8cz7gx42ce18kmijtjvim2yuckrdl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095440</id>
      <parentid>2095439</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:53:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2095440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="376" sha1="i19hw1uklcxdaw2ea2q82bt4v4dyy9g" xml:space="preserve">'''Surbehan''' ({{1928|سوربهان|ts=Surbehan}}, {{1946|Sürbahan}}, {{1968|Mercansürbahanı}}, {{langx|tr|Kılıçkaya}}), gundekî navenda [[Ezirgan]]a [[parêzgeha Ezirganê]] ye.

== Mijarên têkildar ==
* [[Komkujiya Gevala Zînî]] (li gundên Surbehan, [[Mexasûr]] û [[Kismikor]]ê yên [[Cincik]]a Ezirganê)

{{Çk}}
{{şitil}}
[[Kategorî:Gundên Ezirganê]]</text>
      <sha1>i19hw1uklcxdaw2ea2q82bt4v4dyy9g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095441</id>
      <parentid>2095440</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:57:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Mijarên têkildar */</comment>
      <origin>2095441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="377" sha1="d6z61exnjgxn24aidq67qcpej63eiyk" xml:space="preserve">'''Surbehan''' ({{1928|سوربهان|ts=Surbehan}}, {{1946|Sürbahan}}, {{1968|Mercansürbahanı}}, {{langx|tr|Kılıçkaya}}), gundekî navenda [[Ezirgan]]a [[parêzgeha Ezirganê]] ye.

== Mijarên têkildar ==
* [[Komkujiya Gevala Zînî]] (li gundên Surbehan, [[Mexaçûr]] û [[Kismikor]]ê yên [[Cincik]]a Ezirganê)

{{Çk}}
{{şitil}}
[[Kategorî:Gundên Ezirganê]]</text>
      <sha1>d6z61exnjgxn24aidq67qcpej63eiyk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095444</id>
      <parentid>2095441</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T14:07:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2095444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="366" sha1="96rahv3yhnmcpx9g9c8doh4k1ilq4q6" xml:space="preserve">'''Surbehan''' ({{1928|سوربهان|ts=Surbehan}}, {{1946|Sürbahan}}, {{1968|Mercansürbahanı}}, {{langx|tr|Kılıçkaya}}), gundekî elewiyan ser navenda [[Ezirgan]]ê ye.

== Mijarên têkildar ==
* [[Komkujiya Gevala Zînî]] (li gundên Surbehan, [[Mexaçûr]] û [[Kismikor]]ê yên [[Cincik]]a Ezirganê)

{{Çk}}
{{şitil}}
[[Kategorî:Gundên Ezirganê]]</text>
      <sha1>96rahv3yhnmcpx9g9c8doh4k1ilq4q6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095452</id>
      <parentid>2095444</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T14:14:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>MikaelFî/ê navê [[Surbehan (Erzîngan)]] weke [[Surbehan, Ezirgan]] guhart</comment>
      <origin>2095444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="366" sha1="96rahv3yhnmcpx9g9c8doh4k1ilq4q6" xml:space="preserve">'''Surbehan''' ({{1928|سوربهان|ts=Surbehan}}, {{1946|Sürbahan}}, {{1968|Mercansürbahanı}}, {{langx|tr|Kılıçkaya}}), gundekî elewiyan ser navenda [[Ezirgan]]ê ye.

== Mijarên têkildar ==
* [[Komkujiya Gevala Zînî]] (li gundên Surbehan, [[Mexaçûr]] û [[Kismikor]]ê yên [[Cincik]]a Ezirganê)

{{Çk}}
{{şitil}}
[[Kategorî:Gundên Ezirganê]]</text>
      <sha1>96rahv3yhnmcpx9g9c8doh4k1ilq4q6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095455</id>
      <parentid>2095452</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T14:17:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2095455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="392" sha1="l8pgrvihlvl2xb8l1a81yfev9kj65ck" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}

'''Surbehan''' ({{1928|سوربهان|ts=Surbehan}}, {{1946|Sürbahan}}, {{1968|Mercansürbahanı}}, {{langx|tr|Kılıçkaya}}), gundekî elewiyan ser navenda [[Ezirgan]]ê ye.

== Mijarên têkildar ==
* [[Komkujiya Gevala Zînî]] (li gundên Surbehan, [[Mexaçûr]] û [[Kismikor]]ê yên [[Cincik]]a Ezirganê)

{{Çk}}
{{şitil}}
[[Kategorî:Gundên Ezirganê]]</text>
      <sha1>l8pgrvihlvl2xb8l1a81yfev9kj65ck</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095478</id>
      <parentid>2095455</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T17:22:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2095478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="421" sha1="j4r1vgwpjkv44pxxp5ez0h9q1nsez8v" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}

'''Surbehan''' ({{1928|سوربهان|ts=Surbehan}}, {{1946|Sürbahan}}, {{1968|Mercansürbahanı}}, {{langx|tr|Kılıçkaya}}), gundekî elewiyan ser navenda [[Ezirgan]]ê ye.

== Mijarên têkildar ==
* [[Komkujiya Gevala Zînî]] (di tebaxa 1938an de li gundên Surbehan, [[Mexaçûr]] û [[Kismikor]]ê yên [[Cincik]]a Ezirganê qewimî).

{{Çk}}
{{şitil}}
[[Kategorî:Gundên Ezirganê]]</text>
      <sha1>j4r1vgwpjkv44pxxp5ez0h9q1nsez8v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mexaçûr</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330084</id>
    <revision>
      <id>2095442</id>
      <timestamp>2026-09-23T14:05:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;'''Mexaçûr''', ank '''Meẍaçûr''' ({{1928|مغاچور|ts=Magatchour (Meẍaçûr)}}, {{1946|Moguçur}}, {{1968|Moğoçor}}, {{langx|tr|Tatlısu}}), gundekî ser navenda [[Ezirgan]]ê ye.  == Mijarên têkildar == * [[Komkujiya Gevala Zînî]] (li gundên [[Surbehan]], Mexasûr û [[Kismikor]]ê yên [[Cincik]]a Ezirganê)  {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Gundên Ezirganê]]&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2095442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="381" sha1="qvxrjf28021b7w8jp1xcgq6xrdl9767" xml:space="preserve">'''Mexaçûr''', ank '''Meẍaçûr''' ({{1928|مغاچور|ts=Magatchour (Meẍaçûr)}}, {{1946|Moguçur}}, {{1968|Moğoçor}}, {{langx|tr|Tatlısu}}), gundekî ser navenda [[Ezirgan]]ê ye.

== Mijarên têkildar ==
* [[Komkujiya Gevala Zînî]] (li gundên [[Surbehan]], Mexasûr û [[Kismikor]]ê yên [[Cincik]]a Ezirganê)

{{Çk}}
{{şitil}}
[[Kategorî:Gundên Ezirganê]]</text>
      <sha1>qvxrjf28021b7w8jp1xcgq6xrdl9767</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095443</id>
      <parentid>2095442</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T14:05:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2095443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="382" sha1="h8459pg313acv8byvz7qw2k34dbbfzx" xml:space="preserve">'''Mexaçûr''', anku '''Meẍaçûr''' ({{1928|مغاچور|ts=Magatchour (Meẍaçûr)}}, {{1946|Moguçur}}, {{1968|Moğoçor}}, {{langx|tr|Tatlısu}}), gundekî ser navenda [[Ezirgan]]ê ye.

== Mijarên têkildar ==
* [[Komkujiya Gevala Zînî]] (li gundên [[Surbehan]], Mexasûr û [[Kismikor]]ê yên [[Cincik]]a Ezirganê)

{{Çk}}
{{şitil}}
[[Kategorî:Gundên Ezirganê]]</text>
      <sha1>h8459pg313acv8byvz7qw2k34dbbfzx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095445</id>
      <parentid>2095443</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T14:07:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2095445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="391" sha1="04ofxv52aethmyioyxn5bsoi725hjdu" xml:space="preserve">'''Mexaçûr''', anku '''Meẍaçûr''' ({{1928|مغاچور|ts=Magatchour (Meẍaçûr)}}, {{1946|Moguçur}}, {{1968|Moğoçor}}, {{langx|tr|Tatlısu}}), gundekî elewiyan ser navenda [[Ezirgan]]ê ye.

== Mijarên têkildar ==
* [[Komkujiya Gevala Zînî]] (li gundên [[Surbehan]], Mexasûr û [[Kismikor]]ê yên [[Cincik]]a Ezirganê)

{{Çk}}
{{şitil}}
[[Kategorî:Gundên Ezirganê]]</text>
      <sha1>04ofxv52aethmyioyxn5bsoi725hjdu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095446</id>
      <parentid>2095445</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T14:08:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2095446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="416" sha1="a1lgzxvm3keeuhs5f8jqjnel2c02zcc" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Mexaçûr''', anku '''Meẍaçûr''' ({{1928|مغاچور|ts=Magatchour (Meẍaçûr)}}, {{1946|Moguçur}}, {{1968|Moğoçor}}, {{langx|tr|Tatlısu}}), gundekî elewiyan ser navenda [[Ezirgan]]ê ye.

== Mijarên têkildar ==
* [[Komkujiya Gevala Zînî]] (li gundên [[Surbehan]], Mexasûr û [[Kismikor]]ê yên [[Cincik]]a Ezirganê)

{{Çk}}
{{şitil}}
[[Kategorî:Gundên Ezirganê]]</text>
      <sha1>a1lgzxvm3keeuhs5f8jqjnel2c02zcc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095456</id>
      <parentid>2095446</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T14:21:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Mijarên têkildar */</comment>
      <origin>2095456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="417" sha1="qa47v5rnv79nsgb5bzkcecoul1s5fmr" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Mexaçûr''', anku '''Meẍaçûr''' ({{1928|مغاچور|ts=Magatchour (Meẍaçûr)}}, {{1946|Moguçur}}, {{1968|Moğoçor}}, {{langx|tr|Tatlısu}}), gundekî elewiyan ser navenda [[Ezirgan]]ê ye.

== Mijarên têkildar ==
* [[Komkujiya Gevala Zînî]] (li gundên [[Surbehan]], Mexaçûr û [[Kismikor]]ê yên [[Cincik]]a Ezirganê)

{{Çk}}
{{şitil}}
[[Kategorî:Gundên Ezirganê]]</text>
      <sha1>qa47v5rnv79nsgb5bzkcecoul1s5fmr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095477</id>
      <parentid>2095456</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T17:21:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2095477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="446" sha1="cbl85rj7zs9diilmmoi177gptono3s9" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Mexaçûr''', anku '''Meẍaçûr''' ({{1928|مغاچور|ts=Magatchour (Meẍaçûr)}}, {{1946|Moguçur}}, {{1968|Moğoçor}}, {{langx|tr|Tatlısu}}), gundekî elewiyan ser navenda [[Ezirgan]]ê ye.

== Mijarên têkildar ==
* [[Komkujiya Gevala Zînî]] (di tebaxa 1938an de li gundên [[Surbehan]], Mexaçûr û [[Kismikor]]ê yên [[Cincik]]a Ezirganê qewimî).

{{Çk}}
{{şitil}}
[[Kategorî:Gundên Ezirganê]]</text>
      <sha1>cbl85rj7zs9diilmmoi177gptono3s9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Surbehan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330085</id>
    <revision>
      <id>2095448</id>
      <timestamp>2026-09-23T14:11:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <comment>MikaelFî/ê navê [[Surbehan]] weke [[Surbehan, Hesenqela]] guhart</comment>
      <origin>2095448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="t8z3k79m3ehisdxj413i5ar7or3kitl" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Surbehan, Hesenqela]]</text>
      <sha1>t8z3k79m3ehisdxj413i5ar7or3kitl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095451</id>
      <parentid>2095448</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T14:13:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Beralîkirin ji bo [[Surbehan, Hesenqela]] hate jêbirin.</comment>
      <origin>2095451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61" sha1="29g8ajshsu88414uw2v23rutxwimj50" xml:space="preserve">{{Cudakirin}}
*[[Surbehan, Ezirgan]]
*[[Surbehan, Hesenqela]]</text>
      <sha1>29g8ajshsu88414uw2v23rutxwimj50</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Surbehan</title>
    <ns>1</ns>
    <id>330086</id>
    <redirect title="Gotûbêj:Surbehan, Hesenqela" />
    <revision>
      <id>2095450</id>
      <timestamp>2026-09-23T14:11:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <comment>MikaelFî/ê navê [[Gotûbêj:Surbehan]] weke [[Gotûbêj:Surbehan, Hesenqela]] guhart</comment>
      <origin>2095450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="2lvflk1spjiuomfb4hwrb0fe4oj8exq" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Surbehan, Hesenqela]]</text>
      <sha1>2lvflk1spjiuomfb4hwrb0fe4oj8exq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Surbehan (Erzîngan)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330087</id>
    <redirect title="Surbehan, Ezirgan" />
    <revision>
      <id>2095453</id>
      <timestamp>2026-09-23T14:14:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <comment>MikaelFî/ê navê [[Surbehan (Erzîngan)]] weke [[Surbehan, Ezirgan]] guhart</comment>
      <origin>2095453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="4u4keex6o78cglmifncs5oy2lxudf60" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Surbehan, Ezirgan]]</text>
      <sha1>4u4keex6o78cglmifncs5oy2lxudf60</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Keybanûyên desthilatdar ên sedsala 1ê b.z.</title>
    <ns>14</ns>
    <id>330088</id>
    <revision>
      <id>2095461</id>
      <timestamp>2026-09-23T15:28:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2095461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095462</id>
      <parentid>2095461</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T15:30:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2095462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="tko1v7lb2kmujpmwmyklkdo053zoyuc" xml:space="preserve">[[Kategorî:Keybanûyên desthilatdar ên serdema kevnare]]</text>
      <sha1>tko1v7lb2kmujpmwmyklkdo053zoyuc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Margarita Borissowna Rudenko</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330089</id>
    <redirect title="Margarîta Borîsovna Rudenko" />
    <revision>
      <id>2095480</id>
      <timestamp>2026-09-23T17:43:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <comment>MikaelFî/ê navê [[Margarita Borissowna Rudenko]] weke [[Margarîta Borîsovna Rudenko]] guhart</comment>
      <origin>2095480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="s6c3sg7yv9h30lk9kuceu2ugnu9t1o9" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Margarîta Borîsovna Rudenko]]</text>
      <sha1>s6c3sg7yv9h30lk9kuceu2ugnu9t1o9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Margarita Borissowna Rudenko</title>
    <ns>1</ns>
    <id>330090</id>
    <redirect title="Gotûbêj:Margarîta Borîsovna Rudenko" />
    <revision>
      <id>2095482</id>
      <timestamp>2026-09-23T17:43:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <comment>MikaelFî/ê navê [[Gotûbêj:Margarita Borissowna Rudenko]] weke [[Gotûbêj:Margarîta Borîsovna Rudenko]] guhart</comment>
      <origin>2095482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57" sha1="sqkbelaasbze7e1qt44y496dcwkugek" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Margarîta Borîsovna Rudenko]]</text>
      <sha1>sqkbelaasbze7e1qt44y496dcwkugek</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja bikarhêner:Ashina27</title>
    <ns>3</ns>
    <id>330091</id>
    <revision>
      <id>2095521</id>
      <timestamp>2026-09-23T21:04:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Îstîfade */ beşeke nû</comment>
      <origin>2095521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="395" sha1="a6tdj0o5nrg1npglukgfnqcpljj0x6v" xml:space="preserve">== Îstîfade ==
Merheba @[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]], wîkîpediya ne cihê îdeolojiyê ye. Bi kerema xwe wê hirmet bike. Ku derdên te hene tu her tim dikarî gotûbêjekî ava bikî û nîqaş bikî. Lê jêbirina agahî û agahîdank ne struktura şuxilê me ye. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:04, 23 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>a6tdj0o5nrg1npglukgfnqcpljj0x6v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095522</id>
      <parentid>2095521</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:04:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2095522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="477" sha1="d1qd9em4g9l1s8naox2qpk5w9gh7ydd" xml:space="preserve">== Îstîfade ==
Merheba @[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]], wîkîpediya ne cihê îdeolojiyê ye. Bi kerema xwe wê hirmet bike. Ku derdên te hene tu her tim dikarî gotûbêjekî ava bikî û nîqaş bikî. Lê jêbirina agahî û agahîdank ne struktura şuxilê me ye. Diqat bike, dibe ku tu têyî astengkirin, wexta ku tu mîna niha berdewam bikî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:04, 23 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>d1qd9em4g9l1s8naox2qpk5w9gh7ydd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095528</id>
      <parentid>2095522</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:27:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Îstîfade */ Bersiv</comment>
      <origin>2095528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="762" sha1="p9vah8rppiv15158z8o5b7f5nd7ups8" xml:space="preserve">== Îstîfade ==
Merheba @[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]], wîkîpediya ne cihê îdeolojiyê ye. Bi kerema xwe wê hirmet bike. Ku derdên te hene tu her tim dikarî gotûbêjekî ava bikî û nîqaş bikî. Lê jêbirina agahî û agahîdank ne struktura şuxilê me ye. Diqat bike, dibe ku tu têyî astengkirin, wexta ku tu mîna niha berdewam bikî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:04, 23 îlon 2026 (UTC)

:Merheba @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] û @[[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]], mixabin, ew kes guh nade hişyaran. Hûn dikarin wî asteng bikin? 
:- Silav û rêz. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:27, 23 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>p9vah8rppiv15158z8o5b7f5nd7ups8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095535</id>
      <parentid>2095528</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:52:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina27</username>
        <id>183261</id>
      </contributor>
      <comment>/* Îstîfade */ Bersiv</comment>
      <origin>2095535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1405" sha1="nv6omhobp4fdxf1ngzkdqquutybv3kx" xml:space="preserve">== Îstîfade ==
Merheba @[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]], wîkîpediya ne cihê îdeolojiyê ye. Bi kerema xwe wê hirmet bike. Ku derdên te hene tu her tim dikarî gotûbêjekî ava bikî û nîqaş bikî. Lê jêbirina agahî û agahîdank ne struktura şuxilê me ye. Diqat bike, dibe ku tu têyî astengkirin, wexta ku tu mîna niha berdewam bikî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:04, 23 îlon 2026 (UTC)

:Merheba @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] û @[[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]], mixabin, ew kes guh nade hişyaran. Hûn dikarin wî asteng bikin? 
:- Silav û rêz. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:27, 23 îlon 2026 (UTC)
:Could you please provide the specific reliable source establishing that Erzurumlu İbrahim Hakkı was Kurdish?
:His major works, including ''Mârifetnâme'' and his ''Dîvân'', are predominantly written in Ottoman Turkish, and I have not found a statement in his own writings identifying himself as Kurdish.
:I am not claiming that writing in Turkish proves he was Turkish. I am simply asking that the claim of Kurdish ethnicity be supported by a reliable historical source rather than inferred from his association with Tillo. [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 21:52, 23 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>nv6omhobp4fdxf1ngzkdqquutybv3kx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095536</id>
      <parentid>2095535</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:57:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Îstîfade */ Bersiv</comment>
      <origin>2095536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1767" sha1="nip13635jk2pipivolagcvm1mxy5ke8" xml:space="preserve">== Îstîfade ==
Merheba @[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]], wîkîpediya ne cihê îdeolojiyê ye. Bi kerema xwe wê hirmet bike. Ku derdên te hene tu her tim dikarî gotûbêjekî ava bikî û nîqaş bikî. Lê jêbirina agahî û agahîdank ne struktura şuxilê me ye. Diqat bike, dibe ku tu têyî astengkirin, wexta ku tu mîna niha berdewam bikî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:04, 23 îlon 2026 (UTC)

:Merheba @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] û @[[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]], mixabin, ew kes guh nade hişyaran. Hûn dikarin wî asteng bikin? 
:- Silav û rêz. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:27, 23 îlon 2026 (UTC)
:Could you please provide the specific reliable source establishing that Erzurumlu İbrahim Hakkı was Kurdish?
:His major works, including ''Mârifetnâme'' and his ''Dîvân'', are predominantly written in Ottoman Turkish, and I have not found a statement in his own writings identifying himself as Kurdish.
:I am not claiming that writing in Turkish proves he was Turkish. I am simply asking that the claim of Kurdish ethnicity be supported by a reliable historical source rather than inferred from his association with Tillo. [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 21:52, 23 îlon 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] I’m taking a look at this article, which is already marked as questionable at the top. You could also just keep trying it the way you are doing right now. I’ll see to it that I fix any errors I find. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:57, 23 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>nip13635jk2pipivolagcvm1mxy5ke8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095537</id>
      <parentid>2095536</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:59:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina27</username>
        <id>183261</id>
      </contributor>
      <comment>/* Regarding his ethnicity */ beşeke nû</comment>
      <origin>2095537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2395" sha1="e1zhdjcyuxx7jepet6p6dr273s9rs6l" xml:space="preserve">== Îstîfade ==
Merheba @[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]], wîkîpediya ne cihê îdeolojiyê ye. Bi kerema xwe wê hirmet bike. Ku derdên te hene tu her tim dikarî gotûbêjekî ava bikî û nîqaş bikî. Lê jêbirina agahî û agahîdank ne struktura şuxilê me ye. Diqat bike, dibe ku tu têyî astengkirin, wexta ku tu mîna niha berdewam bikî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:04, 23 îlon 2026 (UTC)

:Merheba @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] û @[[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]], mixabin, ew kes guh nade hişyaran. Hûn dikarin wî asteng bikin? 
:- Silav û rêz. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:27, 23 îlon 2026 (UTC)
:Could you please provide the specific reliable source establishing that Erzurumlu İbrahim Hakkı was Kurdish?
:His major works, including ''Mârifetnâme'' and his ''Dîvân'', are predominantly written in Ottoman Turkish, and I have not found a statement in his own writings identifying himself as Kurdish.
:I am not claiming that writing in Turkish proves he was Turkish. I am simply asking that the claim of Kurdish ethnicity be supported by a reliable historical source rather than inferred from his association with Tillo. [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 21:52, 23 îlon 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] I’m taking a look at this article, which is already marked as questionable at the top. You could also just keep trying it the way you are doing right now. I’ll see to it that I fix any errors I find. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:57, 23 îlon 2026 (UTC)

== Regarding his ethnicity ==
I would like to request that the article be revised to reflect this source, which identifies İbrahim Hakkı as Turkish and documents that his works were written in Turkish. I believe this source should be considered alongside the existing sources before describing his ethnic identity as definitively Kurdish.

Source: [https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf? https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf?] [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 21:59, 23 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>e1zhdjcyuxx7jepet6p6dr273s9rs6l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095545</id>
      <parentid>2095537</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T22:06:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina27</username>
        <id>183261</id>
      </contributor>
      <comment>/* Îstîfade */ Bersiv</comment>
      <origin>2095545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3094" sha1="sf6mpaqol056ze5lsjz830wg08nuocu" xml:space="preserve">== Îstîfade ==
Merheba @[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]], wîkîpediya ne cihê îdeolojiyê ye. Bi kerema xwe wê hirmet bike. Ku derdên te hene tu her tim dikarî gotûbêjekî ava bikî û nîqaş bikî. Lê jêbirina agahî û agahîdank ne struktura şuxilê me ye. Diqat bike, dibe ku tu têyî astengkirin, wexta ku tu mîna niha berdewam bikî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:04, 23 îlon 2026 (UTC)

:Merheba @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] û @[[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]], mixabin, ew kes guh nade hişyaran. Hûn dikarin wî asteng bikin? 
:- Silav û rêz. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:27, 23 îlon 2026 (UTC)
:Could you please provide the specific reliable source establishing that Erzurumlu İbrahim Hakkı was Kurdish?
:His major works, including ''Mârifetnâme'' and his ''Dîvân'', are predominantly written in Ottoman Turkish, and I have not found a statement in his own writings identifying himself as Kurdish.
:I am not claiming that writing in Turkish proves he was Turkish. I am simply asking that the claim of Kurdish ethnicity be supported by a reliable historical source rather than inferred from his association with Tillo. [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 21:52, 23 îlon 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] I’m taking a look at this article, which is already marked as questionable at the top. You could also just keep trying it the way you are doing right now. I’ll see to it that I fix any errors I find. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:57, 23 îlon 2026 (UTC)
:::Have you actually examined the source currently being used to support his Kurdish identity? What makes it reliable?
:::The source I provided is an academic publication from an established university, whereas the current source appears to be a clearly biased newspaper. Can a definitive claim about his ethnicity really be based on such a questionable source while an academic source is dismissed?
:::This is my source: [https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf? https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf?] [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 22:06, 23 îlon 2026 (UTC)

== Regarding his ethnicity ==
I would like to request that the article be revised to reflect this source, which identifies İbrahim Hakkı as Turkish and documents that his works were written in Turkish. I believe this source should be considered alongside the existing sources before describing his ethnic identity as definitively Kurdish.

Source: [https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf? https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf?] [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 21:59, 23 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>sf6mpaqol056ze5lsjz830wg08nuocu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095546</id>
      <parentid>2095545</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T22:21:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Îstîfade */ Bersiv</comment>
      <origin>2095546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3417" sha1="3clnltv73rvlque9rnh322ssqup8tph" xml:space="preserve">== Îstîfade ==
Merheba @[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]], wîkîpediya ne cihê îdeolojiyê ye. Bi kerema xwe wê hirmet bike. Ku derdên te hene tu her tim dikarî gotûbêjekî ava bikî û nîqaş bikî. Lê jêbirina agahî û agahîdank ne struktura şuxilê me ye. Diqat bike, dibe ku tu têyî astengkirin, wexta ku tu mîna niha berdewam bikî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:04, 23 îlon 2026 (UTC)

:Merheba @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] û @[[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]], mixabin, ew kes guh nade hişyaran. Hûn dikarin wî asteng bikin? 
:- Silav û rêz. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:27, 23 îlon 2026 (UTC)
:Could you please provide the specific reliable source establishing that Erzurumlu İbrahim Hakkı was Kurdish?
:His major works, including ''Mârifetnâme'' and his ''Dîvân'', are predominantly written in Ottoman Turkish, and I have not found a statement in his own writings identifying himself as Kurdish.
:I am not claiming that writing in Turkish proves he was Turkish. I am simply asking that the claim of Kurdish ethnicity be supported by a reliable historical source rather than inferred from his association with Tillo. [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 21:52, 23 îlon 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] I’m taking a look at this article, which is already marked as questionable at the top. You could also just keep trying it the way you are doing right now. I’ll see to it that I fix any errors I find. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:57, 23 îlon 2026 (UTC)
:::Have you actually examined the source currently being used to support his Kurdish identity? What makes it reliable?
:::The source I provided is an academic publication from an established university, whereas the current source appears to be a clearly biased newspaper. Can a definitive claim about his ethnicity really be based on such a questionable source while an academic source is dismissed?
:::This is my source: [https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf? https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf?] [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 22:06, 23 îlon 2026 (UTC)
::::Take a moment to catch your breath, then take a look at the article. You will see that the problematic article—previously flagged—has now been refined and improved. I think that should suffice. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 22:21, 23 îlon 2026 (UTC)

== Regarding his ethnicity ==
I would like to request that the article be revised to reflect this source, which identifies İbrahim Hakkı as Turkish and documents that his works were written in Turkish. I believe this source should be considered alongside the existing sources before describing his ethnic identity as definitively Kurdish.

Source: [https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf? https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf?] [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 21:59, 23 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>3clnltv73rvlque9rnh322ssqup8tph</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095547</id>
      <parentid>2095546</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T22:22:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Îstîfade */ Bersiv</comment>
      <origin>2095547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3575" sha1="pi9yxd0inqu3w2koksp1c7qk64nqgxi" xml:space="preserve">== Îstîfade ==
Merheba @[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]], wîkîpediya ne cihê îdeolojiyê ye. Bi kerema xwe wê hirmet bike. Ku derdên te hene tu her tim dikarî gotûbêjekî ava bikî û nîqaş bikî. Lê jêbirina agahî û agahîdank ne struktura şuxilê me ye. Diqat bike, dibe ku tu têyî astengkirin, wexta ku tu mîna niha berdewam bikî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:04, 23 îlon 2026 (UTC)

:Merheba @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] û @[[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]], mixabin, ew kes guh nade hişyaran. Hûn dikarin wî asteng bikin? 
:- Silav û rêz. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:27, 23 îlon 2026 (UTC)
:Could you please provide the specific reliable source establishing that Erzurumlu İbrahim Hakkı was Kurdish?
:His major works, including ''Mârifetnâme'' and his ''Dîvân'', are predominantly written in Ottoman Turkish, and I have not found a statement in his own writings identifying himself as Kurdish.
:I am not claiming that writing in Turkish proves he was Turkish. I am simply asking that the claim of Kurdish ethnicity be supported by a reliable historical source rather than inferred from his association with Tillo. [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 21:52, 23 îlon 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] I’m taking a look at this article, which is already marked as questionable at the top. You could also just keep trying it the way you are doing right now. I’ll see to it that I fix any errors I find. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:57, 23 îlon 2026 (UTC)
:::Have you actually examined the source currently being used to support his Kurdish identity? What makes it reliable?
:::The source I provided is an academic publication from an established university, whereas the current source appears to be a clearly biased newspaper. Can a definitive claim about his ethnicity really be based on such a questionable source while an academic source is dismissed?
:::This is my source: [https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf? https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf?] [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 22:06, 23 îlon 2026 (UTC)
::::Take a moment to catch your breath, then take a look at the article. You will see that the problematic article—previously flagged—has now been refined and improved. I think that should suffice. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 22:21, 23 îlon 2026 (UTC)
:::::P.S: “Tirk“ means ''Turk.'' [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 22:22, 23 îlon 2026 (UTC)

== Regarding his ethnicity ==
I would like to request that the article be revised to reflect this source, which identifies İbrahim Hakkı as Turkish and documents that his works were written in Turkish. I believe this source should be considered alongside the existing sources before describing his ethnic identity as definitively Kurdish.

Source: [https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf? https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf?] [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 21:59, 23 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>pi9yxd0inqu3w2koksp1c7qk64nqgxi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095549</id>
      <parentid>2095547</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T22:34:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina27</username>
        <id>183261</id>
      </contributor>
      <comment>/* Îstîfade */ Bersiv</comment>
      <origin>2095549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3739" sha1="p84z42lc58nj1i0ex0w0nfubhk2ws0d" xml:space="preserve">== Îstîfade ==
Merheba @[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]], wîkîpediya ne cihê îdeolojiyê ye. Bi kerema xwe wê hirmet bike. Ku derdên te hene tu her tim dikarî gotûbêjekî ava bikî û nîqaş bikî. Lê jêbirina agahî û agahîdank ne struktura şuxilê me ye. Diqat bike, dibe ku tu têyî astengkirin, wexta ku tu mîna niha berdewam bikî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:04, 23 îlon 2026 (UTC)

:Merheba @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] û @[[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]], mixabin, ew kes guh nade hişyaran. Hûn dikarin wî asteng bikin? 
:- Silav û rêz. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:27, 23 îlon 2026 (UTC)
:Could you please provide the specific reliable source establishing that Erzurumlu İbrahim Hakkı was Kurdish?
:His major works, including ''Mârifetnâme'' and his ''Dîvân'', are predominantly written in Ottoman Turkish, and I have not found a statement in his own writings identifying himself as Kurdish.
:I am not claiming that writing in Turkish proves he was Turkish. I am simply asking that the claim of Kurdish ethnicity be supported by a reliable historical source rather than inferred from his association with Tillo. [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 21:52, 23 îlon 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] I’m taking a look at this article, which is already marked as questionable at the top. You could also just keep trying it the way you are doing right now. I’ll see to it that I fix any errors I find. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:57, 23 îlon 2026 (UTC)
:::Have you actually examined the source currently being used to support his Kurdish identity? What makes it reliable?
:::The source I provided is an academic publication from an established university, whereas the current source appears to be a clearly biased newspaper. Can a definitive claim about his ethnicity really be based on such a questionable source while an academic source is dismissed?
:::This is my source: [https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf? https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf?] [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 22:06, 23 îlon 2026 (UTC)
::::Take a moment to catch your breath, then take a look at the article. You will see that the problematic article—previously flagged—has now been refined and improved. I think that should suffice. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 22:21, 23 îlon 2026 (UTC)
:::::P.S: “Tirk“ means ''Turk.'' [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 22:22, 23 îlon 2026 (UTC)
::::::Yes I know that. Thanks for the correction.  [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 22:34, 23 îlon 2026 (UTC)

== Regarding his ethnicity ==
I would like to request that the article be revised to reflect this source, which identifies İbrahim Hakkı as Turkish and documents that his works were written in Turkish. I believe this source should be considered alongside the existing sources before describing his ethnic identity as definitively Kurdish.

Source: [https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf? https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf?] [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 21:59, 23 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>p84z42lc58nj1i0ex0w0nfubhk2ws0d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095563</id>
      <parentid>2095549</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T07:36:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Hişyarî! */ beşeke nû</comment>
      <origin>2095563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4167" sha1="eoy23hdivbt02l0zj58jzr9q81g7lu3" xml:space="preserve">== Îstîfade ==
Merheba @[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]], wîkîpediya ne cihê îdeolojiyê ye. Bi kerema xwe wê hirmet bike. Ku derdên te hene tu her tim dikarî gotûbêjekî ava bikî û nîqaş bikî. Lê jêbirina agahî û agahîdank ne struktura şuxilê me ye. Diqat bike, dibe ku tu têyî astengkirin, wexta ku tu mîna niha berdewam bikî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:04, 23 îlon 2026 (UTC)

:Merheba @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] û @[[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]], mixabin, ew kes guh nade hişyaran. Hûn dikarin wî asteng bikin? 
:- Silav û rêz. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:27, 23 îlon 2026 (UTC)
:Could you please provide the specific reliable source establishing that Erzurumlu İbrahim Hakkı was Kurdish?
:His major works, including ''Mârifetnâme'' and his ''Dîvân'', are predominantly written in Ottoman Turkish, and I have not found a statement in his own writings identifying himself as Kurdish.
:I am not claiming that writing in Turkish proves he was Turkish. I am simply asking that the claim of Kurdish ethnicity be supported by a reliable historical source rather than inferred from his association with Tillo. [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 21:52, 23 îlon 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] I’m taking a look at this article, which is already marked as questionable at the top. You could also just keep trying it the way you are doing right now. I’ll see to it that I fix any errors I find. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:57, 23 îlon 2026 (UTC)
:::Have you actually examined the source currently being used to support his Kurdish identity? What makes it reliable?
:::The source I provided is an academic publication from an established university, whereas the current source appears to be a clearly biased newspaper. Can a definitive claim about his ethnicity really be based on such a questionable source while an academic source is dismissed?
:::This is my source: [https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf? https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf?] [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 22:06, 23 îlon 2026 (UTC)
::::Take a moment to catch your breath, then take a look at the article. You will see that the problematic article—previously flagged—has now been refined and improved. I think that should suffice. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 22:21, 23 îlon 2026 (UTC)
:::::P.S: “Tirk“ means ''Turk.'' [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 22:22, 23 îlon 2026 (UTC)
::::::Yes I know that. Thanks for the correction.  [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 22:34, 23 îlon 2026 (UTC)

== Regarding his ethnicity ==
I would like to request that the article be revised to reflect this source, which identifies İbrahim Hakkı as Turkish and documents that his works were written in Turkish. I believe this source should be considered alongside the existing sources before describing his ethnic identity as definitively Kurdish.

Source: [https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf? https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf?] [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 21:59, 23 îlon 2026 (UTC)

== Hişyarî! ==
Silav @[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] li gorî tevgerê yên di warê guhertinan de diyar e ku tu navê kurdan ji gelek gotaran dertînî. Ev yek rasterast li dijî polîtîkayên Wîkîpediya ne û sansûr e. Ger tu van guhertinan berdewam bikî ez ê daxwaza asteng kirina bidim destpêkirin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 07:36, 24 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>eoy23hdivbt02l0zj58jzr9q81g7lu3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095564</id>
      <parentid>2095563</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T08:11:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Îstîfade */ Bersiv</comment>
      <origin>2095564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4930" sha1="97scw84dg4ebpsmyn1f4czgoo0f3op2" xml:space="preserve">== Îstîfade ==
Merheba @[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]], wîkîpediya ne cihê îdeolojiyê ye. Bi kerema xwe wê hirmet bike. Ku derdên te hene tu her tim dikarî gotûbêjekî ava bikî û nîqaş bikî. Lê jêbirina agahî û agahîdank ne struktura şuxilê me ye. Diqat bike, dibe ku tu têyî astengkirin, wexta ku tu mîna niha berdewam bikî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:04, 23 îlon 2026 (UTC)

:Merheba @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] û @[[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]], mixabin, ew kes guh nade hişyaran. Hûn dikarin wî asteng bikin? 
:- Silav û rêz. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:27, 23 îlon 2026 (UTC)
:Could you please provide the specific reliable source establishing that Erzurumlu İbrahim Hakkı was Kurdish?
:His major works, including ''Mârifetnâme'' and his ''Dîvân'', are predominantly written in Ottoman Turkish, and I have not found a statement in his own writings identifying himself as Kurdish.
:I am not claiming that writing in Turkish proves he was Turkish. I am simply asking that the claim of Kurdish ethnicity be supported by a reliable historical source rather than inferred from his association with Tillo. [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 21:52, 23 îlon 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] I’m taking a look at this article, which is already marked as questionable at the top. You could also just keep trying it the way you are doing right now. I’ll see to it that I fix any errors I find. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:57, 23 îlon 2026 (UTC)
:::Have you actually examined the source currently being used to support his Kurdish identity? What makes it reliable?
:::The source I provided is an academic publication from an established university, whereas the current source appears to be a clearly biased newspaper. Can a definitive claim about his ethnicity really be based on such a questionable source while an academic source is dismissed?
:::This is my source: [https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf? https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf?] [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 22:06, 23 îlon 2026 (UTC)
::::Take a moment to catch your breath, then take a look at the article. You will see that the problematic article—previously flagged—has now been refined and improved. I think that should suffice. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 22:21, 23 îlon 2026 (UTC)
:::::P.S: “Tirk“ means ''Turk.'' [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 22:22, 23 îlon 2026 (UTC)
::::::Yes I know that. Thanks for the correction.  [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 22:34, 23 îlon 2026 (UTC)
:::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]],  @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]]@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] I wanted to suggest anyway that we change the article &quot;[[Îbrahîm Heqiyê Erziromî|Erzurumlu İbrahim Hakkı]]. There is no source stating that he was Kurdish. For the &quot;demonym,&quot; one could list Ottoman or Turkish. Many authors did not write in their native language.
:::::::And  @[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]], you don't speak Kurdish. So stop editing the articles without discussion. The Kurdish Wikipedia is not the place for Turkish nationalist propaganda. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:11, 24 îlon 2026 (UTC)

== Regarding his ethnicity ==
I would like to request that the article be revised to reflect this source, which identifies İbrahim Hakkı as Turkish and documents that his works were written in Turkish. I believe this source should be considered alongside the existing sources before describing his ethnic identity as definitively Kurdish.

Source: [https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf? https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf?] [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 21:59, 23 îlon 2026 (UTC)

== Hişyarî! ==
Silav @[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] li gorî tevgerê yên di warê guhertinan de diyar e ku tu navê kurdan ji gelek gotaran dertînî. Ev yek rasterast li dijî polîtîkayên Wîkîpediya ne û sansûr e. Ger tu van guhertinan berdewam bikî ez ê daxwaza asteng kirina bidim destpêkirin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 07:36, 24 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>97scw84dg4ebpsmyn1f4czgoo0f3op2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095565</id>
      <parentid>2095564</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T08:19:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina27</username>
        <id>183261</id>
      </contributor>
      <comment>/* Hişyarî! */ Bersiv</comment>
      <origin>2095565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5527" sha1="10onulv647fbuh5yoo2znc12styko7a" xml:space="preserve">== Îstîfade ==
Merheba @[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]], wîkîpediya ne cihê îdeolojiyê ye. Bi kerema xwe wê hirmet bike. Ku derdên te hene tu her tim dikarî gotûbêjekî ava bikî û nîqaş bikî. Lê jêbirina agahî û agahîdank ne struktura şuxilê me ye. Diqat bike, dibe ku tu têyî astengkirin, wexta ku tu mîna niha berdewam bikî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:04, 23 îlon 2026 (UTC)

:Merheba @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] û @[[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]], mixabin, ew kes guh nade hişyaran. Hûn dikarin wî asteng bikin? 
:- Silav û rêz. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:27, 23 îlon 2026 (UTC)
:Could you please provide the specific reliable source establishing that Erzurumlu İbrahim Hakkı was Kurdish?
:His major works, including ''Mârifetnâme'' and his ''Dîvân'', are predominantly written in Ottoman Turkish, and I have not found a statement in his own writings identifying himself as Kurdish.
:I am not claiming that writing in Turkish proves he was Turkish. I am simply asking that the claim of Kurdish ethnicity be supported by a reliable historical source rather than inferred from his association with Tillo. [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 21:52, 23 îlon 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] I’m taking a look at this article, which is already marked as questionable at the top. You could also just keep trying it the way you are doing right now. I’ll see to it that I fix any errors I find. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:57, 23 îlon 2026 (UTC)
:::Have you actually examined the source currently being used to support his Kurdish identity? What makes it reliable?
:::The source I provided is an academic publication from an established university, whereas the current source appears to be a clearly biased newspaper. Can a definitive claim about his ethnicity really be based on such a questionable source while an academic source is dismissed?
:::This is my source: [https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf? https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf?] [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 22:06, 23 îlon 2026 (UTC)
::::Take a moment to catch your breath, then take a look at the article. You will see that the problematic article—previously flagged—has now been refined and improved. I think that should suffice. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 22:21, 23 îlon 2026 (UTC)
:::::P.S: “Tirk“ means ''Turk.'' [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 22:22, 23 îlon 2026 (UTC)
::::::Yes I know that. Thanks for the correction.  [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 22:34, 23 îlon 2026 (UTC)
:::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]],  @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]]@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] I wanted to suggest anyway that we change the article &quot;[[Îbrahîm Heqiyê Erziromî|Erzurumlu İbrahim Hakkı]]. There is no source stating that he was Kurdish. For the &quot;demonym,&quot; one could list Ottoman or Turkish. Many authors did not write in their native language.
:::::::And  @[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]], you don't speak Kurdish. So stop editing the articles without discussion. The Kurdish Wikipedia is not the place for Turkish nationalist propaganda. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:11, 24 îlon 2026 (UTC)

== Regarding his ethnicity ==
I would like to request that the article be revised to reflect this source, which identifies İbrahim Hakkı as Turkish and documents that his works were written in Turkish. I believe this source should be considered alongside the existing sources before describing his ethnic identity as definitively Kurdish.

Source: [https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf? https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf?] [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 21:59, 23 îlon 2026 (UTC)

== Hişyarî! ==
Silav @[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] li gorî tevgerê yên di warê guhertinan de diyar e ku tu navê kurdan ji gelek gotaran dertînî. Ev yek rasterast li dijî polîtîkayên Wîkîpediya ne û sansûr e. Ger tu van guhertinan berdewam bikî ez ê daxwaza asteng kirina bidim destpêkirin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 07:36, 24 îlon 2026 (UTC)

:I am not removing references to Kurds simply because they are Kurdish. I am questioning or correcting claims that are unsupported, disputed, or presented without reliable sources. If you believe an edit violates Wikipedia policy, please identify the specific edit, policy, and sources supporting your position. I am happy to discuss this on the article's talk page. Let's keep the discussion focused on reliable sources and Wikipedia policies rather than accusations of censorship. [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 08:19, 24 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>10onulv647fbuh5yoo2znc12styko7a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095568</id>
      <parentid>2095565</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T08:24:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina27</username>
        <id>183261</id>
      </contributor>
      <comment>/* Îstîfade */ Bersiv</comment>
      <origin>2095568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5958" sha1="s9q4phqpwomaljwldbicuagoa3y5bzh" xml:space="preserve">== Îstîfade ==
Merheba @[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]], wîkîpediya ne cihê îdeolojiyê ye. Bi kerema xwe wê hirmet bike. Ku derdên te hene tu her tim dikarî gotûbêjekî ava bikî û nîqaş bikî. Lê jêbirina agahî û agahîdank ne struktura şuxilê me ye. Diqat bike, dibe ku tu têyî astengkirin, wexta ku tu mîna niha berdewam bikî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:04, 23 îlon 2026 (UTC)

:Merheba @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] û @[[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]], mixabin, ew kes guh nade hişyaran. Hûn dikarin wî asteng bikin? 
:- Silav û rêz. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:27, 23 îlon 2026 (UTC)
:Could you please provide the specific reliable source establishing that Erzurumlu İbrahim Hakkı was Kurdish?
:His major works, including ''Mârifetnâme'' and his ''Dîvân'', are predominantly written in Ottoman Turkish, and I have not found a statement in his own writings identifying himself as Kurdish.
:I am not claiming that writing in Turkish proves he was Turkish. I am simply asking that the claim of Kurdish ethnicity be supported by a reliable historical source rather than inferred from his association with Tillo. [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 21:52, 23 îlon 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] I’m taking a look at this article, which is already marked as questionable at the top. You could also just keep trying it the way you are doing right now. I’ll see to it that I fix any errors I find. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:57, 23 îlon 2026 (UTC)
:::Have you actually examined the source currently being used to support his Kurdish identity? What makes it reliable?
:::The source I provided is an academic publication from an established university, whereas the current source appears to be a clearly biased newspaper. Can a definitive claim about his ethnicity really be based on such a questionable source while an academic source is dismissed?
:::This is my source: [https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf? https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf?] [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 22:06, 23 îlon 2026 (UTC)
::::Take a moment to catch your breath, then take a look at the article. You will see that the problematic article—previously flagged—has now been refined and improved. I think that should suffice. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 22:21, 23 îlon 2026 (UTC)
:::::P.S: “Tirk“ means ''Turk.'' [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 22:22, 23 îlon 2026 (UTC)
::::::Yes I know that. Thanks for the correction.  [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 22:34, 23 îlon 2026 (UTC)
:::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]],  @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]]@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] I wanted to suggest anyway that we change the article &quot;[[Îbrahîm Heqiyê Erziromî|Erzurumlu İbrahim Hakkı]]. There is no source stating that he was Kurdish. For the &quot;demonym,&quot; one could list Ottoman or Turkish. Many authors did not write in their native language.
:::::::And  @[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]], you don't speak Kurdish. So stop editing the articles without discussion. The Kurdish Wikipedia is not the place for Turkish nationalist propaganda. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:11, 24 îlon 2026 (UTC)
::::::::My nationality or the language I speak does not determine whether an edit is valid. Wikipedia articles should be based on reliable sources and applicable policies. If you disagree with an edit, please discuss the specific content and sources rather than making assumptions about my motives or political views. [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 08:24, 24 îlon 2026 (UTC)

== Regarding his ethnicity ==
I would like to request that the article be revised to reflect this source, which identifies İbrahim Hakkı as Turkish and documents that his works were written in Turkish. I believe this source should be considered alongside the existing sources before describing his ethnic identity as definitively Kurdish.

Source: [https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf? https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf?] [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 21:59, 23 îlon 2026 (UTC)

== Hişyarî! ==
Silav @[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] li gorî tevgerê yên di warê guhertinan de diyar e ku tu navê kurdan ji gelek gotaran dertînî. Ev yek rasterast li dijî polîtîkayên Wîkîpediya ne û sansûr e. Ger tu van guhertinan berdewam bikî ez ê daxwaza asteng kirina bidim destpêkirin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 07:36, 24 îlon 2026 (UTC)

:I am not removing references to Kurds simply because they are Kurdish. I am questioning or correcting claims that are unsupported, disputed, or presented without reliable sources. If you believe an edit violates Wikipedia policy, please identify the specific edit, policy, and sources supporting your position. I am happy to discuss this on the article's talk page. Let's keep the discussion focused on reliable sources and Wikipedia policies rather than accusations of censorship. [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 08:19, 24 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>s9q4phqpwomaljwldbicuagoa3y5bzh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095575</id>
      <parentid>2095568</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:28:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Îstîfade */ Bersiv</comment>
      <origin>2095575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6228" sha1="jt2tsrievk601bupkoia58348bywhcn" xml:space="preserve">== Îstîfade ==
Merheba @[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]], wîkîpediya ne cihê îdeolojiyê ye. Bi kerema xwe wê hirmet bike. Ku derdên te hene tu her tim dikarî gotûbêjekî ava bikî û nîqaş bikî. Lê jêbirina agahî û agahîdank ne struktura şuxilê me ye. Diqat bike, dibe ku tu têyî astengkirin, wexta ku tu mîna niha berdewam bikî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:04, 23 îlon 2026 (UTC)

:Merheba @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] û @[[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]], mixabin, ew kes guh nade hişyaran. Hûn dikarin wî asteng bikin? 
:- Silav û rêz. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:27, 23 îlon 2026 (UTC)
:Could you please provide the specific reliable source establishing that Erzurumlu İbrahim Hakkı was Kurdish?
:His major works, including ''Mârifetnâme'' and his ''Dîvân'', are predominantly written in Ottoman Turkish, and I have not found a statement in his own writings identifying himself as Kurdish.
:I am not claiming that writing in Turkish proves he was Turkish. I am simply asking that the claim of Kurdish ethnicity be supported by a reliable historical source rather than inferred from his association with Tillo. [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 21:52, 23 îlon 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] I’m taking a look at this article, which is already marked as questionable at the top. You could also just keep trying it the way you are doing right now. I’ll see to it that I fix any errors I find. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:57, 23 îlon 2026 (UTC)
:::Have you actually examined the source currently being used to support his Kurdish identity? What makes it reliable?
:::The source I provided is an academic publication from an established university, whereas the current source appears to be a clearly biased newspaper. Can a definitive claim about his ethnicity really be based on such a questionable source while an academic source is dismissed?
:::This is my source: [https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf? https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf?] [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 22:06, 23 îlon 2026 (UTC)
::::Take a moment to catch your breath, then take a look at the article. You will see that the problematic article—previously flagged—has now been refined and improved. I think that should suffice. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 22:21, 23 îlon 2026 (UTC)
:::::P.S: “Tirk“ means ''Turk.'' [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 22:22, 23 îlon 2026 (UTC)
::::::Yes I know that. Thanks for the correction.  [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 22:34, 23 îlon 2026 (UTC)
:::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]],  @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]]@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] I wanted to suggest anyway that we change the article &quot;[[Îbrahîm Heqiyê Erziromî|Erzurumlu İbrahim Hakkı]]. There is no source stating that he was Kurdish. For the &quot;demonym,&quot; one could list Ottoman or Turkish. Many authors did not write in their native language.
:::::::And  @[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]], you don't speak Kurdish. So stop editing the articles without discussion. The Kurdish Wikipedia is not the place for Turkish nationalist propaganda. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:11, 24 îlon 2026 (UTC)
::::::::My nationality or the language I speak does not determine whether an edit is valid. Wikipedia articles should be based on reliable sources and applicable policies. If you disagree with an edit, please discuss the specific content and sources rather than making assumptions about my motives or political views. [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 08:24, 24 îlon 2026 (UTC)
:::::::::@[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] Go learn Kurdish. Then you can edit the Kurdish Wikipedia. Otherwise, use the talk page on the Kurdish Wikipedia. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:28, 24 îlon 2026 (UTC)

== Regarding his ethnicity ==
I would like to request that the article be revised to reflect this source, which identifies İbrahim Hakkı as Turkish and documents that his works were written in Turkish. I believe this source should be considered alongside the existing sources before describing his ethnic identity as definitively Kurdish.

Source: [https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf? https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf?] [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 21:59, 23 îlon 2026 (UTC)

== Hişyarî! ==
Silav @[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] li gorî tevgerê yên di warê guhertinan de diyar e ku tu navê kurdan ji gelek gotaran dertînî. Ev yek rasterast li dijî polîtîkayên Wîkîpediya ne û sansûr e. Ger tu van guhertinan berdewam bikî ez ê daxwaza asteng kirina bidim destpêkirin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 07:36, 24 îlon 2026 (UTC)

:I am not removing references to Kurds simply because they are Kurdish. I am questioning or correcting claims that are unsupported, disputed, or presented without reliable sources. If you believe an edit violates Wikipedia policy, please identify the specific edit, policy, and sources supporting your position. I am happy to discuss this on the article's talk page. Let's keep the discussion focused on reliable sources and Wikipedia policies rather than accusations of censorship. [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 08:19, 24 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>jt2tsrievk601bupkoia58348bywhcn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095603</id>
      <parentid>2095575</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T10:27:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Hişyarî! */ Bersiv</comment>
      <origin>2095603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6733" sha1="1vzdo04jryrj37nhc96uhb8919vj4yi" xml:space="preserve">== Îstîfade ==
Merheba @[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]], wîkîpediya ne cihê îdeolojiyê ye. Bi kerema xwe wê hirmet bike. Ku derdên te hene tu her tim dikarî gotûbêjekî ava bikî û nîqaş bikî. Lê jêbirina agahî û agahîdank ne struktura şuxilê me ye. Diqat bike, dibe ku tu têyî astengkirin, wexta ku tu mîna niha berdewam bikî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:04, 23 îlon 2026 (UTC)

:Merheba @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] û @[[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]], mixabin, ew kes guh nade hişyaran. Hûn dikarin wî asteng bikin? 
:- Silav û rêz. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:27, 23 îlon 2026 (UTC)
:Could you please provide the specific reliable source establishing that Erzurumlu İbrahim Hakkı was Kurdish?
:His major works, including ''Mârifetnâme'' and his ''Dîvân'', are predominantly written in Ottoman Turkish, and I have not found a statement in his own writings identifying himself as Kurdish.
:I am not claiming that writing in Turkish proves he was Turkish. I am simply asking that the claim of Kurdish ethnicity be supported by a reliable historical source rather than inferred from his association with Tillo. [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 21:52, 23 îlon 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] I’m taking a look at this article, which is already marked as questionable at the top. You could also just keep trying it the way you are doing right now. I’ll see to it that I fix any errors I find. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:57, 23 îlon 2026 (UTC)
:::Have you actually examined the source currently being used to support his Kurdish identity? What makes it reliable?
:::The source I provided is an academic publication from an established university, whereas the current source appears to be a clearly biased newspaper. Can a definitive claim about his ethnicity really be based on such a questionable source while an academic source is dismissed?
:::This is my source: [https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf? https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf?] [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 22:06, 23 îlon 2026 (UTC)
::::Take a moment to catch your breath, then take a look at the article. You will see that the problematic article—previously flagged—has now been refined and improved. I think that should suffice. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 22:21, 23 îlon 2026 (UTC)
:::::P.S: “Tirk“ means ''Turk.'' [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 22:22, 23 îlon 2026 (UTC)
::::::Yes I know that. Thanks for the correction.  [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 22:34, 23 îlon 2026 (UTC)
:::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]],  @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]]@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] I wanted to suggest anyway that we change the article &quot;[[Îbrahîm Heqiyê Erziromî|Erzurumlu İbrahim Hakkı]]. There is no source stating that he was Kurdish. For the &quot;demonym,&quot; one could list Ottoman or Turkish. Many authors did not write in their native language.
:::::::And  @[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]], you don't speak Kurdish. So stop editing the articles without discussion. The Kurdish Wikipedia is not the place for Turkish nationalist propaganda. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:11, 24 îlon 2026 (UTC)
::::::::My nationality or the language I speak does not determine whether an edit is valid. Wikipedia articles should be based on reliable sources and applicable policies. If you disagree with an edit, please discuss the specific content and sources rather than making assumptions about my motives or political views. [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 08:24, 24 îlon 2026 (UTC)
:::::::::@[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] Go learn Kurdish. Then you can edit the Kurdish Wikipedia. Otherwise, use the talk page on the Kurdish Wikipedia. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:28, 24 îlon 2026 (UTC)

== Regarding his ethnicity ==
I would like to request that the article be revised to reflect this source, which identifies İbrahim Hakkı as Turkish and documents that his works were written in Turkish. I believe this source should be considered alongside the existing sources before describing his ethnic identity as definitively Kurdish.

Source: [https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf? https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf?] [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 21:59, 23 îlon 2026 (UTC)

== Hişyarî! ==
Silav @[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] li gorî tevgerê yên di warê guhertinan de diyar e ku tu navê kurdan ji gelek gotaran dertînî. Ev yek rasterast li dijî polîtîkayên Wîkîpediya ne û sansûr e. Ger tu van guhertinan berdewam bikî ez ê daxwaza asteng kirina bidim destpêkirin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 07:36, 24 îlon 2026 (UTC)

:I am not removing references to Kurds simply because they are Kurdish. I am questioning or correcting claims that are unsupported, disputed, or presented without reliable sources. If you believe an edit violates Wikipedia policy, please identify the specific edit, policy, and sources supporting your position. I am happy to discuss this on the article's talk page. Let's keep the discussion focused on reliable sources and Wikipedia policies rather than accusations of censorship. [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 08:19, 24 îlon 2026 (UTC)
::Ev tiştê ku tu li vir îdîa dikî rasterast fikr û ramanên dewletan e. Hemî îdeolîjiyên fermî rastiyan nabêjin û Wîkîpediya arşîva dewletan nîne. Diyar e ku tu bi kurdî jî nizanî. Ji kerema bihêle bila di derbarê sererastkirinên naverokan de bikarhênerên ku bi kurdî dizanin biryar bidin. Ji ber ku tu bi kurdî nizanî dest ji guhertina Wîkîpediya kurdî berde. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:27, 24 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>1vzdo04jryrj37nhc96uhb8919vj4yi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Dewleta Germiyan</title>
    <ns>1</ns>
    <id>330092</id>
    <revision>
      <id>2095548</id>
      <timestamp>2026-09-23T22:31:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina27</username>
        <id>183261</id>
      </contributor>
      <comment>/* Regarding their roots */ beşeke nû</comment>
      <origin>2095548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1260" sha1="hruhnb6jh0oaybuf0bs4y4c7r8jn6xi" xml:space="preserve">== Regarding their roots ==
I request that the description of the Germiyanids be revised. The Kurdish or mixed Turkish-Kurdish origin is a disputed hypothesis, not an established fact.

The TDV Encyclopaedia explicitly describes the Germiyanids as a '''Turkmen principality''': [https://islamansiklopedisi.org.tr/germiyanogullari?utm_source=chatgpt.com TDV İslâm Ansiklopedisi – Germiyanoğulları]

International scholarship also describes the Germiyanids as one of the major '''Turkmen beyliks''' of Anatolia: [https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-studies-in-islamic-civilization/islam-literature-and-society-in-mongol-anatolia/?utm_source=chatgpt.com Andrew Peacock, Cambridge University Press]

Halil İnalcık also notes that contemporary sources referred to the ruler of Germiyan as a ruler among the '''Turks (al-Atrāk)''' and his forces as Türkmen: [https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/929011?utm_source=chatgpt.com Halil İnalcık – academic publication]

Therefore, the article should present their ethnic origin as disputed rather than stating Kurdish or mixed Kurdish-Turkish origin as established fact. [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27|gotûbêj]]) 22:31, 23 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>hruhnb6jh0oaybuf0bs4y4c7r8jn6xi</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>