Lawija Mesîh

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ku">
  <siteinfo>
    <sitename>Wîkîpediya</sitename>
    <dbname>kuwiki</dbname>
    <base>https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.21</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Medya</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Taybet</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Gotûbêj</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Bikarhêner</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Gotûbêja bikarhêner</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wîkîpediya</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Gotûbêja Wîkîpediyayê</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Wêne</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Gotûbêja wêneyî</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Gotûbêja MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Şablon</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Gotûbêja şablonê</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Alîkarî</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Gotûbêja alîkariyê</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategorî</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Gotûbêja kategoriyê</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Gotûbêja portalê</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Gotûbêja modulê</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Lawija Mesîh</title>
    <ns>0</ns>
    <id>686</id>
    <revision>
      <id>2095637</id>
      <parentid>1834776</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T18:17:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Guherto</username>
        <id>41494</id>
      </contributor>
      <origin>2095637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16038" sha1="oex91yv7cd5uqumul5g6txoffxirrz2" xml:space="preserve">{{Bikaranîna dîroka rms}}
{{Sernavê îtalîk}}
'''Lawija Mesîh''' [[lawij]]eke bi kurmancî ye ku filehên herêma [[Tor (herêm)|Torê]] di nava civatên xwe de digot û guhdariya wê dikir.

== Tarîx û tomarkirin ==
Dema [[Eugen Prym]] û [[Albert Socin]] deqên devkî ji [[Tûrabidîn|herêma Torê]] kom dikirin, pê hesiyan ku devoka aramiya nû ya heman herêmê gelekî di bin tesîra kurmancî de maye. Wan dît ku [[Suryanî|suryaniyên]] Torê hemî li gel zimanê xwe yî dayikê, kurmancî jî diaxivin. Rêzanê wan yê bi navê Cano jî xweş bi [[kurmancî]] zanîbû. Bi saya serê jîrbûna A. Socin û E. Prym û bi saya serê bîra kûr ya Cano wî wextî stran, şer û çîrokên Torê yên ji wêjeya devkî ya heman herêmê di sala 1869an de hatin nivîsîn (Prym &amp; Socin 1887, I-VII). Di salên 30î de [[Celadet Ali Bedir-Xan]] variyanteke lawija mesîh di kovara [[Hawar]] ku ji sala 1932an û şûnda 57 caran li Sûriyê hate weşandin de nivîskî pêşkêşî xwendekarên zimanê kurdî kir. Paşê [[Philipp Krejenbroek]] jî variyanteke Lawija Mesîh ji nivîsa aramiya nûjen vergerande herfên latînî û bi çîroka peydabûna deqa lawijê re weşand .

Di kasêta ku tê de lawija mesîh hatiye gotin de, çîroka Nebî Ûsiv jî heye. Ev yek jî dihêle çend goman peyde bibin li cem kesên ku ji vê yekê haydar in. Ev goman jî ew e ku lawija mesîh ne deqeke nivîskî tenê ye lê ew herwiha bûye perçeyek ji wêjaya devkî ya herêmê. Gomana dî jî ew e ku li cem suryaniyên herêmê gelek çîrok û stranên dîrokî û evîniyê jî hene. Heta îro gelek ji vanan peyde nebûne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2026}}

Ev agahdariyên di heqê lawija mesîh û herwiha kasêta ku tê de lawija mesîh tê gotin ji Besîm Bulutê 27 salî hatine girtin. Ew ji gundê [[Selhê]] ([[Seleh]]) yê Torê ye. Besîm jî ji zimanê xwe yê dayikê pê ve gelekî baş bi [[kurmancî]] jî dizane. Li gor wî lawijbêjê vê kasêtê [[Qaşo Sefer]] e ku bi xwe keşeyê Selhê bû. Dema tomara vê kasêtê derdora berî niha bi deh salan e (1992). Guhdêrê wî gelek caran dibêjinê de “yabo” ku dihêle were bawerkirin ku guhdêrên wî zaroyên wî û neviyên wî ne. Dema gotina vê lawijê de lawijbêj emirekî mezin kiribû û niha jî çûye ser dilovaniya Xwedê. Piştî gotina lawijê, guhdêrên wî pirsên bi zimanê aramî jê dikin û ew jî bi aramî çend gotina li ser lawijê dibêje. Him li gorî agahiyên Besîm û him jî li gorî kasêtê mirov dikare bêje ku filehên li Torê “lawija mesîh” di nava civatên xwe de digot û guhdariya wê dikir. Ev variyanta li vir ji ber gotina Qaşo Sefer hatiye nivîsîn lê ew û variyanta nivîskî giş bi temametî li hev dikin.

== Çîroka Mifiryan Şemûn û Evdal Axa ==
Li gor tê gotin Lawija Mesîh ji aliyê [[Mifiryan Şemûn]] (Mor Şemûn) ve hatiye nivîsîn.&lt;ref&gt;[[Ebdulbaqî Huseynî]]: Lavij. Li kovara [[Zanîn (kovar)|Zanîn]], jimar 2, îlon 1991, r. 10-20. Qamişlo.&lt;/ref&gt; Ew di sala 1740î de ji aliyê axayekî kurd bi navê [[Evdal Axa]] ve hatiye kuştin. Li gor gotinên ku li herêmê têne gotin di navbera [[Mor Şemûn]] û Evdal Axa de meseleyek çêdibe. Evdul Axa dixwaze wî bi fel û finasan bide kuştin û wî dişîne cem [[Mîrê Botan]]. Axa dibêje Mîr Mehmed Beg: “Şertên ku Şemûn nikaribe pêk bîne bide ber û paşê jî wî bikuje. Mîr Mor Şemûn vedixwîne cem xwe û du şertan dide ber wî. Ya pêşî xwarina goştî ye ku li Mor Şemûn heram e û ya dî jî gotina stiranên dinyewî ye ku nabe bêje. Mor Şemûn selîbekê li ser goştî çedike û goşt dibe heşinayî û dixwe, paşê jî lawija mesîh di cih de li hev tîne. Ji ber tirsa axretê Mîr dihêle ku Mor Şemûn vegere û dîsa li gor gotinan gelek xelatan jî dide Mor Şemûn.

== Lawija mesîh li gorî gotina Qaşo Sefer ==

1) Lo ma ev çi deng e, çi heydan e, çi xurxur e li cozman a,&lt;br&gt;
Dengê nefîr we zurna we borîzana,&lt;br&gt;
Hin dibêjin qiyamet e û hin dibêjin êxirzeman a.&lt;br&gt;

2) Lo ma dengê stirh û boqilnefîr ji cozmana hatiya&lt;br&gt;
cErd û cozman hejan we deng kete guhê miriya&lt;br&gt;
Riḧ kete xunavê, qiyametê bi ser wa de bariya&lt;br&gt;
We şîn bûna weke giyayê ku bihar lê hatiya

3) Lo insano, cihilo berê xwe bide cozmana çiqasî şîn a&lt;br&gt;
Sêr bike, li gerê vê felekê ḧemû stêrkêd rengîn a&lt;br&gt;
Sipḧan bike ji xudanê keremê re ê go reḧma xwe li ser we danîna &lt;br&gt;
Belê ḧeyf û ẍebîneta minî tê bû li ḧisn û cemalê bal ê go balê bikevê halê go&lt;br&gt;
em pê ketina

4) Lo hin dibêjin êxirzeman a&lt;br&gt;
Erd û cozman pev ketina&lt;br&gt;
Dolabê felekê sist bûna&lt;br&gt;
We stêrik ḧemû hejan û tidarekê xwe li ketinê kirina&lt;br&gt;
Belê ḧeyf û ẍebîneta minî tê bû li şînayî, riḧan û gulçîçek û beybûn û sosina&lt;br&gt;
Go xemlê xwe avêtin weke masiyê li bejê hişkbûn, lo mirina

5) Lo mîqatê Barî Tecela li dinê derbînê&lt;br&gt;
Defterê xêr û gunê min bînê&lt;br&gt;
We li ber calemê, dinyayê, milyaketa bixwînê&lt;br&gt;
Wey li min bêmefelo tê li ḧuzûra mezin bikşînê&lt;br&gt;
Kî ciwaba riḧê xwe bidê&lt;br&gt;
Bi xwudê mêra diḧebînê

6) Lo dengekî bilind ji cozmana hatiya&lt;br&gt;
Go bilezînin, mizgînî ji miriya re bibin, bera ji tirba rabin&lt;br&gt;
Û xemlê xwe li xwe kirin, weke kulîlkêd rengîna&lt;br&gt;
Lê buharê qiyametê hatiya, milyaketê xwe li qabil bi rê kirina&lt;br&gt;

7) Lo ẍafil ji cozmana hatiya me hay jê tunîna&lt;br&gt;
Go mirîno ji tirba rabin lê qiyamet hasil yeqîna&lt;br&gt;
Xwe ji axa û risamê daweşînin û balgehê qiyametê wergirin û serê xwe herînin,&lt;br&gt;
weke gul û giyayê buharî lê heşîna

8) Lo dengê nefîr ji cozmana hatiya&lt;br&gt;
We ji heybet felek hejiya&lt;br&gt;
We stêrik rijehan&lt;br&gt;
Yeqîn miqatê wa ye go çiyayê bilind bihelin, bîr û baḧr bibin meydana&lt;br&gt;
Go haşir û mahşûr bê, go hewzê li pê bikevin, yê ku hakim in nêta xwe bikin dîwana

9) Lo ma wextê qiyamet bê, Barî Tecela hakim bê&lt;br&gt;
Mîxaêl gilehçî bê, àlem bê ḧizûrê, Cibraêl şahde bê, cUzraîl dacwaçî bê&lt;br&gt;
Û alîk jê herê buhiştê, alîk jê dojehî bê&lt;br&gt;
Wey li min bê mefelo, gunehkaro, wê secetê gelo ḧalê me wê çi bê

10) Lo ez hawara xwe ji xwudê re dişînim&lt;br&gt;
Bo dojeha xwe ji ba’m bibê û bihudimê û tu cara bi çavê xwe nebînim&lt;br&gt;
Lê ne bes ez derdê dinê û e ji ẍemê mirinê go daîmen em bi çavê serê xwe dibînin&lt;br&gt;
Lê têda ẍemê digrê dojeh go dayê dilê mi dixwînê

11) Lo waweylika serê min bê go mi xwudê li ḧuzûra mezin bikşînin&lt;br&gt;
Û kî cewaba riḧê xwe bidê bi xudê mêra diḧebînê&lt;br&gt;
Lo waweylika serê min bê go mi xweda li ḧizûra mezin bikşînê&lt;br&gt;
Defterê xêr û gunehê min bînin &lt;br&gt;
Û li ber calemê, civatê û milyaketa bixwînin&lt;br&gt;
Û min dest bi dest bikin û min bi zorê bişînin&lt;br&gt;
Ji xêra xwudê re ez nebama, min ev secet nedîtaya go min serzemîna dojehê dahelînin

12) Lo stêra sibê hilatî, lo we dilezînê
Destê xwe li ba dikê, dengê xwe hiltînê
Go lo insano bilez û tobe bike, milyaketa bi ẍezeb e li pey me dikudînê
Wî dibê ger ḧeçî tobe nekê
Xêr ji keda xwe nedî, roja paşî Barî Tecela wê îmanê jê bistînê

13) Lo insano bes va şer û guneha bike, biqere û rûna
Lo deng li cozmana ketiya, dergeh li wa vebûna
Barî Tecela bi xwe ye, milyaketê wî nazil bûna
Û çiqas mirî hene ji tirba rabûna
Wey li me gunehkara, lo me tobe nekir, ha îro qewmî li me butûna

14) Lo ma erd şade ne, cozman gilehçî ne
Barî Tecela hakim e, milyaketê wî dacweçî ne
Riḧ ḧeta reḧm li ba wî nebê, me xelas nekê, me mefel bi kesî dî nîne

15) Lo bavo çi bikim, e sefîl im, sergerdan im
E rûreş im, gunehkar im
Lo zikrê mirinê ne yê xêrê bê, go e ẍafil girtim nehişt tobedar bim

16) Lo dilê mi bi qewî ji xwe dinalî ji birîna, ji kerba li hêstirê go ji çavê mi dibarin
Weke peşkê baranê, ḧemû ji ẍemê mirinê û zêde cezabê dojehê
Û daîma tacm taḧlîn e weke pelweşîn e

17) Xwuzî ji xêra xwudê re ez teyrik bame, ji wa teyrê li ber bayê
Go ez biçuwama keviya beḧra mezin, mi xwe bavêtayê
Mi xwe ji derdê dinê we ji guneha bi carekê xelas bikirayê
We zêda xofa mi ji mirinê go ezî ẍafil bim, bi ser me de bigrê, bihatayê

18) Gelî birano em tobe bikin, serê xwe helînin, çavê xwe vekin
We ji xew rabin, lê êdî em nakevin pey guneha şuẍlê me xirab e
Xwuzî ji xêra xwudê re mi ev riḧ nedîtaye
Go rohniya wê ne bêna ye
Paşî ev riḧ roja paşî wê li me bikê wa decwa û ḧesabaye

19) Gelî birano çavê xwe vekin, serê xwe helînin we ji xew rabin
Lê dinya pevketiye, lo hin dibêjin êxirzeman e, û wacdê qiyametê hatiye
De tobe bikin, tidarekê qiyametê bikin, lê ew berî mirina malxerab mirina me birriye

20) Lo mirîno tu qewî bi lez diçê li pey me dikudînê
Tu daîm siwar î, sera dilezînê
Û tu nehêlê ḧeta em pîr bibin, ḧeta go Barî Tecela bi sebr e, emanetê xwe bistînê

21) Lê dinê, malxirabê te nehişt em tidarekê mirinê bikin, te em berdan nav suḧrayê
De sebir bikin bi dilê xwe mirin dûr e, niha nayê
Ay dinê bêbavê te em xapandin, mirina malxerab em ẍafil girtin, ne hişt em têr sefa bikin li vê dinyayê, betalê

22) Lê dinê tu cewil nîşaniya me didê ḧeçî sefa û xweşî ya
Û paşî ti dilê me tişi dikê ji jahr û tek û taḧliya
Û veca zikrê mirinê ne yê xêrê bê
Go daîma ew siwar e, li ser me dilezînê
Me tişt û malê xwe bi carekê me şemiland, me dest bi riḧê xwe kiriya

23) Lo mirîno tu pêşgal î me di zivistan we havîna
Te mehbûbetê dilê me ji me stand xwudiyê hesp û zîn a
Lê dinê te nehişt em têr sefa bikin li vê dinyayê, betalê
Te axa ji me birin, te ji me re hiştin kor û ker û kala
Lo zikrê te ne yê xêrê bê go ji ẍema we cefa
Serserê me xistibûbû tevnikê reş û şala
Belê mi ti sipartî xwudê, hukmê xwudê, Barî Tecela

24) Lo qulingo tu pir bilind dibî, tu dinyayê dibînê digo lo çi bîna ye,
Çi ḧewce ye hûn pirsa dinê ji mi bikin li darî çava ya
Îro şahi ye, her der şîn e, wesfê wêna hêja ya
We heke ji min yeqîne go roja malxerab ew bi xwe ya
Lê ev dinê mînaya miha zivistanê go darê mirhovê pîs û xirab dikê kawana
Sibe go bû qiyamete mînaya mihê nîsana
Go darê pir mirhovê diçê, qurmê xwe hilgirin û divê mihov qenc bizanin darê hişk û mirhovêt xerab roja paşî wê ji agirê dojehê re bibin xurdewana

25) Lo qulingo tu xweş bi ser me de gazî dikê we dixwînê
Go lo bêhna dojehê ji vê dinyayê dibê
Dikim û nakim hawara xwe dikim, ji xwedê re dişînim go laşê ti însana tê de nemînê
Xwuzî bi mirhovî go jê birevê, xêr û xêrata bikê, pêşya xwe de bişînê

26) Lo qulingo sergerdano, tu qewî hawar dikê, tu wer derdînê
Go lo e jê direvim, dengê gurgurê agirê dojehê dikim dilê mi dikuwînê
Digo ne xwuzî bi cihê ḧeramxwira
Ê go keda bi zilmê dixwê, ê go ji xebera dewbavê xwe bider a
Cihê wa azabekî dijwar a
Xwudê mede tukes nebînê

27) Lo qulingo e dibêjim tu xayîn î, biçî xwarî
Her zivistan tu pişta xwe didê va çiya, va berfa, va pişta, va Sîpana
Tu berê xwe didê deşt û berî, xwe berdidê rawana
Dîsa go bû germ û havîna
Tu berê xwe didê çiyayê bilind, hînikayî zozana

28) Digo lo ez ne’y xayîn im,
Lê dinya xayîn e, e ji ber direvim û e dilezînim
Nahêlê go e li derekê biqerim û rûnim
Ḧeta go ez cemrê xwe bi reḧetî biqedînim
Daîma li ser we re gazî dikim û dengê xwe hiltînim
Divê lê hûn jê birevin lê daîma da em xayîntiya dinyayê bi çavê serê xwe bibînin

29) Wî dibêjin qulingo, malxirabo em nizanin tu biha yî yan, tu nivistî
Çengê xwe bişidîne û bide xwe, çima tu qewî sist î
Da pirsa dojehê ji te bikim, me ji mêj nebihîstiya
Go lo saloxdanê wî e ji we re bidim, bera hûn jê birevin weke mirhovê mar geztî
Go lo alîk jê beḧreke agir e, kefrîta nift û qîr a
Bêhneke dijwar jê tê, reş e, tarî hawîr a
Go alyê dîtir beḧreke serma ye wek bapûka ji zemherî ra

30) Lo feleko, zalimo ev çi zilûmata go te bi serê me aniya
Go ji dêvla xweşî û sefa te dilê me ji ẍema we cefa dagirtiya
Wekê ji me dihat em xêr û xêrata bikin îro te ji me re nehiştiya
Niha te em ji tişt û malêt pir em xîzan kirin û îro te em anîne parsekiya, te em anîne parsekiya

31) Lo qulingo tu qewî bi hewa dikevê û çengê xwe dihejînê
Tu erd û kurs û dinyayê bi çavê xwe dibînê
Da pirsa dojehê ji te bikim, tu xwudê mêra diḧebînê
Go lo herê da go mizgîniya buhiştê ji me re bînê

32) Digo gelî birano wesfê buhiştê miqata pirî zor e
Bajarekî bi qedr e, mezin e we bilind e we bi sûr e
Jê difûrê û diherikê bêhneke xweş û beḧreke nûr e
Belê hin jê sipî ye we heşîn e, hin jê kesk e we sor e
Lo heke beḧra me tê nebê, xwuzî ji xêra xwudê re ez nebana
Dojeh nedî mezin e, derdekî kûr e

33) Lo zikrê buhiştê yê xêrê bê
Wesfê wî daîma degma serê me bê
Tiştê go ne çava diye, ne guha bihîstiye û ne bi ser fikrê dila ketiye
Lo heke we ji mi yeqîne mexelitin, yê ku buhişt diye Barî Tecela bi xwe ye

34) Lo buhişt welatekî bi qedr e, fereh e û derekî pir şîrîn e
We buharekî xweş e, daîma heşîn e
Da em dica ji Barî Tecela re bikin bo me jê meḧrûm nekê, lê dilê me ji guneha şikestiye, bi kul e we birîn e
Lo dojeh miqabilî me ye, me taqet cezabê wê nîne

35) Lo ma em çi bikin bi va guneha, bi kula, bi va birîna
Lê mirin hatiye, me mical bi riḧê xwe nîna
Lê heke xwudê bi reḧma xwe me xelas bikê, wê rojê de me mical bi tikesî dî nîna

36) Gelî birano berî mirinê rakî bide hil û rabe
Lo Barî Teela cadil e, ne rûmet li balê heye, ne muḧib e
Mîr û feqîr, xer û xîzan ḧemû li balê yek ḧesab e
Wê her yek wekalê bikê, gunehê wî bikê mîzêne û cizayê wî bidiyê, heke riḧetî û sefa yan cifa û cezab e

37) Lo insano hilê da em tobe bikin, lê pelikî ji wa li ber me her sisê ne
Wer ji mecr veke, wê li ber me veketîne, we bi ser wa de bikevê dav û derê rê ne
Yek jê mirin e, yek jê ḧuzûr e, we jî dojeh e
Go şanek û kul û derdê mezin in, lê pa ew jî xilasiya me ji wa nîne
Go qesas û cezayê me ne, cemrê xwudê ne

38) Gelî birano qewlê kitêba em gêj kirin, me guhdariya wa nekiriya
Wî dibêjin wê qiyamet bê, wê mirî ji tirba rabin, guh li do ciha ya
Da em dica ji Barî Tecela re bikin, bixwînin fatîḧaya
Go ya Reb ti bi [...]sitralê bi xwe kê, e nizanim hêyecana buhiştê û ti meke dojehê, lê girê ḧisretê besî me ya

39) Lo qulingo, hawara xwe dikim ji te dinyayê
Dengê xwe hiltînim weke kewê ribab li suḧrayê
E li hezara dixwînin, her yek navê wî hiltînim
We ji her hazarî yek li pey dengê mi nayê
Lê go e deynekim ji qewlê difir go tu biha pê nayê
Lê bavo çi bikim ji derdê axretê hedana mi nayê, hedana mi nayê

40) Gelî birano ev çi buharekî şîn e, bi me re hatiya
Ez girêdam, li va mêrga û li va guhera û li va diyara
Min jê çinî baqik riḧan û gulçîçeka ji civata nadir a
Reḧmel li dêwbavê qewlgot û dêwbavê guhdêr û ḧazira

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* Bedir – Xan, Celadet Ali; Lawij. di: Hawar, Hejmar 25, rûpel 394-403
* Göyünç, Nejat; XVI. Yüzyılda Mardin Sancağı, 1969 Istanbul
* Kreijenbroek, Philip G.;The Lawij of Môr Basîliôs Şim'ûn: A Kurdish Christian Text in Syriac Script in The Journal of Kurdish Studies Volume I, 1995 Leuven
* Prym, Eugen &amp; Socin; Albert; der neu-aramäische Dialekt des Ṭûr 'Abidîn, 2 Teile, 1881 Göttingen
* Prym, Eugen &amp; Socin; Albert; Kurdische Sammlungen, erste Abteilung Erzählungen und Lieder im Dialekte des Ṭûr 'Abidîn, 1887 St. Petersburg
* [[Zeynelabidîn Zinar]]: [[Xwençe]] cild IV, Kilam, Lawija Mesîh û Çîrok, 1990 Stockholm

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Lawij]]
[[Kategorî:Zanist]]</text>
      <sha1>oex91yv7cd5uqumul5g6txoffxirrz2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ethernet</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1361</id>
    <revision>
      <id>2095689</id>
      <parentid>1954997</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T02:28:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1981" sha1="lrd17wurl52wb4zsmxswt7nro8wrqry" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}}
'''Ethernet''' standartek ji bo [[Tora-lokal]] e, ji alîye [[Xerox]], [[Digital]] û [[Intel]] di sala 1973-76 de bi destnîşana [[Bob Metcalfe]] hatîye afirandin. çeşîdek Tora-lokal ku îroj herî pir te bikaranîn. Ethernet ji topolojiya [[Bus]] an jî [[Star]] îstifededike û zemîna xwe de metodek gihiştine bikartîne (access-metod) [[CSMA/CD]] (Carrier Sense Multiple Access/Collision Detection). Ew jî te maneya ku her nodek di tore de &quot;guhdarî&quot; xeta tore dike û heger xet ne meşgûlbe destpêkirina dane (data) dike. Vekîdi heger du node bi hevre li ser eynî xetê dane bişînin vî çaxî &quot;collision&quot; lihevketin derdikeve, çaxe ku lihevketinek derket, herdû alî disekinin û demek rasthatî dîsa dicerbînin.

Dataye ku li ser Ethernet tên şandin jihev tên parçekirin û dibin çerçîfe (frame). Mezinbûna her çerçîfe neqeba 64 û 1518 bytê û ji van 46 û 1500 byte daneye ku be şandin bixweye.

Ethernet bingeha spesifikasyonê [[IEEE]] 802.3 hatîye standartkirin û gelek lêzen cûdayî mevcûde 10 û 100 Mbps îroj herî pir te bikaranîn, lê Gigabit Ethernet jî hene, li ser versiyonen 10 û 100 Gbps te xebatkirin. piranîyen spesifikasyonen îroj bi bingeha 10Base-T ye.

Têbinî: Bi rastî ez gelekî li ser Ethernet sekinîm û xwest navekî je re bi kurdî bibînim, le mixabin navek hêsan ku li Ethernet û Local network minasib peydenekir.

== Girêdanên derve ==

* [http://www.kurdmcse.com Malpera Kurdmcse]
* [http://www.kurdmcse.com/modules.php?name=eferheng Termen Kompûter]
* [https://web.archive.org/web/20040605100528/http://ieee.org/portal/index.jsp IEEE]
* [http://www.iso.ch/iso/en/ISOOnline.frontpage ISO] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040606144022/http://www.iso.ch/iso/en/ISOOnline.frontpage |date=2004-06-06 }} (International Organization for Standardization)

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Îcadên amerîkî]]
[[Kategorî:Înternet]]</text>
      <sha1>lrd17wurl52wb4zsmxswt7nro8wrqry</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ewropa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4526</id>
    <revision>
      <id>2095690</id>
      <parentid>2087329</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T02:29:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="132603" sha1="i1b8wnpmebk5ozntq0mwb577g5rwp3u" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[Ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portûgal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |url=https://archive.org/details/catholicismortho0000brow |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja hemdem ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û şerê herî wêrankarê cîhanê bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema mirina 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]]
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&amp;nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&amp;nbsp;°C derbas nebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435 }}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.
=== Jeolojî ===
[[Wêne:Europe geological map-en.jpg|thumb|Jeolojiya rûberî ya Ewropayê]]
Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk ([[Fennoscandia]]) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna [[Kolombiya]]yê bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê [[Baltîka]] û [[Arktîka]] (wekê beşek ji bloka [[Lorentya]]) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê [[Ewroemarîka]] ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi [[Gondwana]] re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane. Di dawiyê de û di demek kurt de piştî wê, Laurasya dîsa ji hev veqetiyaye ku veguheriye Lorentya (Amerîkaya Bakur) û parzemîna Ewrasyayê. Girêdana bejayî di navbera herduyan de bi rêya [[Grînlenda|Grînlendê]] demek dirêj berdewam kiriye ku bûye sedema danûstandina cureyên heywanan. Ji dora 50 milyon sal berê ve, bilindbûn û daketina asta deryayê awayê rastîn ê Ewropayê û girêdanên bi parzemînan ên wekê parzemîna [[Asya]]yê diyar kiriye. Awayê niha yê Ewropayê vedigere dawiya [[serdema Tersîyerê]] ku nêzîkê pênc milyon sal berê niha bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106055 |sernav=Europe --         Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 }}&lt;/ref&gt;

Jeolojiya Ewropayê pir cihêreng û tevlihev e ku bûye sedema cûrbecûr jingeha li seranserê parzemîna Ewropayê ku ji çiyayên bilind ên Skotlendê bigire heya deştên bilind ên Mecaristanê girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.soton.ac.uk/~imw/jpg/eurogy.jpg |sernav=Geology map of Europe |roja-gihiştinê=2026-07-30 |roja-arşîvê=2019-08-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190811131707/http://www.soton.ac.uk/~imw/jpg/eurogy.jpg |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Taybetmendiya herî girîng a Ewropayê dikotomiya di navbera bilindahî û çiyayî yên başûrê Ewropayê û deşteke bakur a fireh e ku bi qismî di bin avê de maye ku li rojava ji Îrlendayê bigire heta çiyayên Ûralê li rojhilat dirêj dibe, deşt e. Ev deşt ji aliyê her dû rêzeçiyayên [[Pîrenê]] û [[Alp]]/[[Karpatan]] ve ji hev hatine dabeşkirin. Deştên bakur li rojava bi çiyayên [[Skandînavya]]yê û beşên çiyayî yên giravên brîtanî ve hatine sinordarkirin. Çavkaniyên sereke yên avên tenikên ku beşên deştên bakur di bin avê de digirin [[Deryaya Keltî]], [[Deryaya Bakur]], [[Deryaya Baltîk]]ê û [[Deryaya Barents]]ê ne.

Deşta bakur parzemîna jeolojîk a kevin a Baltîkayê vedigire û ji ber vê yekê dikare ji aliyê jeolojîk ve wekê &quot;parzemîna sereke&quot; were hesibandin ku di heman demê de bilindahiyên periferîk û herêmên çiyayî yên li başûr û rojava perçeyên ji parzemînên din ên jeolojîk pêk tînin. Piraniya jeolojiya kevintir a rojavayê Ewropaya berê, wekê beşek ji mîkroparzemîna kevnar a [[Avalonya]] hebû.
=== Flora ===
[[Wêne:Europe land use map.png|thumb|Nexşeya bikaranîna erdê Ewropayê. Erdên çandiniyê yên çandiniyê (zer), daristan (kesk tarî), mêrg (kesk vekirî) û tundra, an jî zozan, li bakur (zer tarî).]]
Ji ber ku bi hezaran salan e li kêleka gelên çandiniyê dijîn, heywan û nebatên Ewropayê ji ber hebûn û çalakiyên mirovan bandorek kûr li ser wan çêbûye. Ji xeynî Fennoscandia û bakurê Rûsyayê, niha li Ewropayê, ji xeynî gelek parkên neteweyî, çend deverên çolî yên destnedayî hene. Veşartina nebatên xwezayî ya sereke yê li Ewropayê daristanên tevlihev in. Şert û mercên mezinbûnê pir guncaw in. Li bakur, Herikîna Kendavê û Derbasbûna Atlantîka Bakur parzemînê germ dike. Başûrê Ewropayê xwedî avhewayeke germ e lê ev avhewa nerm e. Qûntarên çiyayan jî bandorê li şert û mercan dikin. Hinek ji van, wekê Alp û Pîrenê ber bi rojhilat-rojava ve ne û bûne sedem ku bayên gur ên avê ji okyanûsê ber bi hundir ve werin. Çiyayên din ber bi başûr-bakur ve ne (Çiyayên Skandînavyayê, Dînarîd, Karpat, Apenîn) û ji ber ku baran bi piranî li aliyê çiyayan dibare ku ber bi deryayê ve ye, daristan li vî aliyê baş şîn bûne lê li aliyê din, şert û merc ên vê yekê zêde guncaw nînin. Çend goşeyên parzemîna Ewropayê di demekê de ji aliyê ajalan ve nehatine çêrandin û birîna jîngeha daristanên berî çandiniyê bûye sedema têkçûna ekosîstemên nebat û ajalan ên resen. Rûbera daristanên seretayî li Ewropayê bi rêjeya navînî ya salane ya 1990-2000 191 000 hektar, di salên 2000-2015 217 000 hektar û di salên 2015-2025 153 000 hektar zêde bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=en |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en }}&lt;/ref&gt;

Dibe ku heya roja îro carekê ji sedî 80 heta 90ê axa Ewropayê bi daristanan ve hatibe nixumandin ku ev daristan ji Deryaya Navîn heya [[Okyanûsa Arktîk]]ê dirêj bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.saveamericasforests.org/europages/history&amp;geography.htm |sernav=European Forests |malper=www.saveamericasforests.org |roja-gihiştinê=2026-07-31 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas zêdetirî nîvê daristanên resen ên Ewropayê di nav sedsalan de ji ber birîna daristanan winda bûne jî, hê jî ji çaryeka erdê Ewropayê daristan e ku bi şêwazên daristanên pelfireh û daristanên tevlihev in ku di nav de taygayên Skandînavya û Rûsyayê, daristanên baran ên tevlihev ên Qefqasyayê û daristanên berûyên Corkê yên li rojavayê Deryaya Navîn hene. Lêbelê ji ber ku ev zûtir mezin dibin, di gelek rewşan de çandiniyên konîferan cihê daristanên xwezayî yên tevlihev ên resen girtine. Di roja îro de ev çandiniyên konîferan deverên berfireh ên erdê vedigirin lê ji bo gelek cureyên daristanên ewropî yên ku dijîn, jîngehên hejartir pêşkêş dikin ku hewceyê tevliheviyeke ji cureyên daran û avaniya daristana cihêreng in. Rêjeya daristanên xwezayî li Ewropaya Rojava tenê ji %2-3 an kêmtir e lê li Rojavayê Rûsyayê ev rêje ji %5-10 ye. Welatê Ewropayê yê ku rêjeya herî kêm a qada daristanî lê heye [[Îslenda]] ye (%1) û di heman demê de welatê herî daristanî jî Fînlenda ye ku ev rêje gihiştiye ji %77an.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.mcpfe.net/system/files/u1/publications/pdf/state_of_europes_forests_2007.pdf |sernav=State of Europe's Forests 2007: The MCPFE report on sustainable forest management in Europe |roja-gihiştinê=2026-07-31 |roja-arşîvê=2008-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080624190612/http://www.mcpfe.net/system/files/u1/publications/pdf/state_of_europes_forests_2007.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Li Ewropaya hênik daristanên tevlihev ên bi darên pelfireh û darên pelderzî serdest in. Cureyên herî girîng li [[Ewropaya Navendî]] û li [[Ewropaya Rojava]] darên behîv û darên berû ne. Li bakur, tayga daristaneke tevîhev a çamê ye; li bakurtir li [[Rûsya]]yê û bakurê dûr ê Skandînavyayê, tayga dema ku Arktîkê nêzîk dibe cihê xwe dide tundrayê. Li [[Deryaya Navîn]] gelek darên zeytûnê hatine çandin ku bi awayekê baş li gorî avhewaya wê ya hişk hatine adaptekirin; Çiprisê Deryaya Navîn li başûrê Ewropayê jî bi berfirehî hatiye çandin. Herêma nîv-hişk a Deryaya Navîn gelek daristanên deviyan vedigire. Deştên teng ê rojhilat-rojavaya çîmenên Ewrasyayê (step) ji Ûkraynaya û başûrê Rûsyayê ber bi rojava ve dirêj dibe û li Mecaristanê diqede û li bakur jî derbasê taygayê dibe.
=== Fauna ===
[[Wêne:Europe biogeography countries en.svg|thumb|Herêmên biyoerdnîgariyên Ewropayê û herêmên sinor ên Ewropayê]]
Qeşagirtin di serdema qeşayê ya herî dawî de û hebûna mirovan bandor li belavbûna faunaya ewropî kiriye. Her çiqas ajal hebin jî, li gelek deverên Ewropayê piraniya ajalên mezin û cureyên nêçîrvanên sereke heta ku xilas bûne hatine girtin. Mamûtê bi hirî berî dawiya serdema Neolîtîkê de tune bûye. Di roja îro de li Ewropayê gur (goştxwer) û hirç (hemîxwer) hebûna wan di bin metirsiyê de ye. Berê ew li piraniya deverên Ewropayê dihatin dîtin. Lêbelê birîna daristanan û nêçîrvanî bûne sedema ku ev heywan hê jî zêdetir paşve vekişin. Di serdema navîn de jîngeha hirçan tenê bi çiyayên kêm-daristanê yên ku hirç nikarin xwe bigihîjin van deveran maye.

Di roja îro de hirça qehweyî bi giranî li nîvgirava Balkanan, Skandînavyayê û Rûsyayê dijî. Hejmareke piçûk ê ji van hirçan li welatên din ên li seranserê Ewropayê jî (Awistirya, Pîrenê û hwd.) dijîn lê li van deveran nifûsa hirçên qehweyî ji ber wêrankirina jîngeha wan perçe perçe û kêm e. Di heman demê de hirçên polarî (hirçê spî) li Svalbardê ku giraveke Norwêcê ye û li bakurê Skandînavyayê ye, dikarin werin dîtin. Gur ku piştî hirçê qehweyî duyem nêçîrvanê herî mezin ê Ewropayê ye, bi giranî li Ewropaya Navendî û li Ewropaya Rojhilat û li Balkanan tê dîtin û çend ref ên guran jî li deverên Ewropaya Rojava (Skandînavya, Spanya, hwd.) hene.

Goştxwerên din pisîka kovî ya ewropî, roviya sor û roviya arktîk, keftarê zêrîn, cureyên cuda yên kûze (marten), kirpizê ewropî, cureyên cuda yên xijende (wek marên margîs û marên giyayî) û amfîbî û her wiha çûkên cuda (qund, baz û çûkên din ên nêçîrvan) ne.

Gihaxwerên girîng ên ewropî şemalok, kurmik, masî, çûk û memikên cûda, guştxwar, xezal, beraz û marmot ên li çiyayan dijîn, pezkovî û ajalên din in. Gelek kêzik û perperoka kîsoya piçûk, zêdeyî li biyolojîk cihêrengiya Ewropayê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bryant |pêşnav=Simon |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Chris |paşnav3=Bale |pêşnav3=Jeffrey |tarîx=1997 |sernav=Nettle‐feeding nymphalid butterflies: temperature, development and distribution |url=https://resjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1046/j.1365-2311.1997.00082.x |kovar=Ecological Entomology |ziman=en |cild=22 |hejmar=4 |rr=390–398 |doi=10.1046/j.1365-2311.1997.00082.x |issn=0307-6946 }}&lt;/ref&gt;

== Polîtîka ==
[[Wêne:V-Dem Electoral Democracy Index 2026 Europe.svg|thumb|çep|Li gorî endeksa demokrasiya hilbijartina V-Dem a sala 2026an demokrasî ya li Ewropayê. Rengê şînê tarî welatên demokratîk in û rengê sora tarî jî welatên kêmdemokratîk in.]]
Nexşeya siyasî ya Ewropayê bi giranî ji nû ve piştê şerên Napolyon di 1815an de hatiye amadekirin. Şêweya hikûmeta berbelav li Ewropayê demokrasiya parlemanî ye ku di pir rewşan de bi awayê komarê; di sala 1815an de, şêweya hikûmeta berbelav hê jî monarşî bû. Yanzdeh monarşiyên mayî yên Ewropayê jî destûrî ne.

Entegrasyona ewropî pêvajoya entegrasyona siyasî, hiqûqî, aborî (û di hinek rewşan de civakî û çandî) ya dewletên ewropî ye ku wekê ji dawiya [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] vir ve ji aliyê hêzên ku sponsoriya Konseya Ewropayê dikin ve hatiye meşandin. [[Yekîtiya Ewropayê]] ji damezrandina xwe yê ji sala 1993an ve navenda entegrasyona aborî ya li parzemînê ye. Di demên dawî de, Yekîtiya aborî ya [[Ewrasya]]yê hatiye avakirin ku ji dewletên berê Sovyetê pêk hatine.

27 dewletên ewropî endamên Yekîtiya Ewropayê ya siyasî û aborî ye, 29 dewlet endamên herêma Schengen a bêsinor ev û 21 dewletên ewropî jî endamên yekîtiya pereyan a Eurozone ne.

Li gorî endeksên demokrasiya V-Demê di sala 2025an de welatên herî kêm demokratîk ên Ewropayê [[Belarûs]], [[Rûsya]] û [[Tirkiye]] bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://v-dem.net/documents/75/V-Dem_Institute_Democracy_Report_2026_lowres.pdf |sernav=Democracy Report 2026, Unraveling The Democratic Era? }}&lt;/ref&gt;

== Dewletên Ewropayê ==
=== Dewletên Ewropayê ===
{{div col|colwidth=20em}}
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}
{{div col end}}

== Aborî ==
[[Wêne:Map of European countries by GDP (PPP) per capita.svg|thumb|GDP (PPP) ya serê nifûsa welatên ewropî
{{legend|#00008a|&gt;$60,000}} {{legend|#003c00|$50,000 – $60,000}} {{legend|#008f00|$40,000 – $50,000}}
{{legend|#00f900|$30,000 – $40,000}}
{{legend|#b3ff00|$20,000 – $30,000}}
{{legend|#ffff00|$10,000 – $20,000}}]]
Wekê parzemînekê, aboriya Ewropayê niha aboriya herî mezin ê Cîhanê ye û li gorî hebûnên di bin rêveberiyê de, parzemîn herêma herî dewlemend e ku li gorî daneyên sala 2008an mezinahiya aboriya parzemînê bi qasê 32,7 trilyon dolarê amerîkî hatiye pîvandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bloomberg.com/news/world |sernav=World - Bloomberg Business |malper=Bloomberg.com |roja-gihiştinê=2026-08-01 }}&lt;/ref&gt; Ewropa di sala 2009an de jî wekê herêma herî dewlemend ê cîhanê hatiye destnîşankirin. Li gorî daneyên sala 2009an de bi 37,1 trilyon dolar ên hebûna di bin rêveberiya parzemînê de, wekê sêyeka dewlemendiya cîhanê hatiye destnîşankirin. Wekê parzemînên din, li Ewropayê jî di navbera welatan de cihêrengiyeke mezinê dewlemendiyê heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.pr-inside.com/global-wealth-stages-a-strong-comeback-r1942019.htm |sernav=Global Wealth Stages a Strong Comeback, but Wealth Managers Still See Performance Declines and Challenges Ahead, Says Study by The Boston Consulting Group  Assets Under Management Rebound by 11.5 Percent to $111.5 Trillion, Just Shy of 2007 Peak; the Number of Millionaire Households Jump by 14 Percent; but Wealth Managers Grapple With Falling Revenues and Shrinking Margins |malper=www.pr-inside.com |roja-gihiştinê=2026-08-01 |roja-arşîvê=2011-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110520174617/http://www.pr-inside.com/global-wealth-stages-a-strong-comeback-r1942019.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Dewletên dewlemend bi gelemperî li bakurê rojava û li rojavayê Ewropayê ne û piştre jî ev dewletên dewlemend li Ewropaya Navendî ne. Di heman demê de piraniya aboriyên Ewropaya Rojhilat û başûrê rojhilat hê jî hewl didin ku ji bandora hilweşîna Yekîtiya Sovyetê û hilweşîna Yugoslavyayê ku bandor li aboriya van welatan kiriye xilas bibin.

Modela mûza şîn wekê nûnereke aborî û erdnîgarî ya hêza aborî ya herêman hatiye sêwirandin ku piştre veguherî mûza zêrîn an stêrka şîn. Bazirganiya di navbera rojhilat û rojava de û her wiha ber bi Asyayê ve ku ji ber her du şerên cîhanî, sinorên nû û şerê sar demek dirêj hatibû astengkirin, piştî sala 1989an bi tundî zêdetir bibû. Wekê din, ji înîsiyatîfa rê û kemberê ya Çînê ya ku di Kanala Suweyşê re ber bi Afrîka û Asyayê ve diçe, destkevtiyeke nû heye.

Yekîtiya Ewropayê yekîneyeke siyasî ye ku ji 27 dewletên Ewropî pêk hatiye û mezintirîn qada aborî ya cîhanê pêk tîne. 21 welatên YE euroyê wekê diraveke hevpar bikar tînin (her wiha, 6 welatên ne-YE jî euro wekê diravê xwe bikar tînin). Çar welatên ewropî di nav deh welatên herî mezin ên aboriya neteweyî yên cîhanê de ne. Ev welat (li gorî rêza IMFê): Rûsya (4), Almanya (6), Fransa (9) û Keyaniya Yekbûyî (10) ye.

Hinek welatên ewropî ji hinek welatên din pir dewlemendtir in. Ji aliyê GDPya nomînal ve welatê herî dewlemend Monako ye ku ji dahata giştî serê nifûsê 185.829 dolarê amerîkî (2018) dikeve û welatê herî xizan jî Ûkrayna ye ji dahata giştî serê nifûsê 3.659 dolarê amerîkî (2019) dikeve.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-01 }}&lt;/ref&gt;

Bi tevahî li gorî nirxandineke fona dirava navneteweyî ya sala 2016an, GDP ya serê nifûsa Ewropayê 21.767 dolarê amerîkî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?sy=2016&amp;ey=2016&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=512,672,914,946,612,137,614,546,311,962,213,674,911,676,193,548,122,556,912,678,313,181,419,867,513,682,316,684,913,273,124,868,339,921,638,948,514,943,218,686,963,688,616,518,223,728,516,836,918,558,748,138,618,196,624,278,522,692,622,694,156,142,626,449,628,564,228,565,924,283,233,853,632,288,636,293,634,566,238,964,662,182,960,359,423,453,935,968,128,922,611,714,321,862,243,135,248,716,469,456,253,722,642,942,643,718,939,724,644,576,819,936,172,961,132,813,646,199,648,733,915,184,134,524,652,361,174,362,328,364,258,732,656,366,654,734,336,144,263,146,268,463,532,528,944,923,176,738,534,578,536,537,429,742,433,866,178,369,436,744,136,186,343,925,158,869,439,746,916,926,664,466,826,112,542,111,967,298,443,927,917,846,544,299,941,582,446,474,666,754,668,698&amp;s=NGDPDPC&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr.x=50&amp;pr.y=13 |sernav=Report for Selected Countries and Subjects |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
== Demografî ==
[[Wêne:Demographics of Europe.svg|thumb|Li gorî daneyên sala 2021ê zêdebûna nifûsê li Ewropayê]]
Li gorî texmînên Neteweyên Yekbûyî nifûsa Ewropayê di sala 2023an de nêzîkî 742 milyon hatiye texmin kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects |malper=population.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-01 }}&lt;/ref&gt; Ev rêje hinek ji rêjeya yek ji nehê nifûsa cîhanê zêdetir e. Nifûsa Ewropayê (hejmara mirovan li gorî her deverê) piştî Asyayê di rêza duyem a herî bilind a hemî parzemînên cîhanê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/ |sernav=[default] Population Division Data Portal |malper=Population Division Data Portal |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=en |paşnav=Division |pêşnav=United Nations Population }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku rêjeya jidayikbûnê ji rêjeya mirinan kêmtir e, nifûsa Ewropayê niha hêdî hêdî kêm dibe ku salane bi qasê ji %0,2 kêm dibe.

Ewropaya Başûr û Ewropaya Rojava herêmên cîhanê ne ku rêjeya navînî ya herî zêde ya mirovên kal û pîr lê hene. Di sala 2021ê de rêjeya kesên ji 65 salî mezintir li Ewropaya Rojava û Ewropaya Başûr ji %21 bû ku li gorî ji %19 li tevahiya Ewropayê û %10 li cîhanê zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://interactives.prb.org/2021-wpds/ |sernav=PRB's 2021 World Population Data Sheet |malper=Population Reference Bureau |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Pêşbînî nîşan didin ku heta sala 2050an ev rêje dê li Ewropayê bigihêje ji %30an ku ji salên 1970î vir ve nifûsa zarokan di bin asta şûngirtina nifûda heyî de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.eea.europa.eu/en/analysis/indicators |sernav=Indicators |malper=www.eea.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Neteweyên Yekbûyî pêşbînî dike ku di navbera salên 2022 û 2050an de nifûsa Ewropayê dê bi rêjeya %7 kêm bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.un.org/development/desa/pd/sites/www.un.org.development.desa.pd/files/wpp2022_summary_of_results.pdf |sernav=World Population Prospects 2022, Summary of Results }}&lt;/ref&gt;

Li gorî pêşbîniyek nifûsê ya Daîreya Nifûsê ya Neteweyên Yekbûyî, dibe ku nifûsa Ewropayê heta sala 2050an dakeve navbera 680 û 720 milyon kesan be ku ev jî di wî demê de ji %7ê nifûsa cîhanê pêk tîne. Di vê çarçoveyê de, di navbera herêman de di warê rêjeyên zayînê de newekheviyên girîng hene. Hejmara navînî ya zarokan ji bo her jineke di temenê zarokbûnê de 1,52 ye ku ji rêjeya guherînê pir kêmtir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.travelwizard.com/luxurycruise/ |sernav=Cruise Vacations, Cruise Lines, Luxury Cruises, River Cruises, Adventure Cruises, Sailing Cruise Ships and World Cruises |malper=www.travelwizard.com |roja-gihiştinê=2026-08-01 |archive-date=2014-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140123210337/http://www.travelwizard.com/luxurycruise/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Neteweyên Yekbûyî pêşbînî dike ku li Ewropaya Navîn û li Ewropaya Rojhilat kêmbûna nifûsê ya berdewam ji ber koçberî û rêjeyên zayînê yên kêm be.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1545634/UN-predicts-huge-migration-to-rich-countries.html |sernav=UN predicts huge migration to rich countries }}&lt;/ref&gt;
=== Komên nîjadî ===
Pan û Pfeil (2004) 87 &quot;gelên cuda yên Ewropayê&quot; dihejmêrin ku ji wan 33 kom an gel piraniya nifûsa herî kêm ên dewleteke serwer pêk tînin û di heman demê de 54ên mayî jî kêmneteweyên etnîkî pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.living-diversity.eu/Introduction.html |sernav=Nothing found for  Introduction |malper=www.living-diversity.eu |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=de-DE }}&lt;/ref&gt; Li gorî Komîsyona Ewropayê, romanî mezintirîn kêmneteweya etnîkî yê li Ewropayê ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/policies/justice-and-fundamental-rights/combatting-discrimination/roma-eu/roma-equality-inclusion-and-participation-eu_en |sernav=Roma equality, inclusion and participation in the EU - European Commission |malper=commission.europa.eu |tarîx=2020-10-07 |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

=== Koçberî ===
Li gorî rêxistina navneteweyî ya koçberiyê, Ewropa di nav hemî herêmên cîhanê de li gorî daneyên sala 2020an bi qasê 87 milyon koçberan herêma herî zêdeye ku mirov koçberên parzemînê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Word migration report 2022. NEW YORK: International Organization for Migration (IOM). 2021. p. 87. ISBN 978-92-9268-078-7. }}&lt;/ref&gt; Di sala 2005an de bi giştî 1,8 milyon kes ji koçberiyê li welatên Yekîtiya Ewropayê zêde bûne ku ev rêje nêzîkê ji %85ê mezinbûna giştî ya nifûsa Ewropayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?ID=402 |sernav=Migration Information Source - Europe: Population and Migration in 2005 |malper=www.migrationinformation.org |roja-gihiştinê=2026-08-02 }}&lt;/ref&gt; Di sala 2021ê de 827.000 kesan hemwelatîbûna dewleteke endamê Yekîtiya Ewropayê wergirtine ku ev li gorî sala 2020an bi qasê ji %14 zêdetir e.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Migration_and_migrant_population_statistics |sernav=&lt;span class=&quot;mw-page-title-main&quot;&gt;EU population diversity by citizenship and country of birth&lt;/span&gt; |malper=ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di sala 2021ê de 2,3 milyon koçber ji welatên derve derbasê welatên Yekîtiya Ewropayê bûne.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Koçberiya serdema nûjen a destpêkê ji Ewropayê bi koçberên spanyayî û portûgalî di sedsala 16an de û koçberên fransî û îngilîzî di sedsala 17an de dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://jus.com.br/artigos/2125/a-pena-do-degredo-nas-ordenacoes-do-reino |sernav=A pena do degredo nas Ordenações do Reino |malper=Jus.com.br |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=pt-BR }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ppghis.ifcs.ufrj.br/media/manolo_imigracao_lusa.pdf |sernav=Ensaio sobre a imigração portuguesa e os padrões de miscigenação no Brasil |roja-gihiştinê=2026-08-02 |roja-arşîvê=2012-03-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120310180429/http://www.ppghis.ifcs.ufrj.br/media/manolo_imigracao_lusa.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Lê belê ev hejmar heta pêlên koçberiya girseyî di sedsala 19an de, dema ku bi milyonan malbatên xizan ji Ewropayê derketine bi kêmasî be jî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Evans |pêşnav=Nicholas J. |tarîx=2001-12-01 |sernav=Work in progress: Indirect passage from Europe Transmigration via the UK, 1836–1914 |url=https://doi.org/10.1080/21533369.2001.9668313 |kovar=Journal for Maritime Research |cild=3 |hejmar=1 |rr=70–84 |doi=10.1080/21533369.2001.9668313 |issn=2153-3369 }}&lt;/ref&gt;

Îro li her parzemînên Cîhanê nifûsên mezin ên ku bi eslê xwe ewropî ne hene. Kesên ku bi eslê xwe ewropî ne li Amerîkaya Bakur û bi rêjeyek hindik jî li Amerîkaya Başûr serdest in (bi taybetî li Uruguay, Arjentîn, Şîlî û Brezîlê û di heman demê de piraniya welatên din ên Amerîkaya Latînî jî xwedî nifûseke girîng ê ku bi eslê xwe ewropî ne hene). Awistralya û Zelanda Nû xwedî nifûsên mezin ên bi eslê xwe ewropî ne. Li Afrîkayê welatên ku piraniya wan ji Ewropayê ne hene (an jî ji xeynî Pozikê Verdeyê û dibe ku São Tomé û Príncipe, li gorî rewşê) lê kêmneteweyên girîng hene ku ev nifûs ji mirovên spîyên Afrîkaya Başûr û mirovên spîyên Afrîkaya Başûr pêk tên. Li Asyayê, nifûsên ji Ewropayê, bi taybetî rûs, li bakurê Asyayê û li hinek deverên Bakurê Kazakistanê serdest in.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-11-23 |sernav=Russians left behind in Central Asia |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4420922.stm |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Her wiha li Asyayê ewropî bi taybetî spanî li Fîlîpînan nifûseke hindikahî ya bi bandor e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Reference Populations - Geno 2.0 Next Generation |url=https://genographic.nationalgeographic.com/reference-populations-next-gen/ |roja-gihiştinê=2026-08-02 |xebat=Genographic Project |ziman=en-US |archive-date=2016-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160407092418/https://genographic.nationalgeographic.com/reference-populations-next-gen/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Go |pêşnav=Matthew C. |paşnav2=Jones |pêşnav2=Ansley R. |paşnav3=Algee-Hewitt |pêşnav3=Bridget F. B. |paşnav4=Dudzik |pêşnav4=Beatrix |paşnav5=Hughes |pêşnav5=Cris E. |tarîx=2019-12-05 |sernav=Classification Trends among Contemporary Filipino Crania Using Fordisc 3.1 |url=https://journals.upress.ufl.edu/fa/article/view/824 |kovar=Forensic Anthropology |ziman=en |cild=2 |hejmar=4 |rr=293–303 |doi=10.5744/fa.2019.1005 |issn=2573-5039 }}&lt;/ref&gt;
=== Ziman ===
[[Wêne:Simplified Languages of Europe map.svg|thumb|Nexşeya zimanên ewropî]]
Li Ewropayê nêzîkê 225 zimanên xwemalî hene&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx |sernav=European Day of Languages &gt; Facts &gt; Language Facts |malper=edl.ecml.at |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; ku piraniya wan di nav sê komên zimanên hind û ewropî de ne. Di nav van zimanan de zimanên wekê zimanên romayî ku ji latînî ya Împeratoriya Romayê hatine wergirtin, zimanên germanî ku zimanê bav û kalên wan ê ji başûrê Skandînavyayê hatiye û zimanên slavî heye.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106055 |sernav=Europe --         Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-02 }}&lt;/ref&gt; Zimanên slavî bi piranî li Ewropaya Başûr, Ewropaya Navendî û li Ewropaya Rojhilat têne axaxtin. Zimanên romayî bi giranî li Ewropaya Rojava û li başûrê Ewropayê û her wiha li Swîsreyê li Ewropaya Navendî û li Romanya û Moldovayê li Ewropaya Rojhilat têne axavtin. Zimanên germanî li rojava, bakur û li Ewropaya Navendî û her wiha li Cîbraltar û li Maltayê li başûrê Ewropayê têne axavtin. Zimanên li deverên cîran wekêheviyeke girîng nîşan didin (wekê mînak di zimanê îngilîzî de).&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Zimanên din ên hind û ewropî yên li derveyî sê komên sereke koma Baltîk (letonî û lîtvanî), koma keltî (zimanê îrlendî, gaelîya skotî, manx, welşî, kornîşî û zimanê bretonî, yewnanî û albanî ne.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

Malbateke cuda ya zimanên ûralî (estonî, fînî, mecarî, erzyayî, komî, marî, mokşayî û ûdmurtî) bi piranî li Estonya, Fînlenda, Mecaristan û li hinek deverên Rûsyayê têne axavtin. Zimanên tirkî ji xeynî zimanên piçûktir ên li Ewropaya Rojhilat û başûrê rojhilat (tirkîya gagauzî ya balkanan, başkirî, çuvaşî, tatarîya qirimî, karaçay-balkari, kumikî, nogayî û tatarî) pêk tên. Zimanên kartvelî (gurcî, mingrelî û svanî) bi piranî li Gurcistanê têne axavtin. Du malbatên zimanî yên din li Qefqasyaya Bakur dijîn (li deverê bakurê rojhilatê Qefqasyayê ku bi taybetî çeçenî, avarî û lezgînî di nav de ne; û li bakurê rojavayê Qefqasyaya ku bi taybetî adigeyî di nav de ne). Zimanê maltayî tenê zimanê semîtîk e ku di nav Yekîtiya Ewropayê de fermî ye, di heman demê de baskî tenê zimanê îzolekirî ya ewropî ye

Pirzimanî û parastina zimanên herêmî û kêmneteweyan îro li Ewropayê armancên siyasî yên pejirandî ne. Peymana çarçove ya Konseya Ewropayê ji bo parastina Kêmneteweyên neteweyî û karta ewropî ya Konseya Ewropayê ji bo zimanên herêmî an kêmneteweyan çarçoveyeke qanûnî ji bo mafên zimanan li Ewropayê ava dikin.

Di heman demê de zimanê romanî li seranserê Ewropayê ji aliyê kêmneteweya romanan ve tê axavtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.coe.int/t/dg4/education/roma/Source/RomaniEurope_EN.pdf |sernav=IN EUROPE |roja-gihiştinê=2026-08-02 |roja-arşîvê=2021-08-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210809135131/https://www.coe.int/t/dg4/education/roma/Source/RomaniEurope_EN.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

=== Dîn ===
Dînê herî mezin ê li Ewropayê baweriya xiristiyanî ye ku ji %76,2ê ewropiyan xwe xiristiyan diyar kirine&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/religion/2011/12/19/global-christianity-regions/ |sernav=Regional Distribution of Christians |malper=Pew Research Center |tarîx=2011-12-19 |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; ku di nav wan de katolîk, ortodoksên rojhilat û gelek mezhebên protestan hene. Di nav protestanan de baweriyên herî populer luterî, anglikanî û baweriya reformî ne. Mezhebên protestan ên biçûktir anabaptîst û her wiha mezhebên navendî yên wekê pentekostalîzm, metodîzm û evanjelîkalîzm li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hene. Her çiqas xiristiyanî ji Rojhilata Navîn derketibe jî, di dema ku di dawiya sedsala 4an de bûye dînê fermî ya Împeratoriya Romayê, navenda girseyî xiristaniyê ber bi Ewropayê ve çûye. Di heman demê de xiristiyanî di pêşxistina çand û nasnameya ewropî de roleke giring lîstiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Byrnes, Timothy A.; Katzenstein, Peter J. (2006). Religion in an Expanding Europe. Cambridge: Cambridge University Press. p. 110. ISBN 978-0-521-67651-9. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hewitson, Mark; D'Auria, Matthew (2012). Europe in Crisis: Intellectuals and the European Idea, 1917–1957. New York; Oxford: Berghahn Books. p. 243. ISBN 978-0-85745-727-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Nikodemos Anagnostopoulos, Archimandrite (2017). Orthodoxy and Islam. Taylor &amp; Francis. p. 16. ISBN 978-1-315-29792-7. Christianity has undoubtedly shaped European identity, culture, destiny, and history. }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de zêdetirî ji %25ê xiristiyanên cîhanê li Ewropayê dijîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/religion/2011/12/19/global-christianity-exec/ |sernav=Global Christianity – A Report on the Size and Distribution of the World’s Christian Population |malper=Pew Research Center |tarîx=2011-12-19 |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;

Baweriya îslamê duyem dînê herî belavbûyî li Ewropayê ye ku zêdetirî 25 milyon, an jî bi qasê ji %5ê nifûsa li Ewropayê pêbend ên baweriya îslamê ne.&lt;ref name=&quot;Hackett2017&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2017/11/29/5-facts-about-the-muslim-population-in-europe/ |sernav=5 facts about the Muslim population in Europe |malper=Pew Research Center |tarîx=2017-11-29 |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US |paşnav=Hackett |pêşnav=Conrad }}&lt;/ref&gt; Li Albanya û Bosna û Herzegovînayê, du welatên li nîvgirava Balkanan li başûrê rojhilatê Ewropayê, li cihê xiristiyaniyê îslam dînê piranî ye. Ev yek li Tirkiyeyê, Kurdistan û li hinek deverên Rûsyayê, her wiha li Azerbaycanê û li Qezexistanê jî derbas dibe ku hemî li ser sinorê Asyayê ne.&lt;ref name=&quot;Hackett2017&quot; /&gt; Gelek welatên Ewropayê malavaniya hindikahiyek giring ê misilmanam dikin û koçberiya ber bi Ewropayê ve di salên dawî de hejmara misilmanên li Ewropayê zêde kiriye.

Hejmara cihûyan li Ewropayê di sala 2020an de nêzîkê 1,4 milyon (nêzîkî %0,2 ji nifûsê) kes bû.&lt;ref name=&quot;Lipka2015&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2015/02/09/europes-jewish-population/ |sernav=The continuing decline of Europe’s Jewish population |malper=Pew Research Center |tarîx=2015-02-09 |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US |paşnav=Lipka |pêşnav=Michael }}&lt;/ref&gt; Dîrokeke dirêj a jiyana cihûyan li Ewropayê heye ku ji demên kevnar ve dest pê dike. Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, piraniya cihûyên cîhanê di nav sinorên Împeratoriya Rûsyayê de dijiyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Pittsburgh Press, 25 October 1915, p. 11 }}&lt;/ref&gt; Li gorî hêjmara nifûsa Rûsyaya sala 1897an, di sala 1897an de, nifûsa giştî ya cihûyan li Rûsyayê bi qasê 5,1 milyon kes bû ku ji %4,13ê tevahiya nifûsê pêk dianî. Ji vê hejmarê, piraniya wan li herêmên niştecihbûna cihûyan dijiyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Grosfeld |pêşnav=Irena |paşnav2=Rodnyansky |pêşnav2=Alexander |paşnav3=Zhuravskaya |pêşnav3=Ekaterina |tarîx=2013 |sernav=Persistent Antimarket Culture: A Legacy of the Pale of Settlement after the Holocaust |url=https://www.aeaweb.org/articles?id=10.1257/pol.5.3.189 |kovar=American Economic Journal: Economic Policy |ziman=en |cild=5 |hejmar=3 |rr=189–226 |doi=10.1257/pol.5.3.189 |issn=1945-7731 }}&lt;/ref&gt; Di sala 1933an de, nêzîkê 9,5 milyon cihû li Ewropayê hebûn ku ev jî ji %1,7ê nifûsa Ewropayê pêk aniye lê piraniya wan di dema Holokostê de hatine kuştin û piraniya cihûyên mayî jî ji cih û warên xwe bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/jewish-population-of-europe-in-1933-population-data-by-country |sernav=Jewish Population of Europe in 1933: Population Data by Country |malper=Holocaust Encyclopedia |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Sherwood |pêşnav=Harriet |tarîx=2020-10-25 |sernav=Europe's Jewish population has dropped 60% in last 50 years |url=https://www.theguardian.com/world/2020/oct/25/europes-jewish-population-has-dropped-60-in-last-50-years |roja-gihiştinê=2026-08-02 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lipka2015&quot;/&gt; Di sedsala 21ê de Fransa xwediyê nifûsa herî mezin a cihûyên li Ewropayê ye, piştî Fransayê Keyaniya Yekbûyî, Almanya û Rûsya tên.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://assets.pewresearch.org/wp-content/uploads/sites/11/2014/01/global-religion-full.pdf |sernav=Global religious landscape }}&lt;/ref&gt;

Ji xeynî Komara Kalmîkiya ya Rûsyayê, ku budîzma tibetî dînê piranîyê ye, dînên din ên ku li Ewropayê têne dîtin hindûîzm û budîzm in ku dînên hindikahî ne.

Di heman demê de hêjmareke mezin û zêde ya mirovên li Ewropayê bêdîn, ateîst û agnostîk in. Hatiye texmînkirin ku rêjeya van kesan niha nêzîkê ji %18,3ê nifûsa Ewropayê pêk tînin.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;
=== Bajarên sereke û deverên bajarî ===
Sê bajarên herî mezin ên Ewropayê [[Mosko]]w, [[London]] û [[Parîs]] in ku li van bajaran zêdetirî 10 milyon mirov dijîn û wekê bajarên mezin ên Ewropayê hatine wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyetdailynews.com/istanbul-one-of-four-anchor-megacities-of-europe-research--92496 |sernav=Istanbul one of four anchor megacities of Europe: Research - Latest News |malper=Hürriyet Daily News |tarîx=2015-12-14 |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.un.org/en/development/desa/population/publications/pdf/urbanization/the_worlds_cities_in_2016_data_booklet.pdf |sernav=The World's Cities in 2016 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas Stenbolê xwediyê nifûsa giştî ya herî zêde be jî, qismek ji bajêr li [[Asya]]yê ye ku bi qasê ji %64,9ê nifûsa bajêr li aliyê Ewropayê û bi qasê ji %35,1ê ji nifûsa bajêr jî li aliyê Asyayî dijîn. Li gorî nifûsê bajarên herî mezin [[Madrîd]], [[Saint Petersburg]], [[Mîlano]], [[Barselona]], [[Berlîn]] û [[Roma]] ne ku her yek ji wan zêdetirî sê milyon mirov dijîn.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

Dema ku kemerên rêwiyan an deverên metropolîtan ên li Ewropayê têne nirxandin (ku daneyên berawirdî ji bo wan hene), Moskow xwedî nifûsa herî mezin e û li pêy Moskowê bajarên wekê [[Stembol]], London, Parîs, Madrîd, Mîlano, [[Herêma Ruhr]], [[Saint Petersburg]], [[Rhein-Süd]], Barselona û Berlîn hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations/ |sernav=Major Agglomerations of the World - Population Statistics and Maps |malper=www.citypopulation.de |roja-gihiştinê=2026-08-02 }}&lt;/ref&gt;

{{multiple image
| align             = center
| direction         = square
| caption_align     = center
| header            = Bajarên mezin ên Ewropayê 
| header_align      = left/right/center
| image1            = Business Centre of Moscow 2.jpg
| width1            = 200
| alt1              = Navenda Karsaziya Navneteweyî ya Moskowê
| caption1          = [[Moskow]]
| image2            = Super moon over City of London from Tate Modern 2018-01-31 4.jpg
| alt2              = Bajarê Londonê
| width2            = 237
| caption2          = [[London]]
| image3            = GrandeArche.jpg
| alt3              = 
| width3            = 230
| caption3          = [[Parîs]]
| image4            = View of Levent financial district from Istanbul Sapphire.jpg
| alt4              = Levent
| width4            = 189
| caption4          = [[Stembol]]{{ref label|footnote_b|b}}
}}
== Binêre ==
* [[Welatên Rojavayê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>i1b8wnpmebk5ozntq0mwb577g5rwp3u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rûsya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4780</id>
    <revision>
      <id>2095733</id>
      <parentid>2083261</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T05:55:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="179585" sha1="3u5gnqmnpa4r6p84sk57zfb9oiojwpg" xml:space="preserve">{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
'''Rûsya'''{{Efn|bi navê '''Ûris'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=303 }}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} ({{langx|ru|Россия|Rossîya}}), bi fermî '''Federasyona Rûsyayê''' ({{langx|ru|Российская Федерация|Rossîyskaya Federatsîya}}), welatekî [[Ewropaya Rojhilat]] û [[Bakurê Asyayê]] ye ku ji aliyê [[erdnîgarî]] ve welatê herî mezin ê cîhanê ye û bi yazdeh [[Beşa saetê|beşên saetê]] ve dirêj dibe û bi çardeh welatan re sinorên bejahiyê parve dike. Rûsya nehem welatê herî qelebalix ê cîhanê û welatê herî qelebalix ê [[Ewropa]]yê ye. Rûsya welatekî bajarî ye ku nifûsa wê herî zêde li bajaran dîjîn. Li welêt 16 navend hene ku nifûsa wan ji yek milyonê zêdetir e. Paytext û bajarê herî mezin bajarê [[Mosko]]wê ye. [[Saint Petersburg]] duyem bajarê herî mezin û paytexta [[çand]]î ya Rûsyayê ye.

Slavên Rojhilat di navbera sedsalên 3an û 8an {{pz}} de wekê komeke naskirî li Ewropayê derketine holê. Yekem dewleta Slaviya Rojhilat, [[Kievana Rûs]] di sedsala 9an de derket holê û di sala 988an de jî [[Xirîstiyaniya Ortodoks|Xiristiyaniya Ortodoks]] a [[Împeratoriya Bîzansê]] ji aliyê wan ve hatiye qebûlkirin. Di dawiyê de Kievana Rûs ji hev belav bûye û [[Dûkîtiya Mezin a Moskowê]] rêberiya yekkirina erdên Rûsyayê kiriye ku di 1547an de dibe sedema ragihandina [[Çarîtiya Rûsyayê]]. Di destpêka sedsala 18an de Rûsya bi desteserkirin, îlheqkirin û bi hewldanên keşifvanên rûsî pir berfireh bûye ku pê re [[Împeratoriya Rûsî]] ava bûye û di dîrokê de wekê sêyem împeratoriya herî mezin ê cîhanê cih girtiye. Lêbelê bi [[Şoreşa Rûsyayê 1917|Şoreşa Rûsyayê]] di 1917an de desthilatdariya monarşiyê ya Rûsyayê hatiye hilweşandin û di dawiyê de SFSR-ya Rûsyayê ku dewleta yekem a makezagonî ya sosyalîst a cîhanê bû hatiye cihê Împeratoriya rûsî.

Piştî [[Şerê navxweyî yê Rûsyayê|Şerê Navxweyî ya Rûsyayê]], SFSR ya Rûsyayê bi sê komarên din ên Sovyetê re [[Yekîtiya Sovyetê]] ava kiriye ku pêkhateyên herî mezin û sereke yê Yekîtiya Sovyetê bû. Di sala 1930an de Yekîtiya Sovyetê ku bibû sedema berdêla bi milyon jiyanan di pêşketina pîşesaziyeke bilez de bû. Piştre di [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de bi pêşengiya hewildanên mezin li Eniya Rojhilat roleke diyarker ji bo hevalbendan lîstiye. Bi destpêkirina [[Şerê Sar]] re ji bo serdestiya îdeolojîk û bandora navneteweyî bi [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] re dikeve nav hewlên hevberî yê. Di serdema Sovyetê ya sedsala 20an de hinek biserketinên teknolojîk ên Rûsyayê yên herî girîng têne dîtin ku di nav de yekem satelayta ku ji hêla mirovan ve hatiye çêkirin û yekem sefera mirovî ya li fezayê hatiye pêk anîn.

Di sala 1991ê de SFSR ya Rûsyayê bi rûxandina Yekîtiya Sovyetê re wekî Federasyona Rûsyayê hatiye damezrandin. Ji aliyê Federasyona Rusyayê ve destûreke nû hatiye qebûlkirin ku sîstema nîv-serokatiyê federal hatiye ava kirin. Ji destpêka sedsalê ve pergala siyasî ya Rûsyayê di bin serweriya [[Vladîmîr Pûtîn]] de ye ku welat di bin serweriya wî de paşveçûneke demokratîk werdigire û bûye dîktatoriyeke otorîter. Rûsya bi awayekî leşkerî tevlî gelek pevçûnên li hemberê dewletên sovyeta berê û welatên din bûye. Tevî şerê bi [[Gurcistan]]ê ya sala 2008an de û şerê bi [[Ûkrayna]]yê re ku ji sala 2014an de tevî Kirimê ku di sala 2014an de hatiye desteserkirin û çar herêmên din ên ku di sala 2022an de ji aliyê Rûsya ve hatiye dagirkirin şerê rûsî berdewam dike.

Rûsya endamê daîmî yê Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî, endamê G20, SCO, BRICS, APEC, OSCE û WTO û dewleta endamê pêşeng a rêxistinên Post-Sovyet ên wekî CIS, CSTO û EAEU/EEU ye.

== Nav ==
Navê Rûsya ji dewleta rusê hatiye wergirtin ku dewleteke serdema navîn e ku bi piranî [[slavên rojhilatî]] lê dijîn. Lêbelê navê Rûsya piştre girîngiya bidest dixe ku nerê welat pir caran ji hêla niştecîhên xwe ve wekî &quot;Русская Земля&quot; (Russkaya Zemlya, Erdê Rûsyayê) hatiye binav kirin. Ji bo ku welat ji dewletên din ên ku ji vî navî hatine zêdekirin, di dîroka nûjen de wekê ''Rûsyaya Kievan'' jî hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Russia |sernav=Russia {{!}} Etymology of the name Russia by etymonline |malper=www.etymonline.com |roja-gihiştinê=2024-12-21 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |sernav=rus |url=https://www.thefreedictionary.com/rus |kovar=The Free Dictionary }}&lt;/ref&gt; Navê ''Rûs'' ji gelê rûs hatiye ku komeke varangiyan (dibe ku wîkîngên dwêdî hatiye) ku damezrînerên dewleta rûsî (Русь) bûn.

Navê ''Ruthenia'' ku forma latînî ya kevn a navê rûsî bû, ji bo herêmên rojava û başûr ên herêma Rûsyayê re ku bi piranî li tenişta Ewropaya Katolîk bûn hatiye binavkirin. Navê niha yê welat Россия (Rossiya) ji peyva yewnanî ya Rûsya (Rosia) tê ku forma yewnanî ya navê Rûsî û her weha bilêvkirina [[Împeratoriya Bîzansê]] ya Kievan a Rûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Russians: The People of Europe |paşnav=Milner-Gulland |pêşnav=Robin |weşanger=Wiley |tarîx=2000-04-07 |isbn=978-0-631-21849-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=BgJjHFwmj2UC&amp;pg=PA1&amp;hl=ku }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
=== Dîroka despêkê ===
[[Wêne:Yamnaya Steppe Pastoralists.jpg|thumb|çep|Tevî çanda Afanasievo ya başûrê Sîbîryayê, belavbûna Serdema Bronz a bav û kalên şivaniyê yên Yamnaya Steppe ku di navbera 3300 û 1500 {{bz}} de belav bûne.]]
Yekem bicih bûna mirovî ya li Rûsyayê heya serdema Oldowan a destpêka Paleolîtîka Jêrîn diçe. Nêzîkî 2 milyon sal berê nûnerên ''Homo erectus'' koçî [[Nîvgirava Tamanê]] ya li başûrê Rûsyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Shchelinsky |pêşnav=V. E. |paşnav2=Gurova |pêşnav2=M. |paşnav3=Tesakov |pêşnav3=A. S. |paşnav4=Titov |pêşnav4=V. V. |paşnav5=Frolov |pêşnav5=P. D. |paşnav6=Simakova |pêşnav6=A. N. |tarîx=2016-01-30 |sernav=The Early Pleistocene site of Kermek in western Ciscaucasia (southern Russia): Stratigraphy, biotic record and lithic industry (preliminary results) |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S104061821500991X |kovar=Quaternary International |series=The first peopling of Europe and technological change during the Lower-Middle Pleistocene transition |cild=393 |rr=51–69 |doi=10.1016/j.quaint.2015.10.032 |issn=1040-6182 }}&lt;/ref&gt; Li [[Kafkasyaya Bakur]] amûrên kevirên heste yên ku dîroka amûran ji 1,5 milyon sal berê vedigere hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://paleogeo.org/article3.html |sernav=Articles |malper=web.archive.org |tarîx=2013-05-20 |roja-gihiştinê=2024-12-21 |roja-arşîvê=2013-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130520090413/http://paleogeo.org/article3.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Mînakên dîroka radyokarbonê yên ji şikefta Denisova ya li Çiyayên Altayê tê texmîn kirin ku mînakên herî kevn a Denisovayê ye ku 195-122.700 sal berê jiyaye. Di şikefta paşîn de fosîlên Denî ku hîbrîdek mirovî ya kevnar bû ku nîv Neandertal û nîv Denisovayî bûn û 90.000 sal berê jiyan kirine hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ro.uow.edu.au/cgi/viewcontent.cgi?article=1559&amp;context=smhpapers1 |sernav=Wayback Machine |malper=ro.uow.edu.au |roja-gihiştinê=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt; Rûsya warê hinek ji Neandertalên dawîn ên ku 45.000 sal berê di şikefta Mezmaiskayayê de hatine dîtin bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ovchinnikov |pêşnav=Igor V. |paşnav2=Götherström |pêşnav2=Anders |paşnav3=Romanova |pêşnav3=Galina P. |paşnav4=Kharitonov |pêşnav4=Vitaliy M. |paşnav5=Lidén |pêşnav5=Kerstin |paşnav6=Goodwin |pêşnav6=William |tarîx=2000 |sernav=Molecular analysis of Neanderthal DNA from the northern Caucasus |url=https://www.nature.com/articles/35006625 |kovar=Nature |ziman=en |cild=404 |hejmar=6777 |rr=490–493 |doi=10.1038/35006625 |issn=1476-4687 }}&lt;/ref&gt;

Yekem şopa mirovên nûjen a destpêkê li Rûsyayê ji 45.000 salên berê vedigere ku li rojavayê Sîbîryayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4753769 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=0028-0836 }}&lt;/ref&gt; Vedîtina bermahiyên çandî yên bi giranî bermahiyên mirovên nûjen ên anatomîkî ye ku herî kêm 40.000 sal berê li Kostyonki–Borshchyovo û li Sungir ku dîroka wan vedigere 34.600 sal berê li rojavayê Rûsyayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sikora |pêşnav=Martin |paşnav2=Seguin-Orlando |pêşnav2=Andaine |paşnav3=Sousa |pêşnav3=Vitor C. |paşnav4=Albrechtsen |pêşnav4=Anders |paşnav5=Korneliussen |pêşnav5=Thorfinn |paşnav6=Ko |pêşnav6=Amy |paşnav7=Rasmussen |pêşnav7=Simon |paşnav8=Dupanloup |pêşnav8=Isabelle |paşnav9=Nigst |pêşnav9=Philip R. |paşnav10=Bosch |pêşnav10=Marjolein D. |paşnav11=Renaud |pêşnav11=Gabriel |paşnav12=Allentoft |pêşnav12=Morten E. |paşnav13=Margaryan |pêşnav13=Ashot |paşnav14=Vasilyev |pêşnav14=Sergey V. |paşnav15=Veselovskaya |pêşnav15=Elizaveta V. |tarîx=2017-11-03 |sernav=Ancient genomes show social and reproductive behavior of early Upper Paleolithic foragers |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aao1807 |kovar=Science |cild=358 |hejmar=6363 |rr=659–662 |doi=10.1126/science.aao1807 }}&lt;/ref&gt; Mirov herî kêm 40.000 sal berê li Mamontovaya Kuryayê gihîştine Rûsyaya Arktîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pavlov |pêşnav=Pavel |paşnav2=Svendsen |pêşnav2=John Inge |paşnav3=Indrelid |pêşnav3=Svein |tarîx=2001 |sernav=Human presence in the European Arctic nearly 40,000 years ago |url=https://www.nature.com/articles/35092552 |kovar=Nature |ziman=en |cild=413 |hejmar=6851 |rr=64–67 |doi=10.1038/35092552 |issn=1476-4687 }}&lt;/ref&gt; Nifûsên kevnar ên Ewrasyaya Bakur ên ji Sîbîryayê ji hêla genetîkî ve dişibin çanda Mal'ta–Buret û Afontova Gora ku beşdareke genetîkî ya girîng ên ji amerîkîyên xwemalî yên kevnar û Hunter-Gathererên rojhilatî bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Balter |pêşnav=Michael |tarîx=2013-10-25 |sernav=Ancient DNA Links Native Americans With Europe |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.342.6157.409 |kovar=Science |cild=342 |hejmar=6157 |rr=409–410 |doi=10.1126/science.342.6157.409 }}&lt;/ref&gt;

Hîpoteza Kurgan a li herêma Volga-Dnieper li başûrê Rûsya û Ûkraynayê wekê urheimat ya Proto-Hind-Ewropiyan bi cih dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |paşnav2=Ringe |pêşnav2=Don |tarîx=2015-01-14 |sernav=The Indo-European Homeland from Linguistic and Archaeological Perspectives |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev-linguist-030514-124812 |kovar=Annual Review of Linguistics |ziman=en |cild=1 |hejmar=Volume 1, 2015 |rr=199–219 |doi=10.1146/annurev-linguist-030514-124812 |issn=2333-9683 }}&lt;/ref&gt; Koçberiyên destpêkê yên Hind û Ewropî yên ji pêngava Pontîk-Xezerê ya Ûkrayna û Rûsyayê, bav û kalên Yamnaya û zimanên Hind-Ewropî li deverên mezin ên Ewrasyayê belav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015-03-02 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5048219 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=0028-0836 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/nomadic-herders-left-strong-genetic-mark-europeans-and-asians |sernav=Nomadic herders left a strong genetic mark on Europeans and Asians |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2024-12-21 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Pastoralîzma koçerî li deşta Pontîk-Kaspiyayê ku di serdema Kalkolîtîk de dest pê dike pêşketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://cat.he.net/~archaeol/9903/newsbriefs/ipatovo.html |sernav=The &quot;Princess&quot; of Ipatovo |malper=web.archive.org |tarîx=2008-06-10 |roja-gihiştinê=2024-12-21 |roja-arşîvê=2008-06-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080610043326/http://cat.he.net/~archaeol/9903/newsbriefs/ipatovo.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên van şaristaniyên deştan li cihên wekî Ipatovo, Sintashta, Arkaim û Pazyryk hatine kişfkirin ku di şer de şopên herî kevn ên hespan ên naskirî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early riders: the beginnings of mounted warfare in Asia and Europe |paşnav=Drews |pêşnav=Robert |weşanger=Routledge |tarîx=2004 |isbn=978-0-415-32624-7 |cih=New York |url=https://www.worldcat.org/title/ocm53021519 |oclc=ocm53021519 }}&lt;/ref&gt; Çêbûna genetîkî ya axaftvanên malbata zimanên ûralî li bakurê Ewropayê bi koça ji Sîbîryayê ku bi kêmî ve 3500 sal berê dest pê kiribû, pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lamnidis |pêşnav=Thiseas C. |paşnav2=Majander |pêşnav2=Kerttu |paşnav3=Jeong |pêşnav3=Choongwon |paşnav4=Salmela |pêşnav4=Elina |paşnav5=Wessman |pêşnav5=Anna |paşnav6=Moiseyev |pêşnav6=Vyacheslav |paşnav7=Khartanovich |pêşnav7=Valery |paşnav8=Balanovsky |pêşnav8=Oleg |paşnav9=Ongyerth |pêşnav9=Matthias |paşnav10=Weihmann |pêşnav10=Antje |paşnav11=Sajantila |pêşnav11=Antti |paşnav12=Kelso |pêşnav12=Janet |paşnav13=Pääbo |pêşnav13=Svante |paşnav14=Onkamo |pêşnav14=Päivi |paşnav15=Haak |pêşnav15=Wolfgang |tarîx=2018 |sernav=Ancient Fennoscandian genomes reveal origin and spread of Siberian ancestry in Europe |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6258758 |kovar=Nature Communications |ziman=en |cild=9 |doi= }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 3em û 4em ên {{pz}} de padîşahiya Gothîk Oium li başûrê Rûsyayê hebû ku paşê ji aliyê hunan ve hatiye dagir kirin. Di navbera sedsalên 3em û 6em ên {{pz}} de Padîşahiya Bosporan ku sîyaseteke helenîstîkî bû ku li şûna kolonîyên yewnanî bi dest xistibû bi êrîşên koçeran ên ku ji alîyê qebîleyên şerker ên wekê hun û ewrasiyên Ewrasyayê ve dihatin birêvebirin, hatiye birîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dynamics: why states rise and fall |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-691-11669-3 |cih=Princeton |series=Princeton studies in complexity }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Greek colonisation of the Black Sea area: historical interpretation of archaeology |weşanger=F. Steiner |tarîx=1998 |isbn=978-3-515-07302-8 |cih=Stuttgart |ziman=engger |paşnavê-edîtor=Tsetskhladze |pêşnavê-edîtor=Gocha R. |url=https://www.worldcat.org/title/ocm40844803 |series=Historia. Einzelschriften |oclc=ocm40844803 }}&lt;/ref&gt;

Bav û kalên rûsan di nav eşîrên slavî de ne ku ji Proto-Hind û Ewropiyan veqetiyane ku tê texmînkirin ev veqetandin 1500 sal berê li bakurê rojhilatê Ewropayê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zhernakova |pêşnav=Daria V. |paşnav2=Brukhin |pêşnav2=Vladimir |paşnav3=Malov |pêşnav3=Sergey |paşnav4=Oleksyk |pêşnav4=Taras K. |paşnav5=Koepfli |pêşnav5=Klaus Peter |paşnav6=Zhuk |pêşnav6=Anna |paşnav7=Dobrynin |pêşnav7=Pavel |paşnav8=Kliver |pêşnav8=Sergei |paşnav9=Cherkasov |pêşnav9=Nikolay |paşnav10=Tamazian |pêşnav10=Gaik |paşnav11=Rotkevich |pêşnav11=Mikhail |paşnav12=Krasheninnikova |pêşnav12=Ksenia |paşnav13=Evsyukov |pêşnav13=Igor |paşnav14=Sidorov |pêşnav14=Sviatoslav |paşnav15=Gorbunova |pêşnav15=Anna |tarîx=2020-01-01 |sernav=Genome-wide sequence analyses of ethnic populations across Russia |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0888754318307419 |kovar=Genomics |cild=112 |hejmar=1 |rr=442–458 |doi=10.1016/j.ygeno.2019.03.007 |issn=0888-7543 }}&lt;/ref&gt; Slavên Rojhilatî hêdî hêdî li rojavayê Rûsyayê (li navbera Moskoya nûjen û Saint-Petersburgê de) bi du pêlên koçberiyê de bi cih bûne. Pêleke koçberiyê ji Kîevê ber bi Sûzdal û Muromaya îro ve diçe û pêleke koçberî ya din jî ji Polotsk ber bi Novgorod û Rostovê ve diçe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Inner Eurasia from prehistory to the Mongol Empire |paşnav=Christian |pêşnav=David |weşanger=Blackwell |tarîx=2022 |isbn=978-0-631-20814-3 |çap=Réimpr. de l'éd. de 1998 |cih=Malden (Mass.) |series=A history of Russia, Central Asia and Mongolia }}&lt;/ref&gt; Beriya koçberiyê slaviyan li herêmê gelên Fînno-Ugrî jiyan kirine. Ji sedsala 7an û pê ve Slavên Rojhilatî yên ku koçê herêmê bûne Fînno-Ugriyên xwemalî hêdî hêdî hatine asîmîle kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/russia/2.htm |sernav=Russia - History |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The New Cambridge medieval history |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36291-7 |cih=Cambridge [England] ; New York, NY, USA |paşnavê-edîtor=McKitterick |pêşnavê-edîtor=Rosamond }}&lt;/ref&gt;
=== Rûs a Kîevanê ===
[[Wêne:Kievan Rus en.jpg|thumb|çep|Di sedsala 11an Rûsa Kîevan.]]
Damezrandina yekem dewletên Slavyaya Rojhilat di sedsala 9an de bi hatina varangiyan, bazirgan, şervan û niştecihên herêma [[Deryaya Baltîk]] re hevdem bû. Berî her tiştî ev vîkîngên ku bi eslê xwe skandînavî bûn ku ji rojhilatê Baltîkê bi rêyên avê ber bi [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] ve hatibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Byzantium and the Slavs |paşnav=Obolensky |pêşnav=Dimitri |weşanger=Crestwood, N.Y. : St. Vladimir's Seminary Press |tarîx=1994 |isbn=978-0-88141-008-2 |kesên-din=Internet Archive |url=https://archive.org/details/byzantiumslavs0000obol }}&lt;/ref&gt; Li gorî Nestor Chronicle, varangên ji gelê Rûsyayê bi navê Rurîk di sala 862an de wekî hikumdarê Novgorodê hatiye hilbijartin. Di 882an de cîgirê wî Oleg ku berê bac dabû Xazaran, ji aliyê başûr ve derbas dibe û Kîevê zeft dike û Rûsa Kîevan ava dike. Oleg, kurê Rurik Igor û kurê Igor Svyatoslav I di pey re hemî eşîrên herêmî yên Slavyaya Rojhilat bi serweriya Kîevê ve hatine girêdan ku Desthilatdariya Xezerê hatiye hilweşandin û çend kampanyayên leşkerî li dijî Bîzans û Persiyan hatiye dest pê kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to medieval Europe, 300-1550 |paşnav=Blockmans |pêşnav=Wim |weşanger=Routledge |tarîx=2007 |isbn=978-0-415-34699-3 |cih=London ; New York |url=https://www.worldcat.org/title/ocm71322201 |paşnav2=Hoppenbrouwers |pêşnav2=Peter |oclc=ocm71322201 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsalên 10an heta sedsala 11an, Rûsa Kievan bûye yek ji mezintirîn û dewlemendtirîn welatên Ewropayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/t/pm/64851.htm |sernav=Technical Difficulties |malper=www.state.gov |roja-gihiştinê=2024-12-22 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di dema desthilatdariya Vladîmîrê Mezin (980-1015) û kurê wî Yaroslavê Aqilmend (1019-1054) de, Serdema Zêrîn a Kîevê hate ceribandin ku di wê demê de Xirîstiyaniya Ortodoks ji Bîzansê hatiye pejirandin û yekem qanûna nivîskî ya Slaviya Rojhilat bi navê Russkaya Pravda hatiye nivîsandin.

Di Serdema feodalîzmê û desentralîzasyonê de bi têkoşîna di navbera endamên Xanedaniya Rûrik de ku Rûs a Kîevan hikum dikir hatiye nîşankirin. Serdestiya Kievanê li bakur-rojhilat Vladimir-Suzdal, li bakur-rojava Komara Novgorod û li başûr-rojava Mîrektiya Galisiya-Volînyan kêm bû.

Di navbera salên 1237-40 de dagirkirina mongolan derba dawî li Rûs a Kîevan dixe û dibe sedema ku welat hilweşe û nîvê nifûsa xwe winda bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kiev: A Portrait, 1800-1917 |paşnav=Hamm |pêşnav=Michael F. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2014 |isbn=978-0-691-02585-8 |çap= |cih=Princeton, New Jersey }}&lt;/ref&gt; Piştê şêlandin û dagirkirina mongolan başûr û navenda Rûsyayê ji aliyê Tirk-Mongolan ve hatiye dagirkirin.

Di dawiyê de Galîsya-Volînya ku di nav Hevbeşiya Polonî-Lîtvanya de bûn Vladimir-Suzdal û Komara Novgorod, du herêmên li ser derûdora Kîevê, asîmîle dibin û ji bo neteweya nûjen a rûsan bingeh ava dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.shsu.edu/~his_ncp/Kievan.html |sernav=Kievan Rus' and Mongol Periods |malper=web.archive.org |tarîx=2015-11-09 |roja-gihiştinê=2024-12-22 |roja-arşîvê=2015-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151109082559/http://www.shsu.edu/~his_ncp/Kievan.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Novgorod tevî Pskov di heyama desthilatdariya Mongolan de bi rêveberiyeke otonomî hatiye parastin ku bi giranî ji hovîtiyên mongolan ku bandorê li welatê mayî dike rizgar dibe.

=== Dukatiya Mezin a Moskowê ===
Hilweşîna Kievan Rûsî di dawiyê de şahidiya mezinbûna Dukaya Mezin a Moskowê ku di destpêkê de beşek ji Vladimir-Suzdalê bû dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/item/97007563 |sernav=Russia : a country study {{!}} Library of Congress |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2024-12-22 }}&lt;/ref&gt; Di dema ku hê jî di bin destê Mongol-Tataran de bû û bi lihevhatina wan, Moskow di destpêka sedsala 14an de dest bi bihêztir kirina bandora xwe yê li herêmê dike ku gav bi gav dibe hêza pêşeng &quot;yekkirina axa Rûsyayê&quot;.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Atlas of Medieval Europe |paşnav=Mackay |pêşnav=Angus |weşanger=Routledge |tarîx=2002-09-11 |isbn=978-1-134-80693-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=X6KIAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dema ku kursiyê Metropolîtanê ya [[Dêra ortodoks|Dêra Ortodoks]] a Rûsyayê di sala 1325an de derbasê Moskowê dibe, bandora dêrê zêde bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A companion to Russian history |weşanger=Wiley-Blackwell |tarîx=2009 |isbn=978-1-4443-0842-6 |cih=Chichester |paşnavê-edîtor=Gleason |pêşnavê-edîtor=Abbott |series=Blackwell companions to world history }}&lt;/ref&gt; Hevrikê dawî yê Moskowê, Komara Novgorod, wekî navenda bazirganiya postê û bendera herî rojhilat a Yekitîya Hanseatîkê pêşveketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Anders |pêşnav=Holsgaard-Larsen |paşnav2=Corrie |pêşnav2=Myburgh |paşnav3=Jan |pêşnav3=Hartvigsen |paşnav4=Cuno |pêşnav4=Rasmussen |paşnav5=Marianne |pêşnav5=Hartvig |paşnav6=Kristian |pêşnav6=Marstrand |paşnav7=Per |pêşnav7=Aagaard |tarîx=2010 |sernav=Standardized simulated palpation training--development of a palpation trainer and assessment of palpatory skills in experienced and inexperienced clinicians |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20171136 |kovar=Manual Therapy |cild=15 |hejmar=3 |rr=254–260 |doi=10.1016/j.math.2010.01.003 |issn=1532-2769 |pmid=20171136 }}&lt;/ref&gt;

Bi rêberiya Mîrê Moskowê Dmitriy Donskoy artêşa yekbûyî ya mîrekiyên rûsî di şerê Kulikovoyê de ku di sala 1380an de diqewime li hemberê Mongol-Tataran serkevtineke girîng bidest dixe û Mongol-Tatar têk diçin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/russia/2.htm |sernav=Russia - History |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2024-12-22 }}&lt;/ref&gt; Moskow hêdî hêdî duka xwe sereke û mîrektiyên derdorê, tevî erdên di destên hevrikên berê yên bihêz ên mîna Tver û Novgorod bidest dixe.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/russia/3.htm |sernav=Russia - Muscovy |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2024-12-22 }}&lt;/ref&gt;

Ivan III (&quot;mezin&quot;) kontrola Hordeya Zêrîn avêt û tevahiya bakurê Rûsyayê di bin serweriya Moskowê de bihêztir dike û yekem hikumdarê rûsê bû ku sernavê &quot;Dukaya mezin a hemî Rûsyayê&quot; werdigire. Piştî dagirkirina Konstantînopolîsê ku di 1453an ji aliyê osmaniyan hatiye dagirkirin, Moskow îdîa kiriye ku bajêr nûnertiya mîrateya Împeratoriya Romaya Rojhilat wergirtiye. Ivan III bi Sophia Palaiologina ku biraziya împeratorê Bîzansê yê dawî Constantine XI bû dizewice û nîşana Eylo yê duserî ya Bîzansî di destpêkê de wekê nîşana xwe diyar dike û di dawiyê de jî wekê nîşana Rûsyayê diyar dike.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Vasily III di destpêka sedsala 16an de bi girêdana çend dewletên paşîn ên serbixwe yên Rûsyayê hemî Rûsyayê dike yek.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Origins of the Modern European State System, 1494-1618 |paşnav=Anderson |pêşnav=M. S. |weşanger=Routledge |tarîx=2014-09-25 |isbn=978-1-317-89275-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=smCgBAAAQBAJ&amp;pg=PT281 }}&lt;/ref&gt;
=== Tsardoma Rûsyayê ===
[[Wêne:Ivan IV by anonim (18th c., GIM).jpg|thumb|Ivan IV ji 1533an heta sala 1547an Tsardomê Mezin ê Moskowê bû.]]
Di geşedaniya ramanên Romaya Sêyemîn de, dukê mezin Ivan IV (&quot;bi xof&quot;) di sala 1547an de bi fermî taca yekem tsar a Rûsyayê hate li xwe kiriye. Tsar zagoneke nû derdixe (Sudebnik ya 1550), yekem saziya nûnerê feodal a rûsî (Zemsky Sobor) ava dike, artêşê ji nû ve nû dike, bandora dîndaran asteng dike û rêveberiya herêmî ji nû ve birêxistin dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/russia/3.htm |sernav=Russia - Muscovy |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2024-12-23 }}&lt;/ref&gt; Di dema padîşahiya xwe yê dirêj de Ivan bi girêdana sê xanatên tataran, Kazan û Astraxan li ser Volga û Xanate Sibirê ku li başûrê rojavayê Sîbîryayê li erdê Rûsyayê zêde dike ku erdê Rûsyayê ya mezin ducaran berfireh dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Perrie |pêşnav=Maureen |tarîx=1978 |sernav=The Popular Image of Ivan the Terrible |url=https://www.jstor.org/stable/4207642 |kovar=The Slavonic and East European Review |cild=56 |hejmar=2 |rr=275–286 |issn=0037-6795 }}&lt;/ref&gt; Di dawiyê de, di dawiya sedsala 16an de Rûsya ber bi rojhilatê Çiyayê Uralê ve berfireh dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Skryivnikov |pêşnav=R. G. |tarîx=1986-01-01 |sernav=Ermak's Siberian Expedition |url=https://brill.com/view/journals/ruhi/13/1/article-p1_1.xml |kovar=Russian History |ziman=en |cild=13 |hejmar=1 |rr=1–39 |doi=10.1163/187633186X00016 |issn=1876-3316 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Tsardom ji bo gihîştina beravên Baltik û bazirganiya deryayê ku Şerê Livoniyayê ya dirêj û neserketî li dijî hevbendiya Keyaniya Polonya û Dukatiya Mezin a Lîtvanya (paşê Yekîtiya polonî-lîtvanî ya yekbûyî), Keyaniya Swêdê û Danîmarka-Norwêcê dide destpêkirin qels dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Filyushkin |pêşnav=Alexander |tarîx=2016-03-23 |sernav=Conquest, Borders, Geopolitics |url=https://brill.com/view/journals/ruhi/43/1/article-p1_1.xml |kovar=Russian History |ziman=ru |cild=43 |hejmar=1 |rr=1–21 |doi=10.1163/18763316-04301004 |issn=1876-3316 }}&lt;/ref&gt; Tsardom bi vê qelisbûnê di sala 1572an de di şerê artêşeke dagirker a Tatarên Kirimê ya Şerê Molodî de bi tevahî têk diçe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reign of terror: Ivan IV |paşnav=Skrynnikov |pêşnav=R. G. |weşanger=Brill |tarîx=2016 |isbn=978-90-04-30400-0 |cih=Leiden ; Boston |paşnav2=Williams |pêşnav2=Paul |series=Eurasian studies library : history, societies &amp; cultures in Eurasia }}&lt;/ref&gt;

Mirinên kurên Ivan di sala 1598an de dawiya xanedana Rurikên kevnar bi xwe re tîne û ligel birçîbûna karesatbar a salên 1601-1603an dibe sedema şerekî navxweyî, serweriya îdeakaran û destwerdana biyanî yên di dema tengasiyên destpêka sedsala 17an.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dunning |pêşnav=Chester |tarîx=1995 |sernav=Crisis, Conjuncture, and the Causes of the Time of Troubles |url=https://www.jstor.org/stable/41036998 |kovar=Harvard Ukrainian Studies |cild=19 |rr=97–119 |issn=0363-5570 }}&lt;/ref&gt; Hevbendiya Polonî-Lîtvanî, sûd werdigirt ku beşek ji Rûsyayê desteser dike ku heya paytexta Moskowê dirêj bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wójcik |pêşnav=Zbigniew |tarîx=1982 |sernav=Russian Endeavors for the Polish Crown in the Seventeenth Century |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Russian-Endeavors-for-the-Polish-Crown-in-the-W%C3%B3jcik/cdef7146d890d1489bec076247f598d4377cb522 |kovar=Slavic Review |ziman=en |cild=41 |hejmar=1 |rr=59–72 |doi=10.2307/2496635 |issn=0037-6779 }}&lt;/ref&gt; Di sala 1612an de polonî neçar dimînin ku paşde vekişin. Piştê vekişîna poloniyan Rûsya ji hêla hêzên dilxwaz ên rûsî ve ku ji hêla bazirgan Kuzma Minin û prens Dmitriy Pozharsky ve dihatin birêvebirin hatiye parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bogolitsyna |pêşnav=Anna |paşnav2=Pichler |pêşnav2=Bernhard |paşnav3=Vendl |pêşnav3=Alfred |paşnav4=Mikhailov |pêşnav4=Alexander |paşnav5=Sizov |pêşnav5=Boris |tarîx=2009 |sernav=Investigation of the Brass Monument to Minin and Pozharsky, Red Square, Moscow |url=https://www.jstor.org/stable/27867061 |kovar=Studies in Conservation |cild=54 |hejmar=1 |rr=12–22 |issn=0039-3630 }}&lt;/ref&gt; Xanedaniya Romanov di sala 1613an de bi biryara Zemskî Sobor derdikeve ser textê û welêt gav bi gav ji qeyranê xilas dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Orchard |pêşnav=G. Edward |tarîx=1989 |sernav=The Election of Michael Romanov |url=https://www.jstor.org/stable/4210028 |kovar=The Slavonic and East European Review |cild=67 |hejmar=3 |rr=378–402 |issn=0037-6795 }}&lt;/ref&gt;

Rûsya di sedsala 17an de ku serdema Kozakan bû, mezinbûna axa xwe berdewam kiriye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/collections/meeting-of-frontiers/articles-and-essays/exploration/russian-discovery-of-siberia/ |sernav=The Russian Discovery of Siberia {{!}} Exploration {{!}} Articles and Essays {{!}} Meeting of Frontiers {{!}} Digital Collections {{!}} Library of Congress |malper=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA |roja-gihiştinê=2024-12-23 }}&lt;/ref&gt; Di 1654an de rêberê Ûkraynayê, Bohdan Khmelnytsky, pêşniyar kiriye ku Ûkrayna di bin parastina tsarê Rûsyayê Alexis de be û qebûl kirina vê pêşniyarê dibe sedema şerê rûs û poloniyan. Di dawiyê de Ûkrayna li ser Dnieperê hatiye perçe kirin û beşa rojhilat (Ûkraynaya Çep û Kyîv) di bin serweriya Rûsyayê de dimîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The northern wars: war, state and society in northeastern Europe, 1558 - 1721 |url=https://archive.org/details/northernwarswars0000fros |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Routledge |tarîx=2014 |isbn=978-0-582-06429-4 |cih=London New York |series=Modern wars in perspective }}&lt;/ref&gt; Ber bi rojhilat ve kifşkirina bilez a rûsî û kolonîzekirina Sîbîryaya berfireh berdewam kiriye bi vê berfireh bûne re nêçîrvaniya postên ajalan û ji bo qiloçên fîlan, nêçîrvaniya fîlan kirine. Kaşîfên rûsî bi giranî li ser rêçên Çemê Sîbîryayê ber bi rojhilat ve çûye û di nîvê sedsala 17an de, li rojhilatê Sîbîryayê, li nîvgirava Chukchi, li kêleka çemê Amûrê û li peravên Okyanûsa Pasîfîk, wargehên rûsan hebûn.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; Di 1648an de Semyon Dezhnyov bûye yekem kese ewropî ku ji Tengava Beringê derbas bûye.

=== Împeratoriya Rûsyayê ===
[[Wêne:Growth of Russia 1547-1725.png|thumb|çep|Berfirehbûna axa Rûsyayê ji dema serweriya Ivan IV heya mirina Peter I.]]
Di bin serweriya [[Petrûsê Mezin]] de li Rûsyayê di 1721ê de rêveberiya împeratoriyeke hate ragihandin û xwe wekî yek ji hêzên mezin ên ewropî destnîşan kiriye. Împeratoriya Rûsyayê ji 1682an heya 1725an hikum kiriye ku Petrûs di Şerê Mezin ê Bakur (1700-1721) de Swêdê têk dibe û gihîştina Rûsyayê ji bo derya û bazirganiya deryayê re peyda dike. Di sala 1703an de li ser Deryaya Baltîkê, Peter Saint Petersburg wekê paytexta nû ya Rûsyayê ava dike. Di tevahiya desthilatdariya wî de reformên berfireh hatine kirin ku bandorên çandî yên rojavayî yên girîng aniye Rûsyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/russia/4.htm |sernav=Russia - Early Imperial Russia |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2024-12-23 }}&lt;/ref&gt; Catherine I (1725-1727), paşê Peter II (1727-1730) û Anna li cihê derbasî ser textê bûne. Di salên 1741-1762an de di dema serweriya qîza Petrûs I Elizabeth de Rûsya beşdarî Şerê Heft Salan (1756-1763) dibe. Di dema pevçûnê de leşkerên rûsî Prûsyaya Rojhilat dagir kirin û gihîştine bajarê Berlînê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kohn |pêşnav=Hans |tarîx=1960 |sernav=Germany and Russia |url=https://www.jstor.org/stable/45310370 |kovar=Current History |cild=38 |hejmar=221 |rr=1–5 |issn=0011-3530 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê piştî mirina Elizabeth, ji aliyê Peter III ya Rûsyayê ve ku alîgirê [[Keyaniya Prûsyayê|Padîşahiya Prûsyayê]] bû hemî erdên dagirkirî ji bo Padîşahiya Prûsyayê hatiye vegerandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Raeff |pêşnav=Marc |tarîx=1970 |sernav=The Domestic Policies of Peter III and his Overthrow |url=https://www.jstor.org/stable/1844479?origin=crossref |kovar=The American Historical Review |cild=75 |hejmar=5 |rr=1289–1310 |doi=10.2307/1844479 |issn=0002-8762 }}&lt;/ref&gt;

Catherine II (&quot;mezin&quot;) ku di salên 1762-1796an de hikum kiriye, serokatiya [[Serdema Ronakbîrî ya Rûsyayê]] kiriye. Wê kontrola siyasî ya rûsî li ser Hevbendiya Polonî-Lîtvanî berfireh kiriye û piraniya herêmên wê bi Rûsyayê ve girêdsye û Rûsyayê dike welatê herî qelebalix ê Ewropayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Perkins |pêşnav=James Breck |tarîx=1896 |sernav=The Partition of Poland |url=https://www.jstor.org/stable/1833615?origin=crossref |kovar=The American Historical Review |cild=2 |hejmar=1 |rr=76–92 |doi=10.2307/1833615 |issn=0002-8762 }}&lt;/ref&gt; Li aliyê başûr piştî Şerên Rûs û Tirkan yên serketî yên li dijî Xanedaniya Osmanî, Katerîn sinorê Rûsyayê berbi [[Deryaya Reş]] ve bi pêş ve bir ku di vê demê de hilweşandina Xanatoya Kirimê pêk hatiye û Kirim beşdarî axa Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Anderson |pêşnav=M. S. |tarîx=1958 |sernav=The Great Powers and the Russian Annexation of the Crimea, 1783-4 |url=https://www.jstor.org/stable/4205010 |kovar=The Slavonic and East European Review |cild=37 |hejmar=88 |rr=17–41 |issn=0037-6795 }}&lt;/ref&gt; Di encama serketinên li ser Îrana Qacarî di dema şerê Rûs û Farisan de, di nîvê yekem a sedsala 19an de Rûsya [[Qefqasya]]yê jî zeft dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Behrooz |pêşnav=Maziar |tarîx=2013 |sernav=Revisiting the Second Russo-Iranian War (1826–28): Causes and Perceptions |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iranian-studies/article/abs/revisiting-the-second-russoiranian-war-182628-causes-and-perceptions/5E6C3498B65CEF2D22147C93CB1BDAF5 |kovar=Iranian Studies |ziman=en |cild=46 |hejmar=3 |rr=359–381 |doi=10.1080/00210862.2012.758502 |issn=0021-0862 }}&lt;/ref&gt; Paşê Catherine, kurê wê Pawlos, kesayeteke bêîstîqrar bû û bi giranî li ser pirsgirêkên hundurîn eleqedar bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ragsdale |pêşnav=Hugh |tarîx=1983 |sernav=Russia, Prussia, and Europe in the Policy of Paul I |url=https://www.jstor.org/stable/41046596 |kovar=Jahrbücher für Geschichte Osteuropas |cild=31 |hejmar=1 |rr=81–118 |issn=0021-4019 }}&lt;/ref&gt; Piştê serweriya wî ya kurt, stratejiya Katerîn berdewam dibe ku Alexander I (1801–1825) di sala 1809an de [[Fînlenda]]yê ji [[Swêd]] a qelsbûyî û di sala 1812an de Besarabiya jî ji osmaniyan hatiye stendin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1910 |sernav=Finland |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-political-science-review/article/abs/finland/4B3F87858EBEBA91AB5B90E311B55B1F |kovar=American Political Science Review |ziman=en |cild=4 |hejmar=3 |rr=350–364 |doi=10.2307/1945868 |issn=1537-5943 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Charles |tarîx=1993 |sernav=Moldova and the New Bessarabian Questions |url=https://www.jstor.org/stable/40396520 |kovar=The World Today |cild=49 |hejmar=7 |rr=135–139 |issn=0043-9134 }}&lt;/ref&gt; Di vê heyamê de li [[Amerîkaya Bakur]], rûs bûne yekem ewropî ku gihîştine [[Alaska]]yê û Alaskayê kolonî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/harriman/1899/exploration.html |sernav=PBS - Harriman: History of Exploration |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2024-12-23 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1803-1806an de yekem gera rûsî ya cîhanê hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=McCartan |pêşnav=E. F. |tarîx=1963 |sernav=The Long Voyages--Early Russian Circumnavigation |url=https://www.jstor.org/stable/126593?origin=crossref |kovar=The Russian Review |cild=22 |hejmar=1 |rr=30–37 |doi=10.2307/126593 |issn=0036-0341 }}&lt;/ref&gt; Di sala 1820an de, sefereke rûsî parzemîna [[Antarktîka]]yê kişf dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/history/article/who-discovered-antarctica-depends-who-ask |sernav=Who really discovered Antarctica? Depends who you ask. |malper=web.archive.org |tarîx=2021-03-05 |roja-gihiştinê=2024-12-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305011853/https://www.nationalgeographic.com/history/article/who-discovered-antarctica-depends-who-ask |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

=== Şoreşa rûsî û şerê navxweyî ===
[[Wêne:Vladimir Lenin Speech in May 1920.jpg|thumb|çep|Vladîmîr Lenîn di sala 1920an de li Moskowê diaxive.]]
Rûsya dema ku ji hevalbendên xwe yên Sê Antante veqetiyabû, di sala 1914an de beşdarî [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de ji bo bersivdayîna ragihandina şer ê ku Avusturya-Mecarîstanê li hemberê hevalbendê Rusyayê, Serbiya dabûn destpêkirin di çend eniyên de şer de beşdarî şer dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Williamson |pêşnav=Samuel R. |tarîx=1988 |sernav=The Origins of World War I |url=https://www.jstor.org/stable/204825?origin=crossref |kovar=The Journal of Interdisciplinary History |cild=18 |hejmar=4 |rr=795–818 |doi=10.2307/204825 |issn=0022-1953 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schmitt |pêşnav=Bernadotte E. |tarîx=1924 |sernav=Triple Alliance and Triple Entente, 1902-1914 |url=https://www.jstor.org/stable/1836520?origin=crossref |kovar=The American Historical Review |cild=29 |hejmar=3 |rr=449–473 |doi=10.2307/1836520 |issn=0002-8762 }}&lt;/ref&gt; Di sala 1916am de Êrîşa Brusilov ya Artêşa Rûsî ya Emperyal hema hema bi tevahî Artêşa Awistro-Mecarî hilweşand.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schindler |pêşnav=John |tarîx=2003-01-01 |sernav=Steamrollered in Galicia: The Austro-Hungarian Army and the Brusilov                 Offensive, 1916 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1191/0968344503wh260oa |kovar=War in History |ziman=en |cild=10 |hejmar=1 |rr=27–59 |doi=10.1191/0968344503wh260oa |issn=0968-3445 }}&lt;/ref&gt; Lê belê ji ber zêdebûna lêçûnên şer, qurbaniyên zêde û gotegotên gendelî û xiyanetê zêde dibin, bêbaweriya giştî ya berê ya ji bo rejîmê kûrtir dibe. Ev hemî faktor ji bo Şoreşa Rûsyayê ya sala 1917an ku di du çalakiyên mezin de pêk hatiye dibe bingeh.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/russia/8.htm |sernav=Russia - Revolutions and Civil War |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2024-12-23 }}&lt;/ref&gt;

Di destpêka sala 1917an de Nicholas II neçar dimîne ku ji ser texte xwe were xwarê ku di encamê de ew û malbata wî di dema Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de têne girtin û piştre jî hatine bidarvekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Walsh |pêşnav=Edmund |tarîx=1928-03-01 |sernav=The Last Days of the Romanovs |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/1928/03/the-last-days-of-the-romanovs/303877/ |roja-gihiştinê=2024-12-23 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463 }}&lt;/ref&gt; Li cihê rêveberiya monarşiyê koalîsyoneke qelsê partiyên siyasî xwe hikûmeta demkî radigihîne û ji aliyê heman hikumetê ve Komara Rûsyayê hatiye ragihandin. Di 19 çileyê ya sala 1918an de Meclîsa Damezrîner a Rûsyayê, Rûsya komareke federal a demokratîk diyar dike û bi vî awayê biryara hikûmeta demkî qebûl dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mosse |pêşnav=W. E. |tarîx=1964 |sernav=Interlude: The Russian Provisional Government 1917 |url=https://www.jstor.org/stable/149631 |kovar=Soviet Studies |cild=15 |hejmar=4 |rr=408–419 |issn=0038-5859 }}&lt;/ref&gt; Dotira rojê Meclîsa Damezrîner ji aliyê Komîteya Birêvebir a Navendî ya hemî Rûsyayê ve hatiye betalkirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Saziyeke sosyalîst a alternatîv û Sovyeta Petrogradê bi hev re hebûn ku bi rêya meclîsên karker û gundiyan ên ku bi awayekî demokratîk hatine hilbijartin desthilatdariyê bi dest dixin ku wekê sovyet hatiye binavkirin. Desthilatdariya desthilatdarên nû li cihê ku qeyrana li welêt çareser bike, tenê krîza heyî ya li welêt girantir dike û di dawiyê de bi Şoreşa Oktobir a bi pêşengiya Bolşevîk Vladîmîr Lenîn hikûmeta demkî hatiye hilweşandin û desthilatdariya sovyetan dibe sedema avakirina yekemîn dewleta sosyalîst a cîhanê.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Şerê Navxweyî yê Rûsyayê di navbera Tevgera Spî ya antî-komûnîst û Bolşevîkan, Artêşa Sor de qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Figes |pêşnav=Orlando |tarîx=1990 |sernav=THE RED ARMY AND MASS MOBILIZATION DURING THE RUSSIAN CIVIL WAR 1918–1920 |url=https://academic.oup.com/past/article-lookup/doi/10.1093/past/129.1.168 |kovar=Past and Present |ziman=en |cild=129 |hejmar=1 |rr=168–211 |doi=10.1093/past/129.1.168 |issn=0031-2746 }}&lt;/ref&gt; Piştî îmzekirina Peymana Brest-Litovskê ku bi Hêzên Navendî yên Şerê Cîhanê yê Yekem re şer bi dawî anî; Rûsya Bolşevîst piraniya herêmên xwe yên rojava ku %34 ji nifûsê, %54 ji pîşesaziyê, %32 ji zeviyên xwe yên çandiniyê û bi qasî %90 ji kanên komirê dihewîne radest dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/history/history-magazine/article/russian-revolution-history-lenin |sernav=From Tsar to U.S.S.R.: Russia's Chaotic Year of Revolution |malper=web.archive.org |tarîx=2021-04-15 |roja-gihiştinê=2024-12-23 |roja-arşîvê=2021-04-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210415111202/https://www.nationalgeographic.com/history/history-magazine/article/russian-revolution-history-lenin |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

Hêzên hevalbend ji bo piştgiriya hêzên dij-komunîst destwerdanek leşkerî ya neserkevtî didin destpêkirin. Di dawiya şerê navxweyî yê tund de, aborî û binesaziya Rûsyayê gelek zirar dibînin û bi qasî 10 milyon di şer de jiyana xwe ji dest didin ku piraniya wan sivîl bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/event/Russian-Civil-War/Foreign-intervention#ref283723 |sernav=Russian Civil War - Intervention, Allies, Bolsheviks {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2024-12-06 |roja-gihiştinê=2024-12-23 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Bi molyonan mirov dibin koçberên spî û birçîbûna rûsî ya salên 1921–1922an de dibe sedema mirina pênc milyon mirovan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaufuss |pêşnav=Tatiana |tarîx=1939-05-01 |sernav=The White Russian Refugees |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/000271623920300106 |kovar=The ANNALS of the American Academy of Political and Social Science |ziman=en |cild=203 |hejmar=1 |rr=45–54 |doi=10.1177/000271623920300106 |issn=0002-7162 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.icrc.org/en |sernav=ICRC {{!}} International Committee of the Red Cross |malper=www.icrc.org |roja-gihiştinê=2024-12-23 }}&lt;/ref&gt;

=== Yekîtiya Sovyetê ===
[[Wêne:Russian SFSR in Soviet Union (1936).svg|thumb|Di sala 1936an de nexşeya Yekîtiya Sovyetê ya Rûsyayê.]]
==== Aboriya fermandarî û civaka Sovyetê ====
Di 30 kanûna sala 1922an de Lenîn û alîkarên wî be bi tevlîbûna komarên Belarûsya, Transkafkasya û Ûkraynayê Yekîtiya Sovyetê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Szporluk |pêşnav=Roman |tarîx=1973 |sernav=Nationalities and the Russian Problem in the U.S.S.R.: an Historical Outline |url=https://www.jstor.org/stable/24356607 |kovar=Journal of International Affairs |cild=27 |hejmar=1 |rr=22–40 |issn=0022-197X }}&lt;/ref&gt; Bi guhertinên sinorên navxweyî û pêvekirinên di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de yekîtiyek mezin ên ku ji 15 komaran pêk dihatin hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Brzezinski |pêşnav=Zbigniew |tarîx=1984 |sernav=The Soviet Union: World Power of a New Type |url=https://www.jstor.org/stable/1174124?origin=crossref |kovar=Proceedings of the Academy of Political Science |cild=35 |hejmar=3 |rr=147–159 |doi=10.2307/1174124 |issn=0065-0684 }}&lt;/ref&gt;

Piştî mirina Lenîn di sala 1924an de troykayeke (rêveberên Yekîtiya Sovyetê) hatiye destnîşankirin ku berpirsiyariya rêveberiyê werbigire. Di dawiyê de Joseph Stalin ku Sekreterê Giştî yê Partiya Komunîst bû hemî aliyên opozîsyonê ditepisîne û desthilatdariya xwe di destên xwe de kom dike û di salên 1930an de dibe rêveberê otorîter a welat.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Glassman |pêşnav=Leo M. |tarîx=1931-04-01 |sernav=Stalin’s Rise to Power |url=https://online.ucpress.edu/currenthistory/article-abstract/34/1/73/167266/Stalin-s-Rise-to-Power?redirectedFrom=fulltext |kovar=Current History |cild=34 |hejmar=1 |rr=73–77 |doi=10.1525/curh.1931.34.1.73 |issn=0011-3530 }}&lt;/ref&gt; Leon Troçkî ku alîgirê sereke yê şoreşa cîhanê ye di sala 1929an de ji Yekîtiya Sovyetê hatiye sirgûnkirin û fikra Stalîn a Sosyalîzma Yek Welat dibe nêrîna fermî ya Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Getty |pêşnav=J. Arch |tarîx=1986 |sernav=Trotsky in Exile: The Founding of the Fourth International |url=https://www.jstor.org/stable/151989 |kovar=Soviet Studies |cild=38 |hejmar=1 |rr=24–35 |issn=0038-5859 }}&lt;/ref&gt; Berdewamiya têkoşîna navxweyî ya di nav partiya Bolşevîkan de bi &quot;paqijiya mezin&quot; derdikeve holê.

==== Stalînîzm û nûjenbûn ====
Di bin serokatiya Stalîn de, hukûmetê dest bi aboriyeke fermanî dike ku di wî demê de welat bi giranî gundewarî bû ku pîşesazîkirina welat û kolektîfkirina çandiniya welat dide destpêkirin. Di vê dema guherîna bilez a aborî û civakî de bi milyonan mirov şandin kampên kar ên cezayê ku di nav wan de gelek mehkûmên siyasî yên ji ber dijberiya wan ên gumanbar ên li dijî Stalîn derketibûn û kesên rasterast ku li dijî desthilatdariya Stalîn derketibûn hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rosefielde |pêşnav=Steven |tarîx=1981 |sernav=An Assessment of the Sources and Uses of Gulag Forced Labour 1929-56 |url=https://www.jstor.org/stable/151474 |kovar=Soviet Studies |cild=33 |hejmar=1 |rr=51–87 |issn=0038-5859 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kreindler |pêşnav=Isabelle |tarîx=1986 |sernav=The Soviet Deported Nationalities: A Summary and an Update |url=https://www.jstor.org/stable/151700 |kovar=Soviet Studies |cild=38 |hejmar=3 |rr=387–405 |issn=0038-5859 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi milyonan kesên dijberî Stalîn sirgûnê herêmên bejahî yên Yekîtiya Sovyetê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=EBLTDwAAQBAJ&amp;pg=PA171 |sernav=On the political economy of plant disease epidemics: Capita selecta in ... - J.C. Zadoks - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2022-12-25 |roja-gihiştinê=2024-12-25 |roja-arşîvê=2022-12-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221225095407/https://books.google.com/books?id=EBLTDwAAQBAJ&amp;pg=PA171 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Bêrêxistinbûna demkî ya çandiniya welêt, polîtîkayên dijwar ên dewletê û hişkesaliya di wî demê de dibe sedema birçîbûna Sovyetê ku di salên 1932 û 1933an qewimîye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Industrialisation of Soviet Russia Volume 5: The Years of Hunger |paşnav=Davies |pêşnav=R. W. |weşanger=Palgrave Macmillan |tarîx=2010-01-20 |isbn=978-0-230-27397-9 |cih=Basingstoke |ziman=en |url=https://link.springer.com/book/10.1057/9780230273979 |paşnav2=Wheatcroft |pêşnav2=Stephen G. |doi=10.1057/9780230273979 }}&lt;/ref&gt; Di vê xelayiyê de ji 5.7 heta 8.7 milyon kes ji birçiyan jiyana xwe jidest dide ku ji wan 3.3 milyon kes li herêmê Yekîtîya Sovyet a Rûsyayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wolowyna |pêşnav=Oleh |tarîx=2021-10-02 |sernav=A Demographic Framework for the 1932–1934 Famine in the Soviet Union |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Demographic-Framework-for-the-1932%E2%80%931934-Famine-in-Wolowyna/4132d875b715add045fd398f34adff5048397dca |kovar=Journal of Genocide Research |ziman=en |cild=23 |hejmar=4 |rr=501–526 |doi=10.1080/14623528.2020.1834741 |issn=1462-3528 }}&lt;/ref&gt; Yekîtîya Sovyetê di dawiyê de di demek kurt de veguherînek bi mesref ji bo aboriyeke pir çandinî û gavên pîşesazî yên mezin avêtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rosefielde |pêşnav=Steven |tarîx=1988-04-01 |sernav=Excess Deaths and Industrialization: A Realist Theory of Stalinist Economic Development in the 1930s |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/002200948802300207 |kovar=Journal of Contemporary History |ziman=en |cild=23 |hejmar=2 |rr=277–289 |doi=10.1177/002200948802300207 |issn=0022-0094 }}&lt;/ref&gt;
==== Şerê Cîhanê yê Duyem û Neteweyên Yekbûyî ====
[[Wêne:Ленинград блокадный. Им обеим 30 лет.jpg|thumb|çep|Du keçên ciwan di sala 1942an de di dema dorpêçkirina Lenîngradê de çekên binavûdeng PPD-40 amade dikin.]]
[[Wêne:RIAN archive 602161 Center of Stalingrad after liberation.jpg|thumb|çep|Şerê Stalîngradê, şerê herî mezin û xwînrêj di dîroka şerê di cihanê de bû di sala 1943an de bi serketina Sovyetê ya ku li dijî artêşa almanan pêk hatiye bi dawî bûye.]]
Yekîtiya Sovyetê di 17ê îlona sala 1939an de bi dagirkirina Polonyayê li gorî protokola veşartî ya di nav Peymana Molotov-Ribbentrop a bi Almanyaya Nazî re, beşdarî Şerê Cîhanê yê Duyem dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roberts |pêşnav=Geoffrey |tarîx=1992 |sernav=The Soviet Decision for a Pact with Nazi Germany |url=https://www.jstor.org/stable/152247 |kovar=Soviet Studies |cild=44 |hejmar=1 |rr=57–78 |issn=0038-5859 }}&lt;/ref&gt; Yekîtîya Sovyetê di berdewamiya şer de Fînlendayê dagir dike û li gel dagirkirina dewletên Baltîkê beşek ji Romanyayê jî dagir dike û beşdarî axa Yekîtiya Sovyetê dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Moldovans |paşnav=King |pêşnav=Charles |weşanger=Hoover Institution Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-8179-9792-2 |kesên-din=Internet Archive |url=https://archive.org/details/moldovansromania00king_0/mode/2up }}&lt;/ref&gt; Di 22ê hezîrana sala 1941ê de Almanya Yekîtiya Sovyetê dagir dike û eniya herî mezinê Şerê Cîhanê ya Duyem, eniya rojhilat vedike.

Di encama şer de nêzîkî 5 milyon leşkerên Artêşa Sor ji aliyê Naziyan ve hatine girtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The law of blood: thinking and acting as a Nazi |paşnav=Chapoutot |pêşnav=Johann |weşanger=The Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-674-66043-4 |cih=Cambridge, Massachusetts |paşnavê-terciman=Richmond Mouillot |pêşnavê-terciman=Miranda }}&lt;/ref&gt; Bi awayeke zanetî bi birçîbûnê an bi awayekî din 3.3 milyon hêsîrên Sovyetê têne kuştin, Her çiqas Wehrmacht di destpêkê de serketinek girîng hatibe bidest xistin jî êrîşa wan di Şerê Moskowê de hatiye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Assmann |pêşnav=Kurt |tarîx=1950 |sernav=The Battle for Moscow, Turning Point of the War |url=https://www.jstor.org/stable/20030251?origin=crossref |kovar=Foreign Affairs |cild=28 |hejmar=2 |rr=309–326 |doi=10.2307/20030251 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Piştre almanan di zivistana salên 1942-1943an de pêşî di Şerê Stalîngradê de şikestinên mezin xwarin û piştre jî di şerê Kurskê de ku di havîna sala 1943an de qewimiye artêşa wan hatiye şikestin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Clairmont |pêşnav=Frederic F. |tarîx=2003 |sernav=Stalingrad: Hitler's Nemesis |url=https://www.jstor.org/stable/4413752 |kovar=Economic and Political Weekly |cild=38 |hejmar=27 |rr=2819–2823 |issn=0012-9976 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mulligan |pêşnav=Timothy P. |tarîx=1987-04-01 |sernav=Spies, Ciphers and 'Zitadelle': Intelligence and the Battle of Kursk, 1943 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/002200948702200203 |kovar=Journal of Contemporary History |ziman=en |cild=22 |hejmar=2 |rr=235–260 |doi=10.1177/002200948702200203 |issn=0022-0094 }}&lt;/ref&gt; Têkçûneke din a Almanyayê di dema dorpêçkirina Lênîngradê de qewimiye ku di navbera salên 1941 û 1944an de ji aliyê hêzên Almanya û Fînlendayê ve bajar bi tevahî ji aliyê deverên bejahiyê ve hatiye dorpêçkirin û ji ber birçîbûnê zêdetirî milyonek kes dimirin lê bajêr qet xwe radestê almanan nake.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Krypton |pêşnav=Constantine |tarîx=1954 |sernav=The Siege of Leningrad |url=https://www.jstor.org/stable/125859?origin=crossref |kovar=The Russian Review |cild=13 |hejmar=4 |rr=255–265 |doi=10.2307/125859 |issn=0036-0341 }}&lt;/ref&gt; Hêzên Sovyetê di salên 1944-1945an de li Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî pêş dikevin û di gulana sala 1945an de Berlînê dagir dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/history/history-magazine/article/soviet-victory-battle-berlin-finished-nazi-germany |sernav=The Battle of Berlin was the Soviet victory that ended WWII |malper=web.archive.org |tarîx=2021-03-20 |roja-gihiştinê=2024-12-25 |roja-arşîvê=2021-03-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210320151932/https://www.nationalgeographic.com/history/history-magazine/article/soviet-victory-battle-berlin-finished-nazi-germany |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Di tebaxa sala 1945an de, Artêşa Sor êrîşî Mançuria dike û japonan ji Asyaya Bakur û Rojhilat derdixe ku ev jî dibe alîkar ku hevalbend di şerên li hemberê japonan de biser bikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Morton |pêşnav=Louis |tarîx=1962 |sernav=Soviet Intervention in the War with Japan |url=https://www.jstor.org/stable/20029588?origin=crossref |kovar=Foreign Affairs |cild=40 |hejmar=4 |rr=653–662 |doi=10.2307/20029588 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt;

Şerê di salên 1941-1945an de ku di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de ku li Rûsyayê qewimiye wekî Şerê Welatparêziya Mezin ê Rûsyayê tê zanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=RFE/RL |sernav=Russia's Monumental Tributes To The 'Great Patriotic War' |url=https://www.rferl.org/a/russia-s-monumental-tribute-to-the-great-patriotic-war-/30599462.html |roja-gihiştinê=2024-12-25 |xebat=RadioFreeEurope/RadioLiberty |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di şer di nav aliyekê şer de bûn Yekîtiya Sovyetê, Dewletên Yekbûyî, Keyaniya Yekbûyî û Çîn di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de wekê çar dewletên mezin ên hevalbendan dihatin naskirin û piştre jî bûne çar endamên bingehîn ên [[Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî]].&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The United States and the origins of the cold war, 1941-1947 |paşnav=Gaddis |pêşnav=John Lewis |weşanger=New York : Columbia University Press |tarîx=1972 |isbn=978-0-231-03289-6 |kesên-din=Internet Archive |url=https://archive.org/details/unitedstatesorig0000gadd }}&lt;/ref&gt; Di dema şer de hêjmara mirina sivîl û leşkerên Yekîtiya Sovyetê bi qasî 26-27 milyon kes bû ku ev hêjmar nîvê hemî kuştiyên di Şerê Cîhanê yê Duyem pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Cataclysm: the war on the Eastern Front, 1941-45 |paşnav=Cumins |pêşnav=Keith |weşanger=Helion &amp; Company Ltd |tarîx=2011 |isbn=978-1-907677-23-6 |cih=Solihull, West Midlands, England |url=https://www.worldcat.org/title/752491700 |oclc=752491700 }}&lt;/ref&gt; Di vî şerê de aborî û binesaziya Sovyetê rastî wêraneke mezin hatiye ku bûye sedema birçîbûna Sovyetê ku di salên 1946-1947an de qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://warwick.ac.uk/fac/soc/economics/staff/mharrison/public/pp2011postprint.pdf |sernav=&quot;The Soviet Union after 1945: Economic Recovery and Political Repression&quot; }}&lt;/ref&gt;

==== Superhêz û Şerê Sar ====
Piştî Şerê Cîhanê yê Duyem li gorî Konferansa Potsdamê, Artêşa Sor beşek ji Ewropaya Rojhilat û Navendî ku di nav de Almanyaya Rojhilat û herêmên rojhilatê Awistriyayê hebûn dagir dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://daily.jstor.org/potsdam-origins-cold-war/ |sernav=Potsdam and the Origins of the Cold War |malper=JSTOR Daily |tarîx=2015-08-06 |roja-gihiştinê=2024-12-25 |ziman=en-US |paşnav=Wills |pêşnav=Matthew }}&lt;/ref&gt; Hikûmetên komunîst li dewletên biçûkên Bloka Rojhilat hatine erkdarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bunce |pêşnav=Valerie |tarîx=1985 |sernav=The empire strikes back: the evolution of the Eastern bloc from a Soviet asset to a Soviet liability |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/empire-strikes-back-the-evolution-of-the-eastern-bloc-from-a-soviet-asset-to-a-soviet-liability/7FCF9F7C70F8F8D9F3FD583604027D5C |kovar=International Organization |ziman=en |cild=39 |hejmar=1 |rr=1–46 |doi=10.1017/S0020818300004859 |issn=1531-5088 }}&lt;/ref&gt; Piştî ku Yekîtiya Sovyetê dibe dibe duyem hêza nûkleerî ya cîhanê,&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holloway |pêşnav=David |tarîx=1981-05-01 |sernav=Entering the Nuclear Arms Race: The Soviet Decision to Build the Atomic Bomb, 1939-45 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/030631278101100201 |kovar=Social Studies of Science |ziman=en |cild=11 |hejmar=2 |rr=159–197 |doi=10.1177/030631278101100201 |issn=0306-3127 }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Sovyetê hevalbendiya Pakta Varşovayê ava dike û ji bo serdestiya gerdûnî ku wekî Şerê Sar tê zanîn,&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wolfe |pêşnav=Thomas W. |tarîx=1966 |sernav=The Warsaw Pact in Evolution |url=https://www.jstor.org/stable/40393859 |kovar=The World Today |cild=22 |hejmar=5 |rr=191–198 |issn=0043-9134 }}&lt;/ref&gt; bi dijberên wekê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û dewletên ewropî û bi [[NATO]]yê re dikeve nav têkoşînan.
==== Derbeya li dijî Gorbaçov û belavbûna Yekîtiya Sovyetê ====
[[Wêne:President Ronald Reagan Greets a Young Boy While Touring Red Square During The Moscow Summit in The USSR - DPLA - 8f066efdc87eb23a889a89bd7c39173d.jpg|thumb|Di dema civîna di sala 1988an de li Moskowê Rêberê Sovyetê Mikhail Gorbaçov û Serokê Dewletên Yekbûyî Ronald Reagan li Meydana Sor.]]
Ji sala 1985an û pê ve rêberê Yekîtiya Sovyetê ya dawî [[Mikhail Gorbaçov]] ku dixwest reformên lîberal di sîstema Sovyetê de pêk bîne, bi polîtîkayên glasnost (vebûn) û perestroika (ji nû veavakirinê) hewl daye ku dawî li serdema rawestana aborî bîne û hikûmetê demokratîk bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=McForan |pêşnav=D. W. J. |tarîx=1988 |sernav=Glasnost, Democracy, and Perestroika |url=https://www.jstor.org/stable/41881835 |kovar=International Social Science Review |cild=63 |hejmar=4 |rr=165–174 |issn=0278-2308 }}&lt;/ref&gt; Lê belê ev yek dibe sedem ku li seranserê welêt tevgerên neteweyî û cudaxwaz ên bihêz zêde bibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Beissinger |pêşnav=Mark R. |tarîx=2009 |sernav=Nationalism and the Collapse of Soviet Communism |url=https://www.cambridge.org/core/journals/contemporary-european-history/article/abs/nationalism-and-the-collapse-of-soviet-communism/511A7FC26ADB958BF98E6175EE32FD9C |kovar=Contemporary European History |ziman=en |cild=18 |hejmar=3 |rr=331–347 |doi=10.1017/S0960777309005074 |issn=1469-2171 }}&lt;/ref&gt; Berî sala 1991ê aboriya Sovyetê duyem mezintirîn aboriya cîhanê bû lê di salên xwe yên dawî de welat dikeve nava qeyraneke aboriyê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Shleifer |pêşnav=Andrei |paşnav2=Vishny |pêşnav2=Robert W. |tarîx=1991 |sernav=Reversing the Soviet Economic Collapse |url=https://www.jstor.org/stable/2534597?origin=crossref |kovar=Brookings Papers on Economic Activity |cild=1991 |hejmar=2 |rr=341–360 |doi=10.2307/2534597 |issn=0007-2303 }}&lt;/ref&gt;

Ji ber ku dewletên Baltîk xwestin ku ji Yekîtiya Sovyetê veqetin, di sala 1991ê de li seranserê welêt aloziya aborî û siyasî dest pê dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-09-07-mn-1530-story.html |sernav=Independence for Baltic States : Freedom: Moscow formally recognizes Lithuania, Latvia and Estonia, ending half a century of control. Soviets to begin talks soon on new relationships with the three nations. |malper=Los Angeles Times |tarîx=1991-09-07 |roja-gihiştinê=2024-12-25 |ziman=en-US |paşnav=Dahlburg |pêşnav=John-Thor |paşnav2=Marshall |pêşnav2=Tyler }}&lt;/ref&gt; Di 17ê adarê de giştpirsiyeke hatiye lidarxistin ku tê de piraniya welatiyên beşdar dengê erê didin ku Yekîtiya Sovyetê bibe federasyoneke nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-03-19-mn-494-story.html |sernav=Vote Backs Gorbachev but Not Convincingly : Soviet Union: His plan to preserve federal unity is supported--but so is Yeltsin's for a Russian presidency. |malper=Los Angeles Times |tarîx=1991-03-19 |roja-gihiştinê=2024-12-25 |ziman=en-US |paşnav=Parks |pêşnav=Michael }}&lt;/ref&gt; Di yezîrana sala 1991ê de Boris Yeltsin bûye yekem serokê rasterast di dîroka Rûsyayê de wekê serokê Yekîtiya Sovyetê ya Rûsyayê hatiye hilbijartin. Di tebaxa sala 1991ê de hewleke derbeyê ya ku ji aliyê endamên hikûmeta Gorbaçov ve ku li dijî Gorbaçov hatibû kirin û bi armanca parastina Yekîtiya Sovyetê hatibû kirin, dibe sedema bidawîbûna Partiya Komunîst a Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gibson |pêşnav=James L. |tarîx=1997 |sernav=Mass Opposition to the Soviet Putsch of August 1991: Collective Action, Rational Choice, and Democratic Values in the Former Soviet Union |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-political-science-review/article/abs/mass-opposition-to-the-soviet-putsch-of-august-1991-collective-action-rational-choice-and-democratic-values-in-the-former-soviet-union/B604394B0B7EBEF807E5CDCD3421DE19 |kovar=American Political Science Review |ziman=en |cild=91 |hejmar=3 |rr=671–684 |doi=10.2307/2952082 |issn=0003-0554 }}&lt;/ref&gt; Di 25ê kanûna sala 1991ê de piştî hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, ligel Rûsyaya hemdem, çardeh dewletên din ên piştî Sovyetê derketine holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rferl.org/a/soviet-union-collapse-timeline/31487661.html |sernav=The Undoing Of The U.S.S.R.: How It Happened |malper=RadioFreeEurope/RadioLiberty |roja-gihiştinê=2024-12-25 |ziman=en |paşnav=Foltynova |pêşnav=Kristyna }}&lt;/ref&gt;
=== Federasyona Rûsyayê ===
==== Veguherîna aborîya bazarê û krîzên siyasî ====
[[Wêne:Vladimir Putin with Boris Yeltsin-5.jpg|thumb|çep|Boris Yeltsin, Vladimir Putin li gel Patrîk II ne.]]
Hilweşîna aborî û siyasî ya [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]], Rûsyayê ber bi depresyoneke kûr û dirêj ve biriye. Di dema perçebûna Yekîtîya Sovyetê û piştî perçebûna Sovyetê reformên berfireh hatine amadekirin ku destveguherîna şîrketên dewletê ji bo kesên sivîl û serbestberdana bazar û bazirganiyê hatine kirin ku di reforoman de guhertinên radîkal hatibûn kirin û wekê &quot;terapiya şokê&quot; hatibû binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Shleifer |pêşnav=Andrei |paşnav2=Treisman |pêşnav2=Daniel |tarîx=2005 |sernav=A Normal Country: Russia After Communism |url=https://www.aeaweb.org/articles?id=10.1257/0895330053147949 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=19 |hejmar=1 |rr=151–174 |doi=10.1257/0895330053147949 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Veguherîna şîrketên dewletê bi giranî ji saziyên dewletê derbasê kesên ku di nav hindurê hikûmetê de têkiliyên wan hene dibin ku ev yek jî bûye sedema bilindbûna olîgarşên rûsî.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2019-01-01 |sernav=How Russia's oligarchs are attempting to legitimise their extraordinary wealth |url=https://www.abc.net.au/news/2019-01-02/rich-russians-the-rise-of-the-oligarchs/10626236 |roja-gihiştinê=2024-12-26 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Piştê ku şîrketên dewletê derbasê olîgarşan dibin gelek ji dewlemendên nû bi milyaran dolaran dirav û bi sermayeyên xwe re revîne derveyî welat.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Tikhomirov |pêşnav=Vladimir |tarîx=1997 |sernav=Capital Flight from Post-Soviet Russia |url=https://www.jstor.org/stable/153715 |kovar=Europe-Asia Studies |cild=49 |hejmar=4 |rr=591–615 |issn=0966-8136 }}&lt;/ref&gt; Qeyrana aboriyê bûye sedema hilweşîna karûbarên civakî - rêjeya jidayikbûnê her ku çû kêm bûye û rêjeya mirinê jî zêde bûye û bi milyonan ketin xizaniyê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hollander |pêşnav=D. |tarîx=1997 |sernav=In Post-Soviet Russia, Fertility Is on the Decline; Marriage and Childbearing are Occurring Earlier |url=https://www.jstor.org/stable/2953371?origin=crossref |kovar=Family Planning Perspectives |cild=29 |hejmar=2 |rr=92–94 |doi=10.2307/2953371 |issn=0014-7354 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li gel krîza aboriyê li welat gendeliya tund û herwiha çeteyên sûcê û sûcên organîzekirî her ku çûye zêde bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Frisby |pêşnav=Tanya |tarîx=1998-01-01 |sernav=Tanya |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09668139808412522 |kovar=Tanya |doi=10.1080/09668139808412522 |issn=0966-8136 }}&lt;/ref&gt;

Di dawiya sala 1993an de, aloziyên di navbera Yeltsin û parlamentoya Rûsyayê de bi tundî bi bikaranîna hêza leşkerî û bi krîzeke destûrî bidawî dibe. Di dema krîzê de, Yeltsin ji hêla hikûmetên rojavayî ve hatibû piştgirî kirin û di dema şer û pêvçûnan de zêdetirî 100 kesan jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/russias-1993-crisis-still-shaping-kremlin-politics-25-years-on/a-45733546 |sernav=Russia's 1993 crisis still shaping Kremlin – DW – 10/03/2018 |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

==== Destûra bingehîn a lîberal a nûjen, hevkariya navneteweyî û aramkirina aborî ====
Di meha kanûnê de giştpirsiyeke hatiye kirin û hatiye pesend kirin ku destûreke nû destnîşan dike ku desthilatiyên pir mezin dide serokê rêveberiya dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-10-04 |sernav=Who Was Who? The Key Players In Russia's Dramatic October 1993 Showdown |url=https://www.rferl.org/a/russia-players-1993-crisis/25125000.html |roja-gihiştinê=2024-12-26 |xebat=Radio Free Europe/Radio Liberty |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Salên 1990î bi pevçûnên çekdarî yên li Bakurê Kafkasya, hem pevçûnên etnîkî yên herêmî û hem jî serhildanên îslamî yên cudaxwaz re rû bi rû dimîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wilhelmsen |pêşnav=Julie |tarîx=2005-01-01 |sernav=Europe-Asia Studies |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/0966813052000314101 |kovar=Europe-Asia Studies |doi=10.1080/0966813052000314101 |issn=0966-8136 }}&lt;/ref&gt; Ji dema ku cudaxwazên çeçen di destpêka salên 1990î de serxwebûna xwe ragihandine, di navbera komên serhildêr û hêzên rûsî de şerekî gerîla ya bi navberî derdikeve. Êrîşên terorîstî li dijî sivîlan ji aliyê cudaxwazên çeçen ve hatine lidarxistin ku di encamê de bi hezaran sivîlên rûsî jiyana xwe ji dest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sinai |pêşnav=Joshua |tarîx=2015 |sernav=The Terrorist Threats Against Russia and its Counterterrorism Response Measures |url=https://connections-qj.org/article/terrorist-threats-against-russia-and-its-counterterrorism-response-measures |kovar=Connections: The Quarterly Journal |cild=14 |hejmar=4 |rr=95–101 |doi=10.11610/Connections.14.4.08 }}&lt;/ref&gt;

Piştî hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, Rûsyayê berpirsiyariya dayîna deynên derve yên Sovyetê girtiye ser xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.straitstimes.com/world/europe/26-years-on-russia-set-to-repay-all-soviet-unions-foreign-debt |sernav=26 years on, Russia set to repay all Soviet Union's foreign debt {{!}} The Straits Times |malper=web.archive.org |tarîx=2022-04-08 |roja-gihiştinê=2024-12-26 |roja-arşîvê=2022-04-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220408173420/https://www.straitstimes.com/world/europe/26-years-on-russia-set-to-repay-all-soviet-unions-foreign-debt |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Di sala 1992an de, piraniya kontrolên bihayê xerîdar ji holê hatine rakirin ku ev bûye sedema enflasyoneke tund ku bi daketineke berbiçav nirxa rûbleya rusî daxistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/1992/06/1992b_bpea_lipton_sachs_mau_phelps.pdf |sernav=&quot;Prospects for Russia's Economic Reforms&quot; |roja-gihiştinê=2024-12-26 |roja-arşîvê=2020-09-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200925170637/https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/1992/06/1992b_bpea_lipton_sachs_mau_phelps.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Kêmasiyên sermiyana bilind digel zêdebûna reva sermayeyê û nekarîna vegerandina deynan, bûye sedema qeyrana darayî ya sala 1998an a Rûsyayê ku bûye sedema kêmbûna GDP ya zêdetir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://files.stlouisfed.org/files/htdocs/publications/review/02/11/ChiodoOwyang.pdf |sernav=&quot;A Case Study of a Currency Crisis: The Russian Default of 1998&quot; }}&lt;/ref&gt;
==== Çûyîna ber bi aboriya modern, navendîbûna siyasî û paşveçûyîna demokratîkê ====
Di 31ê meha kanûna sala 1999an de serok Yeltsin bi awayekî neçaverêkirî îstifa kir ku rêveberiyê radestî serokwezîrê nû yê tayînkirî û cîgirê wî yê bijartî [[Vladîmîr Pûtîn|Vladimir Putin]] dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2000-01-01 |sernav=YELTSIN RESIGNS: THE OVERVIEW; Yeltsin Resigns, Naming Putin as Acting President To Run in March Election (Published 2000) |url=https://www.nytimes.com/2000/01/01/world/yeltsin-resigns-overview-yeltsin-resigns-naming-putin-acting-president-run-march.html |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştre Vladîmîr Pûtîn di hilbijartinên serokatiyê ya 2000an de bi ser dikeve û serhildana çeçenan di Şerê Çeçenistanê yê Duyem de têk dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=O’Loughlin |pêşnav=John |paşnav2=Witmer |pêşnav2=Frank D.W. |tarîx=2011-01-21 |sernav=tandfonline |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00045608.2010.534713 |kovar=tandfonline |doi=10.1080/00045608.2010.534713 |issn=0004-5608 }}&lt;/ref&gt;

Pûtîn di sala 2004an de cara duyem bû serokkomarê Rûsîyayê. Di vê heyamê de bi bihayên bilind ên neftê û zêdebûna veberhênanên biyanî zêde dibe ku aborî û standardên jiyanê yên Rûsyayê bi girîngî baştir dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2021/10/11/russias-economy-under-president-putin-in-charts.html |sernav=5 charts show Russia's economic highs and lows under Putin |malper=CNBC |tarîx=2021-10-11 |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en |paşnav=Ellyatt |pêşnav=Holly }}&lt;/ref&gt; dema ku Dmîtrîy Medvedev ji bo serdemeke wekê serokkomar hatiye hilbijartin ku tevî sinorên dema qanûnî li ser desthilatdariyê bimîne, di sala 2008an de Pûtîn erka serokwezîriyê werdigire. Ev serdem wekî &quot;tandemokratîk&quot; hatiye binav kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Monaghan |pêşnav=Andrew |tarîx=2012 |sernav=The vertikal: power and authority in Russia |url=https://academic.oup.com/ia/article-lookup/doi/10.1111/j.1468-2346.2012.01053.x |kovar=International Affairs |ziman=en |cild=88 |hejmar=1 |rr=1–16 |doi=10.1111/j.1468-2346.2012.01053.x }}&lt;/ref&gt;

Piştî krîza dîplomatîk a bi welatê cîran Gurcistanê re, Şerê Rûs-Gurcistanê di navbera 1-12 tebaxa sala 2008an de qewimiye ku di encamê de Rûsya du dewletên cudaxwaz li herêmên ku li Gurcistanê dagir dike nas dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Unrecognized Entities: Perspectives in International, European and Constitutional Law |weşanger=BRILL |tarîx=2021-12-28 |isbn=978-90-04-49910-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ECBXEAAAQBAJ&amp;pg=PA246 }}&lt;/ref&gt; Ev şer yekem şerê ewropî bû ku sedsala 21an de derketibû.
==== Dagirkirina Ûkraynayê ====
[[Wêne:Annexation of Southern and Eastern Ukraine.svg|thumb|Erdên Ukraynayê yên di bin dagirkeriya Rûsyayê de ji 30ê îlona sala 2022an vir ve dema ku îlheqkirina Rûsyayê hatiye ragihandin.]]
Di destpêka sala 2014an de piştî şoreşa alîgirê rojava li cîranê [[Ûkrayna]]yê, Rûsyayê Kirim tevlî referanduma bi nakok li ser statuya Kirimê lidarxistibû di bin dagirkeriya Rûsyayê de hatiye lidarxistin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1190722543 |sernav=worldcat |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2024-12-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Russian 'Hybrid Warfare' and the Annexation of Crimea: The Modern Application of Soviet Political Warfare |paşnav=DeBenedictis |pêşnav=Kent |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2022-07-28 |isbn=978-0-7556-4003-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CkaIEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Îlheqkirina Kirimê li herêma Donbasê ya Ûkraynayê serhildaneke dide destpêkirin ku bi destwerdana leşkerî ya Rûsyayê wekê beşek ji şerekî neragihandî ya li dijî Ûkraynayê hatibû destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Putin Takes Crimea 2014: Grey-zone warfare opens the Russia-Ukraine conflict |paşnav=Galeotti |pêşnav=Mark |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2023-09-28 |isbn=978-1-4728-5385-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EmnGEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştî ku hikûmeta rûsî li herêmê protestoyên dijberî hikûmetê dide destpêkirin ku tevî piraniya niştecihan li dijî veqetîna ji Ûkraynayê bûn, Çekdarên Rûsî û hêzên leşkerî bi piştgirîya milîsên cihêxwaz ên herêmî şerek li rojhilatê Ûkraynayê li dijî hikûmeta nû ya Ûkraynayê didin destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kiis.com.ua/?lang=eng&amp;cat=news&amp;id=258 |sernav=News - The views and opinions of South-Eastern regions residents of Ukraine: April 2014 |malper=kiis.com.ua |roja-gihiştinê=2024-12-26 }}&lt;/ref&gt;

Di pevçûnek mezin de Rûsyayê di 24ê sibata sala 2022an de rasterast dest bi dagirkirina Ûkraynayê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/2/24/putin-orders-military-operations-in-eastern-ukraine-as-un-meets |sernav=Russian forces launch full-scale invasion of Ukraine |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Dagirkerî piştî Şerê Cîhanê yê Duyem şerê herî konvansiyonelê li Ewropayê nîşan daye û bi şermezarkirina navneteweyî hatiye rexne kirin ku li hemberê aborî û bazirganiya Rûsyayê cezayên berfirehên hatine sepandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.vox.com/22968949/russia-sanctions-swift-economy-mcdonalds |sernav=The unprecedented American sanctions on Russia, explained |malper=Vox |tarîx=2022-03-09 |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-US |paşnav=Walsh |pêşnav=Ben }}&lt;/ref&gt;

Di encamê de Rûsya di meha adara sala 2022an de ji Konseya Ewropayê hatiye derxistin û di meha nîsanê de jî ji Konseya Mafên Mirovan a Neteweyên Yekbûyî hatiye derxistin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://news.un.org/en/story/2022/04/1115782 |sernav=UN General Assembly votes to suspend Russia from the Human Rights Council {{!}} UN News |malper=news.un.org |tarîx=2022-04-07 |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.coe.int/en/web/portal/-/the-russian-federation-is-excluded-from-the-council-of-europe |sernav=The Russian Federation is excluded from the Council of Europe |malper=Portal |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di meha îlonê de, piştî êrîşên dijber ên Ukraynayê yên serkevtî, Pûtîn &quot;seferberiya qismî&quot; ragihandiye ku yekem seferberiya Rûsyayê ya piştî Operasyona Barbarossayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Sauer |pêşnav=Pjotr |tarîx=2022-09-21 |sernav=Putin announces partial mobilisation and threatens nuclear retaliation in escalation of Ukraine war |url=https://www.theguardian.com/world/2022/sep/21/putin-announces-partial-mobilisation-in-russia-in-escalation-of-ukraine-war |roja-gihiştinê=2024-12-26 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Di dawiya îlonê de Pûtîn îlheqkirina çar herêmên Ûkraynayê ku bi qismî dagirkirî bûn ragihandiye ku ji Şerê Cîhanê yê Duyem vir ve mezintirîn îlheqkirina li Ewropayê ye. Di encama êrîşan de tê texmînkirin ku bi sed hezaran kes hatine kuştin an jî birîndar bûne û di heman demê de Rûsya bi gelek sûcên şer hatiye tawanbar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://theintercept.com/2023/03/09/ukraine-war-russia-iran-iraq/ |sernav=The War in Ukraine Is Just Getting Started |malper=The Intercept |tarîx=2023-03-09 |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-US |paşnav=Hussain |pêşnav=Murtaza }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/graphic-detail/2024/07/05/how-many-russian-soldiers-have-been-killed-in-ukraine |sernav=How many Russian soldiers have been killed in Ukraine? |malper=archive.ph |tarîx=2024-07-09 |roja-gihiştinê=2024-12-26 |roja-arşîvê=2024-07-09 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20240709061020/https://www.economist.com/graphic-detail/2024/07/05/how-many-russian-soldiers-have-been-killed-in-ukraine |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Pûtîn û serokên Rûsyayê peymanên tevlêbûnê îmze dikin ku li qada navneteweyî nayên naskirin û bi berfirehî wekê tevgerên neqanûnî hatiye şermezar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Sauer |pêşnav=Pjotr |tarîx=2023-10-21 |sernav=UN finds further evidence of Russian war crimes in Ukraine |url=https://www.theguardian.com/world/2023/oct/21/un-finds-further-evidence-of-russian-war-crimes-in-ukraine |roja-gihiştinê=2024-12-26 |xebat=The Observer |ziman=en-GB |issn=0029-7712 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2024/11/ukraine-russian-strikes-amounting-to-war-crimes-continue-to-kill-and-injure-children/ |sernav=Ukraine: Russian strikes amounting to war crimes continue to kill and injure children |malper=Amnesty International |tarîx=2024-11-18 |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Şerê li Ûkraynayê krîza demografîk a Rûsyayê kûrtir dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-10-18/putin-s-war-escalation-is-hastening-demographic-crash-for-russia |sernav=Bloomberg |malper=www.bloomberg.com |roja-gihiştinê=2024-12-26 }}&lt;/ref&gt;

==== Serhildana Koma Wanger ====
[[Koma Wagner]] komeke leşkerî ya taybet ê Rûsyayê bû ku li Ûkrayna û li hinek deverên [[Afrîka]]yê ji bo Rûsyayê şer dikir. Piştê nelihevkirinên di navbera serokê komê Yevgenî Prîgojîn û serokê [[Wezareta Parastinê ya Rûsyayê]] Koma Wanger di hezîrana sala 2023an de serhildaneke li dijî Wezareta Parastinê ya Rûsyayê ragihandiye û ji qadên şerên li Ûkraynayê berê xwe dide Moskowê. Piştê serhildanê Koma Wanger bajarê Rostov-on-Don kontrol dike û heya sinorê bajarê Moskowê pêşve diçe. Piştî danûstandinên di navbera Wagner û hikumeta [[Belarûs]]î de, serhildana hatiye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/russia-prigozhin-wagner-mutiny-ukraine-putin-898d750e843aeb105a3c220bb917f606 |sernav=Armed rebellion by Wagner chief Prigozhin underscores erosion of Russian legal system |malper=AP News |tarîx=2023-07-07 |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Rebel Russian mercenaries turn back short of Moscow 'to avoid bloodshed' |url=https://www.reuters.com/world/europe/wagner-head-suggests-his-mercenaries-headed-moscow-take-army-leadership-2023-06-24/ |roja-gihiştinê=2024-12-26 |xebat=Reuters |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Çend meh piştê serhildanê serokê serhildanê [[Yevgenî Prîgojîn]] di qezayeke balafirê de hatiye kuştin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/russia-prigozhin-wagner-2c77567908c73e538f9f1c76ae406f8f |sernav=Russia says it confirmed Wagner leader Prigozhin died in a plane crash |malper=AP News |tarîx=2023-08-27 |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Russia edcp relief location map.jpg|thumb|çep|Nexşeya topografî]]
Erdên Federasyona Rûsyayê ya berfireh li rojhilatê Ewropayê û bakurê Asyayê dirêj dibe.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://kids.nationalgeographic.com/geography/countries/article/russia |sernav=Russia |malper=web.archive.org |tarîx=2022-04-08 |roja-gihiştinê=2024-12-27 |roja-arşîvê=2022-04-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220408173647/https://kids.nationalgeographic.com/geography/countries/article/russia |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Erdê Rûsyayê li qiraxa herî bakur a [[Ewrasya]]yê cih digire ku xwedî çarem dirêjtirîn perava li cîhanê ye ku dirêjahiya peravê 37.653 kîlomêtre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/coastline/ |sernav=Coastline - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2024-12-27 |roja-arşîvê=2022-04-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220412194038/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/coastline |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Rûsya li bakûr di navbeyna 41° û 82° hêlîpan û di navbeyna 19° hêlîlar li rojhilat û 169° hêlîlar li rojava de ye ku bi qasî 9.000 kîlomêtre ji rojhilat ber bi rojava ve û ji 2.500 kîlomêtreyê heya 4.000 kîlomêtreyê dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Clark |pêşnav=Stuart |tarîx=2015-07-28 |sernav=Pluto: ten things we now know about the dwarf planet |url=https://www.theguardian.com/science/across-the-universe/2015/jul/28/pluto-ten-things-we-now-know-about-the-dwarf-planet |roja-gihiştinê=2024-12-27 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;

Li Rûsyayê neh rêzeçiyayên sereke hene ku li herêmên herî başûr têne dîtin ku beşn girîng ên ji [[Çiyayên Qefkasyayê]] pêk tînin. Çiyayeke ku yek ji çiyayên van rêzeçiyayan e [[Çiyayê Elbrûs|Çiyayê Elbrusê]] ye ku bi bilindahiya 5.642 mêtreyan lûtkeya herî bilind ê Rûsya û [[Ewropa]]yê ye. Çiyayên Altayê û Çiyayên Sayanê ya li Sîbîryayê û Çiyayên Sîbîryayê yên Rojhilat û [[Nîvgirava Kamchatkayê|Nîvgirava Kamchatka]] ya li Rojhilata Dûr a Rûsyayê (Klyuchevskaya Sopka yek ji beşên çiyayî yên rêzeçiyayan e ku bi bilindahiya 4.750 mêtreyê volkana herî çalak a Ewrasyayê ye) yek ji beşên çiyayiyên van rêzeçiyayan e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=300260&amp;vtab |sernav=Global Volcanism Program {{!}} Klyuchevskoy |malper=web.archive.org |tarîx=2022-03-26 |roja-gihiştinê=2024-12-27 |roja-arşîvê=2022-03-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220326203017/https://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=300260&amp;vtab |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/russia/23.htm |sernav=Russia - Topography and Drainage |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2024-12-27 }}&lt;/ref&gt; Çiyayên Ûralê ji bakur ber bi başûr ve li herêma rojavayê welêt dirêj dibin ku ji aliyê çavkaniyên mîneralan ve dewlemend in û sinorê kevneşopî ya di navbera Ewropa û [[Asya]]yê de pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://earthobservatory.nasa.gov/images/87198/the-ural-mountains |sernav=The Ural Mountains |malper=web.archive.org |tarîx=2022-04-12 |roja-gihiştinê=2024-12-27 |roja-arşîvê=2022-04-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220412030222/https://earthobservatory.nasa.gov/images/87198/the-ural-mountains |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Xala herî nizm a li Rûsyayê û Ewropayê, li peravê Deryaya Xezerê ku bi navê Daketina Xezerê tê zanin nizmahiya daketinê 29 mêtre di bin asta deryayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe/Land#ref34534 |sernav=Europe - Geography, Climate, People {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2024-12-27 |roja-gihiştinê=2024-12-27 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rûsya wekî yek ji sê welatên cîhanê yên ku bi sê okyanûsan re sinorê deryayî parvedike û bi gelek deryayan re sinorê deryayî ya welat heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/russia/22.htm |sernav=Russia - Global Position and Boundaries |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2024-12-27 }}&lt;/ref&gt; Giravên sereke yên Rûsyayê Novaya Zemlya, Franz Josef Land, Severnaya Zemlya, Giravên Sîbîryaya Nû, Girava Wrangel, Giravên Kuril (çar ji wan bi Japon re bi nakok in), û Girava Sakhalinê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.thearcticinstitute.org/countries/russia/ |sernav=Russia - The Arctic Institute |malper=web.archive.org |tarîx=2022-03-26 |roja-gihiştinê=2024-12-27 |roja-arşîvê=2022-03-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220326203017/https://www.thearcticinstitute.org/countries/russia/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/travel/2021/02/24/island-hopping-in-russia-sakhalin-kuril-islands-and-kamchatka-peninsula |sernav=Island hopping in Russia: Sakhalin, Kuril Islands and Kamchatka Peninsula {{!}} Euronews |malper=web.archive.org |tarîx=2022-03-29 |roja-gihiştinê=2024-12-27 |roja-arşîvê=2022-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220329101742/https://www.euronews.com/travel/2021/02/24/island-hopping-in-russia-sakhalin-kuril-islands-and-kamchatka-peninsula |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; [[Giravên Diomedeyê]] ku ji aliyê Rûsya û Dewletên Yekbûyî ve têne rêvebirin, tenê 3.8 km ji hev dûr in û Girava Kunashir a Giravên Kuril tenê 20 km ji Hokkaido ya Japonê dûr in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.atlasobscura.com/places/diomede-islands |sernav=Diomede Islands – Russia - Atlas Obscura |malper=web.archive.org |tarîx=2022-03-26 |roja-gihiştinê=2024-12-27 |roja-arşîvê=2022-03-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220326203017/https://www.atlasobscura.com/places/diomede-islands |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ku çavkaniya zêdetirî 100.000 çeman e&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt; yek ji mezintirîn çavkaniyên ava rûyê erdê ye ku bi golên di sinor de çaryeka ava şirîn a cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://countrystudies.us/russia/23.htm |sernav=Russia - Topography and Drainage |malper=web.archive.org |tarîx=2020-05-25 |roja-gihiştinê=2024-12-27 |roja-arşîvê=2020-05-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200525192825/http://countrystudies.us/russia/23.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; [[Gola Baykalê]] di nav ava şirîn a Rûsyayê de gola herî mezin û herî navdar e ku gola ava şirîn a herî kûr, paqij, herî kevn û herî mezin a cîhanê ye ku ji pêncan yek ji ava şirîn a cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pubs.usgs.gov/fs/baikal/ |sernav=Lake Baikal - A Touchstone for Global Change and Rift Studies - USGS Fact Sheet |malper=web.archive.org |tarîx=2005-02-14 |roja-gihiştinê=2024-12-27 |roja-arşîvê=2005-02-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20050214200542/http://pubs.usgs.gov/fs/baikal/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Golên Ladoga û Onegayê ku li bakurê rojavayê Rûsyayê ne du golên herî mezin ên Ewropayê ne.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt; Rûsya bi tevahî çavkaniyên avê yên nûjenkirî piştî Brezîlê welatê duyem e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/total-renewable-water-resources/ |sernav=Total renewable water resources - The World Factbook |malper=web.archive.org |tarîx=2022-04-08 |roja-gihiştinê=2024-12-27 |roja-arşîvê=2022-04-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220408173647/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/total-renewable-water-resources/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; [[Volga|Çemê Volgayê]] ku li rojavayê Rûsyayê bi gelemperî wekî çemê neteweyî yê Rûsyayê tê dîtin, çemê herî dirêj ê Ewropayê ye û Deltaya Volgayê deltaya herî mezin ê Ewropayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Volga: a history of Russia's greatest river |paşnav=Hartley |pêşnav=Janet M. |weşanger=Yale University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-300-25604-8 |cih=New Haven }}&lt;/ref&gt; Çemên Ob, Yenîsey, Lena û Amur ên Sîbîryayê di nav çemên herî dirêj ên cîhanê de ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2019/05/15/russias-largest-rivers-from-the-amur-to-the-volga-a65593 |sernav=Russia's Largest Rivers From the Amur to the Volga - The Moscow Times |malper=web.archive.org |tarîx=2022-03-26 |roja-gihiştinê=2024-12-27 |roja-arşîvê=2022-03-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220326203011/https://www.themoscowtimes.com/2019/05/15/russias-largest-rivers-from-the-amur-to-the-volga-a65593 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
=== Avhewa ===
[[Wêne:Russia Köppen.svg|thumb|Kategorîzekirina Köppen ya avhewayê ya Rûsyayê.]]
Ji xeynî tundra û pozikên başûrê rojava, ji ber dûrbûna gelek deverên Rûsyayê ku ji deryayê dûr in dibe sedema serdestiya avhewaya parzemînî ya şil. Dema ku rê li ber avhewaya bejahî ya deşta ewropî ku li rojava û bakurê Rûsyayê vedibe, rêzeçiyayên li başûr û rojhilat herikîna girseyên hewayê yên germ ên ku ji okyanûsên hindî û pasîfîkê ber bi bakur ve tên asteng dikin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://countrystudies.us/russia/24.htm |sernav=Russia - Climate |malper=web.archive.org |tarîx=2016-04-09 |roja-gihiştinê=2024-12-28 |roja-arşîvê=2016-04-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160409063700/http://countrystudies.us/russia/24.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya bakurê rojavayê Rûsya û Sîbîryayê xwedî avhewayek subarktîk e ku li herêmên hindir ên bakurê rojhilatê Sîbîryayê (bi piranî li Sakhayê ku li Pola Bakur a Sar e bi daketina germahiya nizm -71,2&amp;nbsp;°C e) bi zivistanan bir sar e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.thearcticinstitute.org/countries/russia/ |sernav=Russia - The Arctic Institute |malper=web.archive.org |tarîx=2022-03-26 |roja-gihiştinê=2024-12-28 |roja-arşîvê=2022-03-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220326203017/https://www.thearcticinstitute.org/countries/russia/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Li deverên din ên welêt jî di mehên zivistanan de hewayeke nerm têne dîtin. Li xeta behrê ya Rûsyayê ya li ser Okyanûsa Arktîk û giravên Arktîk ên Rûsyayê avhewayeke polarî têne dîtin.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Parçeya peravê Krasnodar Krai ya li ser Deryaya Reş, bi taybetî Soçî û hinek xetên peravê û hundur ên Kafkasya Bakur xwedî avhewaya subtropîkal a şil û zivistanên nerm û şil in.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Dema ku li deverên din ên welêt di demsalan de barîna baranê jî zêdetir dibe, li gelek herêmên Rojhilatê Sîbîrya û Rojhilata Dûr a Rûsyayê mehên zivistanan li gorî mehên havînê bê barîn derbas dibe. Barîna zivistanê li piraniya deverên welêt bi gelemperî berf e. Parçeyên herî rojava yên Oblasta Kaliningrad û hinek deverên li başûrê Krasnodar Krai û Qefkasyaya Bakur xwedî avhewaya okyanûsî ne.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Deverên li ser peravên Volgaya Jêrîn û Deryaya Xezerê û her weha hinek perçeyên herî başûr ên Sîbîryayê xwediyê avhewayeke nîv-ziwa ne.

Ji ber ku bihar û payîz bi gelemperî kurt in li seranserê herêmê tenê du demsalên cuda hene ku tenê ji zivistanê û ji havînê pêk tê.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Meha herî sar çile ye (sibat li ser peravê) û meha ya herî germ bi gelemperî meha tîrmehê ye. Rêjeyên mezin ên germahiyê germahiya tîpîk in. Di mehên zivistanê de germahî hem ji başûr ber bi bakur û hem jî ji rojava ber bi rojhilat ve sar dibe. Havîn dikare pir germ be, tewra li Sîbîryayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Drozdov |pêşnav=V. A. |paşnav2=Glezer |pêşnav2=O. B. |paşnav3=Nefedova |pêşnav3=T. G. |paşnav4=Shabdurasulov |pêşnav4=I. V. |tarîx=1992-06-01 |sernav=Ecological and geographical characteristics of the coastal zone of the Black Sea |url=https://link.springer.com/article/10.1007/BF00717701 |kovar=GeoJournal |ziman=en |cild=27 |hejmar=2 |rr=169–178 |doi=10.1007/BF00717701 |issn=1572-9893 }}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewa li Rûsyayê dibe sedema şewatên daristanî û dibe sedema helandina herêmên qeşagirtî yên Rûsiyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.euronews.com/green/2022/05/10/as-wildfires-engulf-russian-region-putin-urges-authorities-to-take-stronger-action-to-prev |sernav=As wildfires engulf Russian region, Putin urges authorities to take stronger action to prevent them {{!}} Euronews |malper=web.archive.org |tarîx=2022-06-12 |roja-gihiştinê=2024-12-28 |roja-arşîvê=2022-06-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220612224644/http://www.euronews.com/green/2022/05/10/as-wildfires-engulf-russian-region-putin-urges-authorities-to-take-stronger-action-to-prev |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/2022/01/22/1075108299/why-russias-thawing-permafrost-is-a-global-problem |sernav=Why Russia's thawing permafrost is a global problem : NPR |malper=web.archive.org |tarîx=2022-07-06 |roja-gihiştinê=2024-12-28 |roja-arşîvê=2022-07-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220706124322/https://www.npr.org/2022/01/22/1075108299/why-russias-thawing-permafrost-is-a-global-problem |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
=== Pirrengiyabiyo ===
[[Wêne:Саблинский хребет.jpg|thumb|
Parka Neteweyî ya Yugyd Va ku li Komara Komî ye, mezintirîn parka neteweyî ya Ewropayê ye]]
Rûsya ji ber mezinahiya xwe yê berfireh xwedî ekosîstemên cihêreng e ku di nav de çolên polarî, tundra, daristanên tundrayê, tayga, daristanên tevlihev û pelên fireh, çolên daristanî, çol, qadên nîvçolî û qadên subtropîk hene.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt; Nêzîkî nîvê axa Rûsyayê qadên daristanî ye û welat xwediyê mezintirîn rûbera daristanî ya cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://e360.yale.edu/features/will-russias-forests-be-an-asset-or-obstacle-in-the-climate-fight |sernav=Will Russia’s Forests Be an Asset or an Obstacle in Climate Fight? |malper=Yale E360 |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Pirrengiyabiyoya Rûsyayê ji 12.500 cureyên nebatan ên temarî, 2.200 cureyên brîofîtan (kevzî), nêzîkî 3.000 cureyên lîkenan, 7.000-9.000 cureyên algayan û 20.000-25.000 cureyên kiyarkan vedihewîne. Faunaya Rûsyayê ji 320 cureyên memikdar, zêdetirî 732 cureyên çûkan, 75 cureyên xezalan, nêzîkî 30 cureyên amfîbîyan, 343 cureyên masiyên ava şirîn (endemîzma bilind), bi qasî 1500 cureyên masiyên ava şor, 9 cureyên sîklostomatan û bi qasî 100.000-150.000 bêmovik (endemîzma bilind) pêk hatiye.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://education.rec.org/ru/en/biodiversity/in_russia/04-04-02.shtml |sernav=REC::Air |malper=education.rec.org |roja-gihiştinê=2026-02-19 |roja-arşîvê=2021-05-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210509102841/http://education.rec.org/ru/en/biodiversity/in_russia/04-04-02.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Nêzîkî 1.100 cureyên nebat û ajalan di bin xetereyê de ne ku di Pirtûka Sor a Rûsyayê de cih digirin.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cbd.int/countries/profile?country=ru |sernav=Main Details |malper=www.cbd.int |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en |paşnav=Unit |pêşnav=Biosafety }}&lt;/ref&gt;

Ekosîstemên bi tevahî xwezayî yên Rûsyayê di nêzîkî 15.000 deverên xwezayî yên parastî yên bi statuyên cûda de hatine parastin ku ji %10an zêdetir ê rûbera giştî ya welat vedigire.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Di nav de 45 rezervên biyosferê, 64 parkên neteweyî û 101 rezervên xwezayî vedihewînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=A Look Inside Russia's Wildest Nature Reserves—Now Turning 100 |url=https://www.nationalgeographic.com/science/article/russia-nature-reserves-year-ecology |roja-gihiştinê=2026-02-19 |xebat=Science |ziman=en-US |archive-date=2021-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210303030416/https://www.nationalgeographic.com/science/article/russia%2Dnature%2Dreserves%2Dyear%2Decology |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di kêmbûnê de bin jî, li Rûsyayê hê jî gelek ekosîstem hene ku hê jî wekê daristanên bêkêmasî hatine dîtin ku bi taybetî li deverên tayga yên bakur û tundraya subarktîk a Sîbîryayê ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Biosphere and Civilization: In the Throes of a Global Crisis |paşnav=Danilov-Danil'yan |pêşnav=Victor I. |weşanger=Springer |tarîx=2018-03-21 |isbn=978-3-319-67193-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NK9SDwAAQBAJ&amp;pg=PA234 |paşnav2=Reyf |pêşnav2=Igor E. }}&lt;/ref&gt; Rûsya di sala 2019an de xwedî pîleya navînî ya endeksa yekparebûna peyzaja daristanan a 9,02 bû ku di nav 172 welatan de di rêza 10em de bû û di rêza yekem a neteweya mezin a cîhanê de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Grantham |pêşnav=H. S. |paşnav2=Duncan |pêşnav2=A. |paşnav3=Evans |pêşnav3=T. D. |paşnav4=Jones |pêşnav4=K. R. |paşnav5=Beyer |pêşnav5=H. L. |paşnav6=Schuster |pêşnav6=R. |paşnav7=Walston |pêşnav7=J. |paşnav8=Ray |pêşnav8=J. C. |paşnav9=Robinson |pêşnav9=J. G. |paşnav10=Callow |pêşnav10=M. |paşnav11=Clements |pêşnav11=T. |paşnav12=Costa |pêşnav12=H. M. |paşnav13=DeGemmis |pêşnav13=A. |paşnav14=Elsen |pêşnav14=P. R. |paşnav15=Ervin |pêşnav15=J. |tarîx=2020-12-08 |sernav=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7723057/ |kovar=Nature Communications |cild=11 |hejmar=1 |rr=5978 |doi=10.1038/s41467-020-19493-3 |issn=2041-1723 |pmc=7723057 |pmid=33293507 }}&lt;/ref&gt;

== Rêveberî û siyaset ==
[[Wêne:Кремлевский дворец съездов - panoramio.jpg|thumb|Qesra Kongreyê ya Kremlînê.]]
Rûsya li gorî destûra bingehîn, komareke federal a sîmetrîk e ku bi pergalek nîv-serokatî tê birêve birin. Serokê Rûsyayê serokê dewletê ye û serokwezîr jî serokê hikûmetê ye. Komara federal wekî demokrasiyeke nûnerê pir-partîyî hatiye damezrandin ku hikûmeta federal ji sê şaxan pêk tê:&lt;ref name=&quot;DeRouen2005&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Defense and Security [2 Volumes]: A Compendium of National Armed Forces and Security Policies |paşnav=DeRouen |pêşnav=Karl R. |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2005-09-27 |isbn=978-1-85109-781-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=wdeBgfmZI0cC&amp;pg=PA666 |paşnav2=Heo |pêşnav2=Uk }}&lt;/ref&gt;
* Qanûndanîn: Meclîsa Federal a Rûsyayê ku ji 450 endamên Dûmaya Dewletê û 170 endamên Meclîsa Federasyonê pêk tê qanûna federal dipejirîne, şer îlan dike, peymanan dipejirîne û serokê dewletê ji kar dûr dixe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://constitution.ru/en/10003000-06.htm |sernav=Chapter 5. The Federal Assembly {{!}} The Constitution of the Russian Federation |malper=web.archive.org |tarîx=2016-03-04 |roja-gihiştinê=2024-12-28 |roja-arşîvê=2013-11-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131126032258/http://www.constitution.ru/en/10003000-06.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
* Birêvebirin: Serokê komarê fermandarê giştî yê Hêzên Çekdar e û Hikûmeta Rûsyayê (Kabîneya Wezîran) û erkdarên din ên ku qanûn û siyasetên federal birêve dibin û bikar tînin, diyar dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.constitution.ru/en/10003000-05.htm |sernav=Chapter 4. The President of the Russian Federation {{!}} The Constitution of the Russian Federation |malper=web.archive.org |tarîx=2016-04-16 |roja-gihiştinê=2024-12-28 |roja-arşîvê=2016-04-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160416081229/http://www.constitution.ru/en/10003000-05.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Ji xeynî ku li dijî destûr an qanûna federal nebe, serokê komarê dikare biryarên bi çarçoweya bêsînor derxe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=TK-BAwAAQBAJ&amp;pg=PA48&amp;dq=%22russia+decree+of+the+president+inpublisher:university%22 |sernav=Presidential Decrees in Russia: A Comparative Perspective - Thomas F. Remington - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-10-04 |roja-gihiştinê=2024-12-28 |roja-arşîvê=2023-10-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231004180304/https://books.google.com/books?id=TK-BAwAAQBAJ&amp;pg=PA48&amp;dq=%22russia+decree+of+the+president+inpublisher:university%22 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
* Dadwerî: Dadgeha Destûra Bingehîn, Dadgeha Bilind û dadgehên jêrîn ên federal ku dadgerên wan ji aliyê Konseya Federasyonê ve li ser pêşniyara serok têne tayîn kirin, qanûnan şîrove dikin û dikarin qanûnên ku ew nedestûrî dibînin hilweşînin.&lt;ref name=&quot;DeRouen2005&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.constitution.ru/en/10003000-08.htm |sernav=Chapter 7. Judicial Power {{!}} The Constitution of the Russian Federation |malper=web.archive.org |tarîx=2019-10-25 |roja-gihiştinê=2024-12-28 |roja-arşîvê=2019-10-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191025215135/http://www.constitution.ru/en/10003000-08.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
Serok bi dengdana gel ji bo heyameke şeş salan tê hilbijartin û dibe ku ji du caran zêdetir neyê hilbijartin. Wezaretên hikûmetê ji serokwezîr û cîgirên wî, wezîr û kesên din ên bijarte pêk tên ku hemî ji aliyê serok ve li ser pêşniyara serokwezîr têne tayîn kirin (ku ji bo tayînkirina serokwezîr pejirandina Dûmaya Dewletê hewce dike). Partiya Rûsyaya Yekgirtî li Rûsyayê partiya siyasî ya serdest e û wekê &quot;konê mezin&quot; û &quot;partiya hikûmetê&quot; tê binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Reuter |pêşnav=Ora John |tarîx=2010 |sernav=The Politics of Dominant Party Formation: United Russia and Russia's Governors |url=https://www.jstor.org/stable/27808691 |kovar=Europe-Asia Studies |cild=62 |hejmar=2 |rr=293–327 |issn=0966-8136 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Konitzer |pêşnav=Andrew |paşnav2=Wegren |pêşnav2=Stephen K. |tarîx=2006 |sernav=Federalism and Political Recentralization in the Russian Federation: United Russia as the Party of Power |url=https://www.jstor.org/stable/4624765 |kovar=Publius |cild=36 |hejmar=4 |rr=503–522 |issn=0048-5950 }}&lt;/ref&gt; Di bin rêvebiriya Vladîmîr Pûtîn de, demokrasiya Rûsyayê paşve çûye û rêveberiya wî wekê rêveberiyeke otorîter hatiye binav kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=UhwiAwAAQBAJ&amp;pg=PT48 |sernav=Russia and Europe: Building Bridges, Digging Trenches - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-08-13 |roja-gihiştinê=2024-12-28 |roja-arşîvê=2023-08-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230813133217/https://books.google.com/books?id=UhwiAwAAQBAJ&amp;pg=PT48 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://hir.harvard.edu/russia-democratic-backsliding-the-future-of-putinism/ |sernav=Russia &amp; Democratic Backsliding: The Future of Putinism |malper=Harvard International Review |tarîx=2020-04-09 |roja-gihiştinê=2024-12-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.econstor.eu/handle/10419/256753 |sernav=EconStor: Russia on the road to dictatorship: Internal political repercussions of the attack on Ukraine |malper=web.archive.org |tarîx=2022-09-11 |roja-gihiştinê=2024-12-28 |roja-arşîvê=2022-09-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220911191555/https://www.econstor.eu/handle/10419/256753 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Polîtîkayên Pûtîn bi giştî wekê putînîzm tê binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Code of Putinism |paşnav=Taylor |pêşnav=Brian D. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-086731-7 |cih=New York |url=https://www.worldcat.org/title/on1022076734 |oclc=on1022076734 }}&lt;/ref&gt;
=== Dîroka siyasî ===
Her çiqas di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de li ser girîngiya veche wekê laşek siyasî ya nûnerkar nîqaşek akademîk hebe jî, civaka Rûsyayê di dîrokê de ji aliyê cûrbecûr awayên otokrasiyê ve hatiye birêvebirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sevastyanova |pêşnav=Olga |tarîx=2010 |sernav=In Quest of the Key Democratic Institution of Medieval Rus’: Was the Veche an Institution that Represented Novgorod as a City and a Republic? |url=https://biblioscout.net/article/10.25162/jgo-2010-0001 |kovar=Jahrbücher für Geschichte Osteuropas |ziman=en |cild=58 |hejmar=1 |rr=1–23 |doi=10.25162/jgo-2010-0001 |issn=0021-4019 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;White1979&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The USSR: Patterns of Autocracy and Industrialism |paşnav=White |pêşnav=Stephen |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=1979 |rr=25–65 |isbn=978-1-349-16182-9 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor=Brown |pêşnavê-edîtor=Archie |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-16182-9_2 |paşnavê-edîtor2=Gray |pêşnavê-edîtor2=Jack |doi=10.1007/978-1-349-16182-9_2 }}&lt;/ref&gt; Ev şêweya sîstema desthilatdariya navendî kokên xwe ji dawiya Serdema Navîn ve werdigire ku bi damezrandina dewleteke yekgirtî ya Rûsyayê wekê monarşiyeke mutleq ê di dawiya sedsala 15an de, avaniyeke rêveberiyê ye ku heta destpêka sedsala 20an hatiye şopandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Soldat |pêşnav=Cornelia |tarîx=2005 |sernav=The limits of Muscovite autocracy |url=https://journals.openedition.org/monderusse/8801 |kovar=Cahiers du monde russe. Russie - Empire russe - Union soviétique et États indépendants |ziman=fr |cild=46 |hejmar=1-2 |rr=265–276 |doi=10.4000/monderusse.8801 |issn=1252-6576 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Raba |pêşnav=Joel |tarîx=1976 |sernav=The Authority of the Muscovite Ruler at the Dawn of the Modern Era |url=https://www.jstor.org/stable/41045311 |kovar=Jahrbücher für Geschichte Osteuropas |cild=24 |hejmar=3 |rr=321–344 |issn=0021-4019 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Russian Tragedy: The Burden of History: The Burden of History |paşnav=Ragsdale |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2016-09-16 |isbn=978-1-315-48079-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WrYYDQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştî Şoreşa Rûsyayê ya sala 1917an, monarşî hatiye hilweşandin û Yekîtiya Sovyetê heta hilweşîna xwe wekê dewletek komunîst a yekpartî hatiye ragihandin.&lt;ref name=&quot;White1979&quot;/&gt; Di serdemên kurt ên desthilatdariya neotokratîk de hikûmeta demkî ya demkurt a sala 1917an ku di dema şoreşa sibatê de hatiye damezrandin û di dema veguherîna Rûsyaya piştê Sovyetê ji bo demokrasiyeke xelet di dema serokatiya Boris Yeltsin ê di salên 1990î de vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Quam |pêşnav=Joel |paşnav2=Campbell |pêşnav2=Scott |tarîx=2020-08-31 |sernav=Russian Domain: Political Geography – Russia’s Autocrats and V. V. Putin |url=https://cod.pressbooks.pub/westernworlddailyreadingsgeography/chapter/russian-domain-political-geography-ii/ |kovar=pressbooks.pub |ziman=en }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2026 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.husj.harvard.edu/articles/did-russians-ever-hope-for-non-autocratic-rule |sernav=Did Russians Ever Hope for Non-Autocratic Rule? |malper=Harvard Ukrainian Studies |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Croissant2024&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Routledge Handbook of Autocratization |paşnav=Croissant |pêşnav=Aurel |weşanger=Taylor &amp; Francis |tarîx=2024-05-14 |isbn=978-1-040-04018-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_RAGEQAAQBAJ |paşnav2=Tomini |pêşnav2=Luca }}&lt;/ref&gt;

Di sedsala 21an de piştî serokatiya Vladimir Putin û Dmitry Medvedev, Rûsya rastî têkçûneke girîng a demokrasiyê hatiye.&lt;ref name=&quot;Croissant2024&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Russia and Europe: Building Bridges, Digging Trenches |paşnav=Engelbrekt |pêşnav=Kjell |weşanger=Routledge |tarîx=2014-03-18 |isbn=978-1-136-99200-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=UhwiAwAAQBAJ&amp;pg=PT48 |paşnav2=Nygren |pêşnav2=Bertil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://hir.harvard.edu/russia-democratic-backsliding-the-future-of-putinism/ |sernav=Russia &amp; Democratic Backsliding: The Future of Putinism |malper=Harvard International Review |tarîx=2020-04-09 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li gel ve yekê sîstema siyasî ji otorîterîzma hilbijartinê ber bi rejîmeke otorîter a yekgirtî ve pêş ketiye.&lt;ref name=&quot;Croissant2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.journalofdemocracy.org/articles/the-putin-myth/ |sernav=The Putin Myth |malper=Journal of Democracy |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Hinek zanyarên siyasî Putin wekê serokeke dîktatorî&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kuzio |pêşnav=Taras |tarîx=2016-03-01 |sernav=Nationalism and authoritarianism in Russia: Introduction to the special issue |url=https://online.ucpress.edu/cpcs/article/49/1/1/587/Nationalism-and-authoritarianism-in-Russia |kovar=Communist and Post-Communist Studies |ziman=en |cild=49 |hejmar=1 |rr=1–11 |doi=10.1016/j.postcomstud.2015.12.002 |issn=0967-067X }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.econstor.eu/handle/10419/256753 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=www.econstor.eu |roja-gihiştinê=2026-02-20 }}&lt;/ref&gt; an jî rejîmeke kesayetî bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chapman |pêşnav=Hannah S. |tarîx=2025 |sernav=Shocks to the System: Electoral Manipulation, Protests and the Evolution of Political Trust in Russia |url=https://www.cambridge.org/core/journals/government-and-opposition/article/shocks-to-the-system-electoral-manipulation-protests-and-the-evolution-of-political-trust-in-russia/1330CA22EC56BAABA41F72A75660AA68 |kovar=Government and Opposition |ziman=en |cild=60 |hejmar=2 |rr=496–516 |doi=10.1017/gov.2024.18 |issn=0017-257X }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Özdamar |pêşnav=Özgür |paşnav2=Yanik |pêşnav2=Lerna K |tarîx=2024-09-09 |sernav=Populist hyperpersonalization and politicization of foreign policy institutions |url=https://academic.oup.com/ia/article/100/5/1835/7750270 |kovar=International Affairs |ziman=en |cild=100 |hejmar=5 |rr=1835–1856 |doi=10.1093/ia/iiae181 |issn=0020-5850 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt; Duyem serdema Putîn wek serokkomar rê li ber otokrasîyeke zêdetir vekiriye &lt;ref name=&quot;Croissant2024&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Evolution of Authoritarianism and Contentious Action in Russia |paşnav=Mamaev |pêşnav=Bogdan |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2024-06-30 |isbn=978-1-009-56066-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yXIMEQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; ku ji serdema Sovyetê vir ve otokrasîya herî mezin e&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent |sernav=Sage Journals: Discover world-class research |malper=Sage Journals |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en |doi=10.1177/20419058241260782 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://foreignpolicy.com/2024/03/24/russia-putin-stalin-soviet-election-war-repression-political-prisoners/ |sernav=Russia Is Back to the Stalinist Future |malper=Foreign Policy |tarîx=2026-02-19 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en-US |paşnav=Karatnycky |pêşnav=Adrian }}&lt;/ref&gt; û hinek nivîskaran pêşniyara nûjenkirina hêmanên totalîter kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://carnegieendowment.org/posts/2022/04/putins-war-has-moved-russia-from-authoritarianism-to-hybrid-totalitarianism |sernav=Putin’s War Has Moved Russia From Authoritarianism to Hybrid Totalitarianism |malper=Carnegie Endowment for International Peace |tarîx=2022-04-19 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;/&gt; Siyasetên biryarên Putîn bi gelemperî wekî putinîzm hatine binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Code of Putinism |url=https://archive.org/details/codeofputinism0000tayl |paşnav=Taylor |pêşnav=Brian D. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-086731-7 |cih=New York }}&lt;/ref&gt;
=== Dabeşkirinên siyasî ===
[[Wêne:Map of federal subjects of Russia (2022), disputed Crimea and Donbass.svg|thumb|çep|Nexşeya dabeşkirinên îdarî yên Rûsyayê (Herêmên Federal: Parêzgeh bi rengê kesk, oblasta bi rengê zer, kraîl bi rengê porteqalî, bajarên federal bi rengê sor, herêmên xweser bi rengên şîn û oblasta xweser a a cihûyan bi rengê binefşî hatiye diyarkirin)]]
Li gorî destûra bingehîn a Rûsyayê, Rûsya federasyoneke sîmetrîk (bi îhtimala konfîgurasyoneke asîmetrîk) e. Berevajiyê modela asîmetrîk a Sovyetê ya RSFSRê ku tenê komar &quot;bingehên federasyonê&quot; bûn, destûra heyî statûya herêmên din bilind kiriye asta komaran û hemî herêm bi sernavê &quot;bingeha federasyonê&quot; wekhev binav kiriye. Li Rûsyayê herêmên ku îstiqrara xwe diparêzin hene lê herêm ne xwedî serweriyê ne û ne jî xwediyê statûya rêveberiyeke serwer in ku bi ti awayî mafê wan ên ku destûrên xwe di serweriyê nîşan bidin û mafê wan ên ku ji welêt veqetin tineye. Qanûnên herêman nikarin li dijî qanûnên federal derkevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://base.garant.ru/12119810/ |sernav=Постановление Конституционного Суда РФ от 07.06.2000 N 10-П &quot;По делу о проверке конституционности отдельных положений Конституции Республики Алтай и Федерального закона &quot;Об общих принципах организации законодательных (представительных) и исполнительных органов государственной власти субъектов Российской Федерации&quot; {{!}} ГАРАНТ |malper=base.garant.ru |roja-gihiştinê=2026-02-20 }}&lt;/ref&gt;

Beşên federal di Konseya Federasyonê de ku mala jorîn a meclîsa federal e, xwedî nûnertiya wekhev in ku her yek xwedî 2 nûneran in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://brill.com/view/journals/ijgr/10/3/article-p203_3.xml |malper=brill.com |roja-gihiştinê=2026-02-20 |doi=10.1163/1571811031310738 |sernav=&quot;Chapter 5. The Federal Assembly {{!}} The Constitution of the Russian Federation&quot; }}&lt;/ref&gt; Lêbelê ew di asta xweseriya ku jê sûd werdigirin de ji hev cuda ne. Herêmên federal ên Rûsyayê ji aliyê Pûtîn ve di sala 2000an de ji bo hêsankirina kontrola hikûmeta navendî ya li ser herêmên federal hatin damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Petrov |pêşnav=Nikolai |tarîx=2002-03-01 |sernav=Seven Faces of Putin's Russia: Federal Districts as the New Level of State—territorial Composition |url=https://academic.oup.com/sd/article/33/1/73/8370367 |kovar=Security Dialogue |ziman=en |cild=33 |hejmar=1 |rr=73–91 |doi=10.1177/0967010602033001006 |issn=0967-0106 }}&lt;/ref&gt; Di destpêkê de heft, di roja îro de jî heşt herêmên federal hene ku her yek ji wan bi nûnerekî ku ji aliyê serokê Rûsyayê ve hatiye erkdarkirin ve tê birêvebirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Russia's constitutional structure: federal in form, unitary in function |paşnav=Russell |pêşnav=Martin |weşanger=European Parliament |tarîx=2015 |isbn=978-92-823-8022-2 |çap=Orig. ms., completed in October 2015 |cih=Brussels |kesên-din=Europäisches Parlament }}&lt;/ref&gt;

=== Têkiliyên derve ===
[[Wêne:Russian-list-of-unfriendly-countries.svg|thumb|Welatên endamên Yekîtîya Ewropayê û endamên NATOyê ku li dijî dagirkirina Ûkraynayê derketine û têkiliyên xwe yên bi Rûsyayê re qut kirine]]
Rûsya ji sala 2024an vir ve xwediyê şeşem tora dîplomatîk a herî mezin a cîhanê ye. Welat têkiliyên dîplomatîk bi 187 welatên endamên Neteweyên Yekbûyî, du dewletên bi qismî naskirî û du dewletên çavdêr ên Neteweyên Yekbûyî berdewam dike û bi giştî xwedî 143 balyozxaneyên li derveyî welat in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://hir.harvard.edu/washington-must-not-idle-as-russia-tightens-its-abkhazian-stranglehold/ |sernav=Russia's Tightening Abkhazian Stranglehold Threatens Western and Georgian Interests |malper=Harvard International Review |tarîx=2024-01-15 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/ |sernav=Lowy Institute Global Diplomacy Index 2024 |malper=globaldiplomacyindex |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Rûsya cihê xwe yê wekê endameke mayînde yê Konseya Ewlehiyê ya Neteweyên Yekbûyî diparêze.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kramer |pêşnav=Mark |tarîx=2019-12-01 |sernav=The Soviet Legacy in Russian Foreign Policy |url=https://academic.oup.com/psq/article/134/4/585/6848460 |kovar=Political Science Quarterly |ziman=en |cild=134 |hejmar=4 |rr=585–609 |doi=10.1002/polq.12988 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de bi gelemperî Rûsya ji aliyê analîstên siyasî ve wekê hêzek mezin hatiye wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://securityconference.org/en/publications/munich-security-report-2025/chapter-5-russia-the-czars-gambit/ |sernav=Chapter 5 – Russia: The Czar’s Gambit |malper=securityconference.org |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en |doi=10.47342/EZUC8623-5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Volatility and friction in the age of disintermediation |paşnav=Sweijs |pêşnav=Tim |weşanger=The Hague Centre for Strategic Studies |tarîx=2017-02-20 |isbn=978-94-92102-46-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=1EonDwAAQBAJ |paşnav2=Spiegeleire |pêşnav2=Stephan De |paşnav3=Jong |pêşnav3=Sijbren de |paşnav4=Oosterveld |pêşnav4=Willem |paşnav5=Roos |pêşnav5=Hannes |paşnav6=Bekkers |pêşnav6=Frank |paşnav7=Usanov |pêşnav7=Artur |paşnav8=Rave |pêşnav8=Robert de |paşnav9=Jans |pêşnav9=Karlijn }}&lt;/ref&gt; Rûsya her wiha wekê pêkhateya sereke ya Yekîtiya Sovyetê ya berê, hêzeke super a berê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=About Russia, its revolutions, its development and its present |paşnav=Reiman |pêşnav=Michal |weşanger=Peter Lang |tarîx=2016 |isbn=978-3-631-67136-8 |cih=Frankfurt am Main |series=Prager Schriften zur Zeitgeschichte und zum Zeitgeschehen }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 21an de gelek zanyar diyar dikin bandora Rûsyayê ya cîhanî ber bi kêmbûnê ve dibînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Power, status, and greatness |paşnav=Taylor |pêşnav=Brian D. |weşanger=Oxford University PressNew York |tarîx=2024-11-28 |rr=21–40 |isbn=978-0-19-751602-7 |çap=1 |ziman=en |url=https://academic.oup.com/book/58678/chapter/485572149 |doi=10.1093/actrade/9780197516027.003.0002 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Šćepanović |pêşnav=Janko |tarîx=2024-01-02 |sernav=Still a great power? Russia’s status dilemmas post-Ukraine war |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14782804.2023.2193878 |kovar=Journal of Contemporary European Studies |ziman=en |cild=32 |hejmar=1 |rr=80–95 |doi=10.1080/14782804.2023.2193878 |issn=1478-2804 }}&lt;/ref&gt; Digel vê yekê, Rûsya dewletek endamê G20, OSCE, BRICS, WTO û APEC e; û dewleta endam a pêşeng a rêxistinên wekê CIS, EAEU, CSTO û SCO ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/07/russias-pivot-to-asia-and-the-sco/ |sernav=Russia’s ‘Pivot to Asia’ and the SCO |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en-US |paşnav=Tiezzi |pêşnav=Shannon }}&lt;/ref&gt; Her wiha, berî ku di salên 2014 û 2022an de ji her du koman were derxistin, ew dewletek endamê G8 (niha G7) û beşek ji Konseya Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/03/24/politics/obama-europe-trip |sernav=U.S., other powers kick Russia out of G8 {{!}} CNN Politics |malper=CNN |tarîx=2014-03-24 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en |paşnav=Acosta |pêşnav=Jim }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/russia-formally-departs-council-of-europe/a-61136962 |sernav=Russia leaves the Council of Europe |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rûsya têkiliyên nêzîk bi Belarûsê re diparêze ku beşek ji Dewleta Yekîtîyê ye ku konfederasyoneke serneteweyî ya her du dewletan e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hancock |pêşnav=Kathleen J. |tarîx=2006 |sernav=The Semi-Sovereign State: Belarus and the Russian Neo-Empire |url=http://fpa.oxfordjournals.org/cgi/doi/10.1111/j.1743-8594.2006.00023.x |kovar=Foreign Policy Analysis |ziman=en |cild=2 |hejmar=2 |rr=117–136 |doi=10.1111/j.1743-8594.2006.00023.x |issn=1743-8586 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku her du welat jî xwedî xizmek çandî, etnîkî û dînî ya hevbeş a bihêz in, [[Serbistan|Serbiya]] ji aliyê dîrokî ve hevalbendeke nêzîk a Rûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cohen |pêşnav=Lenard J. |tarîx=1994 |sernav=Russia and the Balkans: Pan-Slavism, Partnership and Power |url=https://www.jstor.org/stable/40202977 |kovar=International Journal |cild=49 |hejmar=4 |rr=814–845 |doi=10.2307/40202977 |issn=0020-7020 }}&lt;/ref&gt; Ji sedsala 21an vir ve, têkiliyên di navbera Rûsya û Çînê de ji ber berjewendiyên siyasî yên hevpar, hem di warên dualî de hem jî di warê aborî de bi awayekî girîng zêde bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bolt |pêşnav=Paul J. |tarîx=2014 |sernav=Sino-Russian Relations in a Changing World Order |url=https://www.jstor.org/stable/26270816 |kovar=Strategic Studies Quarterly |cild=8 |hejmar=4 |rr=47–69 |issn=1936-1815 }}&lt;/ref&gt; Hindistan mezintirîn xerîdarê alavên leşkerî yên Rûsyayê ye û her du welat ji serdema Sovyetê ve têkiliyek stratejîk û dîplomatîk ên bi hêz parve dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://foreignpolicy.com/2020/07/08/russia-india-relations/ |sernav=Why India and Russia Are Going to Stay Friends |malper=Foreign Policy |tarîx=2026-04-13 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en-US |paşnav=Tamkin |pêşnav=Emily }}&lt;/ref&gt; Rûsya li seranserê Qefqasyaya Başûr û Asyaya Navîn a ji aliyê jeopolîtîk ve girîng e ku li Rûsyayê wekê &quot;nêzîkê derveyî welêt&quot; hatiye binavkirin ku bandoreke siyasî ya girîng çêdike, di heman demê de analîstên siyasî yên biyanî her du herêman wekê beşek ji &quot;hewşa paşîn&quot; a Rûsyayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Nation |pêşnav=R. Craig |tarîx=2015 |sernav=Russia and the Caucasus |url=https://connections-qj.org/article/russia-and-caucasus |kovar=Connections: The Quarterly Journal |cild=14 |hejmar=2 |rr=1–11 |doi=10.11610/Connections.14.2.01 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:2019 Foto de família dos Líderes do G20.jpg|thumb|Di sala 2019an de Vladîmîr Pûtîn bi hevpîşeyên xwe yên G20 re li Osakayê]]
Rûsya bi Tirkiyeyê re têkiliyeke stratejîk, enerjî û parastinê ya aloz parve dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ifri.org/sites/default/files/atoms/files/baev_turkey_russia_2021.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.ifri.org |roja-gihiştinê=2026-02-20 |roja-arşîvê=2021-10-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211027233151/https://www.ifri.org/sites/default/files/atoms/files/baev_turkey_russia_2021.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku [[Îran]] hevalbendeke stratejîk û aborî ye, Rûsya têkiliyên dostane bi Îranê re berdewam dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Tarock |pêşnav=Adam |tarîx=1997 |sernav=Iran and Russia in 'strategic alliance' |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01436599714911 |kovar=Third World Quarterly |ziman=en |cild=18 |hejmar=2 |rr=207–224 |doi=10.1080/01436599714911 |issn=0143-6597 }}&lt;/ref&gt; Rûsyayê piştî dagirkirina Ûkraynayê di sala 2022an de, bi hevkariya parastinê ya zêde, têkiliyên xwe yên bi Koreya Bakur re bi awayekî girîng pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Howell |pêşnav=Edward |tarîx=2024-12-04 |sernav=North Korea and Russia's dangerous partnership: The threat to global security from the Kim–Putin axis and how to respond |url=https://chathamhouse.soutron.net/Portal/Public/en-GB/RecordView/Index/205757 |kovar=chathamhouse |doi=10.55317/9781784136321 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de, têkiliyên Rûsyayê bi [[Ûkrayna]]ya cîran û cîhana Rojava re, bi taybetî Dewletên Yekbûyî û welatên hevbeş ên Yekîtiya Ewropî û bi [[NATO]]yê re hilweşiyaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kanerva |pêşnav=Ilkka |tarîx=2018 |sernav=Russia and the West: An Increasingly Difficult Relationship |url=https://www.jstor.org/stable/48573515 |kovar=Horizons: Journal of International Relations and Sustainable Development |hejmar=12 |rr=112–119 |issn=2406-0402 }}&lt;/ref&gt;

Di sedsala 21an de Rûsyayê siyaseteke derve ya êrîşkar meşandiye ku armanc dike serdestiya herêmî li [[Ewropa]]yê misoger bike û bandora xwe ya navneteweyî zêde bike û her wiha xaye kiriye ku bi vê polîtîkayê piştgiriya navxweyî ya ji bo hikûmetê zêde bike. Rûsya destwerdanên leşkerî li dewletên piştî Sovyetê yên [[Gurcistan]] û Ûkraynayê û her weha li Sûriyeyê di dema şerê navxweyî yê dirêj de daye destpêkirin ku bandora xwe li [[Rojhilata Navîn]] zêde bike û bigihîje armancên xwe yên hêza mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rusi.orghttps//www.rusi.org |sernav=Russia’s Enduring Grip on Syria |malper=www.rusi.orghttps |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en |roja-arşîvê=2023-09-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230901190943/https://rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/russias-iranian-made-uavs-technical-profile |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ispionline.it/en/publication/after-assad-russias-role-and-leverage-in-the-middle-east-224080 |sernav=After Assad: Russia's Role and Leverage in the Middle East |malper=ISPI |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Du ji sêyan ji nifûsa cîhanê, bi taybetî welatên pêşketî yên başûrê cîhanê an ji aliyê siyasî ve bêalî ne an jî mêla wan a siyasî ber bi Rûsyayê ve ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Stengel |pêşnav=Richard |sernav=Putin May Just Be Winning the Information War Outside of the U.S. and Europe |url=https://time.com/6179221/putin-information-war-column/ |roja-gihiştinê=2026-02-20 |xebat=TIME |ziman=en |roja-arşîvê=2022-08-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220818141722/https://time.com/6179221/putin-information-war-column/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; [[Koma Wagner]] a ku ji aliyê dewleta Rûsyayê ve dihat fînansekirin, li [[Afrîka]]yê û li Sûriyeyê hatiye bicihkirin ku ji bo parastina aramiya siyasî yên li dewletên têkçûyî bi rêya projeksiyona leşkerî û bikaranîna çavkaniyên xwezayî yên herêmî, pêk bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/russia-wagner-group-ukraine-war-putin-prigozhin-africa-plundering-resources/ |sernav=How Russia's Wagner group exploits Africa to fund the Ukraine war - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2023-05-16 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Rûsyayê her ku diçe zêdetir hewl da ku bandora xwe li seranserê [[Arktîka|Arktîkê]], [[Asya]] û Pasîfîkê û Amerîkaya Latînî berfireh bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Shuya |pêşnav=Mason |tarîx=2019-07-01 |sernav=Russian Influence in Latin America: a Response to NATO |url=https://digitalcommons.usf.edu/jss/vol12/iss2/2 |kovar=Journal of Strategic Security |cild=12 |hejmar=2 |doi=10.5038/1944-0472.12.2.1727 |issn=1944-0464 }}&lt;/ref&gt;
=== Hêz ===
[[Wêne:Sukhoi Design Bureau, 054, Sukhoi T-50 (Su-57 prototype) (49581303977).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Sukhoi Su-57 ku balafireke şer a nifşê pêncem a hêza hewayî ya Rûsyayê ye]]
Hêzên çekdar ên Rûsyayê ji hêzên bejayî, hêzên deryayî û hêzên hewayî pêk tên û her wiha du şaxên xizmetê yên serbixwe jî hene ku ji hêzên mûşekên stratejîk û hêzên hewayî pêk hatiye.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/stories/story/spotlighting-the-world-factbook-as-we-bid-a-fond-farewell/ |sernav=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-20 }}&lt;/ref&gt; Ji sala 2025an pê ve, artêş xwedî 1,1 milyon personelên çalak in ku pêncemîn mezintirîn hejmara cîhanê ye û nêzîkî 1,5 milyon personelên cîgir hene. Leşkerî ji bo hemî welatiyên mêr ên di navbera 18-27 salî de mecbûrî ye ku ji bo salekê divê leşkerî bikin.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

Rûsya di nav pênc dewletên çekên kîmyewî yên naskirî de ye ku xwediyê depoya herî mezin a çekên kîmyewî ya cîhanê ye ku zêdetirî nîvê çekên kîmyewî yên cîhanê li Rûsyayê ye. Rûsya xwediyê duyemîn fîloya herî mezin a binavbehriyên mûşekên balîstîk e û yek ji wan sê welatên e ku bombebaranên stratejîk bikar tînin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Balance of Power: Theory and Practice in the 21st Century |paşnav=Paul |pêşnav=T. V. |weşanger=Stanford University Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-8047-5017-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9jy28vBqscQC&amp;pg=PA332 |paşnav2=Wirtz |pêşnav2=James J. |paşnav3=Fortmann |pêşnav3=Michel }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://power.lowyinstitute.org/data/military-capability/signature-capabilities/ballistic-missile-submarines/ |sernav=Ballistic missile submarines data - Lowy Institute Asia Power Index |malper=Lowy Institute Asia Power Index 2025 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en |paşnav=Institute |pêşnav=Lowy }}&lt;/ref&gt; Ji sala 2023an pê ve, Rûsya xwedî sêyem mezintirîn lêçûnên leşkerî ya cîhanê ye ku 109 milyar dolar xerc dike ku ev yek bi qasî %5,9ê GDPya welat e. Her wiha di navbera salên 2020-2024an de sêyem mezintirîn hinardeya çekan bû û xwedan pîşesaziyek parastinê ya mezin û xwemalî ye ku piraniya alavên leşkerî yên xwe hildiberîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cooper |pêşnav=Julian |tarîx=2024-06-06 |sernav=Military Production in Russia Before and After the Start of the War With Ukraine: To What Extent has it Increased and how has This Been Achieved? |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/03071847.2024.2392990 |kovar=The RUSI Journal |ziman=en |cild=169 |hejmar=4 |rr=10–29 |doi=10.1080/03071847.2024.2392990 |issn=0307-1847 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Roth |pêşnav=Andrew |tarîx=2024-02-15 |sernav=‘A lot higher than we expected’: Russian arms production worries Europe’s war planners |url=https://www.theguardian.com/world/2024/feb/15/rate-of-russian-military-production-worries-european-war-planners |roja-gihiştinê=2026-02-20 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;
=== Qanûn, gendelî û sûc ===
[[Wêne:Alexei Navalny marching in 2017.jpg|thumb|Serokê opozîsyonê Aleksey Navalnî di xwepêşandanên dijî gendeliyê yên seranserî yên 2017-2018an de li Moskowê pêşengiya xwepêşanderan dike. Aleksey Navalnî di sala 2024an de di girtîgehekê Rûsyayê de jiyana xwe jidest daye.]]
Rûsyaya piştê Sovyetê di bin rejîma Vladîmîr Pûtîn de ji bi celebek kapîtalîzma alîgiran ve hatiye birêvebirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Russia's crony capitalism: the path from market economy to kleptocracy |url=https://archive.org/details/russiascronycapi0000aslu |paşnav=Åslund |pêşnav=Anders |weşanger=Yale university press |tarîx=2019 |isbn=978-0-300-24486-1 |cih=New Haven }}&lt;/ref&gt; Sîstema wî ya siyasî bi awayên cûrbecûr wekê kleptokrasî, olîgarşî û plûtokrasî hatiye wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fish |pêşnav=M. Steven |tarîx=2018-04-01 |sernav=What Has Russia Become? |url=https://www.ingentaconnect.com/content/10.5129/001041518822704872 |kovar=Comparative Politics |ziman=en |cild=50 |hejmar=3 |rr=327–346 |doi=10.5129/001041518822704872 |issn=0010-4159 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Guriev |pêşnav=Sergei |paşnav2=Rachinsky |pêşnav2=Andrei |tarîx=2005 |sernav=The Role of Oligarchs in Russian Capitalism |url=https://www.aeaweb.org/articles?id=10.1257/0895330053147994 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=19 |hejmar=1 |rr=131–150 |doi=10.1257/0895330053147994 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Rûsya ji sala 2024an pê ve, welatê ewropî ya herî nizm ê di endeksa têgihîştina gendeliyê ya salane ya Transparency International de ye û di nav 180 welatên di lîsteyê de di rêza 154an de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.transparency.org/en/cpi/2024 |sernav=Corruption Perceptions Index 2024 |malper=Transparency.org |tarîx=2025-02-11 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Piştî hilweşîna Yekîtiya Sovyetê gendelî bi girîngî zêde bûye ku di civakê de wekê yek pirsgirêkên herî girîng hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://muse.jhu.edu/verify?url=%2Farticle%2F675149&amp;r=492629 |sernav=Project MUSE -- Verification required! |malper=muse.jhu.edu |roja-gihiştinê=2026-02-20 |doi=10.1353/gia.2017.0017 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.voanews.com/a/europe_new-reports-highlight-russias-deep-seated-culture-corruption/6183207.html |sernav=New Reports Highlight Russia's Deep-Seated Culture of Corruption |malper=Voice of America |tarîx=2020-01-26 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Gendeliyê bandorê li gelek sektoran kiriye ku di nav de aborî, hikûmet, sepandina qanûnê, tenduristî, perwerdehî û leşkerî heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rusi.orghttps//www.rusi.org |sernav=Corruption in the Russian Armed Forces |malper=www.rusi.orghttps |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en |roja-arşîvê=2023-09-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230901190943/https://rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/russias-iranian-made-uavs-technical-profile |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://muse.jhu.edu/verify?url=%2Farticle%2F675149&amp;r=401614 |sernav=Project MUSE -- Verification required! |malper=muse.jhu.edu |roja-gihiştinê=2026-02-20 |doi=10.1353/gia.2017.0017 }}&lt;/ref&gt; Aboriya siya ya Rûsyayê di sala 2018an de bi qasî ji %44ê GDPya giştî hatibû texmînkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sseriga.edu/shadow-economy-index-russia |sernav=Shadow Economy Index for Russia {{!}} Stockholm School of Economics in Riga |malper=www.sseriga.edu |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Yekîneyên leşkerî yên cezakirinê Bahoz-Z û Bahoz-V di dema Şerê Rûsya Ûkraynayê yê berdewam de, ji sala 2022an vir ve wekê leşkerên êrîşê hatine bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Belovodyev |pêşnav=Daniil |paşnav2=Systema |tarîx=2024-02-13 |sernav=Storm Gladiator: How Russia Uses Recruited Convicts To Fight In 'Fierce' Assault Units In Ukraine |url=https://www.rferl.org/a/russia-recruited-convicts-fierce-assault-units-storm-gladiator-/32806371.html |roja-gihiştinê=2026-02-20 |xebat=Radio Free Europe/Radio Liberty |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-67175566 |sernav=Ukraine war: Russia goes back to prisons to feed its war machine |malper=www.bbc.com |tarîx=2023-10-26 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Li gorî texmînên BBCyê, nêzîkî 48.000 girtî ji bo Koma Wagnerê şandine herêmên şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c1e7vl01gngo |sernav=Russia's soldiers bringing wartime violence back home |malper=www.bbc.com |tarîx=2024-11-17 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

Daxuyaniya sereke û bingehîn ya qanûnên li Rûsyayê Destûra Bingehîn e. Qanûn, wekê Qanûna Sivîl a Rûsyayê û Qanûna Cezayê ya Rûsyayê, çavkaniyên qanûnî yên sereke yên qanûna Rûsyayê ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=William |pêşnav=Partlett, |tarîx=2010-07-07 |sernav=Reclassifying Russian Law: Mechanisms, Outcomes, and Solutions for an Overly Politicized Field |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1197762 |kovar=papers.ssrn |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Rûsya li Ewropayê xwediyê nifûsa herî zêde ya girtîyan e û li cîhanê di rêza pêncem de ye ku xwediyê nifûsa herî mezin a girtîyan e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.icpr.org.uk/news/2024/prison-populations-continue-rise-many-parts-world-115-million-held-prisons-worldwide |sernav=Prison populations continue to rise in many parts of the world, with 11.5 million held in prisons worldwide {{!}} Institute for Criminal Policy Research |malper=www.icpr.org.uk |roja-gihiştinê=2026-02-20 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas ev hejmar ji sala 2000an vir ve bi rêjeya ji %59 kêm bibe jî, di rêjeya girtinê ya li Ewropayê, di nav rêjeya herî bilind de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://genderdata.worldbank.org/en/indicator/vc-ihr-psrc-p5 |sernav=Intentional homicides (per 100,000 people) |malper=World Bank Gender Data Portal |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

=== Mafê mirovan ===
Binpêkirinên mafên mirovan li Rûsyayê ji aliyê rêxistinên pêşeng ên demokrasî û mafên mirovan ve her ku diçe zêdetir têne ragihandin. Bi taybetî, Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî û Çavdêriya Mafên Mirovan dibêjin ku Rûsya ne demokratîk e û mafên siyasî û azadiyên sivîl ên gelek kêm dide welatiyên xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.amnesty.org/en/location/europe-and-central-asia/eastern-europe-and-central-asia/russia/ |sernav=Human rights in Russia |malper=Amnesty International |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/europe/central-asia/russia |sernav=Russia {{!}} Country Page {{!}} World {{!}} Human Rights Watch |malper=www.hrw.org |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Ji sala 2004an vir ve Mala Azadiyê di lêkolîna xwe ya azadiya li cîhanê de Rûsyayê wekê &quot;ne azad&quot; bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://freedomhouse.org/country/russia/freedom-world/2021 |sernav=Russia: Freedom in the World 2021 Country Report |malper=Freedom House |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ji sala 2011an vir ve yekîneya sixûrî ya ekonomîstê di endeksa demokrasiyê ya xwe de Rûsyayê wekê &quot;rejîmek otorîter&quot; bi nav kiriye û di sala 2024an de ji 167 welatan di rêza 150em de cih girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/interactive/democracy-index-2024 |sernav=The global democracy index: how did countries perform in 2024? |malper=The Economist |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di rêzbenda azadiya çapemeniyê ya sala 2024an a rêxistina rojnamevanên bêsinor de, Rûsya di nav 180 welatan de di rêza 162an de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://rsf.org/en/russia |sernav=Russia : Stifling atmosphere for independent journalists {{!}} Reporters without borders |malper=RSF |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=fr-FR }}&lt;/ref&gt; Hikûmeta Rûsyayê ji aliyê opozîsyona siyasî û çalakvanên mafên mirovan ve bi berfirehî ji ber hilbijartinên neheq,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/world/russia/russias-opposition-candidates-struggle-to-make-a-mark-in-election-11631886631 |sernav=In Russia’s Election, Putin’s Opponents Are Seeing Double |malper=The Wall Street Journal |tarîx=2021-09-17 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en-US |paşnav=Simmons |pêşnav=Ann M. }}&lt;/ref&gt; serkutkirina partî û xwepêşandanên siyasî yên opozîsyonê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/2021/06/10/world/europe/putin-navalny-russian-opposition-crackdown.html |sernav=In Shadow of Navalny Case, What’s Left of the Russian Opposition? - The New York Times {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-20 |archive-date=2021-12-28 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/5k31S |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ft.com/content/e8889644-051c-41f6-a991-6a32091e5c54 |sernav=Russian crackdown brings pro-Navalny protests to halt {{!}} Financial Times {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-20 |archive-date=2022-12-10 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/W7wz7 |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; çewisandina rêxistinên sivîl û tepeserkirina bi zorê û kuştina rojnamevanên serbixwe û sansûrkirina medyaya girseyî û înternetê hatiye rexnekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/news/2020/06/18/russia-growing-internet-isolation-control-censorship |sernav=Russia: Growing Internet Isolation, Control, Censorship {{!}} Human Rights Watch |tarîx=2020-06-18 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/ngos-in-russia-battered-but-unbowed/a-41459467 |sernav=NGOs in Russia: Battered, but unbowed |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Yaffa |pêşnav=Joshua |tarîx=2021-09-07 |sernav=The Victims of Putin’s Crackdown on the Press |url=https://www.newyorker.com/news/dispatch/the-victims-of-putins-crackdown-on-the-press |roja-gihiştinê=2026-02-20 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X }}&lt;/ref&gt;
== Aborî ==
[[Wêne:Moscow-City 2025.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji navenda bazirganiya navneteweyî ya Moskowê]]
Piştî veguherînek aloz ji modela plansazkirî ya Sovyetê di salên 1990î de, Rûsya xwedî aboriyek bazarê ya tevlihev e ku bi dahata bilind, pîşesazîkirî û bi perspektîva bazarê ya tevlihev e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups |sernav=World Bank Country and Lending Groups – World Bank Data Help Desk |malper=datahelpdesk.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rutland |pêşnav=Peter |tarîx=2013 |sernav=Neoliberalism and the Russian transition |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09692290.2012.727844 |kovar=Review of International Political Economy |ziman=en |cild=20 |hejmar=2 |rr=332–362 |doi=10.1080/09692290.2012.727844 |issn=0969-2290 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Fona Pereyan a Navneteweyî, Rûsya ji aliyê GDP ya nomînal ve nehem aboriya herî mezin û ji aliyê GDP ya parîteya hêza kirînê ve çarem aboriya herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/RUS |sernav=&quot;IMF DataMapper&quot; |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-02-20 }}&lt;/ref&gt; Enflasyon û rêjeya danûstandinê ya hêza kirînê dibe ku ji ber tarîfeyan û lêçûnên din ên danûstandinê ji rêjeya danûstandinê ya bazarê cuda be. Ji sala 2023an vir ve sektora xizmetguzariyê bi qasî ji %57ê GDPya giştî pêk tîne ku piştre jî sektora pîşesaziyê (%30) tê û di heman demê de sektora çandiniyê jî bi qasî ji %3ê GDP ya giştî ya herî biçûk e.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt; Rûsya bi nêzîkî 73 milyon kesên xebatkarên li welat xwediyê hêzeke kar e ku di cîhanê de heştem mezintirîn hêza kar e. Hevkarê bazirganî yê herî mezin ê Rûsyayê Çîn e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oec.world/en/profile/country/rus |sernav=Russia (RUS) Exports, Imports, and Trade Partners |malper=The Observatory of Economic Complexity |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Pêşveketina mirovî ya Rûsyayê di endeksa pêşveçûna mirovî ya salane de wekê &quot;pir bilind&quot; hatiye destnîşankirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |sernav=Specific country data |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data |kovar=undp.org |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Bi qasî ji %70ê GDP ya giştî ya Rûsyayê ji aliyê xerckirina dawî ve tê birêvebirin û welat xwediyê diwanzdehem bazara xerîdar a herî mezin a cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NE.CON.PRVT.CD?most_recent_value_desc=true&amp;year_high_desc=true |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-20 |roja-arşîvê=2020-11-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201111211439/https://data.worldbank.org/indicator/NE.CON.PRVT.CD?most_recent_value_desc=true |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Lêbelê newekheviya dahata welat li gorî welatên din ên pêşketî hinek bilind dimîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/billionaires/ |sernav=Forbes 2025 Billionaires List - The Richest People In The World Ranked |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Cûdahiya çavkaniyên xwezayî di navbera herêmên federal de bûye sedema newekheviyên aborî yên herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Remington |pêşnav=Thomas F. |tarîx=2015-03-01 |sernav=Why is interregional inequality in Russia and China not falling? |url=https://online.ucpress.edu/cpcs/article/48/1/1/520/Why-is-interregional-inequality-in-Russia-and |kovar=Communist and Post-Communist Studies |ziman=en |cild=48 |hejmar=1 |rr=1–13 |doi=10.1016/j.postcomstud.2015.01.005 |issn=0967-067X }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kholodilin |pêşnav=Konstantin A. |paşnav2=Oshchepkov |pêşnav2=Aleksey |paşnav3=Siliverstovs |pêşnav3=Boriss |tarîx=2012 |sernav=The Russian Regional Convergence Process: Where Is It Leading? |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.2753/EEE0012-8775500301 |kovar=Eastern European Economics |ziman=en |cild=50 |hejmar=3 |rr=5–26 |doi=10.2753/EEE0012-8775500301 |issn=0012-8775 }}&lt;/ref&gt; Asta bilind a gendeliyê, kêmbûna dahatên hinardekirina petrolê, kêmbûna hêza kar, revîna sermiyana mirovan û bi temen bûna nifûsê û kêmbûna nifûsê jî astengiyên sereke ne li pêşiya mezinbûna aborî ya pêşerojê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://inia.org.mt/wp-content/uploads/2019/05/3.2-Mikhailova-et-al..pdf |sernav=Wayback Machine |malper=inia.org.mt |roja-gihiştinê=2026-02-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.atlanticcouncil.org/content-series/russia-tomorrow/a-russia-without-russians-putins-disastrous-demographics/ |sernav=A Russia without Russians? Putin’s disastrous demographics |malper=Atlantic Council |tarîx=2024-08-07 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en-US |paşnav=acwalina }}&lt;/ref&gt;

Piştî dagirkirina Ûkraynayê ji aliyê Rûsyayê ve di sala 2022an de, welat bi dorpêçkirin û kiryarên din ên darayî yên neyînî ji aliyê cîhana rojava û hevalbendên wan ve rû bi rû maye ku armanca wan veqetandina aboriya Rûsyayê ji pergala darayî ya rojavayî ye. Lêbelê Rûsya veguherîna xwe ji bo aboriyeke şer temam kiriye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy2404 |sernav=As Russia Completes Transition to a Full War Economy, Treasury Takes Sweeping Aim at Foundational Financial Infrastructure and Access to Third Country Support |malper=U.S. Department of the Treasury |tarîx=2025-12-23 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û bi awayekî berfireh li hember van tedbîran berxwedan nîşan daye,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://carnegieendowment.org/russia-eurasia/politika/2023/09/russias-2024-budget-shows-its-planning-for-a-long-war-in-ukraine |sernav=Russia’s 2024 Budget Shows It’s Planning for a Long War in Ukraine |malper=Carnegie Endowment for International Peace |tarîx=2023-10-11 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; aramiya aborî û mezinbûna xwe parastiye ku bi giranî ji aliyê lêçûnên leşkerî yên bilind,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://carnegieendowment.org/russia-eurasia/politika/2024/05/russia-war-income |sernav=Russia's Soaring Wartime Salaries Are Bolstering Working-Class Support for Putin |malper=Carnegie Endowment for International Peace |tarîx=2024-05-28 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; zêdebûna xerckirin û mûçeyên malbatan, bêkariya kêm û zêdebûna lêçûnên hikûmetê ve hatiye birêvebirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c4nn7pej9jyo |sernav=Steve Rosenberg: Russia's economy is growing, but can it last? |malper=www.bbc.com |tarîx=2024-06-06 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Lêbelê enflasyon nisbeten bilind maye û pispor pêşbînî dikin ku ev ceza dê bandorek neyînî ya demdirêj li ser aboriya Rûsyayê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Russian inflation is too high. Does that matter? |url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2025/02/13/russian-inflation-is-too-high-does-that-matter |roja-gihiştinê=2026-02-20 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cepr.org/voxeu/columns/russian-economy-war-footing-new-reality-financed-commodity-exports |sernav=The Russian economy on a war footing: A new reality financed by commodity exports |malper=CEPR |tarîx=2024-05-24 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

== Demografî ==
[[Wêne:Percentage of Russians by Federal Subjects (2021 Census).png|thumb|Nexşeya rêje û belavbûna rûsên etnîkî.]]
Nifûsa Rûsyayê li gorî daneyên 2021ê 144,7 milyon bû (ji xeynî Kirim û Sevastopol).&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm |sernav=ВПН-2010 |malper=www.gks.ru |roja-gihiştinê=2025-01-31 }}&lt;/ref&gt; Rûsya bi nifûsa xwe yê 144 milyonan welatê herî qelebalix ê Ewropayê û nehem welatê herî qelebalix ê cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/EN.POP.DNST |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2025-01-31 }}&lt;/ref&gt; Li welat serê kîlometre çargoşe 8 nifûs dikeve ku li gorî nifûsê yek ji welatên herî xwedî erda berfirehê cihanê ye. Ji ber hewaya sarê Sîbîryayê piraniya nifûsa Rûsyayê deverên rojavayê Rûsyayê dijîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/russia/29.htm |sernav=Russia - Demographics |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2025-01-31 }}&lt;/ref&gt; Rûsya welatekê bajarvanî ye ku du ji sê parên nifûsê li bajarok û li bajaran dijîn.

Nifûsa Rûsyayê di sala 1993an de gihîştiye 148 milyonan û ji ber ku rêjeya mirina wê ji rêjeya jidayikbûnê zêdetir bûye ku ev yek ji aliyê hinek analîstan wekê qeyraneke demografîk bi nav dikin her ku diçe nifûsa welêt kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/russias-demographic-crisis |sernav=Russia's Demographic Crisis {{!}} Wilson Center |malper=www.wilsoncenter.org |tarîx=2025-02-03 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di sala 2009an de welat piştê panzdeh salan yekem car mezinbûna nifûsa salane tomar kiribû. Lêbelê ev destkevtiyên nifûsê ji sala 2020an vir ve hatiye winda kirin ku ji ber ku mirinên zêde ji ber pandemiya COVID-19an di salên dawî de bûye sedema kêm bûna nifûsê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Sauer |pêşnav=Pjotr |tarîx=2021-10-13 |sernav=Russia’s population undergoes largest ever peacetime decline, analysis shows |url=https://www.theguardian.com/world/2021/oct/13/russias-population-undergoes-largest-ever-peacetime-decline |roja-gihiştinê=2025-01-31 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Piştî dagirkirina Rûsyayê ya li ser Ûkraynayê di ku sala 2022an de despê kiriye ji ber kuştiyên leşkerî yên zêde û koçberiya nû ya ku ji ber cezayên girseyî û boykotên rojavayî pêk tê krîza demografîk a li welat kûrtir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://jamestown.org/program/russias-demographic-collapse-is-accelerating/ |sernav=Russia’s Demographic Collapse Is Accelerating |malper=jamestown.org |roja-gihiştinê=2025-01-31 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ft.com/content/8c576a9c-ba65-4fb1-967a-fc4fa5457c62 |sernav=Ukraine war threatens to deepen Russia’s demographic crisis {{!}} Financial Times {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2025-01-31 |roja-arşîvê=2022-12-10 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221210161234/https://www.ft.com/content/8c576a9c-ba65-4fb1-967a-fc4fa5457c62 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2022an de rêjeya jidayîkbûna tevahî li seranserê Rûsyayê hatiye texmîn kirin ku serê her jinek 1.42 zarok dikeve ku ev jî rêjeya herî nizm ê cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/SMD_7.1.xlsx |sernav=Суммарный коэффициент рождаемости |roja-gihiştinê=2025-01-31 |roja-arşîvê=2023-08-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230810203543/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/SMD_7.1.xlsx |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

Rûsya dewleteke pirneteweyî ye ku bi gelek pêkhateyên binneteweyî yên bi hindikahiyên cuda ve girêdayî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/russia/32.htm |sernav=Russia - Ethnic Composition |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2025-01-31 }}&lt;/ref&gt; Li seranserê welêt zêdetirî 193 komên etnîkî hene. Di hêjmartina sala 2010an de bi qasî ji %81 ji nifûsa Rûsyayê rûsên etnîkî bûn&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_etn_10.php |sernav=Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей. |malper=www.demoscope.ru |roja-gihiştinê=2025-01-31 }}&lt;/ref&gt; û ji %19yê ji nifûsa mayî jî ji hindikahiyên etnîkî pêk tên. Bi hindikahiyeke girîng a gelên fîno-ûgrîk û cermenî re ji pêncan çar kes bi eslê xwe ewropî ne ku piraniya wan slavî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Russia/Mixed-and-deciduous-forest#ref38597 |sernav=Russia - Forests, Biodiversity, Taiga {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2025-01-31 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kowalev |pêşnav=Viktor |tarîx=2000-09-01 |sernav=Power and Ethnicity in the Finno-Ugric Republics of the Russian Federation: The Examples of Komi, Mordovia, and Udmurtia |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/08911916.2000.11644017 |kovar=International Journal of Political Economy |cild=30 |hejmar=3 |rr=81–100 |doi=10.1080/08911916.2000.11644017 |issn=0891-1916 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Neteweyên Yekbûyî nifûsa koçberên Rûsyayê sêyem mezintirîn nifûsa koçberiyê ya cîhanê ye ku hejmara wan digihîje 11,6 milyonan ku piraniya wan ji dewletên piştî Sovyetê ne û bi giranî ji Asyaya Navendî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/12111108/Mapped-Which-country-has-the-most-immigrants.html |sernav=Mapped: Which country has the most immigrants? |malper=The Telegraph |tarîx=2016-01-21 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2017-03-14/russia-s-alternative-universe-immigrants-welcome |sernav=Bloomberg |malper=www.bloomberg.com |roja-gihiştinê=2025-01-31 }}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;8&quot; | Bajar an bajarokên herî mezin ên Rûsyayê (Daneyên sala 2025an)
|-
!Rêz
!Nav
!Mijara federal
!Nifûs
!Çîn
!Nav
!Mijara federal
!Nifûs
|-
|1
|Moskow 
|Moskow 
|13.274.285
|11
|Samara
|Samara Oblast
|1.154.223
|-
|2
|Saint Petersburg
|Saint Petersburg
|5.652.922
|12
|Rostov-on-Don
|Rostov Oblast
|1.143.123
|-
|3
|Novosibirsk
|Novosibirsk Oblast
|1.637.266
|13
|Omsk
|Omsk Oblast
|1.101.367
|-
|4
|Yekaterinburg
|Sverdlovsk Oblast
|1.548.187
|14
|Voronezh
|Voronezh Oblast
|1.041.722
|-
|5
|Kazan
|Tatarstan
|1.329.825
|15
|Perm
|Perm Krai
|1.027.518
|-
|6
|Krasnoyarsk
|Krasnoyarsk Krai
|1.211.756
|16
|Volgograd
|Volgograd Oblast
|1.012.219
|-
|7
|Nizhny Novgorod
|Nizhny Novgorod Oblast
|1.198.245
|17
|Saratov
|Saratov Oblast
|886.165
|-
|8
|Chelyabinsk
|Chelyabinsk Oblast
|1.176.770
|18
|Tyumen
|Tyumen Oblast
|872.077
|-
|9
|Ufa
|Bashkortostan
|1.166.098
|19
|Tolyatti
|Samara Oblast
|662.683
|-
|10
|Krasnodar
|Krasnodar Krai
|1.154.885
|20
|Makhachkala
|Dagestan
|625.322
|}
=== Ziman ===
[[Zimanê rûsî]] zimanê fermî û zimanê sereke yê axavtina li Rûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chevalier |pêşnav=Joan |tarîx=2006 |sernav=Russian as the National Language: An Overview of Language Planning in the Russian Federation |url=https://scholarsarchive.byu.edu/rlj/vol56/iss1/4 |kovar=Russian Language Journal |cild=56 |hejmar=1 |doi= |issn=2831-9737 }}&lt;/ref&gt; Zimanê rûsî zimanê xwemalî yê herî zêde yê li [[Ewropa]]yê ye ku ji mirovan ve tê axavtin û zimanê herî belavbûyî yê erdnîgarî ya [[Ewrasya]]yê ye û di heman demê de zimanê alavî ya herî belavbûyî yê cîhanê ye.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://learn.utoronto.ca/programs-courses/languages-and-translation/language-learning/russian |sernav=Russian |malper=School of Continuing Studies - University of Toronto |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Zimanê rûsî yek ji du zimanên fermî yê li [[Stasyona Fezayê ya Navneteweyî]] ye û her wiha yek ji şeş zimanên fermî yên [[Neteweyên Yekbûyî]] ye.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

Rûsya neteweyek pirzimanî ye ku li seranserê welat nêzîkî 100-150 zimanên hindikahiyan têne axavtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ulasiuk |pêşnav=Iryna |tarîx=2011 |sernav=Legal protection of linguistic diversity in Russia: past and present |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01434632.2010.536237 |kovar=Journal of Multilingual and Multicultural Development |ziman=en |cild=32 |hejmar=1 |rr=71–83 |doi=10.1080/01434632.2010.536237 |issn=0143-4632 }}&lt;/ref&gt; Li gorî kesjimêriya Rûsyayê ya sala 2010an, li seranserê welat 137,5 milyon kes bi zimanê rûsî, 3,1 milyon kes bi bi [[Zimanê tatî|zimanê tatarî]] û 1,1 milyon kes jî bi [[zimanê ûkraynî]] diaxivîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm |sernav=ВПН-2010 |malper=www.gks.ru |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}&lt;/ref&gt; Destûra bingehîn mafê dide komar û herêmên xweser ên welat ku ji xeynî zimanê rûsî bi zimanên xwe yên herêmî rêveberiya xwe ava bikin û her wiha destêra bingehîn mafê parastina zimanê wan ên zikmakî û afirandina şert û mercên ji bo xwendin û pêşxistina zimanê xwemalî, ji welatiyan re mîsoger dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.constitution.ru/en/10003000-04.htm |sernav=Chapter 3. The Federal Structure {{!}} The Constitution of the Russian Federation |malper=www.constitution.ru |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê gelek pisporan diyar kirine ku ji ber ku gelek ziman di bin xetereyê de ne, pirrengiya zimanî ya Rûsyayê bi awayekî bilez ber bi kêm bûnê ve diçe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://mjltm.org/article-1-146-en.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=mjltm.org |roja-gihiştinê=2026-02-21 |roja-arşîvê=2022-04-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220408174607/https://mjltm.org/article-1-146-en.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Dîn ===
[[Wêne:Собор Воскресения Христова (Спаса на крови).jpg|thumb|Dîmenek ji Dêra Xilaskar li ser xwînê ku dêreke ortodoksa rûsî ye]]
Li gorî destûra bingehîn, Rûsya dewletek sekuler e ku bi fermî azadiya dînî misoger dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/russia/ |sernav=Russia |malper=United States Department of State |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Dînê herî mezin xiristiyaniya ortodoks a rojhilat e ku bi giranî ji aliyê Dêra Ortodoks a Rûsyayê ve tê bireve birin ku bi qanûnî ji ber &quot;rola xwe ya taybetî&quot; di &quot;dîrok û avakirin û pêşxistina manewî û çanda&quot; welat de hatiye nas kirin.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://docviewer.yandex.com/view/0/?*=rvAv5PGTc/w+BFV6QOUZtaf5gYF7InVybCI6InlhLWRpc2stcHVibGljOi8vMWV1aDl5RDFpcnZKeVZNNSswWWFaZktqRFhoOXZDNWhldUlGTU5uQU4zQT0iLCJ0aXRsZSI6IlNyZWRhX2Jsb2tfcHJlc3Nfc20yLnBkZiIsInVpZCI6IjAiLCJub2lmcmFtZSI6ZmFsc2UsInRzIjoxNTI0NDg3NTUzMTcwfQ==&amp;page=1 |sernav=Sreda_blok_press_sm2.pdf |malper=docviewer.yandex.com |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}{{Mirin girêdan|tarîx=adar 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Xiristiyanî, îslam, cihûtî û budîzm ji aliyê qanûna Rûsyayê ve wekê dinên &quot;kevneşopî&quot; yên welat hatine nas kirin ku &quot;mîrata wê ya dîrokî&quot; pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eastern Europe, Russia and Central Asia 2003 |weşanger=Taylor &amp; Francis |tarîx=2000 |isbn=978-1-85743-137-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EPP3ti4hysUC&amp;pg=PA46 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Believing in Russia: religious policy after communism |paşnav=Fagan |pêşnav=Geraldine |weşanger=Routledge |tarîx=2013 |isbn=978-0-415-49002-3 |cih=New York |series=Routledge contemporary Russia and Eastern Europe series }}&lt;/ref&gt;

Misilmanî duyem dînê herî mezin ê li Rûsyayê ye û di nav piraniya gelên li qefqasyaya bakur û hinek gelên tirk ên li herêma Volga-Ûralê ber belav e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Russia: a country study |url=https://archive.org/details/isbn_9781579803056 |weşanger=Federal Research Division, Library of Congress : For sale by the Supt. of Docs., U.S. G.P.O |tarîx=1998 |isbn=978-0-8444-0866-8 |çap=1 |cih=Washington, DC |paşnavê-edîtor=Curtis |pêşnavê-edîtor=Glenn E. |series=Area handbook series |paşnavê-edîtor2=Library of Congress }}&lt;/ref&gt; Gelheyên mezin ji Budîstan li Kalmykia, Buryatia, Zabaykalsky Krai têne dîtin ku wan piraniya nifûsa Tûvayê pêk anîne. Nifûseke hindik baweriya xwe bi din ên wekê rodnoverî (neopaganîzma slavî), asîanîzm (neopaganîzma skîtî), paganîzmên etnîkî yên din û tevgerên nav-pagan ên wekê anastasiyanîzma Ringing Cedars, tevgerên cûrbecûr ên hindûîzmê, şamanîzma sîbîryayî û tengrîzm, tevgerên cûrbecûr ên neoteosofîk ên wekê roerichism, tînin hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Sovremennai︠a︡ religioznai︠a︡ zhiznʹ Rossii: opyt sistematicheskogo opisanii︠a︡ |weşanger=Logos |tarîx=2003 |isbn=978-5-94010-237-3 |cih=Moskva |paşnavê-edîtor=Bourdeaux |pêşnavê-edîtor=Michael |paşnavê-edîtor2=Filatov |pêşnavê-edîtor2=S. B. |paşnavê-edîtor3=Keston Institute }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://library.oapen.org/bitstream/handle/20.500.12657/26681/1003383.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=library.oapen.org |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}&lt;/ref&gt; Piştê ku wekî dîneke &quot;tundrew&quot; û &quot;ne kevneşopî&quot; hatine ragihandin, hinek kêmneteweyên dînî rastî zilmê hatine û hinek ji wan li welat hatine qedexekirin ku bi taybetî di sala 2017an de Şahidên Yehowa li Rûsyayê hatin qedexekirin û ji wê demê ve rastî zilmê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Freedom of Conscience in Russia: Restrictions and Challenges in 2020 |url=https://www.sova-center.ru/en/religion/publications/2021/04/d44133 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=SOVA Center for Information and Analysis }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2012an de rêxistina lêkolînê ya Sreda, bi hevkariya wezareta dadê, Arena Atlas ku pêvekek ji nifûsjimêriya sala 2010an e, weşandiye ku li ser bingeha rapirsiyeke mezin a li seranserê welat, nifûsa dînî û neteweyên Rûsyayê bi berfirehî hêjmartiye. Encamên vê lêkolînê nîşan daye ku ji %47,3ê rûsan xwe wekê xiristiyan diyar kirine ku di nav de ji %41 ortodoksên rûsî, ji %1,5 tenê ortodoks an endamên dêrên ortodoks ên ne rûsî ne, ji %4,1 xiristiyanên bêalî, û kêmtir ji %1 bawermendên kevin, Katolîk an protestan in, ji %25 bawermend bûn bêyî ku girêdayî tu olek taybetî bin, ji %13 ateîst, ji %6,5 misilman, ji %1,2 şopînerên &quot;olên kevneşopî yên ku rêz li xweda û bav û kalan digirin&quot; (rodnovery, paganîzmên din, şamanîzma sîbîryayê û tengrîzm), ji %0,5 budîst, ji %0,1 cihûtî û ji %0,1 hindû bûn.&lt;ref name=&quot;:11&quot;/&gt;

=== Perwerdehî ===
[[Wêne:МГУ, вид с воздуха.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji
Zanîngeha Dewletê ya Moskowê ku saziya perwerdehiyê ya herî bi prestîj a Rûsyayê]]
Li Rûsyayê rêjeya xwendin û nivîsandina mezinan hema hema gerdûnî ye û perwerdehiya mecbûrî ji bo 11 salan heye ku bi taybetî ji bo zarokên ji 7 heta 17 û 18 saliyan perwerdehiya mecbûrî heye.&lt;ref name=&quot;:10&quot;/&gt; Li gorî destûra bingehîn hemî welatî xwedî mafê perwerdehiya bê pere ne. Wezareta perwerdehiyê ya Rûsyayê berpirsiyarê perwerdehiya seretayî û navîn û her wiha perwerdehiya pîşeyî ye û di heman demê de Wezareta Perwerde û Zanistê ya Rûsyayê ku wezareteke perwerdehî ya din e, berpirsiyarê zanist û perwerdehiya bilind e.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nuffic.nl/sites/default/files/2020-08/education-system-russia.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.nuffic.nl |roja-gihiştinê=2026-02-21 |roja-arşîvê=2021-07-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210726203317/https://www.nuffic.nl/sites/default/files/2020-08/education-system-russia.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Desthilatdarên herêmî perwerdehiya li herêman di çarçoveya qanûnên federal ên heyî de di nav deverên berpirsiyariya xwe de birêve dibin. Ji sala 2021an vir ve zêdetirî ji %41ê nifûsa Rûsyayê xwediyê bawernameya lîsansê an jî wekhevê lîsansa bilind e ku di nav rêjeyên herî bilind ên mezûnên asta bilind ê li cîhanê ye.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}&lt;/ref&gt;

Sîstema perwerdehiya pêşdibistanê ya Rûsyayê pir pêşketî û bijarte ye ku nêzîkî çar ji pênc zarokên di navbera 3 û 6 salî de diçin dibistanên pêşdibistanên zarokan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000149142_eng |sernav=&quot;Early childhood care and education in the Russian Federation&quot; |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}&lt;/ref&gt; Dibistana seretayî ji 6 heta 7 salî ji bo yazdeh salan mecbûrî ye û rê li ber wergirtina sertîfîkayek perwerdehiya giştî ya bingehîn vedike.&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt; Ji bo sertifîkaya asta navîn du an sê salên din ên dibistanê hewce ne û nêzîkî ji sedî 70-80 ji rûsan perwerdehiya xwe piştî vê astê jî berdewam dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Russia - Housing, Urbanization, Architecture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Russia/Housing |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Qebûlkirina peymangehek xwendina bilind bijartî û pir bi reqabet e ku qursên pileya yekem bi gelemperî pênc salan berdewam dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Prakhov |pêşnav=Ilya |paşnav2=Yudkevich |pêşnav2=Maria |tarîx=2019-03-01 |sernav=University admission in Russia: Do the wealthier benefit from standardized exams? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0738059316303881 |kovar=International Journal of Educational Development |cild=65 |rr=98–105 |doi=10.1016/j.ijedudev.2017.08.007 |issn=0738-0593 }}&lt;/ref&gt; Zanîngehên herî kevin û mezin ên Rûsyayê Zanîngeha Dewletê ya Moskowê û Zanîngeha Dewletê ya Saint Petersburgê in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the University in Europe |paşnav=Ridder-Symoens |pêşnav=Hilde de |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1992 |isbn=978-0-521-54114-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZHMjzvAxHF0C |paşnav2=Rüegg |pêşnav2=Walter }}&lt;/ref&gt; Li seranserê welat deh zanîngehên federal hene.
=== Tenduristî ===
[[Wêne:Metallurg Sochi.jpg|thumb|Dîmenek ji Metallurgê li Somayê ku sanatoryomeke ku ji serdema Sovyetê maye]]
Rûsya bi rêya sîgortaya bijîşkî ya mecbûrî (OMS) ku ji aliyê fona sîgortaya bijîşkî ya mecbûrî ya Federal (FFOMS) ve ku di sala 1993an de hatiye damezrandin, ji bo hemî welatiyên Rûsyayê lênihêrîna tenduristiyê ya gerdûnî û belaş mîsoger dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unrisd.org/ |sernav=&quot;Constraints on Universal Health Care in the Russian Federation&quot; |malper=UNRISD |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}&lt;/ref&gt; Wezareta tenduristiyê ya Federasyona Rûsyayê çavdêriya lênihêrîna tenduristiyê ya neteweyî dike. Sîstema lênihêrîna tenduristiyê ya welat ji salên 1990an vir ve nenavendî bûye û saziyên federal xwedî beşên lênihêrîna tenduristiyê yên herêmî ne û ji sîstema Sovyetê ya navendî û hiyerarşîk veguheriye. Lênihêrîna tenduristiyê ya taybet jî pêşketiye ku ji fona lênêrîna tenduristiyê ya giştî hatiye afirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Tompson |pêşnav=William |tarîx=2007-01-14 |sernav=Healthcare Reform in Russia: Problems and Prospects |url=https://www.oecd.org/en/publications/healthcare-reform-in-russia_327014317703.html |kovar=OECD Economics Department Working Papers |ziman=en |cild=2007 |hejmar=66 |doi=10.1787/327014317703 }}&lt;/ref&gt;

Rûsyayê di sala 2021ê de ji %7,39ê GDPya xwe ji bo tenduristiyê xerc kiriye.&lt;ref name=&quot;:12&quot;/&gt; Mesrefên tenduristiyê bi awayekî berbiçav ji welatên pêşketî yên din kêmtir in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Reshetnikov |pêşnav=Vladimir |paşnav2=Arsentyev |pêşnav2=Evgeny |paşnav3=Boljevic |pêşnav3=Sergey |paşnav4=Timofeyev |pêşnav4=Yuriy |paşnav5=Jakovljević |pêşnav5=Mihajlo |tarîx=2019-05-24 |sernav=Analysis of the Financing of Russian Health Care over the Past 100 Years |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6571548/ |kovar=International Journal of Environmental Research and Public Health |cild=16 |hejmar=10 |rr=1848 |doi=10.3390/ijerph16101848 |issn=1660-4601 |pmc=6571548 |pmid=31137705 }}&lt;/ref&gt; Ji sala 2023an vir ve temenê jiyanê ya giştî li Rûsyayê ji dema jidayîk bûnê ve 73 sal e ku ev ji sala 2005an vir ve bi qasî 8 salan zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.who.int/countries/643 |sernav=Russian Federation |malper=datadot |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li Rûsyayê, cudahiya zayendî di temenê jiyanê de yek ji wan welatên herî zêde ye ku ji bo jinan 78 û ji bo mêran 68 sal e ku ev cudahî bi navînî 10 sal e.&lt;ref name=&quot;Zasimova2023&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zasimova |pêşnav=L. |paşnav2=Sheluntcova |pêşnav2=M. |paşnav3=Kolosnitsyna |pêşnav3=M. |paşnav4=Kossova |pêşnav4=T. |paşnav5=Makshanchikov |pêşnav5=K. |paşnav6=Biryukova |pêşnav6=A. |tarîx=2023-12-01 |sernav=Unhealthy lifestyles and regional differences in life expectancy in Russia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0033350623003657 |kovar=Public Health |cild=225 |rr=66–71 |doi=10.1016/j.puhe.2023.09.028 |issn=0033-3506 }}&lt;/ref&gt; Welat xwedî yek ji rêjeyên nehevsengiyeke di navbera jin û mêran de ye ku serê her jinekê 0,859 mêr dikevin ku ev yek ji ber rêjeya mirina mêran a zêde derketiye holê.&lt;ref name=&quot;Zasimova2023&quot;/&gt; Rêjeya mirina dergûşan li Rûsyayê pir kêm e ku ev rêje ji 1000 zayînê zindî 4 mirinên zarokan e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.IMRT.IN?Locations=RU&amp;locations=RU |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}&lt;/ref&gt;

Nexweşiyên dil û temaran ji nîvê zêdetir mirinên salane li Rûsyayê pêk tînin ku yek ji rêjeyên herî bilind ên cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lakunchykova |pêşnav=Olena |paşnav2=Averina |pêşnav2=Maria |paşnav3=Wilsgaard |pêşnav3=Tom |paşnav4=Watkins |pêşnav4=Hugh |paşnav5=Malyutina |pêşnav5=Sofia |paşnav6=Ragino |pêşnav6=Yulia |paşnav7=Keogh |pêşnav7=Ruth H. |paşnav8=Kudryavtsev |pêşnav8=Alexander V. |paşnav9=Govorun |pêşnav9=Vadim |paşnav10=Cook |pêşnav10=Sarah |paşnav11=Schirmer |pêşnav11=Henrik |paşnav12=Eggen |pêşnav12=Anne Elise |paşnav13=Hopstock |pêşnav13=Laila Arnesdatter |paşnav14=Leon |pêşnav14=David A. |tarîx=2020-09-01 |sernav=Why does Russia have such high cardiovascular mortality rates? Comparisons of blood-based biomarkers with Norway implicate non-ischaemic cardiac damage |url=https://jech.bmj.com/content/74/9/698 |kovar=J Epidemiol Community Health |ziman=en |cild=74 |hejmar=9 |rr=698–704 |doi=10.1136/jech-2020-213885 |issn=0143-005X |pmc=7577103 |pmid=32414935 }}&lt;/ref&gt; Rêjeya vexwarina alkolê di dîrokê de wekê pirsgirêka herî mezin a tenduristiyê hatiye dîtin lê ji sala 2008an vir ve ji ber tevdbîrên hikûmetê yên sinordar kêmbûnek berbiçav ê vexarina alkolê çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Radaev |pêşnav=Vadim |paşnav2=Roshchina |pêşnav2=Yana |tarîx=2025 |sernav=Declines in alcohol consumption in Russia, 2008–2020, are accompanied by decreases in alcohol harm |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/acer.70130 |kovar=Alcohol, Clinical and Experimental Research |ziman=en |cild=49 |hejmar=9 |rr=2003–2012 |doi=10.1111/acer.70130 |issn=2993-7175 }}&lt;/ref&gt; Qelewbûn pirsgirêkek tenduristiyê ya berbelav e ku piraniya mezinan li kêleka cixarekêşanê zêde giran an qelew in ku rêjeya kişandina titûnê ya Rûsyayê di nav rêjeyên herî bilind ên cîhanê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Shkolnikov |pêşnav=Vladimir M. |paşnav2=Churilova |pêşnav2=Elena |paşnav3=Jdanov |pêşnav3=Dmitry A. |paşnav4=Shalnova |pêşnav4=Svetlana A. |paşnav5=Nilssen |pêşnav5=Odd |paşnav6=Kudryavtsev |pêşnav6=Alexander |paşnav7=Cook |pêşnav7=Sarah |paşnav8=Malyutina |pêşnav8=Sofia |paşnav9=McKee |pêşnav9=Martin |paşnav10=Leon |pêşnav10=David A. |tarîx=2020-03-23 |sernav=Time trends in smoking in Russia in the light of recent tobacco control measures: synthesis of evidence from multiple sources |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7092419/ |kovar=BMC public health |cild=20 |hejmar=1 |rr=378 |doi=10.1186/s12889-020-08464-4 |issn=1471-2458 |pmc=7092419 |pmid=32293365 }}&lt;/ref&gt; Rêjeya xwekuştinê ya bilind a li welat jî wekê pirsgirêkek civakî ya girîng dimîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.euro.who.int/en/health-topics/noncommunicable-diseases/mental-health/news/news/2020/9/preventing-suicide-russian-federation-adapts-who-self-harm-monitoring-tool |sernav=Preventing suicide: Russian Federation adapts WHO self-harm monitoring tool |malper=www.euro.who.int |tarîx=2020-09-10 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

== Çand ==

Çanda rûsî tevlîheviyek dirêj e ku hêdî hêdî û tevlihev a hêmanên cihêreng nîşan dide ku bi sedsalan ji pêşketin, berfirehbûn û têkiliya bi gelên cûda, tevgerên hunerî û bi çandan re hevdem bû. Rûsyayê bandorek mezin li ser muzîka klasîk, balet, şano, bîrkarî, werzîş, wênesazî û sînemayê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oasis.library.unlv.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1021&amp;context=russian_culture |sernav=&quot;The Russian Cinematic Culture&quot; |malper=oasis.library.unlv.edu |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}&lt;/ref&gt; Nivîskar û fîlozofên rûsî di pêşketina wêje û ramana ewropî de roleke girîng lîstine. Rûsyayê di zanist, teknolojî û keşifkirina fezayê de jî beşdariyên pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hachten |pêşnav=Elizabeth A. |tarîx=2002 |sernav=In Service to Science and Society: Scientists and the Public in Late-Nineteenth-Century Russia |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/649363 |kovar=Osiris |cild=17 |hejmar=1 |rr=171–209 |doi=10.1086/649363 |issn=0369-7827 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ipatieff |pêşnav=V. N. |tarîx=1943 |sernav=Modern Science in Russia |url=https://www.jstor.org/stable/125254 |kovar=The Russian Review |cild=2 |hejmar=2 |rr=68–80 |doi=10.2307/125254 |issn=0036-0341 }}&lt;/ref&gt;

Rûsya xwediyê 32 Cihên Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê ye ku 21 ji wan çandî ne û 31 jî di lîsteya demkî de ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/ru |sernav=Russian Federation - UNESCO World Heritage Convention |malper=UNESCO World Heritage Centre |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Centre |pêşnav=UNESCO World Heritage }}&lt;/ref&gt; Diyasporaya mezin a cîhanî ya sûsî jî roleke mezin di belavkirina çanda rûsî ya li çaraliyê cîhanê de lîstiye. Sembola neteweyî ya Rûsyayê, bazê du serî ye ku dîroka sembolê vedigere serdema tsardomê û di nîşan welat û di nîşana xanedaniyan de cih digire. Hirça rûsî wekê sembola û dayika rûsî jî gelek caran wekê kesayetiyên neteweyî yên welat hatine binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Platoff |pêşnav=Anne M. |paşnav2=North American Vexillological Association / Association nord-américaine de vexillologie |tarîx=2012 |sernav=The “Forward Russia” Flag: Examining the Changing Use of the Bear as a Symbol of Russia: |url=http://www.pdcnet.org/oom/service?url_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=&amp;rft.imuse_id=raven_2012_0019_0099_0126&amp;svc_id=info:www.pdcnet.org/collection |kovar=Raven: A Journal of Vexillology |cild=19 |rr=99–126 |doi=10.5840/raven2012197 |issn=1071-0043 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Riabov |pêşnav=Oleg |tarîx=2020 |sernav=The Symbol of the Motherland in the Legitimation and Delegitimation of Power in Contemporary Russia |url=https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/abs/symbol-of-the-motherland-in-the-legitimation-and-delegitimation-of-power-in-contemporary-russia/51515F4BF7F6CF8DF86E94CCB57482A0 |kovar=Nationalities Papers |ziman=en |cild=48 |hejmar=4 |rr=752–767 |doi=10.1017/nps.2019.14 |issn=0090-5992 }}&lt;/ref&gt; Bûkên matryoshka îkoneke çandî ya Rûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mother Russia: the feminine myth in Russian culture |weşanger=Indiana University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-253-20842-2 |çap=1 |cih=Bloomington |paşnavê-edîtor=Hubbs |pêşnavê-edîtor=Joanna }}&lt;/ref&gt;

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Russia}}

{{Dewletên Ewropayê}}
{{Dewletên Asyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avabûnên 1991ê li Asyayê]]
[[Kategorî:Avabûnên 1991ê li Ewropayê]]
[[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1991ê de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Endamên berê yên Konseya Ewropayê]]
[[Kategorî:Endamên G20ê]]
[[Kategorî:Rûsya| ]]</text>
      <sha1>3u5gnqmnpa4r6p84sk57zfb9oiojwpg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Çîn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4845</id>
    <revision>
      <id>2095751</id>
      <parentid>2094586</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T07:15:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="144153" sha1="la0zireqruhr4vwhrqflty9bvchu52m" xml:space="preserve">{{Agahîdank welat2/wîkîdane
}}
'''Çîn'''{{Efn|Herwiha jî wekî '''Çînistan''' wekî  tê naskirin}} an bi navê fermî '''Komara Gel a Çînê'''{{Efn|bi [[çînî]]: 中华人民共和国, lat. ''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó''}} dewletekî unîter û serwer ê li [[Asyaya Rojhilat]] e ku ji avakirina wê ya sala 1949an vir ve ji aliyê [[Partiya Komunîst a Çînê]] ve tê birêveberin. Çîn di cîhanê de bi nifûsa xwe ya li dora 1.416 milyar&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.un.org/en/iso/cn.html |sernav=UNData app |malper=data.un.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; kesan, welatê herî qerebalix duyem ê cîhanê ye û her wiha ji aliyê rûerda xwe ya bi qasê 9.600.000&lt;ref name=&quot;:11&quot;/&gt; km² re duyem welatê herî mezin ê cîhanê ye û ji aliyê tevahiya qadê ve jî sêyem an jî çarem welat ê herî mezin ê cîhanê ye. Li Çînê 22 parêzgeh, 5 herêma otonom, 4 şaredariyên ku rasterast tê birêveberin û 2 herêmên taybet ([[Hong Kong]] û [[Makao]]) ên Çînê hene ku daxwaziya wan ên serweriya [[Taywan]]ê hene.

Mirovên pêşîn di serdema paleolîtîk de gihîştin Çînê. Di hezarsala 2yem a berî zayînê de dewletên xanedanî li qada [[Çemê Zer]] derketine holê. Sedsalên 8 û 3em ên {{bz}} bûne sedema hilweşîna desthilatdariya xanedaniya [[Zhou]] û bi derketina holê ya teknîkên îdarî û leşkerî, wêje û felsefeyê re jî çêbû. Di sala 221 {{bz}} de Çîn di bin serweriya împeratorekî de bûye yek û ev yekbûn jî bûye sedema du hezar sal ên serweriya împeratoriyan. Destketiyên Çînê ev in ku di nav de îcadkirina [[barûd]]ê, [[kaxez]], çapkirin û kumpasê, damezrandina rêya hevrîşimê û avakirina [[Dîwarê Çînê|dîwarê mezin]] ên hebû. Çanda çînî geş bûye û bandorek mezin li ser herêmê û derveyî yê herêmê kiriye. Çîn di sedsala 19an de bi rêya rêze peymanên newekhev dest bi radestkirina hinek beşên welêt ji bo hêzên ewropî re kiriye. [[Şoreşa Çînê 1911|Şoreşa sala 1911an]] xanedana [[Qîng]] hilweşandiye û piştê çend salan hilweşandina vê xanedaniyê komara Çînê hatiye damezrandin. Di serdema serwerên şer de welat bêîstîqrar û parçe parçe bûye û ev yek bi sefera bakur a ku ji aliyê [[Kuomîntang]] ve ji bo yekkirina welat hate lidarxistin, bi dawî bûye.

Dema ku hêzên Kuomîntang endamên Partiya Komunîst a Çînê ji holê rakirine şerê navxweyî ya Çînê di sala 1927an de dest pê kiriye. Di sala 1937an de Împeratoriya Japonê Çînê dagir kiriye û ev yek bûye sedem ku [[Partiya Komunîst a Çînê|Partiya Kominîst a Çînê]] û Kuomîntang çeperê yekbûyî ya duyem ava bikin ku li dijî japonan şer bikin. Di sala 1949an de Partiya Komunîst a Çînê Komara Gel a Çînê ragihandiye û hikûmeta bi serokatiya Kuomîntang neçar kiriye ku vekişe girava [[Taywan]]ê. Bi yekê re welat parçe bûye û her du aliyan jî îdia dikirin ku ew hikûmeta rewa yê Çînê ne. Piştî pêkanîna reformên axê, hewldanên Partiya Kominîst a Çînê ya ji bo pêkanîna komunîzmê bi ser neketin: Gaveke mezin a pêşvebirinê berpirsiyarê xelayiya mezin a çînê bû ku bibû sedema mirina bi milyonan kesan û şoreşa çandî jî serdemeke alozî û zilmî ya li Çînê bû. Reform û vekirinên berbi derve ve ku di sala 1978an de dest pê kiriye, welat ji aboriyeke plankirî dûr xistiye û ber bi aboriyeke bazarê ve biriye û bi vî awayî bûye sedema geşbûniyeke aborî ya li Çînê.

Ji sala 1949an vir ve Çîn dewletek yekgirtî ya komunîst e û Partiya Komunîst a Çînê tenê partiya serdest a welêt e. Çîn yek ji pênc endamên daîmî yên konseya ewlekariyê ya [[Neteweyên Yekbûyî]] ye û endamê gelek rêxistinên piralî û herêmî ye. Çîn ku nêzîkî ji pêncan yekê aboriya cîhanê pêk tîne, duyem welatê herî dewlemend ê cîhanê ye û aboriya Çînê dema ku li gorî parîteya hêza kirînê (PHK) Çîn aboriya herî mezin ê cîhanê ye. Çîn ji ber bandora xwe ê di warên [[jeopolîtîk]], [[teknolojî]], [[pîşesazî]], [[aborî]] û [[çand]]ê de, wekê hêzek super a potansiyel an jî hêza damezrandî hatiye binavkirin. Çîn bi xwarin û çanda xwe hatiye naskirin. Di heman demê de Çîn welatekî pirreng e û li welat 60 deverên mîrateya cîhanê ya [[UNESCO]]yê hene.

== Etîmolojî ==
Peyva &quot;Çîn&quot; ji sedsala 16an vir ve di çend zimanan de hatiye bikaranîn lêbelê di vê serdemê de ji hêla çînîyan bi xwe ve nehatiye bikaranîn. Koka peyvê bi rêya portekîzî, malayî û farisî ve heta peyva sanskritî Cīna ku li Hindistan a kevnar dihat bikaranîn, tê şopandin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.oed.com/view/Entry/31735 |sernav=China, n.1 and adj. : Oxford English Dictionary |malper=www.oed.com |roja-gihiştinê=2026-02-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; &quot;Çîn&quot; di wergera Richard Eden a sala 1555an a rojnameya sala 1516an a keşifgerê portekîzî Duarte Barbosa de hatiye dîtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Bikaranîna Barbosa ji zimanê farisî Chīn (چین) hatiye wergirtin ku ev jî ji zimanê sanskrîtî Cīna (चीन) hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 |sernav=the definition of China |malper=Dictionary.com |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}&lt;/ref&gt; Eslê peyva sanskritî mijara nîqaşê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Peyva Cīna cara yekem di nivîsarên destpêkê yên hindû de, di nav de Mahabharata (sedsala 3an {{bz}} - sedsala 4an {{pz}}) û Qanûnên Manu (sedsala 2a a {{bz}} - sedsala 2an {{pz}}) de hatiye bikaranîn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.sino-platonic.org/complete/spp188_yelang_china.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.sino-platonic.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}&lt;/ref&gt; Di sala 1655an de, Martino Martini pêşniyar kiriye ku peyva &quot;Çîn&quot; di dawiyê de ji navê xanedana Qin (221–206 {{bz}}) an jî ji dewleta berê ya Qin hatiye.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Her çend ev çavkanî berî vê xanedanê (ne ya dewletê) di çavkaniyên hindî de hatibe bikaranîn jî, dîsa jî di çavkaniyên cûrbecûr de tê dayîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The state and empire of Ch'in |paşnav=Bodde |pêşnav=Derk |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1986 |rr=20–102 |isbn=978-0-521-24327-8 |cild=1 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Twitchett |pêşnavê-edîtor=Denis |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-china/state-and-empire-of-chin/B12C4AA8DC66CA957F529B999E8C67A4 |series=The Cambridge History of China |paşnavê-edîtor2=Loewe |pêşnavê-edîtor2=Michael |doi=10.1017/CHOL9780521243278.003 }}&lt;/ref&gt;

Navê fermî yê [[dewlet]]a nûjen &quot;Komara Gel a Çînê&quot; ye (bi çînî ya hêsan: 中华人民共和国; bi çînî ya kevneşopî: 中華人民共和國; pinyin: Zhōnghuá rénmín gònghéguó). Forma kurttir &quot;Çîn&quot; e (中国; 中國; Zhōngguó) ku ji zhōng ('navendî') û guó ('dewlet') têgehek e ku di bin xanedana Zhou ya rojavayî de li gorî demesne wê ya padîşah pêşketiye, tê. Nav di belgeyên fermî de wekê hevwateya dewleta di bin Qing de dihat bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese history: a manual |paşnav=Wilkinson |pêşnav=Endymion Porter |weşanger=Published by the Harvard University Asia Center for the Harvard-Yenching Institute : Distributed by Harvard University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-674-00247-0 |çap=Rev. and enl |cih=Cambridge, Mass |series=Harvard-Yenching Institute monograph series }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Delîlên arkeolojîk nîşan didin ku homînîdên pêşîn 2,25 milyon sal berê li Çînê dijîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.archaeology.org/0001/newsbriefs/china.html |sernav=Early Homo erectus Tools in China - Archaeology Magazine Archive |malper=archive.archaeology.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}&lt;/ref&gt; Fosîlên homînîd ên mirovê pekînê, Homo erectusek ku agir bi kar aniye ku di navbera 680.000 û 780.000 sal berê de hatine destnîşankirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unesco.org/ext/field/beijing/whc/pkm-site.htm |sernav=unesco.org |malper=www.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}&lt;/ref&gt; Diranên fosîlkirî yên homo sapiens (ku dîroka wan vedigere 125.000-80.000 sal berê) di şikefta Fuyanê de hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2015-10-14 |sernav=Fossil teeth place humans in Asia '20,000 years early' |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-34531861 |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Nivîsandinên pêşîn ên bi [[zimanê çînî]] li Jiahu li dora 6600 salên {{bz}},&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2956925.stm |sernav=BBC NEWS {{!}} Science/Nature {{!}} 'Earliest writing' found in China |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}&lt;/ref&gt; li Damaidi li dora 6000 {{bz}},&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese writing: = Wen-tzu-hsüeh-kai-yao |paşnav=Qiu |pêşnav=Xigui |weşanger=Society for the Study of Early China Institute of East Asian Studies, University of California |tarîx=2000 |isbn=978-1-55729-071-7 |cih=Berkeley, Calif |paşnav2=Mattos |pêşnav2=Gilbert Louis |paşnav3=Norman |pêşnav3=Jerry L. |paşnav4=Qiu |pêşnav4=Xigui |series=Early China special monograph series }}&lt;/ref&gt; Dadiwan ji sala 5800 heta sala 5400 ê {{bz}} ê û Banpo ku dîroka wê vedigere hezarsala 5ê {{bz}} hebûn. Hinek zanyaran pêşniyar kirine ku sembolên Jiahuyê (hezarsala 7an a berî zayînê) pergala nivîsandinê ya herî kevin a çînî pêk tînin.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;
=== Serweriya xanedaniya destpêkê ===
[[Wêne:26120-Anyang (49086436522).jpg|thumb|Yinxu, kavilên paytexta dawiya xanedaniya Shang ew ku sedsala 14em a berî zayînê ve maye.]]
Li gorî dîroknivîsiya kevneşopî ya çînî, xanedana Xia di dawiya hezarsala 3em a berî zayînê de hatiye damezrandin ku destpêka çerxa xanedaniyê nîşan dide ku hatiye femkirin ku ev yek bingeha tevahiya dîroka siyasî ya Çînê ye. Di serdema nûjen de, dîrokîbûna Xia zêdetir rastî lêkolînan hatiye ku beşek ji vê jî ji ber sedema ku şahidiya herî kevn a zanîn a Xia ye ku hezar sal piştî roja hilweşîna wan hatiye nivîsandin. Di sala 1958an de, arkeologan cihên çanda Erlitou dîtine ku di Serdema Bronzê ya destpêkê de hebûn ku ji wê demê ve ew wekê bermahiyên Xia yên dîrokî hatine binavkirin lê ev têgîn pir caran nehatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=China: a history |url=https://archive.org/details/chinahistory0002tann |paşnav=Tanner |pêşnav=Harold Miles |weşanger=Hackett Pub. Co |tarîx=2009 |isbn=978-0-87220-915-2 |cih=Indianapolis }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nga.gov/exhibitions/chbro_bron.shtm |sernav=The Golden Age of Chinese Archaeology - NGA |malper=www.nga.gov |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=China: five thousand years of history and civilization |weşanger=City University of Hong Kong Press |tarîx=2007 |isbn=978-962-937-140-1 |çap=1 |cih=Kowloon, Hong Kong |paşnavê-edîtor=Ye |pêşnavê-edîtor=Lang |paşnavê-edîtor2=Fei |pêşnavê-edîtor2=Zhenggang |paşnavê-edîtor3=Wang |pêşnavê-edîtor3=Tianyou }}&lt;/ref&gt; Xanedaniya Shang ku bi kevneşopî piştî Xia hatiye, ya herî kevin e ku hem tomarên nivîskî yên hemdem û hem jî delîlên arkeolojîk ên bêguman ji bo xanedaniyê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of China |url=https://archive.org/details/historyofchina0000unse_i8n4 |weşanger=Britannica Educational Publishing in association with Rosen Educational Services |tarîx=2011 |isbn=978-1-61530-181-2 |çap=1 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Pletcher |pêşnavê-edîtor=Kenneth |series=Understanding China }}&lt;/ref&gt; Şang heta sedsala 11an a berî zayînê li geliyê Çemê Zer hikumdarî kiriye û delîlên herî kevn ên zexm ên di derbarê xanedaniyê de bi qasî sala 1300 berî zayînê de ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religions: beliefs and practices |url=https://archive.org/details/chinesereligions0000fowl |paşnav=Fowler |pêşnav=Jeaneane D. |weşanger=Sussex Academic Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-84519-172-6 |cih=Brighton ; Portland, Or |paşnav2=Fowler |pêşnav2=Merv |series=The Sussex library of religious beliefs and practices }}&lt;/ref&gt; Nivîsara hestiyê orakulê ku ji dora sala 1250 berî zayînê hatiye îspat kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Boltz |pêşnav=William G. |tarîx=1986 |sernav=Early Chinese writing |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1986.9979980 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=17 |hejmar=3 |rr=420–436 |doi=10.1080/00438243.1986.9979980 |issn=0043-8243 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Keightley |pêşnav=David N. |tarîx=1996-10-01 |sernav=Art, Ancestors, and the Origins of Writing in China |url=https://online.ucpress.edu/representations/article/doi/10.2307/2928708/82714/Art-Ancestors-and-the-Origins-of-Writing-in-China |kovar=Representations |ziman=en |cild=56 |rr=68–95 |doi=10.2307/2928708 |issn=0734-6018 }}&lt;/ref&gt; lê bi gelemperî hatiye texmînkirin ku pir kevintir e ku nûnertiya şêweya herî kevin a nivîskî ya çînî dike&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=International dictionary of historic places |weşanger=Fitzroy Dearborn Publishers |tarîx=1994 |isbn=978-1-884964-05-3 |cih=Chicago |paşnavê-edîtor=Ring |pêşnavê-edîtor=Trudy |paşnavê-edîtor2=Salkin |pêşnavê-edîtor2=Robert M. |paşnavê-edîtor3=La Boda |pêşnavê-edîtor3=Sharon }}&lt;/ref&gt; û koka rasterast ê tîpên çînî ya nûjen e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of the history of linguistics |url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_l6r3 |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-958584-7 |çap=1 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Allan |pêşnavê-edîtor=Keith |series=Oxford handbooks in linguistics }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas desthilatdariya navendî ya Kurê Ezmanan hêdî hêdî ji aliyê axayên fengjian ve hatibe hilweşandin jî, Şang ji aliyê Zhou ve hatiye hilweşandin ku di navbera sedsalên 11 û 5ên {{bz}} de hikum kirine. Di dawiyê de hinek mîrektî ji xanedaniya Zhouyên qelsbûyî derdikevin holê û di serdema bihar û payîzê de 300 sal bi hev re şer kirine. Heta serdema dewletên şer ên sedsalên 5 û 3ê {{bz}} de, heft dewletên mezin û bihêz dimînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Warring States {{!}} Definition, Period, Significance, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/event/Warring-States |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema împeratoriyan ===
==== Qîn û Han ====
[[Wêne:Han Expansion.png|thumb|çep|Berfirehbûna ber bi başûr ve ya Xanedaniya Han di sedsala 2an a berî zayînê de.]]
Serdema Dewletên Şer di sala 221ê {{bz}} de bi dawî bûye û piştî ku dewleta Qîn şeş dewletên din desteser dike, Çîn ji nû ve dibe yek û rêjîma serdest a otokratîk hatiye avakirin. Qiral Zheng ê Qin xwe wekê împeratorê xanedana Qin diyar dike û bûye yekem împaratorê Çînek yekgirtî. Wî reformên qanûnî yên Qîn bicîh aniye ku bi taybetî di nav de standardkirina tîpên çînî, pîvan, firehiya rêyan û standartkirina diravê hebûn. Di heman demê de xanedana wî erdên eşîrên Yueyê li Guangxi, Guangdong û li bakurê Viyetnamê desteser kiriye.&lt;ref name=&quot;Twitchett1986&quot;/&gt; Xanedana Qin tenê panzdeh salan berdewam kiriye û piştî mirina împeratorê yekem di demek kurt de hilweşiyaye.&lt;ref name=&quot;Twitchett1986&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ch'in and Han empires: 221 B.C.-A.D. 220 sf ed. by Denis Twitchett and Michael Loewe |paşnav=Twitchett |pêşnav=Denis Crispin |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1986 |isbn=978-0-521-24327-8 |cih=Cambridge New York Melbourne |paşnav2=Loewe |pêşnav2=Michael |paşnav3=Fairbank |pêşnav3=John King |series=The Cambridge history of China }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lewis2007&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Early Chinese Empires: Qin and Han |url=https://archive.org/details/historyofimperia00broo |paşnav=Lewis |pêşnav=Mark Edward |weşanger=Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-674-02477-9 |cih=Cambridge, Mass }}&lt;/ref&gt;

Piştî serhildanên berfireh ku di dema serhildanan de pirtûkxaneya împeratoriyê hatiye şewitandin, Xanedaniya Han di navbera salên 206 {{bz}} û 220 salên {{pz}} de li Çînê hukum kiriye û di nav gelê xwe de nasnameyek çandî afirandiye ku hê jî di etnonîmê çîniyên Han ên nûjen de tê bibîranîn.&lt;ref name=&quot;Twitchett1986&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lewis2007&quot; /&gt; Xanedana Hanê axa împeratoriyê bi awayekî berbiçav berfireh kiriye ku bi kampanyayên leşkerî ku gihîştin [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]], Mongolya, Kore û Yunnan, Guangdong û bakurê Viyetnamê ji Nanyue vegerandine. Tevlîbûna Hanê ya li Asyaya Navendî û Sogdyayê alîkarî daye avakirina rêya bejahî ya rêya vevrîşimê ku alternatîveke rêya berê ya li ser Hîmalaya ber bi Hindistanê ve diçû bû. Di heman demê de di vê serdemê de Çîn a Hanê hêdî hêdî bûye aboriya herî mezin ê cîhana kevnar.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dahlman |pêşnav=Carl J. |paşnav2=Aubert |pêşnav2=Jean-Eric |tarîx=2001 |sernav=China and the Knowledge Economy: Seizing the 21st Century. WBI Development Studies |url=https://eric.ed.gov/?id=ED460052 |kovar=eric.ed |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Tevî nenavendîbûna destpêkê ya Han û terikandina fermî ya felsefeya legalîzmê ya Qîn û li cihê wî konfuçyusîzm, sazî û polîtîkayên legalîst ên Qin ji aliyê hikûmeta Han û cîgirên wî ve hatiye berdewam kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=World History: Journeys from Past to Present - VOLUME 1: From Human Origins to 1500 CE |url=https://archive.org/details/isbn_2900415670028 |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2013 |isbn=978-1-135-08822-4 |çap=2 |cih=Hoboken |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda A. }}&lt;/ref&gt;

==== Hersê qiraliyet, Jîn û Xanedanên bakur û başûr ====
Piştî bidawîhatina xanedaniya Han, serdemeke şer û pevçûnê ya bi navê Sê Qiraliyetê hatiye destbiserkirin ku di dawiya şer de Wei bi awayekê bilez ji aliyê xanedaniya Jîn ve hatiye hilweşandin. Bi derketina împeratorekî seqet ê li ser textê, Jîn ketiye nav şerê navxweyî û piştre pênc barbaran dest bi serhildanan dikin û li bakurê Çînê bi navê rêveberiya şazdeh dewletan hikum kirine. Xianbei wan wekê wei bakur dike yek ku împeratorê wê Xiaowen polîtîkayên apartheidê yên pêşiyên xwe berevajî kiriye û li ser gelê xwe cezakirineke tund ferz kiriye. Li başûr, general Liu Yu destjiberdana Jîn û Liu Song misoger kiriye. Navên cûrbecûr ên van dewletan wekê xanedaniyên bakur û başûr hatine guhertin û her du herêm di dawiyê de di sala 589an de ji aliyê Sui ve ji nû ve hatiye yek kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=China - Sui Dynasty, Grand Canal, Reunification {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/China/The-Sui-dynasty |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
==== Sui, Tang û Song ====
Sui Han li serweriya xwe li seranserê Çînê vegerandiye ser desthilatdariyê, çandinî, aborî û sîstema ezmûna împeratoriyê nûjen kiriye, qenala mezin ava kiriye û piştgiriya budîzmê kiriye. Lêbelê dema ku leşkeriya wan ji bo karên giştî û şerekî têkçûyî li Koreya Bakur bûye sedema nerazîbûnên berfireh, ev împeratorî bi awayekê bilez hilweşiyaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A new history of Korea |paşnav=I |pêşnav=Gi baeg |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1984 |isbn=978-0-674-61576-2 |cih=Cambridge |paşnav2=Wagner |pêşnav2=Edward Willett |paşnav3=Shultz |pêşnav3=Edward J. |paşnav4=I |pêşnav4=Gi baeg }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Chinese warfare, 300-900 |url=https://archive.org/details/medievalchinesew0000graf |paşnav=Graff |pêşnav=David Andrew |weşanger=Routledge |tarîx=2002 |isbn=978-0-415-23954-7 |cih=London ; New York |series=Warfare and history }}&lt;/ref&gt; Di bin desthilatdariya xanedaniyên Tang û Song ên li pey hev de, aboriya Çînê, teknolojî û çanda Çînê derbasê serdemeke zêrîn bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Politics: The Genius of T’ang |paşnav=Adshead |pêşnav=S. A. M. |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=2004 |rr=30–67 |isbn=978-0-230-00551-8 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor=Adshead |pêşnavê-edîtor=S. A. M. |url=https://doi.org/10.1057/9780230005518_2 |doi=10.1057/9780230005518_2 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de xanedaniya Tang kontrola herêmên rojava û rêya hevrîşimê parastiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The economic and social history of Former Han |paşnav=Sadao |pêşnav=Nishijima |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1986 |rr=545–607 |isbn=978-0-521-24327-8 |cild=1 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Twitchett |pêşnavê-edîtor=Denis |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-china/economic-and-social-history-of-former-han/2C38C79DC7D76BDA4A073CAE0572086C |series=The Cambridge History of China |paşnavê-edîtor2=Loewe |pêşnavê-edîtor2=Michael |doi=10.1017/CHOL9780521243278.012 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê xanedanî di sedsala 8an de ji ber serhildana An Lushan wêran û lawaz bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Columbia chronologies of Asian history and culture |paşnav=Bowman |pêşnav=John Stewart |weşanger=New York : Columbia University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-231-11005-1 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/columbiachronolo00john }}&lt;/ref&gt; Di sala 907an de, dema ku rayedarên leşkerî yên herêmî bêserûber dibin ku Tang bi tevahî ji hev hatiye belav kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=China: five thousand years of history and civilization |weşanger=City Univ. of Hong Kong Press |tarîx=2007 |isbn=978-962-937-140-1 |cih=Hong Kong |paşnavê-edîtor=City University of Hong Kong }}&lt;/ref&gt; Dema ku waliyên leşkerî yên herêmî nema dihatin birêvebirin, di sala 907an de, Tang bi tevahî hilweşiya. Xanedaniya Song di sala 960an de rewşa cudaxwaziyê bi dawî kiriye û ev yek bûye sedema hevsengiyeke hêzê ya di navbera xanedaniya Song û xanedaniya Liao de. Song di dîroka cîhanê de yekem hikûmeta ku pereyên kaxez derxistiye û yekem hikûmeta çînî bû ku hêzeke deryayî ya daîmî ava kiriye ku ji aliyê pîşesaziya keştîvaniyê ya pêşketî û bi bazirganiya deryayî ve hatibû piştgirî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicle of the Chinese emperors : the Reign-by-Reign Record of the rulers of Imperial China |url=https://archive.org/details/chronicleofchine00palu |paşnav=Paludan |pêşnav=Ann |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1998 |isbn=978-0-500-05090-3 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Di navbera sedsalên 10 û 11an ên {{pz}} de, nifûsa Çînê du car zêde bûye û gihîştiye li dora 100 milyon kesî ku ev zêdebûn bi piranî ji ber berfirehbûna çandiniya birinc ê li navend û li başûrê Çînê û hilberîna zêdehiyên xwarinê ya zêde pêk hatiye. Xanedana Song her wiha vejîna konfuçyusîzmê dibîne ku wekê bersivek li hemberê mezinbûna budîzmê di dema Tang de û geşbûna felsefe û huneran. Di heman demê de hemam de hunera dîtbarî û porselenê gihîştibûn astên nû yên bilind.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/essays/northern-song-dynasty-960-1127 |sernav=Northern Song Dynasty (960–1127) - The Metropolitan Museum of Art |malper=www.metmuseum.org |tarîx=2001-10-01 |roja-gihiştinê=2026-02-04 |ziman=en |paşnav=Art |pêşnav=Department of Asian }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Essentials of Neo-Confucianism: eight major philosophers of the Song and Ming periods |paşnav=Huang |pêşnav=Siu-chi |weşanger=Greenwood Press |tarîx=1999 |isbn=978-0-313-26449-8 |cih=Westport, Conn |series=Resources in Asian philosophy and religion }}&lt;/ref&gt; Lêbelê qelsiya leşkerî ya artêşa Song ji aliyê xanedana Jîn ve hatiye dîtin. Di sala 1127an de, împerator Huizong, împerator Qinzong ê Song û paytext Bianjing di dema şerên Jin-Song de hatine desteserkirin. Paşmayên Song vekişiyan başûrê Çînê û Song li Jiankangê ji nû ve hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Daily life in China, on the eve of the Mongol invasion, 1250-1276 |paşnav=Gernet |pêşnav=Jacques |weşanger=Stanford, Calif., Stanford University Press |tarîx=1962 |isbn=978-0-8047-0720-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/dailylifeinchina00gern }}&lt;/ref&gt;

==== Yuan, Mîng û Qîng ====
[[Wêne:Badaling China Great-Wall-of-China-01.jpg|thumb|Împeratorê yekem ê Çînê, Qîn Shi Huang, bi yekkirina dîwarên Dewletên Şer ji bo avakirina Dîwarê Mezin ê Çînê navdar e. Piraniya dîwarên heyî ji serdema xanedaniya Ming e.]]
Dagirkirina Çînê ji aliyê mongolan ve di sala 1205an de bi kampanyayên li dijî Xia ya Rojava ji aliyê Cengîz Xan ve dest pê kiriye ku wî êrîşî axên Jîn kiribû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Mongol Conquests in World History |paşnav=May |pêşnav=Timothy |weşanger=Reaktion Books |tarîx=2013 |isbn=978-1-86189-971-2 |cih=London |series=RB-Globalities }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Genghis Khan and the making of the modern world |paşnav=Weatherford |pêşnav=Jack |weşanger=Three Rivers Press |tarîx=2012 |isbn=978-0-609-80964-8 |çap= |cih=New York }}&lt;/ref&gt; Di sala 1271ê de, serokê mongolan Kubîlay Xan, xanedana Yuan ava kiriye ku di sala 1279an de bermahiyên dawîn yên xanedana Songê dagirkiriye. Berî dagirkirina mongolan, nifûsa Çîna Song 120 milyon bû ku ev hejmar di dema serjimêriya sala 1300an de daketibû 60 milyonan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=I. Démographie: An estimate of the total population of Sung-Chin China |paşnav=Ho |pêşnav=Ping-Ti |weşanger=De Gruyter |tarîx=1970-12-31 |rr=33–54 |url=https://doi.org/10.1515/9783111542737-007 }}&lt;/ref&gt; Cotkarekî bi navê Zhu Yuanzhang di sala 1368an de desthilatdariya Yuan hilweşandiye û xanedana Ming wekê Împeratoriya Hongwu damezrandiye. Di bin serweriya xanedaniya Ming de, Çîn serdemeke zêrîn a din jiyaye ku yek ji hêzên deryayî yên herî bihêz ên cîhanê û aboriyeke dewlemend û geş di nav geşbûna huner û çandê de pêş xistiye. Di vê serdemê de bû ku amîral Zheng He rêwîtiyên xezîneyên Ming li seranserê [[Okyanûsa Hindî]], heta rojhilatê Afrîkayê, birêve biriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Rice |pêşnav=Xan |tarîx=2010-07-25 |sernav=Chinese archaeologists' African quest for sunken ship of Ming admiral |url=https://www.theguardian.com/world/2010/jul/25/kenya-china |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;

Di destpêka xanedaniya Mîng de, paytexta Çînê ji Nanjîngê ji bo Pekînê hatiye veguhastin. Bi geşbûna kapîtalîzmê re, fîlozofên wekê Wang Yangmîng rexne li neo-konfuçyusîzmê kirine û bi têgehên takekesiyê û wekheviya çar pîşeyan berfireh kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Youngmin |pêşnav=Kim, |tarîx=2005 |sernav=Wang Yangming (Wang Shou-Jen) |url=http://www.iep.utm.edu/wangyang/ |kovar=Internet Encyclopedia of Philosophy |issn=2161-0002 }}&lt;/ref&gt; Tebeqeya zanyara fermî di tevgerên boykotkirina bacê de bûye hêzek piştgir a pîşesazî û bazirganiyê ku digel birçîbûn û parastina li dijî dagirkirina japonî ya Koreyê (1592–1598) û dagirkirinên Jîn ên paşîn bûye sedema westandina xezîneyê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=论明末士人阶层与资本主义萌芽的关系 |ziman=zh-cn |url=https://www.docin.com/p-378667223.html }}&lt;/ref&gt; Di sala 1644an de, Pekîn ji aliyê hevpeymaniyeke hêzên serhildêr ên gundî ve bi serokatiya Li Zicheng hatiye dagirkirin. Împeratorê Chongzhen dema ku bajar ket xwe kuştibû. Xanedaniya Mançûyî ya Qing ku wê demê bi generalê xanedaniya Ming Wu Sangui re hevalbend bû, xanedaniya Shun a kurt-temen a Lî hilweşandiye û paşê kontrola Pekîn bi dest xistibû ku bûye paytexta nû ya xanedaniya Qingê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Qing dynasty {{!}} Definition, History, &amp; Achievements |url=https://www.britannica.com/topic/Qing-dynasty |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Xanedana Qîng ku ji 1644 heta 1912an berdewam kiriye ku xanedana împeratorî ya herî dawî ya Çînê bû. Di dema derbasbûna Mîng-Qîng (1618–1683) nêzîkê 25 milyon kes jiyana xwe ji dest dane lê diyar e ku Qîng hêza împeratorî ya Çînê ji nû ve ava kiriye û geşbûnek din a hunerê daye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A short history of the world |url=https://archive.org/details/shorthistoryofwo0000robe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-511504-8 |cih=New York }}&lt;/ref&gt; Piştî ku Ming a Başûr bi dawî bûye û bi bidestxistina Xanateya Dzungarê Mongolya, Tîbetê û Sinjiang li împeratoriyê hatiye zêdekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ch'ing Inner Asia c. 1800 |paşnav=Fletcher |pêşnav=Joseph |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1978 |rr=35–106 |isbn=978-0-521-21447-6 |cild=10 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Fairbank |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-china/ching-inner-asia-c-1800/18BE9E502CEB370F0F8F496FB1F6F443 |series=The Cambridge History of China |doi=10.1017/CHOL9780521214476.003 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de mezinbûna nifûsa Çînê ji nû ve dest pê kiriye û di demek kurt de dest bi zêdebûneke bilez a nifûsê destpêkiriye. Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku nifûsa Çîna berêmodernê du caran zêde bûye ku yek ji vê zêdebûna nifûsê di serdema Song a Bakur de bû (960–1127) û zêdebûna nifûsê ya din jî di serdema Qîng (dora 1700–1830) de pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://eprints.lse.ac.uk/64492/1/WP219.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=eprints.lse.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}&lt;/ref&gt; Di serdema Qîng a Bilind de, Çîn dibe ku welatê herî bazirganî yê cîhanê bû û Çîn a împeratorî di dawiya sedsala 18an de şoreşeke bazirganî ya duyem dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=China's last empire: the great Qing |url=https://archive.org/details/chinaslastempire0000rowe |paşnav=Rowe |pêşnav=William T. |weşanger=The Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-674-05455-4 |cih=Cambridge, Mass. London |series=History of imperial China }}&lt;/ref&gt; Ji aliyekî din ve otokrasiya navendî bi qismî ji bo tepeserkirina hestên li dijî-Qîng bi siyaseta nirxandina çandiniyê û sînordarkirina bazirganiyê, mîna Haijin di serdema destpêkê ya Qîng de û kontrola îdeolojîk wekê ku ji aliyê lêpirsîna edebî ve tê temsîl kirin, hatiye xurt kirin ku bûye sedema hinek rawestana civakî û teknolojîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=ming qing shi |paşnav=jiang gong tao |tarîx=2010 |isbn=978-7-5108-0062-7 |cih=bei jing |series=zhong guo tong shi }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=zhong hua tong shi |paşnav=chen zhi ping |tarîx=1996 |isbn=978-7-5360-2320-8 |cih=guang zhou }}&lt;/ref&gt;

=== Hilweşîna xanedaniya Qîng ===
[[Wêne:EightNations in1901.jpg|thumb|çep|Hevpeymaniya Heşt Neteweyan êrîşî Çînê kiribûn ku Bokserên li dijî-biyanî û piştgirên wan ên Qîng têk bibin. Wêne ji merasîmeke pîrozbahiyê di hundirê qesra împaratoriya Çînê ya li bajarê qedexekirî de piştî îmzekirina Protokola Bokser di sala 1901an de nîşan dide.]]
Di nîvê sedsala 19an de, şerên Opiumê ya bi Brîtanya û Fransayê re Çînê neçar dike ku tezmînatê bide, benderên peymanan veke ku ji bo welatiyên biyanî destûrê bide derveyî welat û Hong Kongê di bin [[peymana Nankîngê]] ya sala 1842an de ku yekem ji wan peymanên ku wekê peymanên newekhev têne binavkirin, bide Brîtanyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Asia in western and world history: a guide for teaching |url=https://archive.org/details/asiainwesternwor00ains |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=1997 |isbn=978-1-56324-264-9 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Embree |pêşnavê-edîtor=Ainslie Thomas |series=Columbia project on Asia in the core curriculum |paşnavê-edîtor2=Gluck |pêşnavê-edîtor2=Carol }}&lt;/ref&gt; [[Şerê Çîn û Japonê yê Yekem]] (1894–1895) bûye sedema windakirina bandora Çîn a Qîng a li Nîvgirava Koreyê û her wiha Taywan jî ji Japonê re dihêle.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Sino-Japanese War {{!}} 1894-1895 |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/546176/Sino-Japanese-War |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li Xanedaniya Qîng jî dest bi bêaramiyên navxweyî rû dide ku di encamê de bi deh milyonan mirov dimirin, nemaze Serhildana Lotusê Spî, Serhildana Taiping a têkçûyî de ku di salên di navbera salên 1850 û 1860an de başûrê Çînê wêran kiriye û Serhildana Dungan (1862–1877) li bakurê rojava rû daye li welat bûne sedema gelek pêvçûn û aloziyên giran. Serketina destpêkê ya Tevgera xwe bi hêzkirinê ya salên 1860î ji ber rêze têkçûnên leşkerî yên di salên 1880 û 1890î de têk çûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=jin dai zhong guo wai jiao shi shi xin yan |paşnav=li en han |tarîx=2004 |isbn=978-957-05-1891-7 |cih=tai bei }}&lt;/ref&gt;

Di sedsala 19an de, dîyasporaya mezin a çînî dest pê kiriye. Ziyana ji ber koçberiyê ji ber pevçûn û karesatên wekê [[Birçîbûna Bakurê Çînê 1876-1879an]] zêde bûye ku tê de di navbera 9 û 13 milyon kes jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/4/U8480E/U8480E05.htm |sernav=Dimensions of need - People and populations at risk |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}&lt;/ref&gt; Împerator Guangxu di sala 1898an de planeke reformê amade kiriye ku monarşiyeke destûrî ya modern ava bike lê ev plan ji aliyê împeratorîçe Dowager Cixi ve hatine têkbirin. Serhildana Bokser a lidijî-biyanî ya bêbext a salên 1899 û 1901ê xanedaniyê zêdetir qels kiriye. Her çend Cixi bernameyek reforman piştgirî kiribe ku wekê reformên Qîng ên dereng têne zanîn, Şoreşa Xînhaî ya salên 1911 û 1912an dawî li xanedaniya Qîng aniye û Komara Çînê ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of the modern chinese army |url=https://archive.org/details/historyofmodernc0000lixi |paşnav=Li |pêşnav=Xiaobing |weşanger=University Press of Kentucky |tarîx=2007 |isbn=978-0-8131-2438-4 |cih=Lexington }}&lt;/ref&gt; Puyî ku împeratorê dawî yê xanedaniyê bû, di sala 1912an de dest ji text a xwe yê împeratoriyê berdaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://alphahistory.com/chineserevolution/abdication-emperor-puyi-1912/ |sernav=The abdication decree of Emperor Puyi (1912) |malper=Chinese Revolution |tarîx=2013-06-04 |roja-gihiştinê=2026-02-04 |ziman=en-US |paşnav=alphahis }}&lt;/ref&gt;

=== Damezrandina Komarê û Şerê Cîhanê ya Duyem ===
Di 1ê çileya sala 1912an de Komara Çînê (ROC) hatiye damezrandin û Sun Yat-senê ji Kuomintang (KMT) wekî serokê demkî hatibû ragihandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=China: Understanding Its Past |paşnav=Tamura |pêşnav=Eileen H. |weşanger=University of Hawai'i Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-8248-1923-1 |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt6wqmz4 |paşnav2=Menton |pêşnav2=Linda K. |paşnav3=Lush |pêşnav3=Noren W. |paşnav4=Tsui |pêşnav4=Francis K. C. |paşnav5=Cohen |pêşnav5=Warren }}&lt;/ref&gt; Di adara sala 1912an de, Yuan Shikai wekê serokê hatiye diyarkirin ku generalekî berê ya Qîng ku di sala 1915an de xwe wekê împeratorê Çînê îlan kiriye. Li hember şermezarkirina gel û dijberiya artêşa xwe ya Beiyang, ew neçar dimîne ku di sala 1916an de dev ji textê berde û komarê ji nû ve ava bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Beijing: a concise history |paşnav=Haw |pêşnav=Stephen G. |weşanger=Routledge/Taylor &amp; Francis Group |tarîx=2008 |isbn=978-0-415-39906-7 |çap= |cih=London |series=Routledge studies in the modern history of Asia }}&lt;/ref&gt; Piştî mirina Yuan Shikai di sala 1916an de, Çîn ji aliyê siyasî ve perçe perçe bûye. Hikûmeta Çînê ya li Pekînê di asta navneteweyî de dihate naskirin lê bi rastî bêhêz bû ku serleşkerên herêmî piraniya axa Çînê kontrol dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Modern Chinese warfare, 1795-1989 |paşnav=Elleman |pêşnav=Bruce A. |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-21473-5 |cih=London ; New York |series=Warfare and history }}&lt;/ref&gt; Di vê heyamê de, Çîn beşdarî Şerê Cîhanê yê Yekem bûye û şahidiya serhildaneke gel a berfireh bi navê tevgera 4ê gulanê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/05/the-legacy-of-chinas-may-fourth-movement/ |sernav=The Legacy of China’s May Fourth Movement |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en-US |paşnav=Panda |pêşnav=Ankit }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:1945 Mao and Chiang.jpg|thumb|çep|Chiang Kai-shek û Mao Zedong di sala 1945an de piştî bidawîbûna Şerê Cîhanê yê Duyem bi hev re pîroz dikin.]]
Di dawiya salên 1920î de Kuomîntang di bin serokatiya Chiang Kai-shek de bi rêze gerwerzaniyên leşkerî û siyasî yên serkevtî ku bi hev re wekê Sefera Bakur têne zanîn, dikare welêt ji nû ve bike yek perçe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=China in War and Revolution, 1895-1949 |paşnav=Zarrow |pêşnav=Peter |weşanger=Routledge |tarîx=2006-06-07 |isbn=978-1-134-21977-3 |çap=0 |ziman=en |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781134219773 |doi=10.4324/9780203015629 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Chinese Revolution in the 1920s |weşanger=Routledge |tarîx=2013-10-11 |isbn=978-1-136-87310-2 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Felber |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136873102 |paşnavê-edîtor2=Grigoriev |pêşnavê-edîtor2=A.M. |paşnavê-edîtor3=Leutner |pêşnavê-edîtor3=Mechthild |paşnavê-edîtor4=Titarenko |pêşnavê-edîtor4=M.L. |doi=10.4324/9781315029542 }}&lt;/ref&gt; Kuomintang paytexta welêt veguhestiye Nanjingê û &quot;wesiyeta siyasî&quot; bicîh aniye ku qonaxek navîn a pêşketina siyasî ye ku di bernameya Sê Prensîbên Gel a Sun Yat-sen de ji bo veguherandina Çînê ji bo dewletek demokratîk a modern hatiye destnîşan kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Government and politics in Kuomintang China, 1927-1937 |url=https://archive.org/details/governmentpoliti0000tien |paşnav=Tien |pêşnav=Hung-mao |weşanger=Stanford University Press |tarîx=1972 |isbn=978-0-8047-0812-8 |cih=Stanford, Calif }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=China and democracy: the prospect for a democratic China |url=https://archive.org/details/chinademocracypr0000unse |weşanger=Routledge |tarîx=2000 |isbn=978-0-415-92693-5 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Zhao |pêşnavê-edîtor=Suisheng }}&lt;/ref&gt; Her çiqas hevalbendî di sala 1927an de piştî ku Chiang bi tundî CCP û çepgirên din li Şanghayê tepeser kir, hilweşiyaye ku ev yek destpêka Şerê Navxweyî yê Çînê nîşan dide, Kuomintang di dema Sefera Bakur de ji bo demek kurt bi Partiya Komunîst a Çînê (CCP) re hevalbendî kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Revolutionary discourse in Maoś republic |url=https://archive.org/details/revolutionarydis0000apte |paşnav=Apter |pêşnav=David E. |weşanger=Harvard Univ. Press |tarîx=1994 |isbn=978-0-674-76780-5 |cih=Cambridge, Mass. |paşnav2=Saich |pêşnav2=Tony }}&lt;/ref&gt; CCP di mijdara sala 1931ê de li Ruijin, Jiangxi, herêmên welêt wekê Komara Sovyet a Çînê (Jiangxi Sovyet) ragihandiye. Sovyeta Jiangsiyê di sala 1934an de ji aliyê artêşên KMT ve hatiye hilweşandin ku ev yek bûye sedem ku CCP meşa dirêj bide destpêkirin û biçe Yan'an a li Shaanxiyê. Ew ê bibe baregeha komunîstan a berî ku şerê navxweyî yê Çînê di sala 1949an de bi dawî bibe.

Di sala 1931ê de, Japon êrîşî Mançûryayê kiriye û dagir kiriye. Japon di sala 1937an de êrîşî deverên din ên Çînê dike û ev yek bûye sedema Şerê Çîn û Japon a Duyem (1937–1945) ku ev jî yek ji qadên Şerê Cîhanê ya Duyem bû. Şerê di navbera Kuomintang û CCP de hevalbendiyeke qels çêkiriye. Hêzên japonî gelek zilmên şer li dijî nifûsa sivîl kirine ku heta 20 milyon sivîlên çînî di şer de jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/nuclear_01.shtml |sernav=BBC - History - World Wars: Nuclear Power: The End of the War Against Japan |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Tenê li Nanjingê di dema dagirkirina japonan de li gorî texmînan ji 40.000 heta zêdetirî 300.000 çînî hatine qirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=China at War: Triumph and Tragedy in the Emergence of the New China |paşnav=van de Ven |pêşnav=Hans |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2018-02-12 |isbn=978-0-674-91952-5 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvhrd0kx |doi=10.2307/j.ctvhrd0kx }}&lt;/ref&gt; Komara Çînê, ligel Keyaniya Yekbûyî, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di deklarasyona neteweyên yekbûyî de wekê yek ji &quot;çar dewletên nezin&quot; ên hevpeymanan hatiye diyar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.unmultimedia.org/searchers/yearbook/page.jsp?volume=1946-47&amp;page=38 |sernav=UN Yearbook |malper=www.unmultimedia.org |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The United States and the origins of the cold war, 1941-1947 |paşnav=Gaddis |pêşnav=John Lewis |weşanger=Columbia University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-231-12239-9 |cih=New York |kesên-din=American Council of Learned Societies |series=Contemporary American history series }}&lt;/ref&gt; Li gel sê hêzên mezin ên din, Çîn yek ji çar hevalbendên sereke yên Şerê Cihê Duyem bû û piştre jî wekê yek ji serketîyên sereke yên şer hatiye hesibandin. Piştî radestbûna Japonan di sala 1945an de, Çîn bi awayeke serketî derdikeve lê ji ber şer wêran bûye û ji aliyê darayî ve pir lawaz bibû. Taywan, digel Penghu, radestî kontrola Komara Çînê hatiye kirin lêbelê derbasbûna vê radestkirinê bi nakok e.&lt;ref name=&quot;Feldman1991&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Constitutional Reform and the Future of the Republic of China |paşnav=Feldman |pêşnav=Harvey |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=1991 |isbn=978-0-87332-880-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xCxMn-2msr8C&amp;pg=PA3 |paşnav2=Program |pêşnav2=Columbia University Taiwan Area Studies }}&lt;/ref&gt; Di hezîrana sala 1946an de şer di navbera hêzên CCP û KMT de derketiye û welat ji nû ve dest bi şerê navxweyî kiriye ku zêdetirî sê salan berdewam kiriye. Di sala 1947an de rêveberiyeke destûrî hatiye damezrandin lê ji ber şerê berdewam, gelek bendên destûra Komara Çînê li ser axa sereke nehatiye bicîhanîn.&lt;ref name=&quot;Feldman1991&quot; /&gt;

=== Komara gel a Çînê ===
[[Wêne:Mao Proclaiming New China.JPG|thumb|Merasîma damezrandina Komara Gel a Çînê di ku 1ê cotmeha sala 1949an de saet di 3:00ê piştî nîvro de pêk hatibû. Di wêneyê de damezrandina Komara Gel a Çînê ji aliyê Mao Zedong ve li Qada Tiananmenê tê ragihandin.]]
Di sala 1949an de [[Partiya Komunîst a Çînê|Partiya Kominîst a Çînê]] piraniya Çînê kontrol kiriye û hikûmeta Komara Çînê xwe ji peravan ber bi Taywanê ve kişandiye. Di 1ê cotmeha sala 1949an de, serokê Partiya Komunîst a Çînê (PKÇ) Mao Zedong li qada Tiananmen a Pekînê bi fermî Komara Gel a Çînê ragihandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2019/09/29/asia/china-beijing-mao-october-1-70-intl-hnk |sernav=They were born at the start of Communist China. 70 years later, their country is unrecognizable |malper=CNN |tarîx=2019-09-30 |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en |paşnav=Lee |pêşnav=Ben Westcott,Lily }}&lt;/ref&gt; Di sala 1950an de, Komara Gel a Çînê Hainan ji Komara Çînê distîne û Tibetê jî desteser dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1817&amp;dat=19500509&amp;id=FUw_AAAAIBAJ&amp;pg=3627,3301880 |sernav=The Tuscaloosa News - Google News Archive Search |malper=news.google.com |roja-gihiştinê=2026-02-05 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.usc.edu |roja-gihiştinê=2026-02-05 |roja-arşîvê=2013-10-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131016102314/http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; PKÇ bi rêya tevgera reforma axê populerbûna xwe di nav cotkaran de xurt kiriye ku tê de paşguh kirina dewletê ya bidarvekirinên di navbera 1 û 2 milyon xwediyên erdê ku ji aliyê cotkar û kirêdarên berê ve pêk hatibûn, hebû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Communism in History and Theory: Asia, Africa, and the Americas |paşnav=Busky |pêşnav=Donald F. |weşanger=Praeger |tarîx=2002 |isbn=978-0-275-97733-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Q6b0j1VINWgC }}&lt;/ref&gt; Her çend di destpêkê de Komara Gel a Çînê bi Yekîtiya Sovyetê re hevalbendiyeke nêzîk pêk anî be jî, têkiliyên di navbera her du welatên komunîst de hêdî hêdî xira bûye û ev yek bûye sedem ku Çîn pergaleke pîşesaziyê ya serbixwe û çekên xwe yên kîmyewî pêş bixe.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=e. |pêşnav=dolan, ronald |paşnav2=library of congress. federal research division |paşnav3=matles |pêşnav3=savada, andrea |paşnav4=l. |pêşnav4=worden, robert |sernav=China : a country study / |url=https://www.loc.gov/item/87600493/ |roja-gihiştinê=2026-02-05 |xebat=The Library of Congress |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Çînê di sala 1950an de 550 milyon bû û di sala 1974an de jî gihîştiye 900 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Students and Teachers of the New China: Thirteen Interviews |url=https://archive.org/details/studentsteachers0000holm |paşnav=Holmes |pêşnav=Madelyn |weşanger=McFarland &amp; Company, Inc., Publishers |tarîx=2007 |isbn=978-0-7864-3288-2 |cih=Jefferson }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Great Leap Forward, projeyek pîşesazîkirinê ya mezin ê di navbera salên 1959 û 1961ê de bû sedema mirina ji 15 heta 55 milyon kesan ku piraniya wan ji ber birçîbûnê mirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=MIRSKY |pêşnav=JONATHAN |sernav=‘Tombstone: The Great Chinese Famine, 1958-1962,’ by Yang Jisheng |url=https://www.nytimes.com/2012/12/09/books/review/tombstone-the-great-chinese-famine-1958-1962-by-yang-jisheng.html?nl=books&amp;emc=edit_bk_20121207 |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Communism: a very short introduction |url=https://archive.org/details/communismverysho0000holm |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-19-955154-5 |cih=Oxford, UK |paşnavê-edîtor=Holmes |pêşnavê-edîtor=Leslie |series=Very short introductions }}&lt;/ref&gt; Di sala 1964an de, Çînê yekem bombeya xwe ya atomî ceribandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.china.org.cn/english/congress/228244.htm |sernav=1964: China's first atomic bomb explodes |malper=www.china.org.cn |roja-gihiştinê=2026-02-05 }}&lt;/ref&gt; Di sala 1966an de, Mao û hevalbendên wî dest bi şoreşa çandî kirine ku deh sal ji sûcdarkirinên siyasî û aloziyên civakî dest pê kiriye ku heta mirina Mao ya di sala 1976an berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Oh |pêşnav=John Kie-chiang |tarîx=1994 |sernav=Korean Challenges and American Policy. Edited by Ilpyong J. Kim. New York: Paragon House, 1991. xxvi, 582 pp. $19.95. |url=https://doi.org/10.2307/2059290 |kovar=The Journal of Asian Studies |cild=53 |hejmar=4 |rr=1282–1283 |doi=10.2307/2059290 |issn=0021-9118 }}&lt;/ref&gt;

Piştî mirina Mao, çeteya çaran ji aliyê Hua Guofeng ve hatine girtin û wekê berpirsiyarê şoreşa çandî hatiye dîtin. Şoreşa Çandî hatiye şermezarkirin ku bi milyonan kes rehabîlîte bibûn. Deng Xiaoping di sala 1978an de desthilatdariyê girtiye destê xwe û ligel &quot;heşt pîr&quot;an ku endamên herî payebilind û bi bandor ên partiyê bûn, dest bi reform û vebûnê kiribûn ku reformên siyasî û aborî yên berfireh xistibûn meriyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm |sernav=China and Socialism - Monthly Review Press |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 |roja-arşîvê=2009-01-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090105220123/http://monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Reformên aborî yek ji nîşana derbasbûna Çînê ya ji aboriya plankirî bû. Çîn destûra xwe ya heyî di 4ê kanûna pêşîn a sala 1982an de pejirandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73 |sernav=The Impact of Tiananmen on China's Foreign Policy |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |roja-arşîvê=2014-04-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140404193656/http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Di sala 1989an de, xwepêşandanên qada Tiananmenê destpêkiriye û piştre li seranserê welat berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Deng Xiaoping and the transformation of China |url=https://archive.org/details/dengxiaopingtran0000ezra |paşnav=Vogel |pêşnav=Ezra F. |weşanger=Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-674-72586-7 |çap= |cih=Cambridge, Massachusetts London, England |paşnav2=Deng |pêşnav2=Xiaoping }}&lt;/ref&gt; Jiang Zemin dibe sekreterê giştî yê PKÇyê û piştre jî dibe serokê giştî ya partiyê.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/china-beijing-hong-kong-obituaries-jiang-zemin-4ee4c5dcaf567e02efa3c5c7186af30a |sernav=Jiang Zemin, who guided China's economic rise, dies |malper=AP News |tarîx=2022-11-30 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Aboriya Çînê di vê demê de heft qat mezin bûye. Hong Konga Brîtanî û Makaoya Portekîzî di salên 1997 û 1999an de wekê herêmên îdarî yên taybet li gorî prensîba yek welat, du sîstem vegeriyane Çînê. Welat di sala 2001ê de tevlî rêxistina bazirganiya cîhanê bûye.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Di 16em kongreya neteweyî ya PKÇyê ya sala 2002an de, Hu Jintao li cihê Jiang wekê sekreterê giştî ya partiyê hatiye hilbijartin.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Di bin serokatiya Hu de, Çînê rêjeya bilind a mezinbûna aborî bidestxistiye ku ji Keyaniya Yekbûyî, Fransa, Almanya û Japonyayê derbas bûye û bû duyem aboriya herî mezin ê cîhanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-11-16 |sernav=Charting China's Economy: A Decade Under Hu Jintao |url=http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2012/11/16/charting-chinas-economy-10-years-under-hu-jintao/ |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=Wall Street Journal |ziman=en-US |issn=0099-9660 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê mezinbûna aboriyê bandorek giran li ser çavkanî&lt;ref name=&quot;Cody2006&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Cody |pêşnav=Edward |tarîx=2006-01-28 |sernav=In Face of Rural Unrest, China Rolls Out Reforms |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/01/27/AR2006012701588.html |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-04-16 |sernav=China worried over pace of growth |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4913622.stm |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; û jîngeha welêt jî kiriye ku bûye sedema koçberiya mezin a civakî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=3166 |sernav=China: Migrants, Students, Taiwan - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cody2006&quot;/&gt; Xi Jinping di 18em kongreya neteweyî ya Partiya Komunîst a Çînê ya sala 2012an de li cihê Hu wekê serokê giştî dest bi karê xwe kiriye. Piştî ku Xi hat ser desthilatê, piştê demekê dest bi operasyoneke berfireh a dijî gendeliyê kiriye ku heta sala 2022an zêdetirî 2 milyon rayedar hatibûn darizandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2018-03-20 |sernav=China's anti-corruption campaign expands with new agency |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-43453769 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mao and Markets: The Communist Roots of Chinese Enterprise |paşnav=Marquis |pêşnav=Christopher |weşanger=Yale University Press |tarîx=2022-11-15 |isbn=978-0-300-26883-6 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctv3006z6k |paşnav2=Qiao |pêşnav2=Kunyuan |doi=10.2307/j.ctv3006z6k }}&lt;/ref&gt; Di dema serokatiya xwe de, Xi desthilatdariya xwe xurt kiriye ku ji destpêkirina reformên aborî û siyasî ve heya wê demê nehatibû dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2022-10-23 |sernav=Xi Jinping's party is just getting started |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63225277 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:China-Historic macro areas.svg|thumb|Ev nexşeya topografîk a Rojhilatê Asyayê ye bi deverên dîrokî û herêmên makro yên Çînê ve hatiye xêzkirin.]]
Erdnîgariya Çînê erdnîgariyeke nerfireh û cihêreng e ku ji çola Gobi û Taklamakan li bakurê erdnîgariya hişk bigire heya daristanên subtropîkal li başûrê şil berdewam dike. Çiyayên Hîmalaya, Karakoram, Pamîr û Tîan Shan, Çînê ji piraniya Asyaya Başûr û Asyaya Navendî vediqetînin. Çemê Yangtze û çemê Zer ku bi rêzê ve sêyem û şeşem çemên herî dirêj ên cîhanê ne ku ji deşta Tîbetê ve ber bi peravê rojhilat a bi nifûsa giran ve diherikin. Xeta perava Çînê li ser peravê Okyanûsa Pasîfîk 14.500 km dirêj bûye ku bi deryayên Bohai, deryaya Zer, deryaya rojhilatê Çînê û deryaya başûrê Çînê welat ji aliyê deryayê ve hatiye dorpêçkirin. Çîn bi rêya sinorê Qazaxistanê bi deşta Ewrasyayê ve hatiye girêdan.

Xaka Çînê di navbera hêlîpan a 18° û 54° bakur û hêlîlar a 73° û 135° rojhilat de ye. Navenda erdnîgarî ya Çînê bi monumenta navenda welat li 35°50′40.9″N 103°27′7.5″E hatiye destnîşankirin. Erdnîgariya Çînê li seranserê axa welat ya berfireh pir diguherin. Li rojhilat, li peravên deryaya Zer û deryaya rojhilat a Çînê, deştên aluvyal ên berfireh û bi qadên nifûsên zêde ne lê li qiraxên deşta mongolyaya hundir li bakur, şînahiyên berfireh serdest in. Başûrê Çînê bi gir û rêzeçiyayên nizm serdest e û di heman demê de li rojhilata navend deltayên du çemên sereke yên Çînê, memê Zer û Çemê Yangtze, hene. Çemên din ên sereke yên welat çemê Xi, Mekong, Brahmaputra û çemê Amur e. Li rojava rêzeçiyayên mezin hene ku bi taybetî rêzeçiyayên Hîmalaya li vê deverê ye. Deştên bilind di nav erdnîgariya zuha ya bakur de ye ku di nav de çolên bilind ên Taklamakan û Gobî hene, cih digirin. Çiyayê Everestê (8.848 m) ku xala herî bilind ê cîhanê ye, li ser sinorê Çîn û Nepalê bilind bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8608913.stm |sernav=BBC News - Nepal and China agree on Mount Everest's height |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Xala herî nizm a welêt û sêyem a xala herî nizm a cîhanê, korta gola hişkkirî ya gola Aydingê (-154 m) ku li depresyona Turpanê cih digire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nps.gov/deva/naturescience/lowest-places-on-earth.htm |sernav=Lowest Places on Earth - Death Valley National Park (U.S. National Park Service) |malper=www.nps.gov |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |archive-date=2015-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150207222858/http://www.nps.gov/deva/naturescience/lowest-places-on-earth.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Tevî ku Çîn di navbera pênc herêmên demê ya erdnîgarî de (ji UTC+5 heta UTC+9) digire nav xwe, Çîn yek herêma demê ya neteweyî, Dema Standard a Çînê (UTC+8) bikar tîne.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.timeanddate.com/time/china/one-time-zone.html |sernav=Why Is There Only 1 Time Zone in China? |malper=www.timeanddate.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |paşnav=Buckle |pêşnav=Anne }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=About time: China's time zone |url=https://www.bbc.com/news/av/world-asia-pacific-12841280 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Ev siyaseta demê ya yekgirtî di sala 1949an de hatiye pejirandin.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;
=== Avhewa ===
[[Wêne:Koppen-Geiger Map CHN present.svg|thumb|çep|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geiger ya Çînê.]]
Avhewaya Çînê bi giranî ji aliyê demsalên hişk û musonên şil ve serdest e ku dibe sedema cûdahiyên germahiyê yên berbiçav di navbera zivistan û havînê de. Di zivistanê de bayên bakur ên ku ji deverên bilindên fireh tên sar û hişk in; di havînê de, bayên başûr ên ji deverên peravê ên li firehiyên nizm germ û şil in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Regional Climate Studies of China |url=https://archive.org/details/regionalclimates0000unse |weşanger=Springer |tarîx=2008 |isbn=978-3-540-79242-0 |cih=Berlin London |series=Regional climate studies }}&lt;/ref&gt;

Pirsgirêkek girîng a jîngehê li Çînê berfirehbûna berdewam a çolên Çînê ye ku bi taybetî çola Gobî çoleke berfireh ya Çînê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-04-17 |sernav=Beijing hit by eighth sandstorm |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4915690.stm |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Her çiqas rêzên darên ku ji salên 1970an vir ve hatine çandin pirbûna bahozên qûmê kêm kiribe jî, hişkesaliya dirêj û pratîkên çandiniyê yên nebaş bûne sedema bahozên tozê ku di her demsala biharê de li bakurê Çînê belav dibin û piştre belavê deverên din ên Rojhilatê Asyayê dibe ku di nav de welatên wekê Japon û Kore bi bandor dibe. Kalîteya avê, erozyon û kontrolkirina qirêjiyê di têkiliyên Çînê ya bi welatên din re bûne mijarên girîng. Helîna cemedên li Hîmalayayê dibe ku ji bo bi sed milyonan mirovan bibe sedema kêmbûna avê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2008-11-24 |sernav=Himalaya glaciers melting much faster |url=http://www.nbcnews.com/id/27894721/ |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=msnbc.com |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li gorî akademîsyenan ji bo ku guherîna avhewayê li Çînê bigihêje 1.5&amp;nbsp;°C ê divê hilberîna elektrîkê ji komirê li Çînê bêyî girtina karbonê heta sala 2045an were bidawîkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.efchina.org/Attachments/Report/report-lceg-20201210/Full-Report_Synthesis-Report-2020-on-Chinas-Carbon-Neutrality_EN.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.efchina.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 |roja-arşîvê=2021-04-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210416100821/https://www.efchina.org/Attachments/Report/report-lceg-20201210/Full-Report_Synthesis-Report-2020-on-Chinas-Carbon-Neutrality_EN.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Ji ber zêdekirina hilberînê ya ji aliyê hikûmetên alîkar, statîstîkên fermî yên hikûmetê yên derbarê hilberîna çandiniyê ya Çînê de ne bêbawer hatiye ragihandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Liu |pêşnav=Gengyuan |paşnav2=Wang |pêşnav2=Xueqi |paşnav3=Baiocchi |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=Casazza |pêşnav4=Marco |paşnav5=Meng |pêşnav5=Fanxin |paşnav6=Cai |pêşnav6=Yanpeng |paşnav7=Hao |pêşnav7=Yan |paşnav8=Wu |pêşnav8=Feng |paşnav9=Yang |pêşnav9=Zhifeng |tarîx=2020-10-13 |sernav=On the accuracy of official Chinese crop production data: Evidence from biophysical indexes of net primary production |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1919850117 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=117 |hejmar=41 |rr=25434–25444 |doi=10.1073/pnas.1919850117 |pmc=7568317 |pmid=32978301 }}&lt;/ref&gt; Piraniya Çînê xwedî keşûhewayek pir guncaw ê ji bo çandiniyê ye û welat mezintirîn hilberînerê cîhanê yê birinc, genim, bacanê sor, firingî, tirî, zebeş, ispenax û gelek berhemên din e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}&lt;/ref&gt; Di sala 2021ê de, ji sedî 12ê çêregeh û zozanên daîmî yên cîhanê û her wiha ji sedî 8ê erdê çandiniyê yê cîhanê li Çînê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2023 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2023 |isbn=978-92-5-138262-2 |ziman=en |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cc8166en |doi=10.4060/cc8166en }}&lt;/ref&gt;

=== Biyopirrengî ===
[[Wêne:Giant Panda Eating.jpg|thumb|Pandayek mezin ku yek ji sembolên herî navdar ên Çînê ku li Baregeha Panda ya Chengdu ya li Sichuanê hatiye kişandin]]
Çîn yek ji 17 welatên xwedî pirrengiya biyolojîkî ye ku du ji qadên biyolojîk ên sereke yên cîhanê, palearktîk û îndomalayayî li Çînê ye. Li gorî pîvanekê Çîn xwedî zêdetirî 34.687 cureyên ajalan û nebatan e ku ew piştî Brezîlya û Kolombiyayê Çîn sêyem welatê herî biyolojîk ê cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://rainforests.mongabay.com/03highest_biodiversity.htm |sernav=Countries with the Highest Biological Diversity |malper=rainforests.mongabay.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}&lt;/ref&gt; Çîn welat alîgirê peymana cûrbecûrîya biyolojîk e ku stratejîya neteweyî û plana çalakîyê ya cûrbecûrîya biyolojîk a Çînê di sala 2010an de ji alîyê peymanê ve hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cbd.int/countries/?country=cn |sernav=Country Profiles |malper=www.cbd.int |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |paşnav=Unit |pêşnav=Biosafety }}&lt;/ref&gt;

Çîn malavanê herî kêm 551 cureyên memikdaran (sêyem cureyê herî bilind ê cîhanê),&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.iucnredlist.org/initiatives/mammals/analysis/geographic-patterns |sernav=Geographic Patterns |malper=www.iucnredlist.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}&lt;/ref&gt; 1.221 cureyên çûkan (heştem),&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://rainforests.mongabay.com/03birds.htm |sernav=Countries with the most number of bird species |malper=rainforests.mongabay.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}&lt;/ref&gt; 424 cureyên xezalkan (heftem)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://rainforests.mongabay.com/03reptiles.htm |sernav=Countries with the most number of reptile species |malper=rainforests.mongabay.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}&lt;/ref&gt; û 333 cureyên amfîbîyan (heftem) dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.iucnredlist.org/initiatives/amphibians/analysis/geographic-patterns |sernav=Geographic Patterns |malper=www.iucnredlist.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}&lt;/ref&gt; Jiyana kovî ya li Çînê jîngeha xwe bi yek ji mezintirîn nifûsa mirovan a cîhanê re parve dike û zexteke giran li ser wan dike. Bi kêmanî 840 cureyên ajalan di bin gefê de ne, lawaz in an jî di xetereya tunebûnê de ne ku bi giranî ji ber çalakiyên mirovan ên wekî wêran kirina jîngehê, qirêjî û nêçîra ji bo xwarin, post û dermanê kevneşopî yê çînî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Infographic: Top 20 countries with most endangered species |url=https://www.mnn.com/earth-matters/animals/stories/infographic-top-20-countries-with-most-endangered-species |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=MNN - Mother Nature Network |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Jiyana kovî ya di bin xetereyê de bi qanûnê tê parastin û ji sala 2019an vir ve li Çînê zêdetirî 2,750 rezervên xwezayî hene ku bi tevahî 1.470.000 km² rûber digire nav xwe ku ji sedî 15ê tevahiya erdê Çînê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/201911/16/WS5dcfb5fba310cf3e35577cdc.html |sernav=China owns 2,750 natural reserves |malper=www.chinadaily.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-06 |paşnav=刘明 }}&lt;/ref&gt; Piraniya ajalên kovî ji herêmên çandiniyê yên navendî yên rojhilat û navenda Çînê hatine tunekirin lê li başûr û rojavayê çiyayî rewşa wan baştir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Turvey |pêşnav=Samuel T. |paşnav2=Tong |pêşnav2=Haowen |paşnav3=Stuart |pêşnav3=Anthony J. |paşnav4=Lister |pêşnav4=Adrian M. |tarîx=2013-09-15 |sernav=Holocene survival of Late Pleistocene megafauna in China: a critical review of the evidence |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277379113002503 |kovar=Quaternary Science Reviews |cild=76 |rr=156–166 |doi=10.1016/j.quascirev.2013.06.030 |issn=0277-3791 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lander |pêşnav=Brian |paşnav2=Brunson |pêşnav2=Katherine |tarîx=2018 |sernav=WILD MAMMALS OF ANCIENT NORTH CHINA |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-chinese-history/article/abs/wild-mammals-of-ancient-north-china/F4887C505A7A485BA0BAE09697574565 |kovar=Journal of Chinese History 中國歷史學刊 |ziman=en |cild=2 |hejmar=2 |rr=291–312 |doi=10.1017/jch.2017.45 |issn=2059-1632 }}&lt;/ref&gt; Di 12ê kanûna sala 2006an de hatiye piştrastkirin ku Baiji nemaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Waldron |pêşnav=Anthony |tarîx=2010 |sernav=''Witness to Extinction: How We Failed to Save the Yangtze River Dolphin''. ''By'' Samuel Turvey. Oxford and New York: Oxford University Press. $29.95. xii + 234 p. + 7 pl.; ill.; index. ISBN: 978‐0‐19‐954947‐4. 2008. |url=https://doi.org/10.1086/650241 |kovar=The Quarterly Review of Biology |cild=85 |hejmar=1 |rr=98–99 |doi=10.1086/650241 |issn=0033-5770 }}&lt;/ref&gt;

Çîn zêdetirî 32.000 cureyên nebatan ên damarî heye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://worldrainforests.com/03plants.htm |sernav=Countries with the most plant species |malper=WorldRainforests.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}&lt;/ref&gt; û malavanê cûrbecûr cureyên daristanan e. Daristanên sar ên qamîşî li bakurê welêt serdest in ku malavaniya cureyên heywanan ên wekê xezal û hirçê reş ê asyayî, 120 cureyên çûkan dike. Dibe ku li binê daristanên darê çam ên avhewaya şil de darên bambu hebin. Li deverên çiyayî yên bilind ên ku darên wekê Hevrist û ''Taxus'' hene, li cihê darên Bambu, daristanên baranê hene. Daristanên subtropîkal ên ku li navend û li başûrê Çînê ye malavaniya cureyên nebatan dike ku di nav de gelek cureyên endemîk ên kêm hene. Daristanên baranê yên tropîkal û demsalî, her çend bi Yunnan û Hainanê ve sînordar bin jî, çaryeka hemî cureyên ajal û nebat ên li Çînê têne dîtin, vedihewînin. Li Çînê zêdetirî 10.000 cureyên tomarkirî yên kiyarkan hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Conservation biology: voices from the tropics |weşanger=John Wiley &amp; Sons Inc |tarîx=2014 |isbn=978-1-118-67980-7 |cih=Chichester, West Sussex, UK : Hoboken, NJ |paşnavê-edîtor=Sodhi |pêşnavê-edîtor=Navjot S. }}&lt;/ref&gt;

== Rêveberî û polîtîka ==
[[Wêne:China Senate House.jpg|thumb|Hola Mezin a Gel
ku Kongreya Neteweyî ya Gel lê dicive.]]
Komara Gel a Çînê dewletek komunîst e ku ji aliyê Partiya Komunîst a Çînê (PKÇ) ve tê rêvebirin. PKÇ bi fermî ji aliyê sosyalîzma bi taybetmendiyên çînî ve tê rêvebirin ku ew wekê marksîzma li gorî şert û mercên Çînê hatiye adaptekirin, bi nav dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.xinhuanet.com/english/china/2013-01/05/c_132082389.htm |sernav=Xi reiterates adherence to socialism with Chinese characteristics - Xinhua {{!}} English.news.cn |malper=news.xinhuanet.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |archive-date=2016-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201174945/http://news.xinhuanet.com/english/china/2013-01/05/c_132082389.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Destûra bingehîn a Çînê dibêje ku Komara Gel a Çînê &quot;dewleteke sosyalîst e ku ji aliyê dîktatoriyeke demokratîk a gel ve tê birêvebirin ku ji aliyê çîna karker ve tê rêvebirin û li ser bingeha tifaqeke karker û cotkaran e&quot; ku &quot;taybetmendiya diyarkar a sosyalîzmê bi taybetmendiyên çînî ya serokatiya Partiya Komunîst a Çînê ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wei |pêşnav=Changhao |paşnav2=Hu |pêşnav2=Taige |tarîx=2025-10-28 |sernav=Delaying Retirement via Procedural Shortcut: The Fragile Promises of China’s Lawmaking Reforms |url=https://doi.org/10.22459/mic.10.01.2025.02 |kovar=Made in China Journal |cild=10 |hejmar=1 |doi=10.22459/mic.10.01.2025.02 |issn=2652-6352 }}&lt;/ref&gt;

Komara Gel a Çînê bi fermî xwe wekê demokrasiyekê ku bi taybetî, demokrasiyeke gel a pêvajoya tevahî ku li dora prensîba lenînîst a navendîbûna demokratîk hatiye organîzekirin, bi nav dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://decodingchina.eu/democracy/ |sernav=One moment, please... |malper=decodingchina.eu |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê welat bi gelemperî wekê dewletek otorîter a yekpartî û dîktatorî tê binavkirin ku bi hinek sinordarkirinên herî giran ên cîhanê ya di gelek warên sivîl de disekine ku di nav van de bi taybetî astengiyên li dijî azadiya çapemeniyê, azadiya civînê, avakirina azad a rêxistinên civakî, azadiya dînî û azadiya înternetê heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The perfect dictatorship: China in the 21st century |paşnav=Ringen |pêşnav=Stein |weşanger=HKU press |tarîx=2016 |isbn=978-988-8208-93-7 |cih=Hong Kong }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Qian2022&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Qian |pêşnav=Isabelle |paşnav2=Xiao |pêşnav2=Muyi |paşnav3=Mozur |pêşnav3=Paul |paşnav4=Cardia |pêşnav4=Alexander |tarîx=2022-06-21 |sernav=Four Takeaways From a Times Investigation Into China’s Expanding Surveillance State |url=https://www.nytimes.com/2022/06/21/world/asia/china-surveillance-investigation.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://freedomhouse.org/country/china/freedom-world/2024 |sernav=China: Freedom in the World 2024 Country Report |malper=Freedom House |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Çîn bi berdewamî di rêza herî nizm a &quot;rejîmên otorîter&quot; de cih girtiye ku ji aliyê Endeksa Demokrasiyê ya Yekîneya Îstîxbarata Ekonomîst ve hatiye destnîşankirin û li gorî daneyên sala 2024an Çîn ji 167 welatên otorîter de di rêza 145an de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/interactive/democracy-index-2024 |sernav=The global democracy index: how did countries perform in 2024? |malper=The Economist |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hinek çavkaniyên din jî destnîşan dikin ku binavkirina Çînê wekê rêveberiyeke &quot;otorîter&quot; bi têra xwe mekanîzmayên şêwirmendiyê yên pirjimar ên ku di pergala hikûmeta Çînê de hene, rave nake.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=One and all: the logic of Chinese sovereignty |paşnav=Pang |pêşnav=Laikwan |weşanger=Stanford University Press |tarîx=2024 |isbn=978-1-5036-3822-8 |cih=Stanford, California }}&lt;/ref&gt;
=== Partiya Komunîst a Çînê ===
Partiya Kominîst a Çînê partiya damezrîner û yekane ya desthilatdar a Komara Gel a Çînê ye. Li gorî rêziknameya desteya herî bilind a Partiya Kominîst a Çînê, Kongreya Neteweyî ye ku her pênc salan carekê li welat tê lidarxistin.&lt;ref name=&quot;Ruwitch2022&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Ruwitch |pêşnav=John |tarîx=2022-10-13 |sernav=China's major party congress is set to grant Xi Jinping a 3rd term. And that's not all |url=https://www.npr.org/2022/10/13/1124553497/china-communist-party-congress-xi-jinping |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=NPR |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Kongreya Neteweyî Komîteya Navendî hildibijêre ku herî kêm salê carekê dicive. Piştre Komîteya Navendî Polîtburoya partiyê, Komîteya Daîmî ya Polîtburoyê û sekreterê giştî (serokê partiyê) ku serokatiya herî bilind a welêt e, hildibijêre.&lt;ref name=&quot;Ruwitch2022&quot; /&gt; Sekreterê giştî desthilat û desthilatdariya dawî li ser partî û dewletê di destê xwe de digire û wekê rêberê herî bilind ê Çînê kar dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Hernández |pêşnav=Javier C. |sernav=China’s ‘Chairman of Everything’: Behind Xi Jinping’s Many Titles |url=https://www.nytimes.com/2017/10/25/world/asia/china-xi-jinping-titles-chairman.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Kongreya Neteweyî her wiha Komîsyona Navendî ya Teftîşa Dîsîplînê ye ku desteya dîsîplînê ya herî bilind a Partiya Kominîst a Çînê, hildibijêre.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.chathamhouse.org/publications/the-world-today/2022-08/guide-chinese-communist-partys-national-congress |sernav=A guide to the Chinese Communist Party's National Congress {{!}} Chatham House – International Affairs Think Tank |malper=www.chathamhouse.org |tarîx=2022-08-03 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Li Çînê hikûmet bi tevahî di bin kontrola Partiya Kominîst a Çînê de ye.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3133672/why-chinas-communist-party-inseparable-state |sernav=Explainer {{!}} Why China’s Communist Party is inseparable from the state |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-05-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Partiya Kominîst a Çînê erkdar kirinên di saziyên hikûmetê de kontrol dike û piraniya karbidestên payebilind ên hikûmetê endamên Partiya Kominîst a Çînê ne.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt; Partiya Kominîst a Çînê di her astê hikûmetê de komîteyên xwe ava dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.congress.gov/crs-product/R46977 |sernav=China’s Political System in Charts: A Snapshot Before the 20th Party Congress |malper=www.congress.gov |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt;
=== Rêveberî ===
[[Wêne:GreatHall auditorium.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji hola kongreya neteweyî ya gel a Çînê.]]
Kongreya neteweyî ya gel (KNG), bi nêzîkî 3.000 endaman xwe, wekê dezgehê herî bilind a desthilata dewletê û desthilatên yekgirtî yên dewletê vedihewîne ku sîstemek diafirîne ku hemî dezgehên dewletê, tevî serokatiyê, şûraya dewletê, komîsyona leşkerî ya navendî ya dewletê, dadgeha bilind a gel, dozgeriya bilind a gel û komîsyona çavdêriya neteweyî bi rêya navendîbûna demokratîk di bin çavdêriya kongreyê de ye. Lêbelê çavdêr pir caran vê wekê saziyeke &quot;mohra lastîkî&quot; bi nav dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/shared/spl/hi/in_depth/china_politics/government/html/7.stm |sernav=BBC NEWS |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; KNG salane dicive, di heman demê de Komîteya Daîmî ya KNGê ku nêzîkî 150 endam ji delegeyên KNGê têne hilbijartin ku her du mehan carekê dicive.&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt; Hilbijartin nerasterast in û ne piralî ne û namzedên li hemî astan bi qanûnê ji aliyê PKÇê ve têne kontrol kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hao |pêşnav=Mingsong |paşnav2=Ke |pêşnav2=Xiwang |tarîx=2024-03-01 |sernav=Personal Networks and Grassroots Election Participation in China: Findings from the Chinese General Social Survey |url=https://doi.org/10.1007/s11366-023-09861-3 |kovar=Journal of Chinese Political Science |ziman=en |cild=29 |hejmar=1 |rr=159–184 |doi=10.1007/s11366-023-09861-3 |issn=1874-6357 }}&lt;/ref&gt; KNG di bin kontrola PKÇê de ye û heşt partîyên din ên biçûk xwedî nûnertiya nomînal in ku di bin şertê parastina serokatiya Partiya Kominîst a Çînê (PKÇ) de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/reports/2000/china/china009-01.htm |sernav=China: Nipped In The Bud - Background |malper=www.hrw.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt;

Kongreya neteweyî ya gel serokê Çînê hildibijêre ku ew nûnerê merasîmî ya dewletê ye. Serokkomarê 2026an Xi Jinping e ku di heman demê de sekreterê giştî yê Partiya Kominîst a Çînê ye û serokê komîsyona leşkerî ya navendî ye ku bi vê yekê bûye rêberê herî bilind ê Çînê û bûye fermandarê giştî yê hêzên çekdarên Çînê. Serokwezîr serokê hikûmetê ye û serokê 2026an Li Qiang ku serokê Çînê ye. Serokwezîr bi fermî ji aliyê serokkomar ve tê destnîşankirin û piştre re ji aliyê kongreya neteweyî ya gel ve tê hilbijartin ku ev kesên ku dibin serokwezîr bi gelemperî endamê duyem an sêyem ê komîteya daîmî ya polîtburoyê (KDP) ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wei |pêşnav=Changhao |paşnav2=Hu |pêşnav2=Taige |tarîx=2025 |sernav=Delaying Retirement via Procedural Shortcut: The Fragile Promises of China's Lawmaking Reforms |url=https://doi.org/10.2139/ssrn.5233909 |kovar=SSRN Electronic Journal |doi=10.2139/ssrn.5233909 |issn=1556-5068 }}&lt;/ref&gt; Serokwezîr serokatiya endamên konseya dewletê û kabîneya Çînê dike ku ji çar cîgirên serokwezîr, endamên şêwirmendên dewletê û serokên wezîran û komîsyonan pêk tên. Mîna kongreya kel, konferansa şêwirmendiya siyasî ya gelê Çînê jî xwedî binbeşan e ku di nav de komîteya neteweyî ya konferansa şêwirmendiya siyasî ya gelê Çînê ye û di sala 2026an de ji aliyê Wang Huning ve tê birêvebirin ku endamê çarem ê komîteya sosyalîst a gel e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/what-is-the-cppcc-anyway/ |sernav=What Is the CPPCC Anyway? |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Tiezzi |pêşnav=Shannon }}&lt;/ref&gt;

Hikumeta Çînê bi pileya bilind a navendîbûna siyasî tê bireve birin lê bi nenavendîbûna aborî ya girîng ve tê karakterîze kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new China playbook: beyond socialism and capitalism |url=https://archive.org/details/newchinaplaybook0000jink |paşnav=Jin |pêşnav=Keyu |weşanger=Viking |tarîx=2023 |isbn=978-1-9848-7828-1 |cih=New York }}&lt;/ref&gt; Amûr an pêvajoyên siyasetê pir caran berî ku bi berfirehî werin sepandin li herêmê têne ceribandin ku di encamê de siyasetek çêdibe ku ceribandin û bersivê vedihewîne.&lt;ref name=&quot;Heilmann2018&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Red Swan: How Unorthodox PolicyMaking Facilitated China's Rise |paşnav=Heilmann |pêşnav=Sebastian |weşanger=The Chinese University Press |tarîx=2018 |isbn=978-962-996-827-4 |cih=Hong Kong }}&lt;/ref&gt; Bi gelemperî, serokatiya hikûmeta navendî xwe ji hinek amadekariyên polîtîkayan dûr digire ku li cihê wê torên nefermî û serdanên malperê bikar tîne ku guhertinên di rêça ceribandinên polîtîkayên herêmî an bernameyên pîlot de piştrast bike an pêşniyar bike.&lt;ref name=&quot;Brussee2023&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Social Credit: The Warring States of China's Emerging Data Empire |paşnav=Brussee |pêşnav=Vincent |weşanger=Palgrave Macmillan |tarîx=2023 |isbn=978-981-99-2188-1 |çap=1 |cih=Singapore }}&lt;/ref&gt; Rêbaza gelemperî ev e ku serokatiya hikûmeta navendî piştî ku polîtîka di astên herêmî de hatin pêşxistin, dest bi amadekirina polîtîka, qanûn, an rêziknameyên fermî dike.&lt;ref name=&quot;Brussee2023&quot; /&gt;
=== Dabeşên îdarî ===
Komara Gel a Çînê li gorî destûra dewleteke yekgirtî ye ku ji 23 parêzgeh, pênc herêmên xweser (her yek bi komeke kêmneteweyên diyarkirî), çar şaredariyên ku rasterast têne birêvebirin ku bi hev re wekî &quot;Çîn a sereke&quot; têne binavkirin û her wiha ji herêmên îdarî yên taybet ên wekê Hong Kong û Makaoyê pêk tê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://english.www.gov.cn/archive/china_abc/2014/08/27/content_281474983873401.htm |sernav=Administrative Division |malper=english.www.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Her çend ev hemî herêm ji aliyê Komara Çînê ve têne rêvebirin jî, Komara Gel a Çînê girava Taywanê wekê parêzgeha xwe ya Taywanê, Kinmen û Matsu wekê beşek ji parêzgeha Fujian dibîne û giravên ku Komara Gel a Çînê li Deryaya Başûrê Çînê kontrol dike ku wekê beşek ji parêzgeha Hainan û parêzgeha Guangdong dibîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Place, Identity, and National Imagination in Post-war Taiwan |paşnav=Chang |pêşnav=Bi-yu |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2015 |isbn=978-1-317-65812-2 |cih=Hoboken |series=Routledge Research on Taiwan Series }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê erdnîgarî ve, hemî 31 beşên parêzgehên Çîn a sereke di şeş herêman bi navê Bakurê Çînê, Rojhilatê Çînê, Başûrê rojavayê Çînê, Başûrê Çîn a Navendî, Bakurê Rojavayê Çînê û Bakurê Rojhilatê Çînê hatine binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Conclusion |paşnav=Brown |pêşnav=Kerry |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=2015 |rr=208–214 |isbn=978-1-137-51009-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-137-51012-9_10 }}&lt;/ref&gt;
{| border=&quot;0&quot;
|-----
|
'''Parêzgeh'''
* [[Anhui]] (安徽)
* [[Fujian]] (福建)
* [[Gansu]] (甘肃)
* [[Guangdong]] (广东),
* [[Guizhou]] (贵州)
* [[Hainan]] (海南),  « Grava başûr»
* [[Hebei]] (河北)
* [[Heilongjiang]] (黑龙江)
* [[Henan]] (河南)
* [[Hubei]] (湖北)
* [[Hunan]] (湖南)
* [[Jiangsu]] (江苏)
* [[Jiangxi]] (江西)
* [[Jilin]] (吉林)
* [[Liaoning]] (辽宁)
* [[Qinghai]] (青海)
* [[Shaanxi]] (陕西)
* [[Shandong]] (山东), «li rojhilatê çiyê »
* [[Shanxi]] (山西), «li rojavayê çiyê»
* [[Sichuan]] (四川), «çar çem»
* [[Yunnan]] (云南), «li başûrê ewran»
* [[Zhejiang]] (浙江)
* [[Taywan (Komara Gel a Çînê )|Taywan]] (台湾)
| valign=&quot;top&quot; |
'''Herêmên xweser'''
* [[Guangxi]] (广西壮族自治区), gelê wir [[Zhuang (netewe)|zhuang]] e.
* [[Mongolya Hundir]] (内蒙古自治区)
* [[Ningxia]] (宁夏回族自治区),  gelê wir  [[Hui (netewe)|hui]] ye.
* [[Xinjiang]] (新疆维吾尔自治区),  an Turkistana Çînî,  gelê wir [[ûygûr]] e. 
* [[Tîbet]] (西藏自治区)
&lt;br /&gt;
'''Şaredarî'''
* [[Beijing]] ([[Pekîn]]) (北京)
* [[Chongqing]] (重庆)
* [[Şanghay]] (上海)
* [[Tianjin]] (天津)
&lt;br /&gt;
'''Herêmên îdarî yên taybet'''
* [[Hong Kong]] (香港)
* [[Makao]] (澳门)
|}
=== Têkiliyên derve ===
[[Wêne:Diplomatic relations of China.svg|thumb|Nexşeya têkiliyên dîplomatîk ên Çînê]]
Komara Gel a Çînê bi 179 welatên endam ên Neteweyên Yekbûyî re têkiliyên dîplomatîk bireve dibe û li 174 ji wan welatan balyozxaneyên Çînê hene. Ji sala 2024an vir ve, Çîn xwedî mezintirîn torên dîplomatîk ên cîhanê ye. Çîn yek ji pênc endamên daîmî yên konseya ewlekariyê ya neteweyên yekbûyî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2004/08/22/2003199768 |sernav=Taipei Times - archives |malper=www.taipeitimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de endamê rêxistinên navdewletî ye ku di nav wan de G20,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.g20.org/en/about-g20/ |sernav=About G20 |malper=www.g20.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Rêxistina Hevkariya Şanghayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Riyadh joins Shanghai Cooperation Organization as ties with Beijing grow |url=https://www.reuters.com/world/riyadh-joins-shanghai-cooperation-organization-ties-with-beijing-grow-2023-03-29/ |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Reuters |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; BRICS,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Bric summit ends in China with plea for more influence |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-13076229 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Lûtkeya Rojhilatê Asyayê&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://eastasiasummit.asean.org/eas-participating-country |sernav=East Asia Summit |malper=eastasiasummit.asean.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Iman |pêşnav=Setiawan }}&lt;/ref&gt; û APEC hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.apec.org/about-us/about-apec |sernav=About APEC {{!}} APEC |malper=APEC |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-03-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240321185610/https://www.apec.org/about-us/about-apec |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Her wiha Çîn endam û rêberê berê yê Tevgera Bêalî ye û di heman demê de hê jî Çîn xwe wekê parêzvaneke ji bo welatên pêşketî dibîne. Ji ber ku bandora Çînê di warên jeopolîtîk, teknolojî, pîşesazî, aborî û çandê de heye, Çîn bi berfirehî wekê hêzek super a potansiyel&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/tv-shows/the-debate/20230405-macron-in-the-middle-french-president-in-china-amid-superpower-showdown |sernav=The Debate - Macron in the middle? French president in China amid superpower showdown |malper=France 24 |tarîx=2023-04-05 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ft.com/content/3e96c85c-7ef7-4e74-85dc-c924599293a0 |sernav=Client Challenge |malper=www.ft.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; an jî wekê hêza super a damezrandî hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iris-france.org/en/china-as-a-technological-superpower/ |sernav=China as a Technological Superpower |malper=IRIS |tarîx=2025-01-30 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=fr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cepr.org/voxeu/columns/china-worlds-sole-manufacturing-superpower-line-sketch-rise |sernav=China is the world’s sole manufacturing superpower: A line sketch of the rise |malper=CEPR |tarîx=2024-01-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.yahoo.com/news/west-no-longer-afford-ignore-135424320.html |sernav=The West can no longer afford to ignore China’s superpower status |malper=Yahoo News |tarîx=2025-04-26 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Piraniya siyaseta derve ya Çînê ya niha bi fermî li ser pênc prensîbên hevjiyana aştîxwaz a serokwezîr Zhou Enlai û her wiha li ser têgeha &quot;ahengek bêyî yekrengî&quot; ye ku tevî cudahîyên îdeolojîk jî têkilîyên dîplomatîk di navbera dewletan de teşwîq dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=China From the Inside Out |paşnav=KEITH |pêşnav=RONALD C. |weşanger=Pluto Press |tarîx=2009-08-20 |isbn=978-1-84964-329-0 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctt183p430 }}&lt;/ref&gt; Li gorî siyaseta xwe ya nehevbendiyê, Çîn ji xeynî peymana xwe ya parastinê bi Koreya Bakur re ti hevpeymaniyên leşkerî nagire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zhang |pêşnav=Ketian |tarîx=2025-06-02 |sernav=Alliances with Chinese characteristics? The contents and rationale of China’s strategic partnerships |url=https://doi.org/10.1057/s41311-025-00701-0 |kovar=International Politics |ziman=en |doi=10.1057/s41311-025-00701-0 |issn=1740-3898 }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatan meyla xwe dane ku Komara Gel a Çînê (KGÇ) nas bikin ku di sala 1971ê de cihê Komara Çînê ya li Neteweyên Yekbûyî girtiye. Komara Gel a Çînê bi fermî prensîba yek Çînê diparêze ku li gorî vê prensîbê, tenê dewletek serwer ê bi navê Çînê heye û Taywan jî beşek yekgirtî ya Çînê ye. Rewşa bêhempa ya Taywanê bûye sedem ku welatên ku Komara Gel a Çînê bi fermî nas dikin, &quot;siyasetên yek Çîn&quot; ên cûda bişopînin ku hinek welat bi eşkereyî rasterast îdiaya Komara Gel a Çînê ya li ser Taywanê nas dikin, hinek welatên din jî hene ku di nav wan de DYA û Japon heye ku vê yekê tenê wekê îdia qebûl dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/one-china-multiple-interpretations |sernav=One China, Multiple Interpretations |malper=ccpwatch |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Drun |pêşnav=Jessica |roja-arşîvê=2020-03-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200309224301/https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/One-China-Multiple-Interpretations |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:16th BRICS Summit family photograph (2024).jpg|thumb| Di 23ê cotmeha sala 2024an, Serokê Çînê Xi Jinping di 16em civîna BRICSê de li Kazan, Rûsyayê.]]
Têkiliyeke nêzîk a siyasî, aborî û leşkerî ya Çînê bi Rûsyayê re heye ku her du dewlet pir caran di Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî de bi hev re deng dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Davidson |pêşnav=Helen |tarîx=2022-03-16 |sernav=How close are China and Russia and where does Beijing stand on Ukraine? |url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/16/how-close-are-china-and-russia-and-where-does-beijing-stand-on-ukraine |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-06-05 |sernav=Russia-China unity on Syria as Putin arrives in Beijing |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-18327632 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Çînê di şerê Rûsya û Ûkraynayê de piştgiriya aborî, teknolojîk û dîplomatîk daye Rûsyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Jozwiak |pêşnav=Rikard |tarîx=2025-07-13 |sernav=Beijing's Growing Boldness: China's Stance On Ukraine Sparks EU Alarm |url=https://www.rferl.org/a/beijing-growing-boldness-china-ukraine-eu-russia/33471891.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Radio Free Europe/Radio Liberty |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2025/07/chinas-position-on-russia-and-ukraine-is-a-warning-to-the-west-and-the-pacific/ |sernav=China’s Position on Russia and Ukraine Is a Warning to the West and the Pacific |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Pêwendiya Çînê bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re bi aloz e ku di nav wan de têkiliyên bazirganî yên kûr hene lê cudahîyên siyasî yên girîng jî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=US-China Goods Trade Hits Record Even as Political Split Widens |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-02-07/us-china-trade-climbs-to-record-in-2022-despite-efforts-to-split |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Bloomberg.com |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ji destpêka salên 2000î vir ve, Çînê ji bo bazirganî û hevkariya dualî bi welatên afrîkî re siyasetek şopandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=A rising China counters US clout in Africa |url=https://www.csmonitor.com/2005/0330/p01s01-woaf.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.migrationpolicy.org/article/china-and-africa-stronger-economic-ties-mean-more-migration |sernav=China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration |malper=migrationpolicy.org |tarîx=2008-08-06 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Politzer |pêşnav=Malia }}&lt;/ref&gt; Çîn bi Yekîtiya Ewropayê re têkiliyên bazirganî yên berfireh û pirreng diparêze û bûye mezintirîn hevkarê Ewropayê ya bazirganiya kelûpelan.&lt;ref name=&quot;Wolff2023&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/how-china-is-increasing-its-influence-in-central-asia-as-part-of-global-plans-to-offer-an-alternative-to-the-west-206035 |sernav=How China is increasing its influence in central Asia as part of global plans to offer an alternative to the west |malper=The Conversation |tarîx=2023-05-24 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Wolff |pêşnav=Stefan }}&lt;/ref&gt; Çîn bandora xwe li Asyaya Navendî&lt;ref name=&quot;Wolff2023&quot;/&gt; û Pasîfîka Başûr zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/chinas-increasing-political-influence-in-the-south-pacific-has-sparked-an-international-response-222105 |sernav=China’s increasing political influence in the south Pacific has sparked an international response |malper=The Conversation |tarîx=2024-02-09 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Bluth |pêşnav=Christoph |paşnav2=Greene |pêşnav2=Owen }}&lt;/ref&gt; Welat bi welatên ASEANê re û aboriyên sereke yên bi Amerîkaya Başûr re têkiliyên bazirganî yên bihêz heye û mezintirîn hevkarê bazirganî ya Brezîl, Şîlî, Perû, Ûrûguay, Arjentîn û çend welatên din e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Garrison |pêşnav=Cassandra |sernav=In Latin America, a Biden White House faces a rising China |url=https://www.reuters.com/article/us-latam-usa-china-insight/in-latin-america-a-biden-white-house-faces-a-rising-china-idUSKBN28O18R |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2013an de, Çînê însiyatîfa rê û kemberê (BRI) daye destpêkirin ku însiyatîfeke mezin a avakirina binesaziyê ya gerdûnî ye ku salane bi qasî 50-100 milyar dolaran fînanse dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.brookings.edu/articles/seven-years-into-chinas-belt-and-road/ |sernav=Seven years into China’s Belt and Road |malper=Brookings |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; BRI dikare bibe yek ji mezintirîn planên pêşveçûnê di dîroka nûjen de.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lowyinstitute.org/publications/understanding-china-s-belt-road-initiative |sernav=Understanding China’s Belt and Road Initiative |malper=www.lowyinstitute.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di şeş salên pêş de bi girîngî berfireh bûye û heta nîsana sala 2020an, 138 welat û 30 rêxistinên navneteweyî di nav xwe de girtiye. Ji xeynî bihêzkirina têkiliyên siyaseta derve, balê dikişîne ser avakirina rêyên veguhastinê yên bibandor, nemaze Rêya Hevrîşimê ya deryayî ku bi Rojhilata Afrîka û Ewropayê ve girêdayî ye. Lêbelê gelek deynên ku di çarçoveya bernameyê de hatine dayîn ne domdar in û Çîn bi hejmarek bangên ji bo sivikkirina deynan ji aliyê welatên deyndar ve rû bi rû maye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2007 |sernav=Africa's Silk Road : China and India's New Economic Frontier |url=https://hdl.handle.net/10986/7186 |kovar=handle.net |ziman=en-US |doi=10.1596/978-0-8213-6835-0 }}&lt;/ref&gt;
=== Hêz ===
[[Wêne:Quadruple formation of J-20 at CCAS2023 (20230724100632).jpg|thumb|çep|Balafira şer a nepenî ya nifşê 5em a Chengdu J-20 ku yek ji balefirên şer ên Çînê ye]]
Artêşa Çînê ku bi navê Artêşa Rizgariya Gel (ARG) wekê yek ji artêşên herî bihêz ên cîhanê tê dîtin û di salên 2015 û 2025an de bi awayeke bilez hatiye modernîzekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cfr.org/backgrounders/chinas-modernizing-military |sernav=China’s Modernizing Military {{!}} Council on Foreign Relations |malper=www.cfr.org |tarîx=2020-02-05 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li gorî prensîba &quot;partî hêzê birêve dibe&quot;, Partiya Kominîst a Çînê kontrola xwe yê mutleq a Artêşa Rizgariya Gel berdewam dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://foreignpolicy.com/2025/10/30/xi-purges-china-military-pla-ccp-power-control/ |sernav=Why Are China’s Generals So Quiet as Xi Purges Them? |malper=Foreign Policy |tarîx=2026-02-09 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Yuwen |pêşnav=Deng }}&lt;/ref&gt; Ji sala 2024an vir ve artêş ji çar hêzan pêk tê ku di nav wan de hêza bejayî (PLAGF), hêza deryayî (PLAN), hêza hewayî (PLAAF) û hêza roketî (PLARF) hene. Her wiha çar baskên artêşê ya serbixwe heye ku hêza hewayî, hêza sîberfezayê, hêza piştgiriya agahdariyê û hêza piştgiriya lojîstîkî ya hevbeş hene ku sê hêzên despêkê ji hêza piştgiriya stratejîk a belavbûyî (PLASSF) hatine veqetandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://eng.chinamil.com.cn/CHINA_209163/TopStories_209189/16302105.html |sernav=Chinese PLA embraces a new system of services and arms: Defense spokesperson - China Military |malper=eng.chinamil.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; 2 milyon personelên artêşa ya çalak ên di erkê de de hene ku hejmara herî mezin a cîhanê ye. Hêz xwediyê sêyem stoka herî mezin a çekên kîmyayî yên cîhanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.visualcapitalist.com/which-countries-have-the-most-nuclear-weapons/ |sernav=Which Countries Have the Most Nuclear Weapons? |malper=Visual Capitalist |tarîx=2021-09-30 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Wallach |pêşnav=Omri }}&lt;/ref&gt; û ji aliyê tonajê ve duyem mezintirîn hêza deryayî ya cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2021/03/05/china/china-world-biggest-navy-intl-hnk-ml-dst |sernav=Analysis: China has built the world’s largest navy. Now what’s Beijing going to do with it? |malper=CNN |tarîx=2021-03-06 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Lendon |pêşnav=Brad }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas Enstîtuya Lêkolînên Aştiyê ya Navneteweyî ya Stokholmê (SIPRI) texmîn kiriye ku lêçûnên wê yên rastîn salane 314 milyar dolarê amerîkî bûn ku ev jî %12ê lêçûnên leşkerî yên cîhanî pêk tîne û %1.7ê GDPya welêt pêk tîne ku lêçûna leşkerî ya fermî ya Çînê ji bo sala 2024an bi tevahî 229 milyar dolarê amerîkî (1.67 trilyon Yuan) bû ku duyem sermiyana herî mezin a cîhanê ye. Li gorî parîteya hêza kirînê, sermiyana leşkerî ya Çînê ya sala 2024an bi qasî 567 milyar dolarê amerîkî bû. Her çiqas bi fermî du rêxistinên cuda bin jî û her du komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê endamên wan yek in, ji xeynî demên veguheztina serokatiyê û bi bandor wekê yek rêxistinê tevdigerin jî Artêşa Rizgariya Gel ji aliyê komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê ya partî û dewletê ve tê birêvebirin. Serokê komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê fermandarê giştî yê Artêşa Rizgariya Gel ye ku li gorî pergala berpirsiyariya serok kontrola mutleq li ser artêşê heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://asiasociety.org/policy-institute/what-chinas-new-central-military-commission-tells-us-about-xis-military-strategy |sernav=What China’s New Central Military Commission Tells Us About Xi’s Military Strategy {{!}} Asia Society |malper=asiasociety.org |tarîx=2022-10-27 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

=== Pirsgirêkên civakî û siyasî yên mafên mirovan ===
[[Wêne:Hong Kong anti-extradition bill protest (48108594957).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji xwepêşandanên Hong Kongê ya salên 2019 û 2020]]
Rewşa mafên mirovan li Çînê ji aliyê hikûmetên biyanî, ajansên çapemeniyê yên biyanî û rêxistinên sivîl ve rastî rexneyên girîng hatiye û îdia dikin ku binpêkirinên mafên sivîl ên berfireh ên wekê girtina bê darizandin, lixwe mikurhatinên bi zorê, îşkence, sînordarkirina mafên bingehîn û bikaranîna zêde ya cezayê mirinê hene.&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Human rights in China |url=https://www.amnesty.org/en/location/asia-and-the-pacific/east-asia/china/ |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Amnesty International |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ji destpêka xwe ve freedom house (mala azadiyê) di lêkolîna xwe ya azadiya li cîhanê de Çînê wekê welateke &quot;ne azad&quot; bi nav kiriye û di heman demê de Amnesty International li Çînê binpêkirinên girîng ên mafên mirovan belge kiriye.&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:14&quot;/&gt; Lêbelê destûra bingehîn a Çînê dibêje ku &quot;mafên bingehîn&quot; ên welatiyan azadiya ramanê, azadiya çapemeniyê, mafê darizandineke adil, azadiya dînî, mafê dengdanê ya gerdûnî û mafên milkê vedihewîne. Lêbelê di pratîkê de, ev xal parastineke girîng li dijî darizandina cezayî ji aliyê dewletê ve peyda nakin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/world-report/2022/country-chapters/china-and-tibet |sernav=World Report 2022: Rights Trends in China |malper=Human Rights Watch |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Her çiqas hinek rexneyên li ser polîtîkayên hikûmetê û Partiya Kominîst a Gel ya desthilatdar hatine tehemûlkirin jî, Çîn di warê sansûra axaftin û agahiyên siyasî di nav welatên herî dijwar ên cîhanê de ye û vê sansûrê bi awayeke bi rêkûpêk ji bo pêşîgirtina li çalakiyên kolektîv tê bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Gary |paşnav2=Pan |pêşnav2=Jennifer |paşnav3=Roberts |pêşnav3=Margaret E. |tarîx=2013 |sernav=How Censorship in China Allows Government Criticism but Silences Collective Expression |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-political-science-review/article/abs/how-censorship-in-china-allows-government-criticism-but-silences-collective-expression/C7EF4A9C9D59425C2D09D83742C1FE00 |kovar=American Political Science Review |ziman=en |cild=107 |hejmar=2 |rr=326–343 |doi=10.1017/S0003055413000014 |issn=0003-0554 }}&lt;/ref&gt; Hikûmeta Partiya Kominîst a Çînê xwepêşandan û nerazîbûnên gel ên ku ew wekê gefek potansiyel ji bo &quot;îstîqrara civakî&quot; dibîne û tepeser dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/public/Research/Asia/1012ecran_gobelong.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.chathamhouse.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Çîn her wiha toreke çavdêriyê ya mezin a kamerayan, nivîsbarên naskirina rû, sensoran û çavdêriya teknolojiya kesane wekê amûrek kontrola civakî ya kesên ku li welêt dijîn bikar tîne.&lt;ref name=&quot;Qian2022&quot;/&gt;

Çîn bi awayeke bi rêkûpêk bi tepeserkirineke berfireh û binpêkirina mafên mirovan ê li Tibet û Xinjiangê hatiye tawanbarkirin ku hejmareke girîng ji kêmneteweyên etnîkî lê dijîn ku di nav de serkutkirinên tund ên polîsan û tepeserkirina dînî heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2013-06-27 |sernav=China resettles two million Tibetans, says Human Rights Watch |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23081653 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2013-06-29 |sernav=China steps up operations in Xinjiang |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23112177 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;
== Aborî ==
[[Wêne:Pudong Shanghai November 2017 panorama.jpg|thumb|Dimenek ji Lujiazui ya Şanghayê ku navenda aborî ya Çînê ye.]]
Çîn ji aliyê GDPya nomînal ve xwediyê duyem aboriya herî mezin a cîhanê ye û ji aliyê hêza kirînê ve jî xwediyê yek ji mezintirîn aboriya cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=McCurry |pêşnav=Justin |paşnav2=Kollewe |pêşnav2=Julia |tarîx=2011-02-14 |sernav=China overtakes Japan as world's second-largest economy |url=https://www.theguardian.com/business/2011/feb/14/china-second-largest-economy |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&amp;start=2000&amp;year_high_desc=true |sernav=GDP, PPP (current international $) {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-us |roja-arşîvê=2019-02-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190219072932/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&amp;start=2000&amp;year_high_desc=true |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Ji sala 2022an vir ve, Çîn li gorî GDPya nomînal nêzîkî ji %18ê aboriya cîhanî pêk aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=World Economic Outlook Database |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=IMF |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Çîn yek ji aboriyên mezin ên cîhanê ye ku bi awayeke bilez mezin dibe ku mezinbûna Çînê ya aborî ji dema destpêkirina siyaseta reform û vekirinê di sala 1978an de hema hema bi awayeke berdewamî ji sedî 5 zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Overview |url=https://www.worldbank.org/en/country/china/overview |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=World Bank |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?end=2016&amp;locations=CN&amp;start=1961&amp;year_high_desc=true |sernav=GDP growth (annual %) - China {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên Bankeya Cîhanê, GDPya Çînê ji di sala 1978an 150 milyar dolarê amerîkî bû û di sala 2024an de jî gihîştiye 18.74 trilyon dolarê amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=CN |sernav=GDP (current US$) {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê GDPya nomînal a serê kesî ve, welat di rêza 78an de ye ku bi vê awayê bûye welatekî bi dahata navîn a jorîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&amp;start=2000&amp;year_high_desc=true |sernav=GDP per capita, PPP (current international $) {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-us |roja-arşîvê=2019-09-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190902074129/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&amp;start=2000&amp;year_high_desc=true |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Ji 500 şîrketên herî mezin ên cîhanê, baregeha 135 ji wan li Çînê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Global 500 |url=https://fortune.com/ranking/global500/ |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Fortune |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Çîn di seranserê dîroka Rojhilata Asyayê û gerdûnî de yek ji hêzên aborî yên pêşeng ên cîhanê bû. Di piraniya du hezar salên borî de, welat yek ji mezintirîn aboriyên cîhanê bû ku di van serdeman de pêşketinên geşbûn û paşketinê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |sernav=Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221041/http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Ji dema ku reformên aborî di sala 1978an de dest pê kiriye, Çîn bûye aboriyeke pir cihêreng û yek ji lîstikvaneke herî bi bandorên bazirganiya navneteweyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent |sernav=Sage Journals: Discover world-class research |malper=Sage Journals |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |doi=10.1521/siso.2009.73.2.235 }}&lt;/ref&gt; Çîn bi fermî sîstema xwe ya aborî wekê aboriya bazara sosyalîst bi nav dike. Çîn a roja îro pir caran wekê mînakek kapîtalîzma dewletê an jî kapîtalîzma dewleta partîzanî hatiye binavkirin ku hem hêzên bazarê û hem jî dewlet di aboriyê de roleke sereke dilîzin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pearson |pêşnav=Margaret |paşnav2=Rithmire |pêşnav2=Meg |paşnav3=Tsai |pêşnav3=Kellee S. |tarîx=2021-09-01 |sernav=Party-State Capitalism in China |url=https://online.ucpress.edu/currenthistory/article/120/827/207/118341/Party-State-Capitalism-in-China |kovar=Current History |ziman=en |cild=120 |hejmar=827 |rr=207–213 |doi=10.1525/curh.2021.120.827.207 |issn=0011-3530 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pearson |pêşnav=Margaret M. |paşnav2=Rithmire |pêşnav2=Meg |paşnav3=Tsai |pêşnav3=Kellee S. |tarîx=2022-10-01 |sernav=China's Party-State Capitalism and International Backlash: From Interdependence to Insecurity |url=https://direct.mit.edu/isec/article/47/2/135/113544/China-s-Party-State-Capitalism-and-International |kovar=International Security |ziman=en |cild=47 |hejmar=2 |rr=135–176 |doi=10.1162/isec_a_00447 |issn=0162-2889 }}&lt;/ref&gt; Çîn xwedî gelek saziyên dewletê ye ku dewlet di sektorên stratejîk ên &quot;stûnî&quot; yên wekê binesazî, telekomunîkasyon, darayî, hilberîna enerjiyê û pîşesaziyên giran de serdest e.&lt;ref name=&quot;Heilmann2018&quot;/&gt; Hikûmeta Çînê ji bo rêberiya aboriya welêt planên di heyama pênc salan de derdixe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/economy/china-economy/article/3307338/china-adds-nearly-2-million-private-firms-first-quarter-calls-support-rise |sernav=China adds 1.98 million private firms in first quarter as calls for support rise |malper=South China Morning Post |tarîx=2025-04-22 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Karsaziya taybet pir berfireh bûye ku di sala 2025an de li Çînê nêzîkî 57 milyon karsaziyên taybet hatine tomarkirin. Li gorî amarên fermî, şîrketên taybet ji %60î zêdetir ji GDPya Çînê pêk anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=China Crackdowns Shrink Private Sector’s Slice of Big Business |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-03-29/china-crackdowns-shrink-private-sector-s-slice-of-big-business?leadSource=uverify%20wall |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Bloomberg.com |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
== Demografî ==
Li gorî hêjmartina nifûsa Çînê ya sala 2020an nifûsa welat bi qasî 1.411.778.724 kes hatiye tomarkirin. Nêzîkî ji %17,95 14 salî ne an jî biçûktirin, ji %63,35 di navbera 15 û 59 salî de ne ji û %18,7e jî ji 60 salî mezintir bûn.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2010 û 2020an de, rêjeya zêdebûna nifûsê ya navînî %0,53 bû.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; Ji sala 2022an vir ve, li welêt rêjeya mirinan ji rêjeya jidayîkbûnê zêdetir bûne.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/china-population-shrinks-births-tax-condoms-868cd1ffc949af5a2e94c523e750e97e |sernav=China's population falls again as births drop to lowest rate since 1949 communist revolution |malper=AP News |tarîx=2026-01-19 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di sala 2023an de, rêjeya giştî ya zayînê wekê j 1,09 hatiye ragihandin ku di nav rêjeya herî nizm ên cîhanê de cih digire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2023-07-17 |sernav=FOLLICULAR OUTPUT RATE, FOLLICULAR-OOCYTE-INDEX, AND OOCYTE RETRIEVED PER FOLLICLE: A NARRATIVE REVIEW |url=https://doi.org/10.48047/ecb/2023.12.si6.667 |kovar=EuropeanChemicalBulletin |cild=12 |hejmar=si6 |doi=10.48047/ecb/2023.12.si6.667 }}&lt;/ref&gt; Di sala 2023an de, buroya neteweyî ya statîstîkan texmîn kiriye ku nifûs welat ji sala 2021ê heta 2022an 850.000 kêm bûye ku ev yekem kêmbûna ji sala 1961ê vir ve ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-64300190 |sernav=China's population falls for first time since 1961 |malper=www.bbc.com |tarîx=2023-01-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sala 2025an de nifûsa Çînê bi fermî gihîştiye 1,404 milyar kesê û hêjmara jidayikbûnê 7,92 milyon zarok bûn ku ev rêjeya jidayikbûnê ya herî nizm a tomarkirî ji herî kêm a ji sala 1949an vir ve ye.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

Ji ber fikarên li ser zêdebûna nifûsê, dewleta Çînê di salên 1970î de li welat sinoreke ji bo du zarokan li ser malbatên li seranserê welat ferz kiriye û di sala 1979an de dest bi parêzvaniya sinoreke hinek hişktir a ji bo zarokek ji bo her malbatê kiriye. Lê belê ji nîvê salên 1980î pê ve, ji ber nepopulerbûna sinorên hişk, Çînê dest bi hinek îstîsnayên mezin kiriye, nemaze li deverên gundewarî yên ku di encamê de ji nîvê salên 1980an heta 2015an polîtîkayeke &quot;1,5&quot; zarokan bû; kêmneteweyên etnîkî jî ji sinorên yek zarokî azad bûn. Sistkirina din a girîng a siyasetê di meha kanûna sala 2013an de hatiye pejirandin ku yek ji dêûbavan zarokê yekane be, rê daye malbatan ku du zarokan bînin dinyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1991-01-01 |sernav=Religion in China today: policy and practice |url=https://doi.org/10.5860/choice.28-2688 |kovar=Choice Reviews Online |cild=28 |hejmar=05 |rr=28–2688-28-2688 |doi=10.5860/choice.28-2688 |issn=0009-4978 }}&lt;/ref&gt; Di sala 2016an de, siyaseta yekzarokî wekê siyaseta duzarokî hatiye guhertin.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2021-05-31 |sernav=China introduces three-child policy in response to ageing population |url=https://www.abc.net.au/news/2021-05-31/china-introduces-three-child-policy/100179832 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Ji ber bi temenbûna nifûsê, di gulana sala 2021ê de polîtîkayeke sêzarokî hatiye ragihandin û di tîrmeha sala 2021ê de, hemî sinorên mezinahiya malbatê û her wiha cezayên ji bo derbaskirina wan hatine rakirin.&lt;ref name=&quot;:12&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2021/07/21/china-scraps-fines-for-families-violating-childbirth-limits.html |sernav=China scraps fines, will let families have as many children as they'd like |malper=CNBC |tarîx=2021-07-21 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Cheng |pêşnav=Evelyn }}&lt;/ref&gt;

Li gorî komek zanyaran, sinorên yek zarokî bandorek zêde li ser zêdebûna nifûsê an jî zêdebûna giştî ya nifûsê nekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Feng |pêşnav=Wang |paşnav2=Cai |pêşnav2=Yong |paşnav3=Gu |pêşnav3=Baochang |tarîx=2013 |sernav=Population, Policy, and Politics: How Will History Judge China's One‐Child Policy? |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1728-4457.2013.00555.x |kovar=Population and Development Review |ziman=en |cild=38 |hejmar=s1 |rr=115–129 |doi=10.1111/j.1728-4457.2013.00555.x |issn=0098-7921 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |doi=10.1086/681664 |pmc=6701844 |pmid=31431804 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê ev zanyar rastî nerazîbûnan hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Goodkind |pêşnav=Daniel |tarîx=2017-08-01 |sernav=The Astonishing Population Averted by China’s Birth Restrictions: Estimates, Nightmares, and Reprogrammed Ambitions |url=https://read.dukeupress.edu/demography/article/54/4/1375/167729/The-Astonishing-Population-Averted-by-China-s |kovar=Demography |ziman=en |cild=54 |hejmar=4 |rr=1375–1400 |doi=10.1007/s13524-017-0595-x |issn=0070-3370 }}&lt;/ref&gt; Dibe ku ev polîtîka, digel vebijarka kevneşopî ya ji bo kuran, bibe sedema nehevsengiyek di rêjeya zayendî ya di dema jidayikbûnê de.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1480778/Shortage-of-girls-forces-China-to-criminalise-selective-abortion.html |sernav=Shortage of girls forces China to criminalise selective abortion {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-01-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20220109050146/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1480778/Shortage-of-girls-forces-China-to-criminalise-selective-abortion.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2007-01-12 |sernav=Chinese facing shortage of wives |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6254763.stm |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di hêjmartina nifûsa ya sala 2020an hatiye dîtin ku mêr ji %51.2ê nifûsa giştî pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817189.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 4) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê rêjeya zayendan a Çînê ji sala 1953an, dema ku mêr %51.8ê nifûsê pêk tînin, hevsengtir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.xinhuanet.com/english2010/china/2011-04/28/c_13850191.htm |sernav=Chinese mainland gender ratios most balanced since 1950s: census data |malper=news.xinhuanet.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |archive-date=2013-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130724193230/http://news.xinhuanet.com/english2010/china/2011-04/28/c_13850191.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}

=== Etnîsîte ===
Çîn bi qanûnî 56 komên etnîkî yên cuda nas dike ku Zhonghua minzu pêk tînin. Mezintirîn ji van neteweyan çîniyên Han in ku ji ji %91ê nifûsa giştî ya welat pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2021-05-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210511104840/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Çîniyên han koma etnîkî ya herî mezin a cîhanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Lilly |pêşnav=Amanda |tarîx=2009-07-08 |sernav=A Guide to China's Ethnic Groups |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/07/08/AR2009070802718.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt; ku ji xeynî Tibet, Xinjiang,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=China's geography: globalization and the dynamics of political, economic, and social change |url=https://archive.org/details/chinasgeographyg0000unse |weşanger=Rowman &amp; Littlefield Publishers |tarîx=2011 |isbn=978-0-7425-6782-5 |çap=2 |cih=Lanham, Md }}&lt;/ref&gt; Linxia&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zhang |pêşnav=Bo |paşnav2=Druijven |pêşnav2=Peter |paşnav3=Strijker |pêşnav3=Dirk |tarîx=2018-01-02 |sernav=A tale of three cities: negotiating ethnic identity and acculturation in northwest China |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/08873631.2017.1375779 |kovar=Journal of Cultural Geography |ziman=en |cild=35 |hejmar=1 |rr=44–74 |doi=10.1080/08873631.2017.1375779 |issn=0887-3631 }}&lt;/ref&gt; û parêzgehên xweser ên wekê Xishuangbanna, li her deverê din ên Çînê ji komên etnîkî yên din zêdetir in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cases.open.ubc.ca/ecosystem-services-and-management-of-long-forest-created-by-dai-indigenous-people-in-xishuangbanna-china/ |sernav=UBC |malper=cases.open.ubc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2020an kêmneteweyên etnîkî ji %10 kêmtir ji nifûsa Çînê pêk tînin.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Li gorî hêjmara nifûsê ya sala 2010an, nifûsa han 60.378.693 kes an jî ji %4.93 zêde bûye ku di heman demê de nifûsa 55 kêmneteweyên neteweyî bi hev re 11.675.179 kes an jî ji %10.26 zêde bûye.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt; Li gorî daneyên sala 2020an, bi tevahî 845.697 welatiyên biyanî li Çînê dijîn.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817193.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 8) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt;

=== Ziman ===
Li Çînê 292 zimanên zindî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=cn |sernav=Redirecting |malper=www.ethnologue.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Zimanên ku herî zêde tên axaftin zimanê şaxa sînî ya malbata zimanên çînî-tîbetî ne ku mandarînî (ji hêla %80ê nifûsê ve tê axaftin) û cureyên din ên zimanê çînî dihewîne ku di nav de jîn, wu, mîn, hakka, yue, xîang, gan, hui, pîng û tuhua yên nedabeşkirî (Shaozhou Tuhua û Xiangnan Tuhua) hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Language planning and policy in Asia |url=https://archive.org/details/languageplanning0000unse_z6n2 |weşanger=Multilingual Matters |tarîx=2008 |isbn=978-1-84769-095-1 |cih=Bristol, UK ; Buffalo, NY |paşnavê-edîtor=Kaplan |pêşnavê-edîtor=Robert B. |series=Language planning and policy |paşnavê-edîtor2=Baldauf |pêşnavê-edîtor2=Richard B. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://en.people.cn/n3/2020/1016/c90000-9769716.html |sernav=Over 80 percent of Chinese population speak Mandarin - People's Daily Online |malper=en.people.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Zimanên şaxa tibeto-burmanyayê ku di nav de tibetî, qînang, naxî û yi, li seranserê deşta tîbetî û yunnan-guîzhouyê têne axaftin. Zimanên kêmneteweyên etnîkî yên din li başûrê rojavayê Çînê zhuang, thai, dong û sui yên malbata tai-kadai, mîao û yao yên malbata hmong-mien û wa yên malbata awîstroasyatîk in.&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.chinadaily.com.cn/m/gansu/2015-11/17/content_22479011.htm |sernav=Yugur people and Sunan Yugur autonomous county |malper=www.chinadaily.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Li seranserê bakurê rojhilat û bakurê rojavayê Çînê, komên etnîkî yên herêmî bi zimanên altyî diaxivin ku di nav de mançûrî, mongolî û çend zimanên tirkiyên ûygûrî, qazaxî, qirgizî, salarî û yûgûriya rojava heye.&lt;ref name=&quot;:15&quot;/&gt; Gelên xwemaliyên Taywanê, tevî nifûseke piçûk li ser axa sereke, bi zimanên awusturnî diaxivin.

Çînîya standard cureyekî ku li ser zaravayê Pekînê ya mandarînê hatiye avakirin ku zimanê neteweyî yê Çînê ye û xwedî statûya fermî ya de facto ye. Zarava wekê lingua franca di navbera mirovên xwedî paşxaneyên zimanî yên cuda de tê bikar anîn. Li herêmên xweser ên Çînê, zimanên din jî dikarin wekî lingua franca xizmet bikin ku wekê zimanê ûygurî li Xinjiangê ku xizmetên hikûmetê bi zimanê ûygurî bi destûrî hatine garantîkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Xinjiang conflict: Uyghur identity, language policy, and political discourse |url=https://archive.org/details/xinjiangconflict0000dwye |paşnav=Dwyer |pêşnav=Arienne M. |weşanger=East-West Center Washington |tarîx=2006 |isbn=978-1-932728-28-6 |çap=reprinted |cih=Washington, DC |series=Policy studies }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
[[Wêne:Distribution of religions in China.png|thumb|Belavbûna erdnîgarî ya dînî ya li Çînê.]]
[[Wêne:Wudang Mountain (54131067531).jpg|thumb|Perestgeha Taoîst a li ser çiyayên Wudang a li Hubeiyê.]]
Her çend rêxistinên dînî yên ku destûra fermî wernegirin jî dikarin rastî çewisandina dewletê werin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.npc.gov.cn/npc/index.html |sernav=中国人大网 |malper=www.npc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Li gel van yekan her çiqas azadiya dînî ji aliyê destûra bingehîn a Çînê ve hatiye garantîkirin di warê azadiya dînî de hinek pirsgirêk berdewam dikin. Hikûmeta welêt bi fermî ateîst e û Partiya Komunîst a Çînê ji endamên xwe dixwaze ku ateîst bin. Karûbarên dînî û mijarên li welêt ji aliyê rêveberiya karûbarên dînî ya neteweyî ve ku di bin daîreya xebatê ya eniya yekbûyî ya Partiya Kominîst a Çînê de ye, têne çavdêrîkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sara.gov.cn/ |sernav=国家宗教事务局 |malper=www.sara.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt;

Di dirêjahiya hezar salan de, şaristaniya çînî ji aliyê tevgerên dînî yên cûrbecûr ve hatiye bi bandor kirin. &quot;Sê doktrînên&quot; konfuçyusîzm, taoîzm û budîzmê di dîrokê de awa dane çanda çînî ku çarçoveyek teolojîk û ruhanî ya dinê kevneşopî dewlemend kirine ku vedigere serdema destpêkê ya xanedaniya Shang û Zhouyê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religion: a contextual approach |paşnav=Yao |pêşnav=Xinzhong |weşanger=New York : Continuum |tarîx=2010 |isbn=978-1-84706-475-2 |cih=London |paşnav2=Zhao |pêşnav2=Yanxia }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religions in contemporary societies |url=https://archive.org/details/chinesereligions0000unse |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2006 |isbn=978-1-85109-626-8 |cih=Santa Barbara, CA |paşnavê-edîtor=Miller |pêşnavê-edîtor=James }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Religious Diversity and Public Religion in China |url=https://archive.org/details/religiousdiversi0000xiez |paşnav=Xie |pêşnav=Zhibin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2006 |isbn=978-0-7546-5648-7 |cih=Brookfield }}&lt;/ref&gt; Di nav kultên herî populer ên dînê gelêrî de yên împeratorê Zer ku nûnertiya Xwedayê ezmanan û yek ji du bavikên îlahî yên gelê Çînî ye ku Mazu (xwedawenda deryayan), Guandi (xwedayê şer û karsaziyê), Caishen (xwedayê serfirazî û dewlemendiyê), Pangu û gelekên din hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |sernav=easia.columbia.edu |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221020/http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Di dehsalên destpêkê yên sedsala 21an de, hikûmeta Çînê bi vejandina dînên gelêrî eleqedar bûye - wan bi fermî wekî &quot;baweriyên gelêrî&quot; ji dînên doktrînî cuda nas kiriye û pir caran wan ji nû ve di formên dînên sivîl ên &quot;pir bi baldarî hatine amadekirin&quot; de ji nû ve ava kiriye - û her weha bi pêşvebirina neteweyî û navneteweyî ya budîzmê re eleqedar bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The construction of racial identities in China and Japan |weşanger=Hong Kong University Press |tarîx=1997 |isbn=978-962-209-443-7 |cih=Hong Kong |paşnavê-edîtor=Dikötter |pêşnavê-edîtor=Frank }}&lt;/ref&gt; Çîn malavanê gelek ji peykerên dînê yên herî bilind ên cîhanê ye ku ev peyker nûnertiya xwedayên gelêrî ya çînî yan jî ronakbîrên budîzmê dikin ku peykera herî bilind Bûdaya Perestgeha Biharê ya li Henanê ye.

Ji ber pênaseyên tevlihev û cûda yên dîn û xwezaya belavbûyî ya kevneşopiyên dînî yên çînî, berhevkirina statîstîkên li ser girêdayîbûna dînî li Çînê dijwar e. Zanyar destnîşan dikin ku li Çînê sinorek zelal di navbera her sê doktrînan û pratîkên dînê yên gelêrî yên herêmî de tunene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religion: a contextual approach |paşnav=Yao |pêşnav=Xinzhong |weşanger=Continuum |tarîx=2010 |isbn=978-1-84706-475-2 |cih=London |paşnav2=Zhao |pêşnav2=Yanxia }}&lt;/ref&gt; Dînên çînî an jî hinek ji rêbazên wan dikarin wekê ne-teîst û humanîst werin pênasekirin ku ew nabêjin afirîneriya îlahî bi tevahî transandantal e lê ew di cîhanê de û bi taybetî ji bo mirovan xwezayî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www2.kenyon.edu/Depts/Religion/Fac/Adler/Writings/Non-theistic.pdf |sernav=kenyon.edu |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221034/http://www2.kenyon.edu/Depts/Religion/Fac/Adler/Writings/Non-theistic.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Ev baweriyên tenê nînin û pir caran ev baweriyên li hev dicivin ji ber ku beşdar di heman demê de xwedî gelek baweriyan in. Wek mînak ji wan ji %33ê ku baweriya xwe bi buda tînin, beşek girîng baweriya xwe bi taoîst, Îsa Mesîh, katolîk û bi Xwedê jî tînin. Dînê gelêrî ya Çînî di heman demê de ji cûrbecûr tevgerên rêxistinkirî yên doktrînî yên rizgarker pêk hatiye ku ji Xanedaniya Song vir ve derketine holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ownby |pêşnav=David |tarîx=1995 |sernav=The Heaven and Earth Society as Popular Religion |url=https://read.dukeupress.edu/journal-of-asian-studies/article/54/4/1023/337156 |kovar=The Journal of Asian Studies |ziman=en |cild=54 |hejmar=4 |rr=1023–1046 |doi=10.2307/2059958 |issn=0021-9118 }}&lt;/ref&gt; Herwiha li Çînê kêmneteweyên etnîkî hene ku dînên xwe yên xwemalî diparêzin ku di heman demê de dînên sereke yên ku taybetmendiya komên etnîkî yên taybetî ne budîzma tîbetî di nav tîbetiyan, mongolan û yuguran de heye û îslam jî di nav gelên hui, ûygur, kazak û qirgiz û etnîsîteyên din ên li herêmên bakur û bakurê rojavayê welêt de hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.antaranews.com/berita/2202994/menjumpai-etnis-yugur-di-atas-ketinggian-3830-mdpl-puncak-bars-snow |sernav=Menjumpai etnis Yugur di atas ketinggian 3.830 mdpl puncak Bars Snow |malper=Antara News |tarîx=2021-06-10 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=id |paşnav=antaranews.com }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dewereldmorgen.be/artikel/2024/03/10/op-bezoek-bij-de-oeigoeren-in-xinjiang |sernav=Op bezoek bij de Oeigoeren in Xinjiang {{!}} De Wereld Morgen |malper=www.dewereldmorgen.be |tarîx=2024-03-10 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=nl }}&lt;/ref&gt;

=== Perwerdehî ===
[[Wêne:Campus of Peking University.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji wargeha Zanîngeha Pekînê]]
Perwerdehiya mecbûrî li Çînê ji dibistana seretayî û dibistana navîn pêk tê ku zarok ji temenê 6 saliya xwe heta 15 saliya xwe, bi tevahî neh sal perwerdehî dibînin. Gaokao, ezmûna ketina zanîngehên neteweyî ya Çînê, ji bo ketina piraniya saziyên xwendina bilind şerteke pêşîn e.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://en.moe.gov.cn/documents/reports/202304/t20230403_1054100.html |sernav=Statistical report on China’s educational achievements in 2022 - Ministry of Education of the People's Republic of China |malper=en.moe.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Perwerdehiya pîşeyî ji bo xwendekarên asta navîn û bilind peyda dibe.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Her sal zêdetirî 10 milyon xwendekarên çînî ji zanîngehên pîşeyî mezûn dibin. Di sala 2024an de, nêzîkî ji %92,0ê xwendekaran perwerdehiya xwe li dibistana navîn a sê-salî berdewam kirin ku di heman demê de ji %60,8ê ji wan mezûnên dibistana navîn di perwerdehiya bilind de qeydkirî bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.moe.gov.cn/jyb_sjzl/sjzl_fztjgb/202506/t20250611_1193760.html |sernav=2024年全国教育事业发展统计公报 - 中华人民共和国教育部政府门户网站 |malper=www.moe.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt;

Çîn xwedî sîstema herî mezin ê perwerdehiyê ya cîhanê ye ku li gorî daneyên sala 2024an nêzîkî 287 milyon xwendekar û 18,85 milyon mamosteyên tamdemî li zêdetirî 470.300 dibistanan perwerdeyî dane xwendekaran.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unicef.org/eap/media/9321/file/Sit%20An%20-%20China%20Case%20Study.pdf |sernav=unicef.org |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221017/https://www.unicef.org/eap/media/9321/file/Sit%20An%20-%20China%20Case%20Study.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Veberhênana salane ya perwerdehiyê di sala 2003an de 50 milyar dolarê amerîkî bû û di sala 2020an de ev hêjmar derketiye 817 milyar dolarê amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/interactive/2013/01/16/business/In-Education-China-Takes-the-Lead.html |sernav=In Education, China Takes the Lead |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di xercên perwerdehiyê de newekheviyek hê jî heye. Di sala 2010an de, xercên salane yên perwerdehiyê ji bo her xwendekarekî dibistana navîn li Pekînê bi tevahî 20,023 ¥ bû lê li Guizhou ku yek ji parêzgehên herî xizan e, ew tenê bi tevahî 3.204 ¥ bû. Rêjeya xwendin û nivîsandinê li Çînê bi awayekî berbiçav zêde bûye ku ev rêje di sala 1949an ji %20 ê ji nifûsa welat, di sala 1979an ji %65.5 ê ji nifûsa welat û di sala 2020an de jî ev rêje gihiştiye ji %97ê ji nifûsa welat.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=49 myths about China |url=https://archive.org/details/49mythsaboutchin0000galt |paşnav=Galtung |pêşnav=Marte Kjær |weşanger=Rowman &amp; Littlefield |tarîx=2015 |isbn=978-1-4422-3622-6 |cih=Lanham ; Boulder ; New York ; London |paşnav2=Stenslie |pêşnav2=Stig }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt;

Ji sala 2024an pê ve, li Çînê zêdetirî 3.167 zanîngeh hene û zêdetirî 47,6 milyon xwendekar li Çîna sereke qeydkirî ne ku bi vê yekê Çînê bûye xwediyê sîstema herî mezin ê xwendina bilind ê cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.moe.gov.cn/jyb_xxgk/s5743/s5744/202506/t20250627_1195683.html |sernav=全国高等学校名单 - 中华人民共和国教育部政府门户网站 |malper=www.moe.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/202012/03/WS5fc86ab2a31024ad0ba9999e.html |sernav=China's higher education system is world's largest, officials say |malper=www.chinadaily.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 |paşnav=关晓萌 }}&lt;/ref&gt; Ji sala 2025an pê ve, Çîn xwediyê hejmara herî zêde ya zanîngehên xwedî asta bilind ên li cîhanê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://clarivate.com/news/u-s-news-releases-2025-2026-best-global-universities-rankings/ |sernav=U.S. News Releases 2025-2026 Best Global Universities Rankings {{!}} Clarivate |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cwur.org/media.php |sernav=Media {{!}} CWUR {{!}} Center for World University Rankings |malper=cwur.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Ji sala 2025an pê ve, 2 zanîngehên Çînê di nav 20 zanîngehên herî baş ên cîhanê de bû, 5 ji zanîngehan di nav 50 zanîngehên herî baş ê cîhanê de bû û 19 zanîngehên Çînê di nav 200 zanîngehên herî baş ê cîhanê de bûn û di warê nûnertiya giştî de di lîsteya giştî ya zanîngehên herî baş de ku sîstemeke lîsteya ya tevlihev e ku sê ji lîsteyên zanîngehên herî bibandor ên cîhanê (ARWU+QS+THE) dihewîne ku tenê li pêy Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unsw.edu.au/research/artu |sernav=ARTU - UNSW Research |malper=UNSW Sites |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li gorî lîsteya zanîngehên cîhanê ya Times Higher Education û li gorî lîsteya akademîk a zanîngehên cîhanê, Çîn malavanê du zanîngehên herî pilebilind (Zanîngeha Tsinghua û Zanîngeha Pekînê) li Asya û welatên pêşketî yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/latest/world-ranking |sernav=World University Rankings 2026 |malper=Times Higher Education (THE) |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.shanghairanking.com/rankings/arwu/2025 |sernav=ShanghaiRanking's Academic Ranking of World Universities |malper=www.shanghairanking.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Ev zanîngeh endamên Koma C9e ne ku hevpeymaniyek ji zanîngehên elît ên çînî ye ku perwerdehiyek berfireh û pêşeng pêşkêş dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.timeshighereducation.com/news/eastern-stars-universities-of-chinas-c9-league-excel-in-select-fields/415193.article |sernav=Eastern stars: Universities of China's C9 League excel in select fields |malper=Times Higher Education (THE) |tarîx=2011-02-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

=== Tenduristî ===
[[Wêne:China, Trends in the Human Development Index 1970-2010.png|thumb|Grafîka ku bilindbûna endeksa pêşveçûna mirovan a Çînê ji sala 1970an heta sala 2010an nîşan dide]]
Komîsyona Tenduristiya Neteweyî, bi hevpîşeyên xwe yên di komîsyonên herêmî de, çavdêriya pêdiviyên tenduristiyê ya nifûsê dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://en.nhc.gov.cn/2018-09/22/c_74499.htm |sernav=What we do |malper=en.nhc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Ji destpêka salên 1950î uan vir ve, girîngîdana li ser tenduristiya giştî û dermanên pêşîlêgirtinê nexweşiyan di siyaseta tenduristiyê ya Çînê de cih girtiye. Partiya komunîst kampanyaya tenduristiyê ya welatparêz daye destpêkirin ku armanc ew bû ku rewşa paqijiyê û paqijiyê baştir bike û her wiha armanc vê kampanyayê dermankirin û pêşîgirtina li gelek nexweşiyan bû. Nexweşiyên wekî kolerayê, tîfoyê û taya sor ku berê li Çînê belav bibûn, bi kampanyayê hema hema bi tevahî ji holê hatiye rakirin.

Her çend gelek xizmetên tenduristiyê yên giştî yên belaş ên ku li gundan dihatin peyda kirin jî winda bûne jî piştî ku Deng Xiaoping di sala 1978an de dest bi reformên aborî kiriye, tenduristiya gelê Çînê bi feydeya xwarina çêtir bi awayeke bilez baştir bûye. Lênihêrîna tenduristiyê li Çînê bi piranî taybet bû û qelîteya lêhirîna tenduristiyê gelek zêde bû. Di sala 2009an de, hikûmetê destpêşxeriyek sê-salî ya berfireh ji bo dabînkirina lênêrîna tenduristiyê bi nirxa 124 milyar dolarê amerîkî daye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&amp;sid=aXFagkr3Dr6s |sernav=China’s $124 Billion Health-Care Plan Aims to Boost Consumption  - Bloomberg |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2013-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131029211403/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&amp;sid=aXFagkr3Dr6s |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Heta sala 2011an, kampanya bûye sedema ku ji %95ê nifûsa Çînê xwedî sîgortaya tenduristiyê ya bingehîn be.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/roomfordebate/2011/11/01/is-china-facing-a-health-care-crisis/chinas-health-care-reform-far-from-sufficient |sernav=China's Health Care Reform: Far From Sufficient |malper=www.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Heta sala 2022an, Çîn xwe wekî hilberîner û hinardekarekî sereke yê dermanan daye naskirin û di sala 2017an de nêzîkî ji %40ê berhemên çalak ên dermanan hilberandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://asia.nikkei.com/static/vdata/infographics/chinavaccine-3/ |sernav=&quot;The great medicines migration&quot; |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2024-09-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240929063530/https://asia.nikkei.com/static/vdata/infographics/chinavaccine-3/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

Ji sala 2024an vir ve li Çînê temenê jiyanê ji 79 salan zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://en.nhc.gov.cn/2025-03/10/c_86403.htm |sernav=China's average life expectancy reaches 79 years in 2024: health official |malper=en.nhc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Ji sala 2023an pê ve, rêjeya mirina dergûşan ji hezar dergûşan 5 e.&lt;ref name=&quot;:16&quot;/&gt; Ev her du rêje ji salên 1950î vir ve bi girîngî ber başbûnê ve çûye. Rêjeyên kêmbûna mezinbûnê, rewşek bû ku ji ber kêmbûna xurekê çêdibe, di sala 1990an ji %33,1 2024an daketiye %4,5an.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |doi=10.1126/science.336.6080.402 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ourworldindata.org/grapher/share-of-children-younger-than-5-who-suffer-from-stunting |sernav=Malnutrition: Share of children who are stunted |malper=Our World in Data |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Tevî başbûnên girîng di tenduristiyê de û avakirina baregehên bijîşkî yên pêşketî, li Çînê gelek pirsgirêkên tenduristiya giştî yên nû derdikevin holê ku di nav van de nexweşiyên respirasyonê yên ji ber qirêjiya hewayê ya berbelav, bi sed milyonan cixarekêş û zêdebûna qelewbûna di nav ciwanên bajarî de hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/SPECIALS/1999/china.50/dispatches/09.23.health/ |sernav=CNN In-Depth Specials - Visions of China - Serving the people? |malper=www.cnn.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://en.people.cn/english/200008/04/eng20000804_47271.html |sernav=Obesity Sickening China's Young Hearts |malper=en.people.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Xizmetên tenduristiya derûnî yên Çînê ne têrker in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://radio.cgtn.com/ |sernav=Live Radio, Shows &amp; Podcasts {{!}} CGTN Radio |malper=radio.cgtn.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Ji ber nifûsa mezin û bajarên qerebalix ên Çînê, nexweşiyên giran derketine holê ku di nav de SARS a di sala 2003an de hebû ku di heman salê belavbûna nexweşiye hatibû kontrolkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.who.int/csr/don/2004_05_18a/en/index.html |sernav=WHO {{!}} China’s latest SARS outbreak has been contained, but biosafety concerns remain – Update 7 |malper=www.who.int |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Pandemiya COVID-19 cara yekem di kanûna sala 2019an de li Wuhanê hatiye dîtin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ne.jp/asahi/kishimoto/clinic/cash/COVID-19.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.ne.jp |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2020-02-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200222141550/http://www.ne.jp/asahi/kishimoto/clinic/cash/COVID-19.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; ku pandemiyê bûye sedem ku hikûmet tevdbîrên tenduristiya giştî yên hişk bicîh bîne ku armanc ew bû ku vîrusê bi tevahî ji holê rake û careke din dîsa di kanûna sala 2022an de piştî xwepêşandanan tevdbîrên hişk dîsa ji aliyê hikûmeta Çînê ve hatiye bidawîkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Che |pêşnav=Chang |paşnav2=Chien |pêşnav2=Amy Chang |paşnav3=Stevenson |pêşnav3=Alexandra |tarîx=2022-12-07 |sernav=What Has Changed About China’s ‘Zero Covid’ Policy |url=https://www.nytimes.com/2022/12/07/world/asia/china-zero-covid-changes.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63855508 |sernav=China abandons key parts of zero-Covid strategy after protests |malper=www.bbc.com |tarîx=2022-12-07 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Çand û civak ==
Ji demên kevnar ve çanda çînî bi giranî ji aliyê konfuçyusîzmê ve hatiye bi bandorkirin. Di heman demê de çanda çînî, bandorek mezin li ser rojhilatê Asyayê û başûrê rojhilatê Asyayê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.brookings.edu/articles/chinas-role-in-east-asia-now-and-the-future/ |sernav=China's Influence in East Asia: Present and Future |malper=Brookings |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Di piraniya serdema xanedaniya welêt de, derfetên pêşketina civakî bi performansa bilind ê di ezmûnên împaratorî yên bi prestîj de ku kokên wan ji xanedana Han in, hatine peyda kirin. Girîngiya wêjeyî ya di ezmûnan bandor li ser çanda Çînê hiştiye ku baweriyeke derketiye holê ku di nav de xelîgrafî, helbest û wênesazî formên hunerî ji reqs an şano hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-10-18 |sernav=A Point Of View: What kind of superpower could China be? |url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-19995218 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Ezmûn û çanda lîyakatê îro jî li Çînê pir bi qîmet in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://suen.educ.psu.edu/~hsuen/pubs/KEDI%20Yu.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=suen.educ.psu.edu |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2015-03-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150301123007/http://suen.educ.psu.edu/~hsuen/pubs/KEDI%20Yu.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Di rojs îro de, hikûmeta Çînê gelek hêmanên çanda kevneşopî ya çînî wekî beşek ji civaka çînî qebûl kiriye. Bi bilindbûna neteweperweriya Çînî û bi dawîbûna Şoreşa Çandî re, gelek şêweyên huner, wêje, muzîk, fîlm, mod û mîmariya kevneşopî ya çînî vejînek xurt dîtine û bi taybetî hunera gelêrî û cûrbecûr li seranserê welêt û heta li çaraliyê cîhanê jî eleqeyê zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com:80/eb/article-258942/China |sernav=China :: The arts --         Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt;

== Binêre ==

* [[Împeratorîya Çînê]]
* [[Lîsteya Monarşiyên Çînê]]
* [[Împeratorê Çînê]]

== Not ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|China|Çîn}}{{Serbajarên Parêzgehên Çînê}}{{Şablon:Beşên îdarî ya Çînê di asta parêzgehan de}}{{Şablon:Komên etnîkî yên Çînê}}{{Şablon:Dewletên Asya}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avabûnên 1949an li Asyayê]]
[[Kategorî:Çîn| ]]
[[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]]
[[Kategorî:Dewletên komarî]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1949an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Endamên G20ê]]</text>
      <sha1>la0zireqruhr4vwhrqflty9bvchu52m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Anatolya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4932</id>
    <revision>
      <id>2095658</id>
      <parentid>2083241</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T00:26:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26582" sha1="pajhqrf81ad7xusgcdmatub3hfqf0v2" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| nav                = Herêma Anatolyayê
| navê_fermî         = Anadolu Böglesi
| wêne               = Anatolia (orthographic projection).svg
| temamiya_qadê_km2  = 756.000
| gelhe              = [[Kurd]], [[tirk]] û [[çerkez]]
| etîmolojî          = ''Anatolê'' bi wateya &quot;Rojhilat&quot;, ji [[Zimanê yewnanî|yewnanî]] ye.
| statû              = [[Asya|Rojavayê Asyayê]]
| koordînat          = 39°N 35°E
}}
'''Anatolya'''{{Efn|An jî wekî '''Anadol'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ji bo Rastnivîsînê Ferhenga Kurdî (Kurmancî)-Tirkî ya Nû |paşnav=Malmîsanij |pêşnav=M. |weşanger=Weşanên Rûpel |sal=2018 |isbn=9786056698521 |rûpel=44 |lînka-nivîskar=Malmîsanij }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=[[Ferhenga Kurdî-Tirkî|Ferhenga Kurdî - Tirkî]] |paşnav=Farqînî |pêşnav=Zana |weşanger=Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê |sal=2005 |isbn=975-6282-18-5 |cih=Stenbol |rûpel=42 |lînka-nivîskar=Zana Farqînî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=[[Ferhenga kurdî-rûsî]] |paşnav=Kurdo |pêşnav=Qanatê |weşanger=NEŞIRXANA DEWLETÊ YA FERHENGÊD ZIMANÊ MILETÊD DEREVEÛ YÊ SOVÊTÎSTANÊ |sal=1960 |cih=MOSKVA |rûpel=818 |lînka-nivîskar=Qanatê Kurdo }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ferheng.wmezopotamyaye.org/ |sernav=Ferheng - Weqfa Mezopotamyayê |malper=ferheng.wmezopotamyaye.org |tarîxa-gihiştinê=2024-02-01 |roja-arşîvê=2024-05-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240519050435/https://ferheng.wmezopotamyaye.org/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; an jî '''Enadol'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=43:1 }}&lt;/ref&gt; tê nasîn}} ({{bi-grc|Άνατολή|Anatolḗ|wate=rojhilat}}; {{bi-la|Anatolia}} {{bi-tr|Anadolu}}), an '''Asyaya Biçûk''' ({{bi-la|Asia Minor}}), nîvgiraveke li rojavayê Asyayê ye û herêmeke dîrokî û erdnigarî ye ku nêzîkê nîvê nîvgirava Anatolyayê vegirtiye nav xwe. Anatolya deverê peravî ya herî rojavayê [[Asya]]yê ye ku ji aliyê erdnîgarî ve li başûr ji aliyê [[Deryaya Navîn]] ve, li rojava ji aliyê [[Deryaya Egeyê]] ve, li bakurê rojava ji aliyê [[Deryaya Marmarayê]] ve û li aliyê bakur ve jî ji aliyê [[Deryaya Reş]] ve hatiye dorpêçkirin. Tengava ku li rojavayê girava [[Ewrasya]]yê ye, bi gelemperî wekê sinorê di navbera parzemînên [[Ewropa]] û [[Asya]]yê ye û her wiha wekê xeta dabeşkirina di navbera Ewropa û Asyayê hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolia {{!}} Definition, History, Map, People, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Anatolia |roja-gihiştinê=2026-02-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê topografîk ve, Deryaya Marmarayê û Deryaya Reş bi rêya tangavên [[Tengava Stembolê|Bosfor]] û [[Tengava Çanakkaleyê|Dardanelê]] bi Deryaya Egeyê ve girê dide û Anatoliyê ji [[Trakya]]yê û ji başûrê rojhilatê Ewropayê vediqetîne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Merriam-Webster's geographical dictionary |weşanger=Merriam-Webster |tarîx=1997 |isbn=978-0-87779-546-9 |çap=3 |cih=Springfield, Mass |paşnavê-edîtor=Merriam-Webster, Inc }}&lt;/ref&gt;

Di serdema neolîtîkê de piştî ku li heyva berhemdar a cîran derdikeve holê, Anatolya yek navendên destpêkê bû ku çandinî li lê pêşde çûye. Nêzîkî 9.000 sal berê, koçberiyeke mezin a cotkarên neolîtîk ên Anatoliyê ber bi Ewropayê ve koç bûne û nifşên wan hatine û li seranserê parzemînê heta [[Nîvgirava Îberî]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlenda]], [[Skotlenda|Skotlendê]] û herêmên din ên [[Keltî]] yên li [[Giravên Brîtanî]], tevî [[Girava Manê]] bicih bûne.

Xwemaliyên Anatoliyê yên herî kevin ên qeydkirî yên wekê hattiyan ku ne hind û ewropî ne jî semîtîk bûn, hêdî hêdî ji aliyê gelên Anatoliyê yên hind û ewropî yên ku bi zimanên Anatoliyê ku niha nemaye diaxivîn ve hatine asîmîlekirin. Zimanên sereke yên Anatolyayê zimanên hîtîtî, luwî û lîdyayî bûn; zimanên din ên herêmî, her çend kêm hatine piştrastkirin jî, frîgî û mîsî bûn. Zimanên hûrî-ûrartî li seranserê [[Mîtanî]] li başûrê rojhilat dihatin axavtin û di heman demê de zimanê galatî ku zimanekî keltî ye, li seranserê [[Galatya]]yê li nîvgirava navendî dihat axavtin. Di nav gelên din ên ku li Anatolyaya kevnar hebûneke giring dane nîşan de galatî, hurî, asûrî, hattî û sîmerî û her weha hinek ji eşîrên yewnanî yên kevnar ku di nav de [[Îyonya|îyonî]], [[Dorî (gel)|dorî]] û [[eolî]] hebûn. Di serdema kevnar a klasîk de, zimanên Anatolyayê bi piranî ji aliyê [[zimanê yewnanî]] ve hatine guhertin ku di [[serdema helenîstî]] û di serdema [[Împeratoriya Romê|Romayê]] de li herêmeke mezin ê Anatolyayê zimaneke serdest bû.

== Bêjenasî ==
Navê Anatoliyayê di [[zimanê kurdî]] de bi formên cuda yên wekê '''Anedol''', '''Enadol''' an jî bi forma dawî wekê '''Anatolya''' hatiye binavkirin. Navê Anatoliyayê ji peyva yewnanî ya Ἀνατολή (Anatolḗ) tê ku tê wateya &quot;rojhilat&quot; û (ji perspektîva yewnanî) herêmên rojhilat destnîşan dike. Peyva yewnanî behsa aliyê ku roj lê hiltê dike ku ji peyva ἀνατέλλω anatello '(I) hilkişîn an bilind dibe' tê. Nav di gelek zimanên de jî heman raveyê werdigirin ku bi latînî levo 'hilketin', &quot;orient&quot; ji latînî orior 'rabûn, derketin', îbranî מִזְרָח mizraḥ 'rojhilat' ji זָרַח zaraḥ 'hilketin, biriqîn', aramî מִדְנָח midnaḥ ji דְּנַח denaḥ 'hilketin, biriqîn' hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry= |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Anatolia |sernav=Anatolia - Etymology, Origin &amp; Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:AnatolieLimits.jpg|thumb|Anatolya]]
Bi kevneşopî hatiye hesibandin ku Anatolya li rojhilat heta xêzek bêdawî dirêj dibe ku ji Kendava Îskenderê heta Deryaya Reş berfireh dibe ku deşta Anatolyayê vedigire nav xwe. Ev pênaseya erdnîgarî ya kevneşopî di çapa herî dawî ya ferhenga erdnîgarî ya Merriam-Webster de hatiye bikar anîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Erdnîgariya Anatoliyayê qadeke berfireh digire nav xwe ku li rojhilatê herêmê, li sinorê erdnîgarî ya kurdan (Bakurê Kurdistanê) bidawî dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolia. 1: The Celts in Anatolia and the impact of Roman rule |url=https://archive.org/details/anatolialandmeng0002mitc |paşnav=Mitchell |pêşnav=Stephen |weşanger=Clarendon Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-19-815029-9 |çap=Repr |cih=Oxford }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:AshikliHoyuk.jpg|thumb|Dîmenek qada arkeolojîk a Aşıklı, Axsere, Tirkiyê.]]
Li Anatolyayê dîroka bicihbûna mirovan heya serdema paleolîtîkê dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2013-05-01 |sernav=Early Upper Paleolithic shell beads at Üçağızlı Cave I (Turkey): Technology and the socioeconomic context of ornament life-histories |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S004724841300016X |kovar=Journal of Human Evolution |ziman=en-US |cild=64 |hejmar=5 |rr=380–398 |doi=10.1016/j.jhevol.2013.01.008 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt; Pêşketinên dawî yên di warê arkeogenetîkê de piştrast kirine ku belavbûna çandiniyê ji heyva berhemdar ber bi [[Ewropa]]yê ve bi koçberiya cotkarên pêşîn ji Anatolyayê ya bi qasê 9000 salên berê niha ve girêdayî ye û ne tenê encama danûstandineke çandî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Genetic testing reveals that Europe is a melting pot, made of immigrants |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/first-europeans-immigrants-genetic-testing-feature |roja-gihiştinê=2026-06-04 |xebat=Culture |ziman=en-US |archive-date=2021-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319032852/https://www.nationalgeographic.com/culture/article/first-europeans-immigrants-genetic-testing-feature |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Dîroka bav û kalên cotkarên neolîtîk ên li Anatolyayê bi piranî ji serdema nêçîrvan-berhevkarên herêmî yên Anatolyayê vedigere ku ev nîşan dide ku çandinî li heman cihê ji aliyê van kesên nêçîrvan-berhevkaran ve hatiye pejirandin û ji derve (bi rêya belavbûna demkî) li herêmê belav nebûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Feldman |pêşnav=Michal |paşnav2=Fernández-Domínguez |pêşnav2=Eva |paşnav3=Reynolds |pêşnav3=Luke |paşnav4=Baird |pêşnav4=Douglas |paşnav5=Pearson |pêşnav5=Jessica |paşnav6=Hershkovitz |pêşnav6=Israel |paşnav7=May |pêşnav7=Hila |paşnav8=Goring-Morris |pêşnav8=Nigel |paşnav9=Benz |pêşnav9=Marion |paşnav10=Gresky |pêşnav10=Julia |paşnav11=Bianco |pêşnav11=Raffaela A. |paşnav12=Fairbairn |pêşnav12=Andrew |paşnav13=Mustafaoğlu |pêşnav13=Gökhan |paşnav14=Stockhammer |pêşnav14=Philipp W. |paşnav15=Posth |pêşnav15=Cosimo |tarîx=2019-03-19 |sernav=Late Pleistocene human genome suggests a local origin for the first farmers of central Anatolia |url=https://www.nature.com/articles/s41467-019-09209-7 |kovar=Nature Communications |ziman=en |cild=10 |hejmar=1 |rr=1218 |doi=10.1038/s41467-019-09209-7 |issn=2041-1723 |pmc=6425003 |pmid=30890703 }}&lt;/ref&gt; Cotkarên neolîtîk ên ku bi eslê xwe ji Anatolyayê bûn piştre li [[Ewropaya Rojava]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Brace |pêşnav=Selina |paşnav2=Diekmann |pêşnav2=Yoan |paşnav3=Booth |pêşnav3=Thomas J. |paşnav4=van Dorp |pêşnav4=Lucy |paşnav5=Faltyskova |pêşnav5=Zuzana |paşnav6=Rohland |pêşnav6=Nadin |paşnav7=Mallick |pêşnav7=Swapan |paşnav8=Olalde |pêşnav8=Iñigo |paşnav9=Ferry |pêşnav9=Matthew |paşnav10=Michel |pêşnav10=Megan |paşnav11=Oppenheimer |pêşnav11=Jonas |paşnav12=Broomandkhoshbacht |pêşnav12=Nasreen |paşnav13=Stewardson |pêşnav13=Kristin |paşnav14=Martiniano |pêşnav14=Rui |paşnav15=Walsh |pêşnav15=Susan |tarîx=2019 |sernav=Ancient genomes indicate population replacement in Early Neolithic Britain |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6520225/ |kovar=Nature Ecology &amp; Evolution |cild=3 |hejmar=5 |rr=765–771 |doi=10.1038/s41559-019-0871-9 |issn=2397-334X |pmc=6520225 |pmid=30988490 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Olalde |pêşnav=Iñigo |paşnav2=Mallick |pêşnav2=Swapan |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Villalba-Mouco |pêşnav5=Vanessa |paşnav6=Silva |pêşnav6=Marina |paşnav7=Dulias |pêşnav7=Katharina |paşnav8=Edwards |pêşnav8=Ceiridwen J. |paşnav9=Gandini |pêşnav9=Francesca |paşnav10=Pala |pêşnav10=Maria |paşnav11=Soares |pêşnav11=Pedro |paşnav12=Ferrando-Bernal |pêşnav12=Manuel |paşnav13=Adamski |pêşnav13=Nicole |paşnav14=Broomandkhoshbacht |pêşnav14=Nasreen |paşnav15=Cheronet |pêşnav15=Olivia |tarîx=2019-03-15 |sernav=The genomic history of the Iberian Peninsula over the past 8000 years |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6436108/ |kovar=Science (New York, N.Y.) |cild=363 |hejmar=6432 |rr=1230–1234 |doi=10.1126/science.aav4040 |issn=1095-9203 |pmc=6436108 |pmid=30872528 }}&lt;/ref&gt; Nîvgirava Îberî û [[Giravên Brîtanî]] û her wiha li heta [[Mexrib]]ê belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Simões |pêşnav=Luciana G. |paşnav2=Günther |pêşnav2=Torsten |paşnav3=Martínez-Sánchez |pêşnav3=Rafael M. |paşnav4=Vera-Rodríguez |pêşnav4=Juan Carlos |paşnav5=Iriarte |pêşnav5=Eneko |paşnav6=Rodríguez-Varela |pêşnav6=Ricardo |paşnav7=Bokbot |pêşnav7=Youssef |paşnav8=Valdiosera |pêşnav8=Cristina |paşnav9=Jakobsson |pêşnav9=Mattias |tarîx=2023 |sernav=Northwest African Neolithic initiated by migrants from Iberia and Levant |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10266975/ |kovar=Nature |cild=618 |hejmar=7965 |rr=550–556 |doi=10.1038/s41586-023-06166-6 |issn=1476-4687 |pmc=10266975 |pmid=37286608 }}&lt;/ref&gt; Koka gelek gelên ewropiyên nûjen digihîjin cotkarên Anatolyaya neolîtîk ku bi demê re ber bi [[Ewropa]]yê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;Almarri2021&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Almarri |pêşnav=Mohamed A. |paşnav2=Haber |pêşnav2=Marc |paşnav3=Lootah |pêşnav3=Reem A. |paşnav4=Hallast |pêşnav4=Pille |paşnav5=Nayê zanîn |pêşnav5=Saeed |paşnav6=Martin |pêşnav6=Hilary C. |paşnav7=Xue |pêşnav7=Yali |paşnav8=Tyler-Smith |pêşnav8=Chris |tarîx=2021 |sernav=The genomic history of the Middle East |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0092867421008394 |kovar=Cell |cild=184 |hejmar=18 |rr=4612–4625.e14 |doi=10.1016/j.cell.2021.07.013 |issn=0092-8674 |pmc=8445022 |pmid=34352227 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de gelên Levantê xwedî koka cotkarên neolîtîk ên Anatolyayê ne ku bi koçberiyên piştî serdema bronzê derketine holê.&lt;ref name=&quot;Almarri2021&quot; /&gt; Nêzîkî 6500 sal berê niha û piştê vê demê, koçberiya ji rojhilat bûye sedem ku gelê Anatolyayê ji aliyê genetîkî ve veguheriye civakeke homojen.&lt;ref name=&quot;Almarri2021&quot; /&gt; Formên kevintir ên zimanên ku bi eslê xwe anatolyayî bûn ku di nav zimanên wekê zimanê hattî û zimanê hurî hebûn di be ku girêdayî malbata zimanên hind û ewropî nebin ku ji aliyê komên koçber û xwemaliyên Anatolyayê ve di vê tevliheviya mezin de hatine axavtin. (Li gorî zanyariyên serdema nûjen hurî di nav gelên hind û îranî de asîmîle bûne û li gorî heman zanyaran dibe ku hurî bavê û kalên hinek [[Kurd|kurdên nûjen]] ê îro ne) Lêbelê bav û kalên stepan heta serdema bronzê di nav anatoliyan de nayên dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Alpaslan-Roodenberg |pêşnav2=Songül |paşnav3=Acar |pêşnav3=Ayşe |paşnav4=Açıkkol |pêşnav4=Ayşen |paşnav5=Agelarakis |pêşnav5=Anagnostis |paşnav6=Aghikyan |pêşnav6=Levon |paşnav7=Akyüz |pêşnav7=Uğur |paşnav8=Andreeva |pêşnav8=Desislava |paşnav9=Andrijašević |pêşnav9=Gojko |paşnav10=Antonović |pêşnav10=Dragana |paşnav11=Armit |pêşnav11=Ian |paşnav12=Atmaca |pêşnav12=Alper |paşnav13=Avetisyan |pêşnav13=Pavel |paşnav14=Aytek |pêşnav14=Ahmet İhsan |paşnav15=Bacvarov |pêşnav15=Krum |tarîx=2022-08-26 |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10064553/ |kovar=Science (New York, N.Y.) |cild=377 |hejmar=6609 |rr=eabm4247 |doi=10.1126/science.abm4247 |issn=1095-9203 |pmc=10064553 |pmid=36007055 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas zimannas li ser mêla ku jêderkekên derengtir ên li stepên bakurê [[Deryaya Reş]] vebijêrin lê Anatolya Neolîtîk wekê welatê malbata zimanên [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] hatiye pêşniyar kirin. Lêbelê hatiye tespîtkirin ku zimanên Anatolyayê ku şaxê herî kevin ê belgekirî yê zimanên hind û ewropî ne, li Anatolyayê herî kêm ji sedsala 19ê berê zayînê vir ve li Anatolyayê hatine axaftin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.historyfiles.co.uk/FeaturesMiddEast/AnatoliaLanguage01.htm |sernav=Indo-European Daughter Languages: Anatolian |malper=www.historyfiles.co.uk |roja-gihiştinê=2026-06-04 |paşnav=Edward Dawson and P L Kessler }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-06-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema bronzê ===
==== Serdema hattî û huriyan ====
[[Hattî]] gelekî berê [[hîtît]]an bûn ku di navbera salên 2300 û 2000 berê zayînê de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] jiyane û bi zimanekî îzolekirî yê bi navê hattîyî axivîne. Navê herî kevin ê nîvgirava Anatolyayê ku tê zanîn welatê hattî ye ku gelên [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yên piştê hattiyan jî Anatolyayê bi formeke kêmguhertî yê wekê Hîtîtê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2005-10-27 |isbn=978-0-19-928132-9 |url=https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199281329.001.0001 }}&lt;/ref&gt;

Gelê [[hurî]] gelekî xizmê ûrartûyan bûn ku li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro dijiyan. Ji aliyê dîrokî ve hebûna huriyan ji sedsala 20ê berê zayînê vedigere. Di sedsala 16ê a berê zayînê de, dewletên [[Hurî]] ku ji aliyê hind û ewropî yên mîna [[Mîtanî]] ve dihatin birêvebirin hinek deverên Anatolyayê û beşeke girîng ê Bakurê Kurdistanê birêve birine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thieme |pêşnav=Paul |tarîx=1960 |sernav=The 'Aryan' Gods of the Mitanni Treaties |url=https://doi.org/10.2307/595878 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=80 |hejmar=4 |rr=301 |doi=10.2307/595878 |issn=0003-0279 }}&lt;/ref&gt;
==== Serdema hîtîtan ====
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfinksê (Alaca Höyük, Çorum, Tirkiye)]]
Hîtîtan li dora sala 1600ê berê zayînê mîrektiyên Hattî li Anatoliya Navîn fetih kirine û dewleteke biçûkê ku navenda dewletê li Hattûşayê bû ava kirine. Gelên deverê bi zimanên wekê hîtîtî, luwî û palaîkî diaxivîn ku zimanê herî kevin ên naskirî yên zimanên hind û ewropî ne û di nav koma zimanên hind û ewropî yên Anatolyayê de ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya S. |weşanger=Brill |tarîx=2010 |isbn=978-90-04-17791-8 |cih=Leiden ; Boston |series=Brill's studies in Indo-European languages &amp; linguistics }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.leidenuniv.nl/en/researcharchive/index.php3-c=178.htm |sernav=2006-05-02 Hittite |malper=www.leidenuniv.nl |tarîx=2004 |roja-gihiştinê=2026-06-04 |kesên-din=Invullen |roja-arşîvê=2013-11-25 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20131125175908/http://www.leidenuniv.nl/en/researcharchive/index.php3-c=178.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Çanda hîtîtan ji aliyê gelên xwemaliyên herêmê û ji aliyê çanda hind û ewropiyan ve hatiye bi bandor kirin. Li gorî hîpotezê Kurgan hatiye texmînkirin ku zimanê hîtîtan li dora sala 2500ê berê zayînê de gihîştiye Anatolyayê.

Di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Suppiluliuma I de, padîşahî ber bi Levant û Mezopotamyaya Jorîn ve berfireh bûye û veguheriye hêzeke mezin ê herêmî. Di vê serdemê de ku wekê Keyaniya Hîtîtiyên Kevin tê zanîn, huner bi giranî di kevneşopiya Anatolyayê de cih girtiye ku ev yek ji cihên şûnwarên wekê Boğazköy, Alacahöyük, Bitik, Alişar, Eskiyapar, İnandık, Maşat, Huseyindede û İmikuşağı diyar bûye. Keyaniya Hîtîtên Kevin ku ji ber nakokiyên siyasî yên navxweyî lawaz bibû, di nîvê duyem ê hezarsala 2ê berê zayînê de, di dema serweriya Tuthaliya II de, ji nû ve hêza xwe bi dest xistiye û veguheriye împaratoriyeke bi hêzê herêmî. Împaratoriya Hîtîtê li gel Misir û Babîlê bûye sêyem hêza siyasî ya mezin a Rojhilata Navîn a serdema bronzê. Ev qonaxa nû wekî dewleta neo-hîtît an jî serdema împeratoriya Hîtîtê hatiye binavkirin.

Sedsalên dawî yên hezarsala 2em ê berê zayînê ku wekê hilweşîna serdema bronzê tê zanîn, ji bo tevahiya Rojhilata Nêzîk veguheriye serdemeke ne aram. Dewleta hîtîtan piştê Suppiluliuma II ku hikumdarê dawî yê Hattusayê bû ji ber qeyranên ku ji aliyê dagirker û koçberên ji aliyên cûrbecûr ve hatibûn afirandin, bi dawî bûye. Di nav faktorên ku dawî li împeratoriya hîtîtan anîn de, koçberiya gelê kaşkayê gelekî koçber bûn û ber bi herêmên palayîaxiv ku di sedsalên dawî yên hezarsala 2ê berê zayînê de ku ber bi herêmê ve hatine û talanî û dagirkeriya axa hîtîtan (û huriyan) ku ji asûriyan ve pêk hatiye hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Brice |pêşnav=W. C. |paşnav2=Roux |pêşnav2=George |tarîx=1966 |sernav=Ancient Iraq. |url=https://doi.org/10.2307/2795921 |kovar=Man |cild=1 |hejmar=1 |rr=110 |doi=10.2307/2795921 |issn=0025-1496 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema hesinê ===
==== Dewletên dawî yên Hîtîtê ====
Serdema hîtîtên dereng dîroka dewletên piçûk ên ku li ser axên hîtîtan hatine damezrandin û serdema piştê serdema bronzê vedihewîne. Dewletên di serdema hesinî de li Anatoliyê hebûnên siyasî bûn ku bi zimanên luwî, fenîkî û bi zimanên cûrbecûr ên herêmê diaxivîn. Hîtîtan ku li dora sala 1200ê {{bz}} de ji rojava ve ji êrîşên koçberên Egeyê rizgar bûne, bi vekişîna ber bi herêmên çiyayî yên başûr û çiyayên Torosên Bakurê Kurdistanê ve împaratoriya xwe ava kiribûn. Dewletên biçûk ên hêrêmê bi Ûrartûyê û bi asûritan ve ku li herêmê hikum dikirin girêdayî bûn û di sedsala 7ê a berê zayînê de, bi êrîşên asûriyan re dawî li hebûna siyasî ya van dewletên biçûk ên hêrêmê hatiye.
==== Herêmên luwiyan ====
Di serdema dawî ya împeratoriya hîtîtan de, zimanê luwîyî ji zimanê hîtîtan derbas bûye û bûye zimanê serdest ê împeratoriyê. Di heman de zimanê luwîyî heta piştê hilweşîna hîtîtan jî hebûna xwe parastiye.&lt;ref name=&quot;Watkins2003&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Watkins |pêşnav=Helen |tarîx=2003 |sernav=Reviews |url=https://doi.org/10.1006/jhge.2002.0561 |kovar=Journal of Historical Geography |cild=29 |hejmar=3 |rr=480–483 |doi=10.1006/jhge.2002.0561 |issn=0305-7488 }}&lt;/ref&gt;

Herêmên dîrokî yên wekê Karya, Lîkya, Pamfîlya û Sîdeyê ku bi taybetî li Ege û li rojavayê [[Deryaya Navîn]] e, di sedsala 9ê berê zayînê de li van herêman dewletên nû hatine avakirine û ev dewlet bi bandora yewnaniyan ketiye bin di bin serdestiya bandorên û [[zimanê luwî]]yî. Her wiha hatiye texmînkirin ku pelasgî û trovayî gelên axaftvanên zimanê yewnanî bûn. Ev herêm ku gelek deverên [[Deryaya Egeyê]] û Deryaya Navîn di nav de hebe paşê ketine bin desthilatdariya axaftvanên zimanê yewnanî.&lt;ref name=&quot;Watkins2003&quot; /&gt;

== Şaristaniyên Anatolyayê ==
Anatolya di dîrokên cihêreng de malavaniya gelek şaristaniyan kiriye di nav de împaratoriya mezin a Hîtîtê û gelek dewletên mezin û dewletên biçûk hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-06-04 |ziman=en |doi=10.1086/709313 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.phrygians.org/midas.html |sernav=King Midas |malper=www.phrygians.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 |roja-arşîvê=2011-07-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110727173948/http://www.phrygians.org/midas.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Ji xeynî hattiyên ku heya roja îro zimanê wan nehatiye kategorîzekirin, dewlet û împaratoriyên Anatolyayê bi tevahî ji aliyê gelên hind û ewropî ve hatine avakirin. Gelên ku li Anatolyayê serdest bûne wekê gelên hind û ewropî yên Anatolyayê hatine binavkirin.

Şaristaniyên ku di dîrokên cihêreng de li herêmên cihêreng ên Anatolyaya serwerî kirine wiha ne:
{|
|
* [[Hîtît]]
* [[Kaşka]]
* [[Ûrartû]]
* [[Frîgiya]]
* [[Lîdya]]
* [[Kîmerî]]
* [[Fînîkya]]
* [[Karya]]
* [[Keltî]]
* [[Kapadokya]]
|
* [[Îyonya]]
* [[Cihû]]
* [[Kasît]]
* [[Med]]
* [[Luwî]]
* [[Asuva]]
* [[Lîkya]]
* [[Mîsya]]
* [[Yewnanî]]
* [[Pers]]
|}

== Ziman ==
Komek ji zimanên hind û ewropî yên ku di hezarsal 2 û di hezarsala 1ê berê zayînê de li Anatolyayê hatine axavtin, wekê zimanên Anatolyayê hatine binavkirin. Di van zimanan de zimanê herî girîng û herî navdar zimanê hîtît bû ku di navbera salên 1600 û 1100ê {{bz}} de belgeyên nivîskî li pey xwe hiştiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A companion to ancient Near Eastern languages |paşnav=Hasselbach |pêşnav=Rebecca |weşanger=Wiley |tarîx=2020 |isbn=978-1-119-19380-7 |çap=1 |cih=Hoboken (N.J.) |series=Blackwell companions to the ancient world }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di dema împeratoriya hîtîtan de, zimanên wekê luwî û zimanê palayî ku xizmên zimanê hîtîtan bûn hatine axavtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |rr=63–82 |isbn=978-1-108-49979-8 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Olander |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://www.cambridge.org/core/books/indoeuropean-language-family/anatolian/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE |doi=10.1017/9781108758666.005 }}&lt;/ref&gt; Zimanê luwî li seranserê başûr û rojavayê Anatolyayê hatiye axavtin û zimanê palayî jî li seranserê bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye axavtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bachhuber |pêşnav=Christoph |sernav=(2013) James Mellaart and the Luwians: A Culture-(Pre)history |url=https://www.academia.edu/2242825/_2013_James_Mellaart_and_the_Luwians_A_Culture_Pre_history |kovar=academia.edu }}&lt;/ref&gt;

Di serdema kevnar de li Anatolyayê çend ziman hatine axaftin ku di nav wan de zimanên wekê zimanê lîkî (ku tê texmînkirin ku ji luwî pêş ketiye), zimanê karî, zimanê pisîdyayî, zimanê sîdayî û zimanê paflagonî û zimanê kapadokî ku koka wan bi tevahî ne diyar e hebûn. Ev hemî ziman li dora sedsala 1em ê berê zayînê de winda bûne piştê winda bûna van zimanan zimanê yewnanî bûye zimanê serdest ê Anatolyayê.

Di serdema nûjen de zimanên serdestên Anatolyayê zimanê tirkî ye û li devereke berfirehê Anatolyaya Navîn ku gelên herêmê bi giranî kurdin [[zimanê kurdî]] tê axavtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}&lt;/ref&gt;

== Binêre ==
* [[Kurdên Anatolyayê]]

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya| ]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Ermenistanê]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare]]
[[Kategorî:Ewrasya]]
[[Kategorî:Herêmên Asyayê]]
[[Kategorî:Herêmên dîrokî]]
[[Kategorî:Herêmên Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Parêzgehên fizîyografîk]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>pajhqrf81ad7xusgcdmatub3hfqf0v2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Spanya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6427</id>
    <revision>
      <id>2095734</id>
      <parentid>2083453</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T06:21:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="132324" sha1="bg5ykjxgju7yzu7wqp6zsic9bvwn64n" xml:space="preserve">{{Agahîdank welat2/wîkîdane
}}
'''Spanya''',&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=188 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Hawar 2|Hawar 2 Hejmar 24-57 (1934-1943)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Stokholm: Nûdem |sal=1998 |rûpel=838 }}&lt;/ref&gt; bi fermî '''Keyaniya Spanyayê''' ({{bi-es|Reino de España}}; {{bi-ca|Regne d'Espanya}}; {{bi-eu|Espainiako Erresuma}}), welatek li başûrê rojavayê Ewropayê ye. Spanyaya îro %85 ji erdê [[Nîvgirava Îberî]] pêk tê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Spain |sernav=Spain {{!}} History, Map, Flag, Population, Currency, Climate, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-09-16 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-17 }}&lt;/ref&gt; Spanya welatê herî mezin ê [[Ewropaya Başûr]] e û çarem welatê herî qerebalix ê [[Yekîtiya Ewropayê]] ye. Rûerd axa welat li seranserê piraniya nîvgirava Îberî, [[giravên Kenariyê]] yên li [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, [[giravên Balear]] ên li [[Deryaya Navîn]] û bajarên xweser ên [[Sebta]] ([[Ceuta]]) û [[Melilla]] yên li [[Afrîka]]yê vedihewîne. Nîvgirava Spanya ji aliyê bakur ve bi Fransa, Andorra û [[delava Bîskayayê]] ve sinor e; li rojhilat û başûr bi Deryaya Navîn û [[Tengava Cîbraltarê]] re û li aliyê rojava jî bi [[Portûgal]] û Okyanûsa Atlantîkê re sinor e. Paytexta Spanyayê û bajarê herî mezin Madrîd e û deverên din ên mezin ên bajarî [[Barselona]], [[Valensiya]], [[Zaragoza]], [[Sevilla]], [[Málaga]], [[Murcia]], [[Palma de Mallorca]], [[Las Palmas de Gran Canaria]] û [[Bilbao]] ne

Di destpêka antîk de, li nîvgirava Îberî eşîrên îberî û keltî, tevî gelên din ên pêşroman ên herêmî li nîvgiravê dijiyan. Bi dagirkirina Romayê ya li nîvgirava Îberî, parêzgeha Hispania hate damezrandin. Piştî romankirin û xiristiyanikirina Hispaniayê, hilweşîna [[Împeratoriya Romê ya Rojava]] dibe sedema koçberiya hundirîn a qebîleyên ji [[Ewropaya Navendî]] yên ku di nav de vîzîgotên ku qiraliyeta vîzîgotî a ku navenda qiraliyetê bajarê [[Toledo]] bû ava kirin. Di destpêka sedsala heştan de, piraniya nîvgiravê ji hêla [[Xanedana Emewiyan|xelîfetiya emewiyan]] ve hate dagirkirin û di dema destpêka desthilatdariya îslamî de, Endelus dibe hêzek nîvgiravê ya serdest ku navenda wan li bajarê [[Kordoba]]yê bû. Çend keyaniyên xiristiyan li Îberiya Bakur derdikevin holê ku di nav wan de serek Asturias, León, Kastilya, Aragon, Navarra û Portûgal hebûn bi berfirehbûnek leşkerî ya berbi başûr ve ku bi navê ''Reconquista'' tê zanîn dane despêkirin û desthilatdariya îslamî ya li Îberyayê paşve vegerandin ku bi desteserkirina xiristiyanan a [[padîşahiya nasrid]] a Granada di sala 1492an de bi dawî dibe. Yekîtiya xanedaniya taca Kastîlyayê û taca Aragonê di sala 1479an de ku pir caran wekê damezrandina Spanyayê hatiye dîtin, bi desteserkirin Navarra û Yekîtiya Îberî ya bi Portûgalê re berdewam dike. Keyaniya Spanyayê, bi riya [[engîzîsyon]]a spanî, hindikahiyên cihû û misilman neçar dike ku baweriyên xwe bi guheztina katolîkê yan jî dersînorkirina derveyê welêt hilbijêrin. Piştre jî piraniya kesên ku dînên xwe guhertibûn (cihû û misilmanên ku dinê xwe guhertibûn) bi biryarnameyên cihêreng ên padîşah ji welat hatin derxistin.

Welatê pêşeng ê serdema keşfê digel Portûgal, Spanyayê herêmên li seranserê cîhanê zeft kirin û yek ji mezintirîn împeratoriyên dîrokê ava dikin ku seferên spanî yên vê serdemê di 1492an de destpêka kolonîzasyonê li Amerîkayê û di sala 1522an de gera yekem a cîhanê vedihewîne. Pêdiviya împeratoriyê ji bo fînanse û [[bazirganiya transatlantîk]] di binyada bilindbûna pergalek bazirganiya gerdûnî ya ku di serî de ji hêla metalên giranbiha ve tê piştgirîkirin û [[Reformên Bourbon]] ku di sedsala 18an de Spanyayê navendî dike hebû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Laurance |pêşnav=William F. |paşnav2=Wright |pêşnav2=S. Joseph |tarîx=2009 |sernav=New insights into the tropical biodiversity crisis. Introduction |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20078638 |kovar=Conservation Biology: The Journal of the Society for Conservation Biology |cild=23 |hejmar=6 |rr=1382–1385 |doi=10.1111/j.1523-1739.2009.01339.x |issn=1523-1739 |pmid=20078638 }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de, tevî serketina di [[Şerê Nîvgiravê]] de, dabeşên siyasî yên jêrîn di navbera [[lîberal]] û [[absolutîst]]an de di dawiyê de dibe sedema serxwebûna piraniya koloniyên amerîkî.

Bêîstîqrara siyasî ya di sedsala 20an de bi [[Şerê navxweyî yê Spanyayê]] re gihîşt asta herî bilind ku dibe sedema dîktatoriya frankoîstê ku heya sala 1975an dewam dike. Bi vegerandina demokrasiya di bin Destûra Bingehîn a Spanyayê û beşdarê ya [[Yekîtiya Ewropayê]] de, welat bi geşbûnek aborî re rû bi rû dimîne ku Spanyayê ji hêla civakî û siyasî ve bi awayekî kûr diguherîne. Ji ''Siglo de Oro'' vir ve, huner, mîmarî, muzîk, helbest, wêne, wêje û pêjgehê spanî li seranserê cîhanê, nemaze li [[Ewropaya Rojava]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Amerîkayê]], bandor xwe daye nîşan. Jiber dewlemendiya xweya çandî ya mezin, Spanya yek ji welatên herî mezin ên cîhanê ye ku mîrateyên cîhanê vedihewîne. Welat duyem welatê herî serdankirî yê cîhanê ye ku ji bo xwendekarên Erasmus cîhê herî populer e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.wimdu.co.uk/blog/discover-popular-erasmus-destinations |sernav=What are the most popular Erasmus destinations? {{!}} Wimdu {{!}} Holiday Rentals Worldwide |malper=Wimdu - Accommodation, Holiday Apartments &amp; Villas |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-09-17 }}&lt;/ref&gt; Bandora Spanyayê ya çandî digihîje zêdetirî 600 milyon spanîaxiv ku zimanê spanî dike duyem zimanê zikmakî yê ku herî zêde tê axaftin û zimanê romanî ya ku herî zêde tê axaftin.

Spanya bi demokrasiyek parlemanî ya laîk û bi monarşiyek destûrî tê birêvebirin ku qiral Felipe VI wekî serokê dewletê ye. Welat aboriyek kapîtalîst a pêşketî ya mezin e ku bi aboriya herî mezin a şazdehem a cîhanê ye û çarem aboriya herî mezin ê [[Yekîtiya Ewropayê]] ye. Spanya xwedan Endeksek Pêşketina Mirovî (HDI) bilind û xwedî kalîteya jiyanê ya pir bilind e ku di cîhanê de yek ji welatan e ku xwedî bendewariya jiyanê ya herî bilind e. Spanya endamê [[Neteweyên Yekbûyî]], Yekîtiya Ewropayê, [[Herêma Ewroyê]], [[NATO|Rêxistina Peymana Atlantîka Bakur]] (NATO) ye. Welat mêvanê daîmî yê G20 e û beşek ji gelek rêxistinên navneteweyî yên wekî Konseya Ewropayê (KE), Rêxistina Dewletên Îbero-Amerîkî (OEI), Yekîtiya ji bo Deryaya Navîn, Rêxistina Hevkarî û Pêşketinê ya Aborî (OECD), Rêxistina Ewlekarî û Hevkariya Ewropayê (OSCE) û Rêxistina Bazirganiyê ya Cîhanê (WTO) ye.
== Bêjenasî ==
Navê Spanyayê (España) ji peyva ''Hispania'' hatiye ku ev nav ji aliyê romayiyên kevnar ve di dema [[Romaya kevnare|Komara Romayê]] û [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] de ji bo [[Nîvgirava Îberî]] hatiye bikar anîn. Bêjenasiya peyva Hispania hê jî ne diyar e.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.abc.es/espana/20140829/abci-donde-procede-palabra-espana-201408281811.html |sernav=«I-span-ya», el misterioso origen de la palabra España |malper=Diario ABC |tarîx=2014-08-29 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=es }}&lt;/ref&gt;

Fenîkîyan herêmê wekê i-shphan-im binav kiriye dibe ku were wateya 'welatê kêvroşk an jî kîvroşk ên zinarîn', 'welatê metalan' an jî 'girava bakur'.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Aréchaga |pêşnav=Juan |tarîx=2009-11-09 |sernav=Science in Hispania: Spain and Portugal on the main route again |url=https://ijdb.ehu.eus/article/093019ja |kovar=The International Journal of Developmental Biology |ziman=en |cild=53 |hejmar=8-9-10 |rr=1119–1122 |doi=10.1387/ijdb.093019ja |issn=0214-6282 }}&lt;/ref&gt; Diravên romayî yên ku di serdema hadriyan de li herêmê hatine derxistin, fîgurek jin nîşan didin ku kêvroşkek li ber lingên wê ye û Strabo jê re digot 'welatê kêvroşkan'.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Spain, from the earliest times to the death of Ferdinand the Catholic |paşnav=Burke |pêşnav=Ulick Ralph |weşanger=Longmans, Green |tarîx=1895 |cih=London and New York |url=https://catalog.hathitrust.org/Record/103438726 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Howland |pêşnav=A.C. |tarîx=1913 |sernav=The Catholic Encyclopedia. Vols. XIII (pp. xv, 800) and XIV (pp. xv, 800). Price, $6.00 each. New York: Robert Appleton Company, 1912 |url=https://doi.org/10.1177/000271621304600140 |kovar=The ANNALS of the American Academy of Political and Social Science |cild=46 |hejmar=1 |rr=206–208 |doi=10.1177/000271621304600140 |issn=0002-7162 }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok û gelên beriya Romayê ===
[[Wêne:2014 Castro de Santa Trega. Galiza-2.jpg|thumb|Kastroya keltî yê li [[Galîsya]]yê.]]
Lêkolînên arkeolojîk ên li [[rêzeçiyayê Atapuercayê]] destnîşan dikin ku [[nîvgirava Îberî]] 1,2 milyon sal berê ji hêla [[homînîd]]an ve hatiye cihwar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6256356.stm |sernav='First west Europe tooth' found |tarîx=2007-06-30 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-09-17 }}&lt;/ref&gt; Li çiyayên Atapuerca, [[fosîl]]ên [[homînîd]]ên herî pêşîn ên naskirî yên li Ewropayê, ''Homo antecessor'', hatine dîtin. Mirovên nûjen cara pêşî nêzî 35.000 sal berê ji aliyê bakur ve bi peyatî hatine Îberyayê. Berhemên herî naskirî ya van niştecihên mirovan ên pêşdîrokî, tabloyên li şikefta [[Altamira]] ya [[Kantabriya]] ku li bakurê Îberya ye (35.600 heta 13.500 {{bz}}) ji hêla [[Cro-Magnon]]an ve hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pike |pêşnav=A. W. G. |paşnav2=Hoffmann |pêşnav2=D. L. |paşnav3=García-Diez |pêşnav3=M. |paşnav4=Pettitt |pêşnav4=P. B. |paşnav5=Alcolea |pêşnav5=J. |paşnav6=De Balbín |pêşnav6=R. |paşnav7=González-Sainz |pêşnav7=C. |paşnav8=de las Heras |pêşnav8=C. |paşnav9=Lasheras |pêşnav9=J. A. |tarîx=2012-06-01 |sernav=U-Series Dating of Paleolithic Art in 11 Caves in Spain |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2012Sci...336.1409P |kovar=Science |cild=336 |rr=1409 |doi=10.1126/science.1219957 |issn=0036-8075 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://revistas.ucm.es/index.php/CMPL/article/view/CMPL9494120265A |sernav=Cronología del arte paleolítico {{!}} Complutum |tarîx=2023-09-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-17 |tarîxa-arşîvê=2023-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230912033428/https://revistas.ucm.es/index.php/CMPL/article/view/CMPL9494120265A |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Delîlên arkeolojîk û genetîkî destnîşan dikin ku nîvgirava Îberî wekî yek ji çend penagehên mezin ên ku li bakurê Ewropayê ye, piştî dawiya serdema qeşayê ya paşîn ji nû ve hate cihwar kirin.

Du komên herî mezin ên ku beriya dagirkirina Romayê li nîvgirava Îberî jiyan dikirin [[îberî]] û [[kelt]] bûn. Îberiyan li aliyê [[Deryaya Navîn]] a nîvgiravê, keltiyan jî li gelek aliyên hundir û li aliyê Atlantîkê a nîvgiravê jiyan dikirin. Mirovên wî demê baskî herêma rojavayê çiyayê Pîreneyê û herêmên cîran dagir kirin ku li başûrê rojavayê [[tartesî|tartesiyan]] ên ku ji aliyê fînîkiyan ve bandor bûne, bi pêş dikevin û [[lusitanî]], [[vetonî]] û deverên li rojavayê navendî bi cih dibin. Gelek bajar li ser peravê ji hêla fînîkiyan ve hatin damezrandin û navendên bazirganiyê û kolonî ji hêla yewnaniyan ve li aliyê rojhilat hatin damezrandin. Di dawiyê de, [[fînîkî-kartagînî|fînikî-kartaginiyan]] ber bi meseta ve ber bi hundir ve berfireh dibin lê belê ji ber eşîrên navxweyî yên şerxwaz, kartagînî li peravên nîvgirava Îberyayê bi cih dibin.

=== Hispaniaya romayî û qiraliyeta Vîzîgotan ===
[[Wêne:Teatro de Mérida, España, 2017 18.jpg|thumb|Şanoya Romayê ya li Meridayê.]]
Di dema [[şerê Punîk ê duyem]] de, di navbera 210 û 205 {{bz}} de komara Romayê ya berfireh koloniyên bazirganiyên Kartagînî yên li peravên [[Deryaya Navîn]] desteser dike. Bi dagirkirina romayiyan a [[Nîvgirava Îberî]] ku du sedsal berxwe bide, wan ji şeş sedsalan zêdetir kontrola xwe yê nîvgiravê parast. Desthilatdariya Romayê bi qanûn, ziman û bi rêya Romayê re bi hev ve girêdayî bû.&lt;ref name=&quot;Wayback Machine&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm |sernav=Wayback Machine |tarîx=2018-10-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-18 |tarîxa-arşîvê=2018-10-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181008122627/https://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

Bi rêveberên herêmî re di çîna arîstokrat a Romayê de ku têne pejirandin, li gorî ku ew li kîjan parçeyê nîvgiravê dijîn, çandên nifûsên beriya Romayê hêdî hêdî bi rêjeyên cûda hatine romankirin (latînîkirin).

Hispania ji bo sûka Romayê wekî embarek erzaqê xizmet dikir û benderên Hispania zêr, hirî, rûnê zeytûn û şerabê hinarde dikirin. Hilberîna çandiniyê bi destpêkirina projeyên avdanê re zêde dibin ku hinek ji projeyên avê di karanînê de bûn. Împerator [[Hadrianus]], [[Trajanus]], [[Teodosius I|Theodosius I]] û fîlozof [[Seneca]] li Hispaniayê ji dayik bûne. Xiristiyanî di sedsala 1em ê {{pz}} de derbasî Hispaniayê dibe û di sedsala 2em de jî li bajaran dibe çand û baweriyekî populer.&lt;ref name=&quot;Wayback Machine&quot;/&gt; Piraniya ziman û dînên îro ku li Spanyayê ne û bingeha qanûnên Spanyayê ji vê serdemê derdikevin holê.&lt;ref name=&quot;libro.uca.edu&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm |sernav=A History of Spain and Portugal, vol. 1 |malper=libro.uca.edu |tarîxa-gihiştinê=2023-09-18 }}&lt;/ref&gt; Di sala 170 {{pz}} de êrîşên Morî yên Afrîkaya Bakur li parêzgeha Baetîkayê diqewimin.

Suebî û vandalên german tevî alanên sarmatî, piştî sala 409an dikevin nîvgiravê ku dibin sedema qelisbûna hiqûqa [[Împeratoriya Romê ya Rojava]] ya li ser Hispanyayê. Beriya ku di sala 429an de derbasî [[Afrîkaya Bakur]] bibin, Suebî li bakurê rojavayê Îberyayê padişahiyek ava dikin. Vandalan berî Suebiyan, di sala 420an de li başûrê nîvgiravê bicih bibûn. Her ku împeratoriya rojava ji hev belav dibe bingeha civakî û aborî pir hêsan dibe ku rejimên paşverû gelek sazî û qanûnên împeratoriya dereng ku di nav wan de xirîstiyanî û asîmîlekirina çanda romê ya pêşketî, parastine.

Bi mebesta vejandina desthilatdariya Romayê li seranserê Îberyayê, bîzansiyan li başûr parêzgehek rojavayî ya bi navê Spanyayê ava dikin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Di dawiyê de [[Hispania]] di bin serweriya vîzîgotan de tê yekkirin.

=== Dagirkeriya emewiyan û ''Reconquista'' ===
[[Wêne:Ferdinand of Aragon, Isabella of Castile (cropped).jpg|thumb|çep|Hikûmdarên katolîk ên Spanyayê]]
Ji sala 711 heta sala 718an wekî beşek ji berfirehbûna [[Xanedana Emewiyan|Xelîfetiya Emewiyan]] ku [[Afrîkaya Bakur]] ji [[Împeratoriya Bîzansê]] zeft kiribûn ku nêzîkî tevahiya [[Nîvgirava Îberî|Nîvgirava Îberyayê]] ji hêla misilmanan ve bi rêya Tengava Cîbraltarê ve hatibû dagirkirin û di encamê de [[Keyaniya Vîzîgotî]] hilweşiyabû. Ji xeynî deverek biçûkê li çiyayê bakurê nîvgiravê hemî deverên nîvgiravê hatibû dagirkirin. [[Qiraliyeta Asturias-León]] li ser vê axê têne yekkirin. Keyaniyên din ên xiristiyan ên wekî Navarre û Aragon li bakurê çiyayî di dawiyê de li ser yekbûna wîlayetên Marca Hispanica Carolingian bihêz dibin. Ji bo çend sedsalan, sinorê guhêrbar di navbera deverên bindest ên misilman û xiristiyan ên nîvgiravê de li geliyên Ebro û Douro diguhere.

Derbasbûna îslamê bi lez û bez zêde dibû. Muladíes (misilmanên bi eslê xwe îberî yên etnîkî) tê bawer kirin ku di dawiya sedsala 10an de piraniya nifûsa [[Al-Andalus]]ê pêk anîne.&lt;ref name=&quot;libro.uca.edu&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/ics/ics5.htm |sernav=Chapter 5: Islamic and Christian Spain in the Early Middle Ages |malper=libro.uca.edu |tarîxa-gihiştinê=2023-09-18 }}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 9an û 10an de rêzek êrişên vîkîngan êrişî peravên [[Nîvgirava Îberî]] dikin. Yekem êrîşa vîkîng a tomarkirî ya li ser Îberia di sala 844an de pêk hatiye ku êrîş bi têkçûnê bi dawî dibe û gelek vîkîng ji aliyê ballîstên Galisiyan ve têne kuştin û heftê keştiyên dirêj ên vîkîngan li peravê têne desteser kirin û ji aliyê leşkerên key Ramiro I ê Asturias ve hatin şewitandin.

Di sedsala 11an de, Xelîfetiya Kordobayayê hilweşiya ku bi perçebûnê re rêzek qiraliyetên piçûk (Taifas) hatine dabeş kirin ku bi gelemperî bi dayîna diravan hatine parastin ku (Parias) ji padîşahiya xiristiyanên bakur re berferehbûna axa başûr pêk anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=3RtpCgAAQBAJ&amp;pg=PA237 |sernav=Handbook of Medieval Culture. Volume 1 |paşnav=Classen |pêşnav=Albrecht |tarîx=2015-08-31 |weşanger=Walter de Gruyter GmbH &amp; Co KG |isbn=978-3-11-026730-3 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Bidestxistina bajarê stratejîk a bajarê Toledoyê ya di sala 1085an de guhertinek girîng di hevsengiya hêzê de di berjewendiya qralên xiristiyan de destnîşan kiriye. Hatina mezhebên desthilatdar ên îslamî yên [[Almoravid]] û [[Almohad]]an ku ji [[Afrîkaya Bakur]] tên, bi sepandinek tundtir, kêmtir tolerandî ya îslamê, yekitiyek demkî li ser axa misilmanan bi dest dixin û bi qismî hinek destkevtiyên axa xirîstiyanan berevajî dikin.

[[Keyaniya Leónê]] bi sedsalan keyaniya herî bihêz a xiristiyan bû. Di sala 1188an de yekem rûniştina parlemanî ya nûjen a li [[Ewropa]]yê li León (Cortes of León) hatiye lidarxistin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Van Zanden |pêşnav=Jan Luiten |paşnav2=Buringh |pêşnav2=Eltjo |paşnav3=Bosker |pêşnav3=Maarten |tarîx=2012 |sernav=The rise and decline of European parliaments, 1188-17891: EUROPEAN PARLIAMENTS |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1468-0289.2011.00612.x |kovar=The Economic History Review |ziman=en |cild=65 |hejmar=3 |rr=835–861 |doi=10.1111/j.1468-0289.2011.00612.x }}&lt;/ref&gt; [[Keyaniya Kastîlyayê]] ku li ser axa Leonese hatiye damezrandin, wekî qiraliyeta herî bihêzê berê bû. Di vê serdemê de padîşah û esilzade ji bo desthilatdarî û bandora li ser herêmê şer dikirin. Dema ku mîran ji feodalîzmê sûd werdigirin, împeratorên [[Romaya Kevnare|Romayê]] bandor li armanca siyasî ya keyaniyê dikikirin.

Kelehên misilmanan ên li [[Geliyê Guadalquivirê]] yên wekî Kordoba (1236) û Seville (1248) di sedsala 13an de ketin destê Kastîlyayê. Wîlayeta Barselona û [[Keyaniya Aragonê]] ketin nav yekîtiyek xanedaniyê û li [[Deryaya Navîn]] erd û hêz bi dest dixin. Di sala 1229an de Majorca, di sala 1238an de jî Valencia ji misilmanan hate stendin. Di sedsalên 13an û 14an de, Marinîdên [[Afrîkaya Bakur]] li dora [[Tengava Cîbraltarê]] hinek navçeyan ava kirin. Bi bidawîbûna Şerê Granada, Siltanetiya Nasrid a Granada (siyaseta mayî ya ku misilman li [[Nîvgirava Îberî|Nîvgirava Îberyayê]] piştî sala 1246an de serwer bûn) di sala 1492an de bi hêza leşkerî ya Keyaniyên katolîk ve hate desteser kirin û ji wê demê û pê ve bi Taca Castile ve hatiye yekkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://brill.com/display/book/9789004443594/BP000014.xml |sernav=Granada and Its International Contacts |paşnav=Lluch |pêşnav=Roser Salicrú i |tarîx=2020-12-03 |weşanger=Brill |isbn=978-90-04-44359-4 |rr=124–152 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

=== Împeratoriya spanî ===
[[Wêne:Spanish Empire (diachronic).svg|thumb|Nexşeya diakronîk a Împeratoriya spanî.]]
Di sala 1469an de tacên keyaniyên xiristiyan ên Kastîlê û Aragon bi zewaca monarşên wan, bi rêzê ve Isabella I û Ferdinand II, hatine yek kirin. Di sala 1492an de wekê beşek ji engizîsyona Spanyayê, cihû neçar dimînin ku di navbera veguherîna ji bo katolîkîzmê an jî derxistinê de hilbijêrin, heta 200.000 cihû ji Kastîlayê û Aragonê hatine derxistin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.newscientist.com/article/dn16200-spanish-inquisition-left-genetic-legacy-in-iberia/ |sernav=Spanish Inquisition left genetic legacy in Iberia |malper=New Scientist |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-US |paşnav= }}&lt;/ref&gt; Sala 1492an ku di heman demê de gihîştina [[Krîstofor Kolumbus]] a ji bo cîhana nû bû, di dema rêwîtiyek ku ji aliyê Isabella ve hatibû fînansekirin, nîşan dide. Sefera yekem a Kolumbus ji Atlantîkê derbas bûye û gihîştiye giravên Karayîbê û bi vî awayî keşf û kolonî kirina Amerîkayê ya ji aliyê ewropiyan ve dest pê kiriye.

Peymana Granada çend salan berî ku dînê îslamê di sala 1502an de li [[Kastîla]]yê û di sala 1527an de li Aragonê were qedexekirin, li hember misilmanan toleransa dînî mîsoger kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cyberistan.org/islamic/treaty1492.html |sernav=The Treaty of Granada, 1492 |malper=www.cyberistan.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2018-10-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181023010108/http://www.cyberistan.org/islamic/treaty1492.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Ev yek bûye sedema ku nifûsa misilmên a mayî bibe morîskoyên xiristiyan. Nêzîkî çil salan piştî Şerê Alpujarras (1568–1571) zêdetirî 300.000 morîsko hatine derxistin ku bi giranî li Bakurê Afrîkayê bi cih bûne.

Her çiqas keyaniya Spanyayê ji aliyê civakî, siyasî, qanûnî û ji aliyê dirav û ziman ve welatekî cuda mabe jî yekbûna tacên Aragon û Kastîlyayê bi zewaca serwerên wan bingeha Spanyaya nûjen û [[Împeratoriya Spanyayê]] daniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/eurvoya/Imperial.html |sernav=European Voyages of Exploration: Imperial Spain |malper=www.ucalgary.ca |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Structures and Assertions: Ed. by Thomas A. Brady; Heiko A. Oberman; James D. Tracy |paşnav=Brady |pêşnav=Thomas Allan |weşanger=BRILL |tarîx=1993-12-31 |isbn=978-90-04-09760-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Y84wAgaXxo4C&amp;pg=PA472 |paşnav2=Oberman |pêşnav2=Heiko Augustinus |paşnav3=Tracy |pêşnav3=James D. }}&lt;/ref&gt;

Spanyaya Habsburgê di sedsala 16an û piraniya sedsala 17an de yek ji hêzên pêşeng ên cîhanê bû ku xwedî pozîsyonekê bû ku bi bazirganî û dewlemendiya bi milkên kolonyal hatiye xurt kirin û bi vê awayê bûye hêza deryayî ya pêşeng a cîhanê. Ev pozîsyon di dema serweriya du Habsburgên pêşî yên Spanyayê Charles V/I (1516–1556) û Philip II (1556–1598) gihîştiye lûtkeya xwe ya herî bilind. Di vê serdemê de desteser kirina împeratoriyên Aztek û Înka ji aliyê Spanyayê pêk hatiye û piştre Şerên Îtalyayê, Şerê Schmalkaldic, Serhildana Holendayê, Şerê Mîrateya Portekîzî, pevçûnên bi osmaniyan re, destwerdana di Şerên Dînî yên Fransî de û Şerê Anglo-Spanî qewimine.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

Bi rêya keşf û desteserkirin an jî bi hevalbendiyên zewacên serweran û mîratgirtinê, Împeratoriya Spanyayê li seranserê deverên fireh li [[Amerîka (parzemîn)|Amerîka]], [[Hind-Pasîfîk]], [[Afrîka]] û her wiha li parzemîna Ewropayê berfireh bûye ku di nav de deverên li nîvgirava Îtalyayê, Holenda û Franche-Comté hebûn. Serdema ku jê re serdema vedîtinê hatiye gotin, vedîtininên derya û bejahiyên nû, vekirina rêyên bazirganiyê yên nû li seranserê okyanûsan, desteserkirin û destpêka kolonyalîzma ewropî nîşan dide. Metalên hêja, biharat, tiştên luks û nebatên ku berê nenas bûn û anîne metropolê ku di veguherandina têgihîştina ewropî ya cîhanê de roleke sereke lîstine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Rivers of gold: the rise of the Spanish Empire |url=https://archive.org/details/riversofgoldrise0000thom |paşnav=Thomas |pêşnav=Hugh |weşanger=Weidenfeld &amp; Nicolson |tarîx=2003 |isbn=978-0-297-64563-4 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Plaza Mayor de Madrid 06.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Plaza Mayor a Madrîdê ku di sala 1619an de di dema serdestiya Philip III de hatiye avakirin]]
Geşbûna çandî ya ku di vê serdemê de hatiye dîtin, niha wekê serdema zêrîn a Spanyayê tê binavkirin. Ji ber ku hilweşîna civak û împeratoriyan û nexweşiyên nû yên ji Ewropayê, nifûsên xwemaliyên yên amerîkî qir dikirin, berfirehbûna împeratorîyê li Amerîkayê alozî û nearamiyên mezin çêkiriye. Bilind bûna humanîzmê, dij-reformasyon û vedîtin û dagirkirinên nû yên erdnîgarî pirsgirêkên ku ji aliyê tevgera rewşenbîrî ya ku niha wekê Dibistana Salamanca tê zanîn ve hatin çareser kirin, derxistiye holê ku yekem teoriyên nûjen ên ku niha wekê hiqûqa navneteweyî û mafên mirovan têne zanîn, pêşxistiye. Serdestiya deryayî ya Spanyayê di sedsala 16an de bi serketina li hemberî dagirkeriya osmaniyan a di [[Şerê Lepantoyê]] de di 1571an de û li hemberî Portekîzê di Şerê Ponta Delgadayê de di 1582an de û piştre jî piştê şikestina Armada Spanyayê di sala 1588an de, di rêze serketinên li dijî Îngilîstanê de di Şerê Anglo-Spanî ya 1585-1604an de hatiye îspatkirin. Hêza deryayî ya Spanyayê bi têkçûnên li dijî komara Holendayê (Şerê Downs) û piştre re jî li dijî Îngilîstanê di Şerê Anglo-Spanyolî yê 1654-1660 de dikeve nav paşve çûyîneke dirêj. Di salên 1660an de Spanya ji bo parastina milkên xwe yên li derveyî welat ji korsan û keştiyên taybet têkoşîna xwe berdewam kiriye.

Reformasyona protestanan beşdariyên Spanyayê di şerên dînî de zêde kiriye û bûye sedem ku hewldanên leşkerî li seranserê [[Ewropa]] û [[Deryaya Navîn]] her ku diçe berfirehtir bibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}&lt;/ref&gt; Di nîvê dehsalên sedsala 17an de parzemîna Ewropa bi şer û webayê tijî bû û bi vê yekê re habsburgên spanyayî, Spanyayê tevlê nav pevçûnên dînî û siyasî yên li seranserê parzemîna Ewropayê kirine. Ev şer û pevçûnên li seranserê parzemîna Ewropayê û li Spanyayê çavkaniyên Spanyayê xilas kiriye û bi giştî aboriyê qels kiriye. Li gel van şer û pevçunan Spanya dikare ku piraniya Împeratoriya Habsburg a belavbûyî biparêze û alîkariya hêzên împaratorî yên [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Pîroz dike ku beşek mezin ê ji pêşveçûnên hêzên protestanan paşve dixe.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm |sernav=A History of Spain and Portugal, vol. 1 |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}&lt;/ref&gt;

Di dawiyê de Spanya neçar dimîne ku cudabûna Portûgalê û Parêzgehên Yekbûyî (Komara Holenda) nas bike û di dawiyê de di qonaxên dawî yên [[Şerê Sîh Salan]] yê li seranserê Ewropayê de ku pir wêrankar bû, li hember Fransayê hinek şikestinên leşkerî yên cidî dibîne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Di nîvê duyem ê sedsala 17an de, Spanya hêdî hêdî ket nav paşketinekê ku di vê serdemê de çend deverên piçûk radestî Fransa û Îngilîstanê dike lêbelê di heman demê de împeratoriya xwe ya berfireh a li derveyî welat diparêze û berfireh dike ku heta destpêka sedsala 19an li ser piyan dimîne.

=== Lîberalîzm û dewleta neteweyî ===
[[Wêne:Monumento a la Constitución de 1812, Cádiz, España, 2015-12-08, DD 80.JPG|thumb|Abîdeya Destûra Bingehîn a 1812an ku li bajarê Cádizê ye]]
Di sala 1793an de Spanya wekê endamek koalîsyona yekem li dijî [[Komara Fransî]] ya şoreşger a nû dest bi şer dike. Şerê Pîreneyan ê piştre welat dibe sedema dubendî ya li dijî elîtên galîzekirî (fransîkirî) û piştî têkçûna li qada şer, di sala 1795an de bi peymana baselê re bi [[Fransa]]yê re aşitî çêdike ku encama vê peymanê de Spanyayê kontrola du ji sêyan ji girava Hîspanolayê winda dike. Di sala 1807an de, peymaneke veşartî di navbera Napoleon û serokwezîrê ne nas de, bûye sedema ragihandina şerekî nû yê li dijî [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanya]] û [[Portûgal]]ê. Piştre leşkerên fransî dikevin welat ku êrîşî Portûgalê bikin lê di cihê şerê li dijî Portûgalê de kelehên sereke yên Spanyayê dagir dikin. Keyê Spanyayê dest ji textê berdide û keyaniyekê alikarê Împeratoriya Fransî bi serokatiya Joseph Bonaparte hatiye damezrandin.

Serhildana 2ê gulana sala 1808an yek ji gelek serhildanên li seranserê welat ê li dijî dagirkeriya Fransayê bû. Ev serhildan destpêka şerekî wêranker ê serxwebûnê bû ku li dijî rejîma Napoleon dest pê kiriye.&lt;ref name=&quot;Gates2001&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Spanish ulcer: a history of peninsular war |url=https://archive.org/details/spanishulcerhist0000gate_o1o7 |paşnav=Gates |pêşnav=David |weşanger=Da Capo Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-306-81083-1 |çap=reprint |cih=Cambridge, MA }}&lt;/ref&gt; Pêvçûnên zêdetir ên leşkerî ku ji aliyê artêşên Spanyayê ve, şerê gerîlayî û artêşeke hevalbendên anglo-portûgalî, digel têkçûna [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] li eniya Rûsyayê, di sala 1814an de bûye sedema vekişîna artêşên împeratoriya fransî yê ji Nîvgirava Îberî û dibe sedema vegera key [[Ferdinand VII]].&lt;ref name=&quot;Gates2001&quot;/&gt;

Di dema şer de, di sala 1810an de, ji bo koordînekirina hewldanên li dijî rejîma bonapartîst û amadekirina destûreke bingehîn, desteya şoreşger a bi navê meclîsa Cádizê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Diccionario de historia de España |paşnav=Ezquerra |pêşnav=Jaime Alvar |weşanger=Ediciones AKAL |tarîx=2001-01-01 |isbn=978-84-7090-366-3 |ziman=es |url=https://books.google.com/books?id=l4JQIkW1yrsC&amp;pg=PA209 }}&lt;/ref&gt; [[Meclîsa Cádizê]] dicive û endamên desteyê nûnertiya tevahiya Împeratoriya Spanyayê dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.google.es/search?tbm=bks&amp;hl=es&amp;q=%22It+met+as+one+body,+and+its+members+represented+the+entire+Spanish+world%22&amp;btnG= |sernav=&quot;It met as one body, and its members represented the entire Spanish world&quot; - Buscar con Google |malper=www.google.es |roja-gihiştinê=2026-02-23 }}&lt;/ref&gt; Di sala 1812an de, destûreke ji bo nûnertiya gerdûnî di bin monarşiyeke destûrî de hatiye ragihandin lê piştî hilweşîna rejîma bonapartîst, keyê Spanyayê [[Cortes Generales]] ji kar hatiye dûrxistin û keyî spanî wekê monarşeke mayînde dest bi hikumdariyê kiriye.

Dagirkirina Fransayê ya axa Spanyaya sereke ji bo elîtên ''criollo'' yên ser axa derveyî welat derfetek afirandiye ku ji ber cudakariya ji bo elîtên nîvgiravê nerazî dibin, daxwaza vegerandina serweriya gel kirine. Ji sala 1809an pê ve, koloniyên smerîkî dest bi rêze şoreşan kirin û serxwebûna xwe ragehandine ku bûye sedema şerên serxwebûna Spanya-Amerîkî ku dawî li kontrola metropola li ser axa sereke ya Spanyayê aniye. Hewldanên ji bo ji nû ve bidestxistina kontrolê bêencam dimîne ku ne tenê li koloniyan, di heman demê de li nîvgirava Îberî ji ber dijberiya opozîsyonê û piştre jî serhildana artêşê çêdibe. Di dawiya sala 1826an de, tenê [[Kûba]] û [[Porto Rîko]] di bin desthilatdariya Spanyayê de dimînin. Şerê napolyonî Spanyayê ji aliyê aborî ve hildiweşîne, parçe dike û ji aliyê siyasî ve jî bêîstîqrar dihêle. Di salên 1830 û 1840î de, Carlism (tevgereke rewa ya reaksiyoner a ku piştgirê şaxek alternatîv a Bourbon bû), di Şerên Carlist de li dijî hêzên hikûmetê yên ku piştgirê mafên xanedaniyê yên keybanû [[Isabella II]] bûn şer kiriye. Hêzên hikûmetê serketin bi dest xistine lê pevçûna di navbera komên pêşverû û komên sernerm de di serdemeke destûriya bingehîn a qels de bi dawî bûye. Piştî [[Şoreşa rûmetê 1968|Şoreşa rûmetê]] ya sala 1868an, ''Sexenio Democrático'' ya pêşverû ya salên 1868 û 1874an de (ku di nav de komara yekem a Spanyayê ya demkurt jî hebû) hatiye ku piştî vê şoreşê serdemeke monarşîk a aram &quot;restorasyon&quot; (1875–1931) hatiye.

[[Wêne:Isabel-II-1853-author-Federico-de-Madrazo.jpg|thumb|Keybanûya spanî Isabella II ku li cihê bavê xwe Ferdinand VII ji sala 1833an heya sala 1868an li ser textê maye]]
Di dawiya sedsala 19an de li Kûba û Filîpînan tevgerên neteweyî derketinr holê. Di salên 1895 û 1896an de [[Şerê Serxwebûna Kûbayê]] û [[Şoreşa Filîpînê]] dest pê kirine û di dawiyê de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] jî tevlî şer bûye. Şerê Spanya û Amerîkayê ji nîsanê heta tebaxa sala 1898an berdewam kiriye û di encamê de Spanyayê împeratoriya xwe ya kolonyal a dawî yê li derveyî [[Afrîkaya Bakur]] winda kiriye. ''El Desastre'' (Karesat) ku wekê şer li Spanyayê hate naskirin, rêyeke nû li ber nifşê 1898an vekiriye. Her çiqas serdema li dora destpêka sedsalê serdema geşbûneke zêde be jî, sedsala 20an aştiyeke civakiyeke kêm aniye. Spanyayê di têkoşîna ji bo [[Afrîka]]yê roleke piçûk lîst. Spanya di dema [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de bêalî maye. Windahiyên giran ên ku leşkerên kolonyal di şerên li bakurê [[Maroko]]yê li dijî hêzên Riffian de xwarin, bêbaweriya hikûmetê aniye û monarşiyê qels kiriye.

Pîşesazîbûn, pêşxistina rêhesinê û kapîtalîzma destpêkê li gelek deverên welat, bi taybetî li Barselonayê û her wiha tevgera karker û ramanên sosyalîst û anarşîst pêş ketine. [[Kongreya Karkerên Barselonayê|Kongreya karkerên Barselonayê]] ya sala 1870an û pêşangeha cîhanî ya Barselonayê ya sala 1888an mînakên baş ên vê yekê ne. Di mêyla anarkosendîkalîst a tevgera karkeran a li Spanyayê de, konfederasyona neteweyî ya karkeran di sala 1910an de û [[Federasyona Anarşîst a Îberî|federasyona anarşîst a îberî]] jî di sala 1927an de hatine damezrandin. Katalanîzm û vaskîzm, ligel neteweperwerî û herêmparêziyên din ên li Spanyayê, di wê serdemê de derketin holê ku Partiya neteweperest a Bask di 1895an de û [[Yekîtiya Herêmparêz a Ketelonyayê]] di 1901ê de hatine damezrandin. Gendeliya siyasî û tepeserkirina siyasî sîstema demokratîk a monarşiya destûrî ya sîstemek du-partî qels kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=C. |pêşnav=J. M. N. de |tarîx=1970 |sernav=Review of Oligarquía y caciquismo, colectivismo agrario y otros escritos |url=https://www.jstor.org/stable/40181301 |kovar=Revista española de la opinión pública |hejmar=19 |rr=310–312 |doi=10.2307/40181301 |issn=0034-9429 }}&lt;/ref&gt; Bûyer û tepeserkirina [[Hefteya trajîk a Spanyayê|Hefteya trajîk]] a tîrmeha 1909an bêîstîqrariya civakî ya wê demê nîşan daye. [[Karberdana La Canadiense 1919|Karberdana La Canadiense]] ya di sala 1919an de bûye sedema qanûna yekem ku roja xebatê bi heşt saetan bi sinor kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The revolutionary Left in Spain, 1914-1923 |url=https://archive.org/details/revolutionarylef0000meak |paşnav=Meaker |pêşnav=Gerald H. |weşanger=Stanford University Press |tarîx=1974 |isbn=978-0-8047-0845-6 |cih=Stanford, Calif |kesên-din=Paul Avrich Collection (Library of Congress) }}&lt;/ref&gt;

Piştî heyamek dîktatoriya ku ji aliyê tacê ve ji 1923 heta 1931 hatiye piştgirîkirin, yekem hilbijartinên ji sala 1923an vir ve ku bi piranî wekê dengdanek li ser [[Monarşî|monarşiyê]] dihat fêmkirin pêk hatine ku di nav de hilbijartinên şaredariyê yên 12ê nîsana 1931ê de hebû. Van hilbijartinan serketinek berbiçav daye namzetên komarparêz ên sosyalîst ên li bajarên mezin û paytextên parêzgehan û piraniya şêwirmendên monarşîst li deverên gundewarî bûn. Key welat terikand û di 14ê nîsanê de hikûmeteke demkî hatiye avakirin û komar hatiye damezrandin. Piştî hilbijartinên giştî yên hezîrana sala 1931ê, hilbijartinên di cotmeha sala 1931ê de destûreke bingehîn a welat hatiye nivîsandin û rêze kabîneyên bi serokatiya [[Manuel Azaña]] ku ji aliyê partiyên komarparêz û PSOE ve dihatin piştgirîkirin, li pey hev hatine avakirin. Di hilbijartina sala 1933an de rastgir û di hilbijartina sala 1936an de jî çepgir bi ser ketine. Di dema komara duyem de aloziyeke mezin a siyasî û civakî çêbûye ku bi dijberîtiya tûj ên çep û rastgiran pêk hatiye. Mênakên tundûtûjiya siyasî di vê serdemê de şewitandina dêran, darbeya leşkerî ya têkçûyî ya sala 1932an a bi serokatiya [[José Sanjurjo]], şoreşa sala 1934an û gelek êrîşên li dijî serokên siyasî yên dijber bûn. Ji aliyekî din ve, di dema komara duyem de reformên girîng ji bo modernîzekirina welat hatin destpêkirin ku di nav de destûreke bingehîn a demokratîk, reforma çandiniyê, ji nû ve sazkirina artêşê, nenavendîkirina siyasî û mafê dengdana jinan hebûn.

=== Şerê spanî û amerîkî ===
Ji ber bêîstîqrariya siyasî û krîza aborî ya ku di sedsala 19an de ku li Spanyayê diqewime, tevgerên neteweperest li Filîpîn û Kûbayê ku di wê demê di bin kontrola Spanyayê de bûn radibin ser piyan. Ev tevgeran dibin sedema şerên serxwebûnê ku Dewletên Yekbûyî jî tê de bû. Tevî hewldanên gelek dezgehên leşkerî, artêşa Spanyayê di astên herî bilind de nebaş hate birêvebirin û ev yek jî dibe sedema têkçûna Spanyayê ya di şerê spanî-amerîkî de. Ev şer bi peymana Parîsê di sala 1898an de hatiye çareserkirin ku bi vê peymanê Kûbayê serxwebûna xwe bi dest dixe û Spanya neçar dimîne ku Fîlîpîn, Guam û Porto Rîko bi 20 milyon dolarê amerîkî radestî Amerîkayê bike.

Têkçûna leşkerî (ku jê re El desastre tê gotin) alikarî da nifşê 98an ku komek rewşenbîrên spanî analîzek pir rexnegir li ser rewşa welat kirine.

=== Şerê navxweyî yê spanî û dîktatoriya Franco ===
[[Wêne:Reemplazo republicano.jpg|thumb|çep|Dilxwazên Komarparêz li Teruel (1936).]]
Di destpêka sedsala 20an de li gel beşdariya Spanyayê ya bi hêzên ewropî ya ji bo kolonîzekirina parzemîna Afrîkayê, bi kêmasî be jî hinek aramî li Spanyayê hebû. Her çend Spanya bêyî armancên mezin beşdar bibin jî [[Sahraya Rojava]], beşek ji [[Maroko]] û [[Gîneya Rojbendî]] dibin koloniyên Spanyayê. Ziyanên giran ên ku di dema Şerê Rif de li [[Maroko]]yê têne wênekirin dibe sedema têkbirina prestîja keyaniya spanî. Serdema desthilatdariya otorîter a general Miguel Primo de Rivera (1923-1930) bi damezrandina Komara Duyemîn a Spanyayê ku xweseriya siyasî pêşkêşî [[Welatê Baskî]], [[Ketelonya]] û [[Galîsya]]yê dike û bi dayîna mafê dengdanê ji bo re bi dawî dibe.

[[Şerê navxweyî yê Spanyayê]] di sala 1936an de dest pê dike ku di 17 û 18 tîrmehê de beşek ji artêşê darbeyek d'etatek pêk anî ku tenê li beşekî welêt bi ser dikeve. Ev rewş dibe sedema şerekî navxweyî ku tê de herêm bi du deverên ku yek di bin desthilatdariya hikûmeta Komarparêz de ku pişta xwe bi piştgiriya derve ya Yekîtiya Sovyetê û Meksîkayê (û ji Tûgayên Navnetewî) digire û deverê din ji hêla derbekaran ve tê kontrol kirin (Faksiyona Neteweperest an serhildêr) ku herî zêde ji hêla Almanya Nazî û Îtalyaya Faşîst ve tê piştgirî kirin. Komara heyî ji ber polîtîkaya nedestwerdanê ya bi pêşengiya Îngilîstanê ji aliyê hêzên rojavayî ve nehat piştgirîkirin. General [[Francisco Franco]] di 1ê çiriya pêşîn a sala 1936an de wek serokê herî bilind ê serhildêran sond dixwe. Têkiliyek nebaş di navbera hikûmeta komarî û anarşîstên bingehîn ên ku şoreşek civakî ya qismî dabûn destpêkirin derdikeve holê.

Şerê navxweyî bi awayekî hovane hate berdewam kirin ku di şer de ji her alî ve gelek hovîtî hatin kirin. Şerê navxweyî bi temamî sê sal berxwe dide û dibe sedema mirina zêdetirî 500 hezar mirovî û koçberbûna nêzîkî 500 hezar welatiyan.&lt;ref name=&quot;telegraph.co.uk&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/spain/3998443/Relatives-of-Spaniards-who-fled-Franco-granted-citizenship.html |sernav=Relatives of Spaniards who fled Franco granted citizenship |tarîx=2008-12-28 |malper=The Telegraph |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-24 }}&lt;/ref&gt; Di 1ê nîsana sala 1939an de pênc meh beriya destpêkirina [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de, aliyê serhildêr bi pêşengiya Franco bi ser ket û rêveberiyek dîktatorî li ser tevahiya welêt da destpêkirin. Bi hezaran kes piştî şerê navxweyî li kampên komkirinên frankoîst hatin zîndanîkirin. Di roja îro de piraniya neviyên koçberên ku di dema şer de ji Spanyayê koç dibin niha li welatên [[Amerîkaya Latînî]] dijîn ku tenê li [[Arjentîn]]ê li dora 300 hezar koçberên spanî dijîn.&lt;ref name=&quot;telegraph.co.uk&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/spain/3212605/Spanish-Civil-War-crimes-investigation-launched.html |sernav=Spanish Civil War crimes investigation launched |tarîx=2008-10-16 |malper=The Telegraph |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-24 }}&lt;/ref&gt;

Rejîma Franko tevî ku sempatiyê Mihver bû ji Wehrmachta Nazî re şervanên dilxwazên spanî li eniya rojhilata şer peyda dike di piraniya [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de bi navê xwe &quot;bêalî&quot; dimîne. Yekane partiya qanûnî ya di bin dîktatoriya Franko de Falange Española Tradicionalista y de las JONS (FET y de las JONS) bû ku di sala 1937an de li ser yekbûna Fasîst Falange Española de las JONS û kevneperestên karlîst hate damezrandin û komên mayî yên rastgir ên ku piştgirî didan serhildêran beşdarê komê dibin. Navê &quot;Movimiento Nacional&quot;, carinan wekî avahiyek firehtir ji FET y de las JONS xwerû tê fêm kirin ku bi piranî li ser navê paşîn di belgeyên fermî yên salên 1950an de hatine zêdekirin.

Piştî şer Spanya ji aliyê siyasî û aborî ve hat ji cîhana derve hate îzolekirin û li derveyî Neteweyên Yekbûyî hate hiştin. Dema ku ji bo [[Dewletên Yekbûyî]] ji hêla stratejîk ve girîng bû ku hebûna leşkerî li [[Nîvgirava Îberî]] ava bike wekî dijberiyek li hember her gavek gengaz a [[Yekîtiya Sovyetê]] di nav hewza [[Deryaya Navîn]] de, îzolekirina li ser welêt di sala 1955an de, di dema [[Şerê Sar]] de hatiye rakirin. Pêşîniyên stratejîk ên [[Şerê Sar]] ên [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] belavkirina ramanên perwerdehiyê yên amerîkî ji bo pêşvebirina nûjenkirin û berfirehbûnê vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=García |pêşnav=Óscar José Martín |tarîx=2023 |sernav=Soft Power, Modernization, and Security: US Educational Foreign Policy Toward Authoritarian Spain in the Cold War |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-of-education-quarterly/article/abs/soft-power-modernization-and-security-us-educational-foreign-policy-toward-authoritarian-spain-in-the-cold-war/222DD4CE05F39D5B4E3297614BE6E431 |kovar=History of Education Quarterly |ziman=en |cild=63 |hejmar=2 |rr=198–220 |doi=10.1017/heq.2023.5 |issn=0018-2680 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1960î de Spanya rêjeyek mezinbûna aborî ya nedîtî tomar dike ku ji hêla pîşesazîbûnê ve, koçberiya navxweyî ya girseyî ji deverên gundewarî berbi [[Madrîd]], [[Barselona]] û [[Welatê Baskî]] ve û welat di warê afirandina pîşesaziya turîzma girseyî ve pêşveçûnek girîng bidest dixe. Desthilatdariya Franco di heman demê de bi otorîterîzm, pêşvebirina nasnameya neteweyî ya yekbûyî, Katolîkîzma Neteweyî û polîtîkayên zimanî yên cudaxwaz ve hate hate katakterîze kirin.
=== Vegerandina demokrasiyê ===
[[Wêne:De proclamatie en beëdiging van Prins Juan Carlos tot Koning van Spanje tijdens , Bestanddeelnr 254-9763.jpg|thumb|Di 22ê mijdara sala 1975an de Juan Carlos I li ber Cortes Españolas (meclîsa Spanyayê) di dema ragehandina wî yê wekê key]]
Di sala 1962an de komek siyasetmedarên ku li hundir û li sirgûnê di oposîzyona rejîma Franco de cih digirtin ku di kongreya tevgera ewropî de li Munîhê civiyan û li wir biryarek ji bo demokrasiyê dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Villena |pêşnav=Miguel Ángel |tarîx=2012-06-09 |sernav=El contubernio que preparó la democracia |url=https://elpais.com/politica/2012/06/09/actualidad/1339259231_174858.html |roja-gihiştinê=2026-02-23 |xebat=El País |ziman=es |issn=1134-6582 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.movimientoeuropeo.org/area-prensa/actividades/Contubernio-Munich-50-aniversario.php |sernav=Contubernio de Múnich: 50 años |malper=www.movimientoeuropeo.org |roja-gihiştinê=2026-02-23 |roja-arşîvê=2014-10-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141021124653/http://www.movimientoeuropeo.org/area-prensa/actividades/Contubernio-Munich-50-aniversario.php |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lavanguardia.com/hemeroteca/20120605/54303390132/contubernio-munich.html |sernav=El contubernio de Munich, reunión de la oposición antifranquista |malper=La Vanguardia |tarîx=2012-06-04 |roja-gihiştinê=2026-02-23 |ziman=es }}&lt;/ref&gt; Bi mirina Franco re di mijdara sala 1975an de, Juan Carlos li gorî qanûna frankoîst dibe qiralê Spanyayê û serokê dewletê. Bi pejirandina destûra bingehîn a nû ya Spanyayê ya 1978an û vegerandina demokrasiyê, dewletê gelek desthilatdarî dewrî herêman kiriye û rêxistineke navxweyî li ser bingeha civakên xweser ava kiriye. Qanûna efûyê ya Spanyayê ya sala 1977an rê daye kesên di bin bandora rejîma Franco de ku bê şert di nav dezgehan de bimînin, heta sûcdarên hinek sûcên ku di dema veguhertina demokrasiyê de mîna komkujiya 3ê adara sala 1976an de li Vitoria an komkujiya Atocha ya sala 1977an, hebû.

Li Baskê neteweperweriya Bask a sernerm heta hilweşandina di gulana sala 2018an de di dema tevgera neteweperwer a radîkal de ku ji aliyê rêxistina çekdar a ETAyê ve dihat birêvebirin, hebûna xwe parastiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.europarl.europa.eu/former_ep_presidents/president-fontaine/speeches/en/sp0066.htm |sernav=The President of the European Parliament - Speeches |malper=www.europarl.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-02-23 }}&lt;/ref&gt; Ev kom di sala 1959an de di dema desthilatdariya Franco de hatiye damezrandin lê heta piştî sererastkirina demokrasiyê û vegerandina xweseriya herêmî jî, kampanyaya xwe ya têkoşînê berdewam kiriye.

Di 23ê sibata sala 1981ê de, hêmanên serhildêr ên di nav hêzên ewlehiyê de Cortes desteser dikin ku hikûmetek bi piştgiriya leşkerî ava bikim. Qiral Juan Carlos fermandariya xwe ya leşkerî digire ser milê xwe û bi rêya televîzyona neteweyî ferman daye ku komplogerên darbeyê xwe radest bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Cemlyn-Jones |pêşnav=Bill |tarîx=1981-02-23 |sernav=King Orders army to crush coup |url=https://www.theguardian.com/world/1981/feb/23/spain.fromthearchive |roja-gihiştinê=2026-02-23 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;

Di salên 1980î de ji nû ve vegerîna demokratîk rê li ber civakek vekirî û mezin vekiriye. Tevgerên çandî yên nû yên mîna La Movida Madrileña li ser bingeha azadiyê derketine holê. Di gulana sala 1982an de Spanya tevlî NATOyê bûye û piştî opozîsyoneke civakî ya bihêz referandûmek hatiye lidarxistin. Di heman salê de Partiya Karkerên Sosyalîst a Spanyayê (PSOE) hatiye ser desthilatê ku ev yekem hikûmeta çepgir ê di nav 43 salan de bû. Piştî skandalên li ser beşdariya hikûmeta Felipe González di şerê qirêj ê li dijî ETAyê de, di sala 1996an de PSOE hikûmetê ji Partiya Gel (PP) re hiştiye.
=== Geşedan û têkçûna aboriyê ===
[[Wêne:Madrid October15.jpg|thumb|çep|Di 15ê cotmeha sala 2011an de xwepêşandanek li dijî krîz û bêkariya bilind a ciwanan li Madrîdê]]
Di 1ê çileya sala 2002an de Spanyayê bi tevahî euroyê pejirandiye û mezinbûneke aborî ya bihêz bi dest xistiye ku di destpêka salên 2000î de ji navînîya [[Yekîtiya Ewropayê]] gelek jortirîn bû. Lêbelê fikarên ku ji aliyê gelek şîrovekarên aborî ve di lûtkeya geşbûnê de hatin eşkerekirin, hişyarî dane ku bihayên neasayî yên milkê û kêmasiya bazirganiya derve ya bilind bi ihtimaleke mezin dê bibe sedema hilweşînek aborîyeke bi êş.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Pfanner |pêşnav=Eric |paşnav2=Tribune |pêşnav2=International Herald |tarîx=2002-07-11 |sernav=Economy reaps benefits of entry to the 'club' : Spain's euro bonanza |url=https://www.nytimes.com/2002/07/11/business/worldbusiness/IHT-economy-reaps-benefits-of-entry-to-the-club-spains.html |roja-gihiştinê=2026-02-23 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2002an de nizûla petrolê ya Prestîjê li peravên [[Okyanûsa Atlantîk|Atlantîk]] ên Spanyayê dibe sedema encamên ekolojîk. Di sala 2003an de José María Aznar di Şerê Iraqê de piştgirî da serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê [[George W. Bush]] û tevgereke bihêz li dijî şer di civaka Spanyayê de derket holê. Di adara sala 2004an de, komeke terorîst a îslamî ya herêmî ku ji [[Elqaîde|El Qaîdeyê]] îlham girtibû, komkujiyeke terorîstî ya herî mezin a dîroka [[Ewropaya Rojava]] pêk aniye ku di komkujiyê de 191 kes jiyana xwe jidest dane û zêdetirî 1800 kesên din jî birîndar dibe. Ev komkujî bombebarankirina trênên rêwiyan a li [[Madrîd]]ê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2004-03-14 |sernav=Al-Qaeda 'claims Madrid bombings' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3509426.stm |roja-gihiştinê=2026-02-23 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

Di destpêka salên 2000î de rêjeya nifûsa Spanyayê ya ku li derveyî welêt ji dayik bûye di dema geşbûna aborî de bi lez zêde dibe lê paşê jî ji ber krîza darayî ya 2008an kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Ortiz |pêşnav=Fiona |sernav=Spain's population falls as immigrants flee crisis |url=https://www.reuters.com/article/us-spain-population/spains-population-falls-as-immigrants-flee-crisis-idUSBRE93L0J620130422 |roja-gihiştinê=2026-02-23 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Teqîna balona milkê ya Spanyayê di sala 2008an de bûye sedema krîza darayî ya Spanyayê ya salên 2008 û 2014an. Asta bilind a bêkariyê, kêmkirina lêçûnên hikûmetê û gendeliya di malbata qiraliyetê û Partiya Gel de wekê paşxaneyek ji bo xwepêşandanên Spanyayê yên sala 2011 û 2012an xizmet kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-05-15 |sernav=Spain's Indignados protest here to stay |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-18070246 |roja-gihiştinê=2026-02-23 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Tevgera serxwebûna katalanan jî her ku diçe bilind bûye. Di sala 2011an de, Partiya Gel a muhafezekar a [[Mariano Rajoy]] bi rêjeya ji %44,6ê dengan hilbijartinê qezenc kiribû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Rajoy ahoy |url=https://www.economist.com/newsbook/2011/11/21/rajoy-ahoy |roja-gihiştinê=2026-02-23 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt; Wekî serokwezîr wî tevdbîrên hişk ji bo alîkariya diravî ya ji Yekîtiya Ewropayê, tengkirina lêçûnê û pakta aramî û mezinbûnê ya Yekîtiya Ewropayê, bicih aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Tremlett |pêşnav=Giles |tarîx=2012-07-11 |sernav=Mariano Rajoy announces €65bn in austerity measures for Spain |url=https://www.theguardian.com/business/2012/jul/11/mariano-rajoy-spain-65bn-cuts |roja-gihiştinê=2026-02-23 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Di 19ê hezîrana sala 2014an qiral [[Juan Carlos I|Juan Carlos]] ji bo kurê xwe [[Felipe VI]], dest ji textê berdaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-18 |sernav=Spain king: Juan Carlos signs his abdication |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-27910104 |roja-gihiştinê=2026-02-23 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Spain topo.jpg|thumb|Ji xeynî Giravên Kanaryayê, Nexşeya topografî ya Spanyayê.]]
Bi 505.992&amp;nbsp;km² rûerdê, Spanya 52yem welatê herî mezin ê cîhanê û 4em welatê herî mezin ê Ewropayê ye. [[Çiyayê Teydê]] (Tenerife) lûtkeya çiyayê herî bilind ê Spanyayê ye û ji aliyê berfirehiya bingehîn ve sêyem volkana herî mezin a cîhanê ye. Spanya welatek transparzemîn e ku axa welêt hemû li [[Ewropa]] hem jî li [[Afrîka]]yê heye.

Spanya di navbera merîdyenên firehiya 27° û 44° bakur de û dirêjahiya 19° rojava û 5° rojhilat de ye.

Spanya li rojava bi Portûgalê re sinor e, li başûr bi rêya herêmên derveyên li Afrîkaya Bakur (Ceuta û Melilla û nîvgirava de Vélez de la Gomera) bi [[Cîbraltar]] û [[Maroko]]yê re sinor e. Li bakurê rojhilat, li ser dirêjahiya [[Çiyayên Pyreneesê]] bi [[Fransa]] û [[Andora]]yê re sinor e. Li ser Pyrenees li Girona, bajarokek biçûkê Spanyayê bi navê [[Llívia]] ji hêla erdê Fransayê ve hatiye dorpêç kirin.

Bi dirêjahiya 1.214&amp;nbsp;km sinorê Portûgal-Spanya di nav sinorê [[Yekîtiya Ewropayê]] de sinorê herî dirêj ê bênavber e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dip-badajoz.es/cultura/ceex/reex_digital/reex_LXII/2006/T.%20LXII%20n.%202%202006%20mayo-ag/RV000827.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-27 |tarîxa-arşîvê=2017-05-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170525185331/http://www.dip-badajoz.es/cultura/ceex/reex_digital/reex_LXII/2006/T.%20LXII%20n.%202%202006%20mayo-ag/RV000827.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
=== Girav ===
Spanya her wiha giravên Balear ên li Deryaya Navîn, giravên Kanaryayê ya li Okyanûsa Atlantîkê û hejmarek giravên vala yên li aliyê Deryaya Navîn a Tengava Cîbraltarê ku wekê plazas de soberanía (&quot;cihên serweriyê&quot;, an deverên di bin serweriya Spanyayê de têne zanîn) vedigire ku di nav de giravên Chafarinasê û giravên Alhucemasê hene. Nîvgirava Velez de la Gomera jî wekê meydaneke serweriyê hatiye hesibandin. Girava Alborán li Deryaya Navîn di navbera Spanya û Bakurê Afrîkayê de ye. Girava Fîzanê ya biçûk a li çemê Bidasoa komplekseke Spanya û Fransayê ye.

Li Spanyayê 11 giravên mezin hene û her yek ji wan xwedî saziyên xwe yên rêveberiyê ne (Cabildos insulares li Kanaryayê, Consells insulars li Baleares). Dema ku nûnertiya giravan a senatorî tê destnîşankirin, Destûra Bingehîn a Spanyayê bi taybetî behsa van giravan dike (Ibiza û Formentera kom dibin, ji ber ku ew bi hev re giravên Pityusic in ku beşek ji arşîpela Balearîkê, pêk tînin). Di nava van giravan de giravên wekê Tenerife, Gran Canaria, Lanzarote, Fuerteventura, La Palma, La Gomera û El Hierro li arşîpela Kanaryayê û Mallorca, Ibiza, Menorca û Formentera jî li arşîpela Balearê ne.

=== Avhewa ===
[[Wêne:Spain-climate.png|thumb|Li gorî [[Sîstema Köppen]] herêmên avhewayê ya li Spanyayê.]]
Li Spanyayê li gorî rewşa erdnîgarî û şert û mercên orografîk sê herêmên avhewa yên sereke dikarin ji hev werin veqetandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.schweizerbart.de/resources/downloads/paper_free/55034.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-28 |tarîxa-arşîvê=2019-04-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190412021016/http://www.schweizerbart.de/resources/downloads/paper_free/55034.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
* Avhewaya [[Deryaya Navîn]] ku bi havînên germ û zuwa diyar dibe, li nîvgiravê serdest e ku ji du celeban hewayê pêk tê.
** Herêma Csa bi herêmên bi havînên germ ve girêdayî ye ku germahî li peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Atlantîka Başûr]] û li seranserê Endulusya, Extremadura û li piraniya navenda welêt serdest e. Devera Csa deverên avhewa yên bi zivistanên germ û sar ên ku di astek herêmî de ji hevûdu pir cûda têne hesibandin vedihewîne. Nexşeyên avhewa yên herêmî bi gelemperî devera Deryaya Navîn (ku piraniya welêt vedihewîne) ne li gorî germahiya havînê, di navbera deverên germ-zivistan û sar-zivistanê hatiye dabeş kirin.
** Devera Csb ji havînên germ zêdetir germ e û berbi deverên din ên sar-zivistanêên ku bi gelemperî bi avhewa Deryaya Navîn re têkildar nînin, mîna piraniya navendî û bakur-navendî ya Spanyayê (mînak rojavayê Kastîlla–León, bakurê rojhilatê Kastîlla-La Mankha û bakurê Madrîdê) û li deverên pir barantir (nemaze li Galîsyayê).
* Avhewa nîv-ziwa (BSk, BSh) li çaryeka başûrê rojhilatê welêt serdest e û li deverên din ên Spanyayê jî berbelav e. Ev avhewa piraniya Herêma Mûrsiya, başûrê Valensiya û rojhilatê Endulusyayê vedigire. Piştre li bakur, li jor û li navîna Deşta Ebro ku başûrê Navarra ye, Aragona Navendî û li rojavayê Ketelonyayê serdest e. Demsala ziwa ji havînê wêdetir dirêj dibe û germahiya navîn bi bilindahî ji asta deryayê û hêlîpanê (merîdyen) ve girêdayî ye.
* Avhewaya okyanûsê (Cfb) ku li çaryeka bakur a welêt, nemaze li herêma Atlantîkê (Welatê Bask, Kantabriya, Asturiya û beşek jî Galîsya û Kastîle–León) bi bandor dibe. Wekî din, avhewa li bakurê Navarra, li piraniya deverên bilind ên li ser Sîstema Îberî û li geliyên Pyrenean jî tê dîtin ku li wir celebek subtropîkal a şil (Cfa) jî tê dîtin. Germahiya zivistan û havînê di bin bandora okyanûsê de ye û zuwabûna demsalî tuneye.
Ji xeynî van celebên sereke jêr-cûreyên din jî dikarin werin dîtin ku mîna avhewaya alpinî ya li deverên bi bilindahiyên pir zêde, avhewaya subtropîkal a şil li deverên bakurê rojhilatê Spanyayê û avhewaya parzemînî (Dfc, Dfb / Dsc, Dsb) li Pyrenees, li beşên Rêzeçiyayên Kantabriyayê, Pergala Navendî, Sierra Nevada û Sîstema Îberî û hewayek çolê ya tîpîk (BWk, BWh) ku li herêma Almería, Mûrsiya û li Giravên Kanarya yên rojhilat têne dîtin heye. Li deverên nizm ên Giravên Kanarya di heyama xweya herî sar de bi navînî jor 18,0&amp;nbsp;°C ye, ji ber vê yekê li deverê avhewayek tropîkal heye. Deverên nizm ên Giravên Kanaryayê di meha xwe ya herî sar de bi navînî ji 18.0&amp;nbsp;°C ê jortir in, ji ber vê yekê bandorên avhewaya tropîkal li ser wan hene, her çend ew bi rêkûpêk wekê avhewayên tropîkal nayên dabeş kirin, ji ber ku li gorî AEMETê, hişkbûna wan zêde ye, ji ber vê yekê ew dikevin nav avhewayek hişk an nîvhişk.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aemet.es/documentos/es/conocermas/recursos_en_linea/publicaciones_y_estudios/publicaciones/NT_37_AEMET/NT_37_AEMET.pdf |sernav=&quot;Evolucion de los climas de Koppen en España: 1951-2020&quot; }}&lt;/ref&gt;

Spanya yek ji wan welatan e ku herî zêde ji guherîna avhewayê li Ewropayê bandor dibe. Li Spanyayê ku jixwe xwedan avhewayek germ û hişk e, bûyerên dijwar ên wekê pêlên germê her ku diçe zêde dibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/ |sernav=Climate Change Knowledge Portal {{!}} Climate Change Knowledge Portal |malper=climateknowledgeportal.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/society/2021-08-12/weather-experts-on-spains-heatwave-a-summer-like-this-will-be-considered-cold-in-30-years-time.html |sernav=Weather experts on Spain’s heatwave: ‘A summer like this will be considered cold in 30 years’ time’ |malper=EL PAÍS English |tarîx=2021-08-12 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en |paşnav=Tasca |pêşnav=Miguel Ángel Medina, Elisa }}&lt;/ref&gt; Her wiha welat ji ber ziwabûnê zêdetir pirsgirêk dikişîne û ev rewş her ku diçe zêdetir dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2023/05/02/europe/spain-drought-catalonia-heat-wave-climate-intl |sernav=Disappearing lakes, dead crops and trucked-in water: Drought-stricken Spain is running dry |malper=CNN |tarîx=2023-05-02 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en |paşnav=Paddison |pêşnav=Fred Pleitgen,Claudia Otto,Laura }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên avê di senaryoyên cûrbecûr ên guherîna avhewayê de bi giranî bi bandor bibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Estrela |pêşnav=T. |paşnav2=Pérez-Martin |pêşnav2=M. A. |paşnav3=Vargas |pêşnav3=E. |tarîx=2012 |sernav=Impacts of climate change on water resources in Spain |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2012HydSJ..57.1154E/abstract |kovar=Hydrological Sciences Journal |ziman=en |cild=57 |hejmar=6 |rr=1154–1167 |doi=10.1080/02626667.2012.702213 |issn=0262-6667 }}&lt;/ref&gt; Ji bo kêmkirina bandorên guherîna avhewayê, Spanya veguherîna enerjiyê bo enerjiyên nûjenkirî, wekê enerjiya rojê û bayê, pêş dixe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.idae.es/articulos/renewable-energies-spain |sernav=Renewable energies in Spain {{!}} Idae |malper=www.idae.es |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=es }}&lt;/ref&gt;
=== Flora û fauna ===
[[Wêne:Iberian Wolf AdF 001.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Gurê îberî li Castilla û Leonê]]
Fauna ya Spanyayê cûrbecûriyeke berfireh pêşkêş dike ku beşek mezin ji ber cihê erdnîgarî ya nîvgirava Îberî ya di navbera Atlantîk û [[Deryaya Navîn]] de û di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ku cûrbecûriya mezin a jîngeh û biyotopan e ku encama cûrbecûrbûna berbiçav a avhewa û herêmên cûdakirî ye.

Nebatiya Spanyayê ji ber gelek faktoran cihêreng e ku di nav de cihêrengiya erdê, avhewa û firehiya erdê heye. Li Spanyayê herêmên fîtoerdnîgarî yên cuda hene ku her yek xwedî taybetmendiyên kulîlkên xwe yên taybet e ku bi piranî ji têkiliya avhewa, topografya, celebê axê û agir û faktorên biyotîk derdikevin holê. Pileya navînî ya endeksa yekparebûna dor aliya daristanan a sala 2019an a welêt 4,23/10 bû ku ev yek di nav 172 welatan de di rêza 130em ê cîhanê de cih digire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Grantham |pêşnav=H. S. |paşnav2=Duncan |pêşnav2=A. |paşnav3=Evans |pêşnav3=T. D. |paşnav4=Jones |pêşnav4=K. R. |paşnav5=Beyer |pêşnav5=H. L. |paşnav6=Schuster |pêşnav6=R. |paşnav7=Walston |pêşnav7=J. |paşnav8=Ray |pêşnav8=J. C. |paşnav9=Robinson |pêşnav9=J. G. |paşnav10=Callow |pêşnav10=M. |paşnav11=Clements |pêşnav11=T. |paşnav12=Costa |pêşnav12=H. M. |paşnav13=DeGemmis |pêşnav13=A. |paşnav14=Elsen |pêşnav14=P. R. |paşnav15=Ervin |pêşnav15=J. |tarîx=2020-12-08 |sernav=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7723057/ |kovar=Nature Communications |cild=11 |hejmar=1 |rr=5978 |doi=10.1038/s41467-020-19493-3 |issn=2041-1723 |pmc=7723057 |pmid=33293507 }}&lt;/ref&gt;

Di nav axa [[Ewropa]]yê de, Spanya xwedî hejmara herî zêde ya cureyên nebatan e (7.600 nebatên temarî) ku ji hemî welatên ewropî zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.climatechangepost.com/countries/spain/biodiversity/ |sernav=Biodiversity |malper=www.climatechangepost.com |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-us |paşnav=ClimateChangePost }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Spanyayê 17.804 milyar dar hene û her sal bi navînî 284 milyon dar ji nû ve şîn dibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Biodiversidad |pêşnav=Fundación |tarîx=2014-02-18 |sernav=The Foundation |url=https://www.fundacion-biodiversidad.es/en/about-us |roja-gihiştinê=2026-02-22 |xebat=Fundación Biodiversidad |ziman=en |roja-arşîvê=2022-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220924231544/https://www.fundacion-biodiversidad.es/en/about-us |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Rêveberî û polîtîka ==
[[Wêne:Palacio Real de Madrid Julio 2016 (cropped).jpg|thumb|Qesra keyaniyê ya Madrîdê]]
Dîroka destûriya bingehîn a Spanyayê ji 1812an vedigere. Di hezîrana sala 1976an de keyê nû yê Spanyayê Juan Carlos, Carlos Arias Navarro ji kar dûr dixe û reformxwaz Adolfo Suárez wekî serokwezîr tayîn dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7171971.stm |sernav=BBC NEWS {{!}} Europe {{!}} Spain's fast-living king turns 70 |tarîx=2010-01-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2010-01-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100106025042/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7171971.stm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Hilbijartina giştî ya ku di sala 1977an de tê hilbijartin, ji bo amadekirin û pejirandina makezagona sala 1978an, Meclîsa Damezrîner (Parlamena Spanyayê, bi kapasîteya xwe wekî meclîsa destûrî) civiya.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Puigdoménech |pêşnav=Pedro |tarîx=1978 |sernav=New Spanish Constitution leaves science policy open |url=http://dx.doi.org/10.1038/276431c0 |kovar=Nature |cild=276 |hejmar=5687 |rr=431–432 |doi=10.1038/276431c0 |issn=0028-0836 }}&lt;/ref&gt; Piştî giştpirsiya (referandûm) neteweyî ya di 6ê kanûna sala 1978an de ji %88ê dengdêran destûra nû dipejirîne ku ev giştpirsî dibe sedema herî girîng ê derbasbûna demokrasiyê. Di encamê de, Spanya niha ji 17 herêmên otonom û du bajarên xweser ên bi dereceyên cuda yên xweseriyê Destûra Bingehîn rê dide. Lê dîsa jî destura bingehîn bi awayekî eşkere yekitiya neteweyî ya spanî diyar dike.

Rêveberiya Spanyayê di sala 2007an de qanûna wekheviya zayendî pejirand ku armanca wê di jiyana siyasî û aborî ya Spanyayê de wekheviya di navbera zayendan de zêdetir dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipsnews.net/2007/03/spain-no-turning-back-from-path-to-gender-equality/ |sernav=SPAIN: No Turning Back from Path to Gender Equality - Inter Press Service |tarîx=2014-04-19 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2014-04-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140419015814/http://www.ipsnews.net/2007/03/spain-no-turning-back-from-path-to-gender-equality/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên Yekîtiya Nav-Parlamenan a 1ê îlona sala 2018an ji 350 endamên kongreyê 137 endam jin (%39.1) bûn. Di senatoyê de jî ji 266 endaman 101 ji wan endamên jin (%39.9) bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipu.org/wmn-e/classif.htm |sernav=Women in Parliaments: World Classification |tarîx=2014-03-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2014-03-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140328105108/http://www.ipu.org/wmn-e/classif.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Pîvana Desthilatdariya Zayendî ya Spanyayê di Rapora Pêşketina Mirovî ya Neteweyên Yekbûyî de 0.794 e û di cîhanê de rêza 12em de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |tarîx=2008-01-01 |sernav=Human Development Report 2007/8 |url=https://hdr.undp.org/content/human-development-report-20078 |ziman=en |kovar=undp.org }}&lt;/ref&gt;
=== Rêveberî ===
Spanya keyaniyek monarşî ye ku bi qiralek mîrasî û bi parlamenek du-meclîsî tê birêvebirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=Wui6CAAAQBAJ&amp;pg=PA197 |sernav=Governments around the World: From Democracies to Theocracies: From ... - Fred M. Shelley - Google Books |tarîx=2023-09-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2023-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230912033901/https://books.google.com/books?id=Wui6CAAAQBAJ&amp;pg=PA197 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Şaxa qanûndanînê ji Kongreya Parlamenteran (Congreso de los Diputados) pêk tê ku meclîsa jêrîn bi 350 endaman bi dengdana gel li ser lîsteyên blokê ji hêla nûnertiya rêjeyî ve hatiye hilbijartin ku ji bo heyama çar salan li Senatoyê (Senado) kar bike. Şaxa birêvebirinê ku ji Konseya Wezîran bi serokatiya serokwezîr pêk tê ku piştî şêwirîna bi nûnerên komên cuda yên parlamenê re ji aliyê key ve wekî namzet tê destnîşankirin, di rûniştinekî de ji aliyê endamên meclîsa jêrîn ve tê hilbijartin û piştre jî bi awayekî fermî ji aliyê key ve tê erkdar kirin.

Spanya ji hêla rêxistinî ve wekî Estado de las Autonomías (&quot;Dewleta Xweserî&quot;) hatiye avakirin ku li gel [[Swîsre]], [[Almanya]] û [[Belçîka]]yê yek ji welatên herî nenavendî yên [[Ewropa]]yê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://edition.cnn.com/2006/WORLD/europe/06/18/catalonia.vote/index.html |sernav=CNN.com - Catalonians vote for more autonomy - Jun 18, 2006 |tarîx=2008-06-04 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2008-06-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080604012034/http://edition.cnn.com/2006/WORLD/europe/06/18/catalonia.vote/index.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Wek mînak, hemû civakên xweser xwedî parleman, hikûmet, rêveberiyên giştî, lêçun û xwedî çavkaniyên xwe yên hilbijartî ne. Di nav yên din de pergalên tenduristî û perwerdehiyê ji hêla civakên spanî ve têne birêvebirin û ji xeynî vê, Welatê Baskî û Navarre jî li ser bingeha qanûnên fermî darayiyên xwe yên gelemperî birêve dibin. Li [[Ketelonya]], [[Welatê Baskî]], [[Navarra]] û Giravên Kenariyê, komek polîsên xweser li cihê hinek fonksiyonên polîsên dewletê cih digirin.
=== Dabeşên îdarî ===
==== Civakên xweser ====
[[Wêne:Comunidades autónomas de España.svg|thumb|çep|Nexşeya herêmên xweser ên Spanyayê]]
Herêmên otonom ên Spanyayê dabeşên îdarî yên asta yekem a welat in. Ev herêmên otonom piştî ku destûra bingehîn a 1978an ketiye meriyetê û mafê xwerêveberiyên &quot;netewe û herêmên Spanyayê&quot; nas kiriye, hatine damezrandin.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://boe.es/legislacion/documentos/ConstitucionINGLES.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.boe.es |roja-gihiştinê=2026-02-24 |roja-arşîvê=2024-06-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240630144315/https://boe.es/legislacion/documentos/ConstitucionINGLES.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî destûra bingehîn divê civakên xweser ji parêzgehên cîran ên xwedî taybetmendiyên hevpar ên dîrokî, çandî û aborî pêk werin. Ev rêxistina axî ku li ser bingeha radestkirina rêveberiyê li Spanyayê wekê &quot;dewleta xweseriyê&quot; (Estado de las Autonomías) hatiye zanîn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;

Qanûna bingehîn a sazûmanî ya her civaka xweser, rêziknameya xweseriyê ye. Qanûnên xweseriyê navê civakê li gorî nasnameya wan ê dîrokî û hemdem, sinorên axa wan, nav û rêxistina saziyên hikûmetê û mafên ku ew li gorî destûrê jê sûd werdigirin destnîşan dikin.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Ev pêvajoya berdewam a radestkirina mafê rêveberiyê tê vê wateyê ku her çiqas Spanya bi fermî dewletek yekgirtî be jî, ligel federasyonên wekî [[Belçîka]], [[Almanya]] û [[Swîsre]]yê, yek ji welatên herî nenavendî yên [[Ewropa]]yê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://edition.cnn.com/2006/WORLD/europe/06/18/catalonia.vote/index.html |sernav=CNN.com - Catalonians vote for more autonomy - Jun 18, 2006 |malper=edition.cnn.com |roja-gihiştinê=2026-02-24 }}&lt;/ref&gt;

Ligel parlamento û hikûmetên xwe yên hilbijartî û her weha rêveberiyên giştî yên taybet, herêmên xweser xwedî xweseriyeke berfireh a qanûndanîn û rêveberiyê ne. Her çend herêm di pêvajoya dirêjtir a ku di destûrê de ji herêma bo mayî ya welat hatibe destnîşankirin jî, [[Endulus (dewlet)|Endulus]] di statûya xweseriya xwe ya yekem de xwe wekê neteweyek naskiriye. Gav bi gav, civakên din jî di guhertinên li ser qanûnên xweseriya xwe de li gorî nasnameyên xwe yên dîrokî û nûjen ew navê xwe wegirtine ku di nav de [[Valensiya (herêm)|civaka valensî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://diccionarivalencia.com/recursos/estatut-valencia.pdf |sernav=recursos {{!}} Diccionari Valencià. Valencià - Espanyol / Castellà |malper=diccionarivalencia.com |roja-gihiştinê=2026-02-24 }}&lt;/ref&gt; giravên [[Giravên Kenariyê|Kanaryayê]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www2.gobiernodecanarias.org/tuestatuto/novedades.html |sernav=Gobierno de Canarias :: Estatuto de Autonomía de Canarias |malper=www2.gobiernodecanarias.org |roja-gihiştinê=2026-02-24 |roja-arşîvê=2011-01-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110120074716/http://www2.gobiernodecanarias.org/tuestatuto/novedades.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; giravên [[Giravên Balear|Balearê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.caib.es/webcaib/govern_illes/estatut_autonomia/doc/estatut2007.ca.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.caib.es |roja-gihiştinê=2026-02-24 |roja-arşîvê=2009-07-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090711090828/http://www.caib.es/webcaib/govern_illes/estatut_autonomia/doc/estatut2007.ca.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; û Aragon hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://narros.congreso.es/constitucion/estatutos/estatutos.jsp?com=64&amp;tipo=2&amp;ini=1&amp;fin=10&amp;ini_sub=1&amp;fin_sub=1 |sernav=TÍTULO PRELIMINAR - Estatuto Autonomía |malper=narros.congreso.es |roja-gihiştinê=2026-02-24 |ziman=es }}&lt;/ref&gt;

Ligel parlamento û hikûmetên xwe yên hilbijartî û her weha rêveberiyên giştî yên taybet, herêmên xweser xwedî xweseriyeke berfireh a qanûndanîn û rêveberiyê ne. Dabeşkirina desthilatan dikare ji bo her civakê cuda be ku di qanûnên xweseriya wan de hatiye destnîşankirin, ji ber ku armanc ew bû ku radestkirina kirina mafê rêveberiyê ne asîmetrîk be. Wek mînak tenê du civak, [[Welatê Baskî|Welatê Baskê]] û Navarre li ser bingeha rêziknameyên kevnar ên foral xwedî xweseriya darayî ya tevahî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/national-education-systems/spain/main-executive-and-legislative-bodies |sernav=Main executive and legislative bodies |malper=eurydice.eacea.ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-02-24 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-04-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240414085105/https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/national-education-systems/spain/main-executive-and-legislative-bodies |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Ji xeynî van ercan, hikûmetên herêmî yên li deverên wekê Endulus, Welatê Bask, Ketelonya û Galîsyayê ji civakên din zêdetir mafê desthilatdariyê wergirtine ku dema rêveberê herêmê pêwîst bibîne dikare parlementoya herêmî hilweşîne û banga hilbijartinê bike. Herwiha Welatê Baskê, Giravên Kanaryayê, [[Ketelonya]] û Navarre her yek xwedî hêzên polîs ên xweser in ku bi rêzê ve ewlekariya herêmê ji aliyê hêzên bi navê ''Ertzaintza'', ''Policía Canaria'', ''Mossos d'Esquadra'' û ''Policía Foral'' be têne parastin. Civakên din xwedî hêzên kêmtir an jî qet tune ne ku tenê ev hêzên biçûkên ''Policía Autónoma Andaluza'' li Endulusê û BESCAM li [[Madrîd]]ê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.cartujo.org/pag(a9).htm |sernav=Redirecting |malper=www.cartujo.org |roja-gihiştinê=2026-02-24 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

==== Parêzgeh û şaredarî ====
Civakên xweser li parêzgehan dabeş dibin ku wekê blokên avakirina axê ji civakê re xizmet dike. Parêzgeh li gorî şaredariyan têne dabeş kirin. Hebûna hem parêzgehan û hem jî şaredariyan ji hêla destûrê ve hatiye mîsoger kirin û parastin ku ne hewce ye ji aliyê qanûnên xweseriyên herêman ve were parastin. Şaredariyan ji bo birêvebirina karûbarên xwe yên navxweyî xweserî wergirtine. Parêzgeh beşên herêmî ne ku ji bo pêkanîna çalakiyên dewletê hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.constitucion.es/constitucion/lenguas/ingles.html#8 |sernav=Constitución Española.  Sección la Constitución. Textos completos |malper=www.constitucion.es |roja-gihiştinê=2026-02-24 |roja-arşîvê=2007-10-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071026020151/http://www.constitucion.es/constitucion/lenguas/ingles.html#8 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Dabeşkirina parêzgehên niha bi guhertinên piçûk ên li ser dabeşkirina herêmî ya sala 1833an ku ji aliyê Javier de Burgos ve pêk hatibû, çêbûye. Tevahiya Spanyayê ji 50 parêzgehan pêk tê. Civakên Asturias, Kantabriya, La Rioja, Giravên Balear, Madrîd, Murcia û Navarre tenê civakên ku ji yek parêzgehekê pêk têne ye ku li gorî qadên wergirtî ve wek hevin. Di van rewşan de, saziyên îdarî yên parêzgehê bi saziyên hikûmî yên civaka herêmî hatine guhertin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://mptmd.gob.es/portal/politica-territorial/local |sernav=Portal MPT {{!}} Política local |malper=mptmd.gob.es |roja-gihiştinê=2026-02-24 }}&lt;/ref&gt;
=== Têkiliyên derve ===
[[Wêne:Barcelona Palau Reial de Pedralbes (51135781861).jpg|thumb|Qesra qiraliyetê ya Pedralbes a li Barselonayê ku navenda Yekîtiya Deryaya Navîn e]]
Piştî vegera demokrasiyê piştî mirina Franco di sala 1975an de polîtîkayên destpêkê ya siyaseta derve ya Spanyayê, derketina ji tecrîda dîplomatîk a salên Franco û berfirehkirina têkiliyên dîplomatîk, ketina nav civaka Ewropayê û destnîşankirina têkiliyên ewlehiyê bi welatên rojavayî re bûn.

Spanya ji sala 1982an vir ve endamê [[NATO]]yê ye û beşdarî çalakiyên ewlehiya navneteweyî yên piralî bûye. Endamtiya Yekîtiya Ewropayê ji bo Spanyayê beşek girîng ê ji siyaseta ya derve ya welat bû. Li ser gelek mijaran, Spanya pir caran tercîh dike ku bi hevkarên xwe yên [[Yekîtiya Ewropayê]] re bi rêya mekanîzmayên hevkariya siyasî ya ewropî hewlên xwe koordîne bike. Ji xeynî ku bi rêya endametiya Yekitiya Ewropayê tê niman kirin, Spanya welateke mêvan ê mayînde ye ku beşdarê hemî bilindeyên G20 dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.austlii.edu.au/au/journals/MelbJIL/2013/18.pdf |sernav=Henley, Peter Holcombe; Blokker, Niels M --- &quot;The Group of 20: A Short Legal Anatomy from the Perspective of International Institutional Law&quot; [2013] MelbJlIntLaw 18; (2013) 14(2) Melbourne Journal of International Law 550 |malper=www.austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-24 }}&lt;/ref&gt;

Spanyayê têkiliyên xwe yên taybet bi Amerîkaya Hispanîk û Filipînê re berdewam kiriye. Siyaseta welat tekezî li ser têgeha civateke îbero-amerîkî dike ku di bingeh de nûkirina têgeha &quot;Hispanidad&quot; an &quot;Hispanismo&quot; ku hewl tê dayin ku [[Nîvgirava Îberî]] bi Amerîkaya Hispanîk ve bi rêya ziman, bazirganî, dîrok û çandê ve girê bide. Ev polîtîka bi bingehîn &quot;li ser nirxên hevpar û vejandina demokrasiyê hatiye avakirin.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Contemporary Spanish Foreign Policy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-08-07 |isbn=978-1-315-75679-0 |paşnavê-edîtor=Garcia |pêşnavê-edîtor=David |url=https://doi.org/10.4324/9781315756790 |paşnavê-edîtor2=Pacheco Pardo |pêşnavê-edîtor2=Ramon }}&lt;/ref&gt;

Spanya di nav gelek nakokiyên axê de ye ku îdîaya Cîbraltar dike ku Herêmeke Derveyî Deryaya Yekbûyî ye ku li beşa herî başûr a Nîvgirava Îberî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/218/33/IMG/NR021833.pdf?OpenElement |sernav=ODS HOME PAGE |malper=daccess-dds-ny.un.org |roja-gihiştinê=2026-02-24 |paşnav=Team |pêşnav=ODS }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/005/34/IMG/NR000534.pdf?OpenElement |sernav=ODS HOME PAGE |malper=daccess-dds-ny.un.org |roja-gihiştinê=2026-02-24 |paşnav=Team |pêşnav=ODS |roja-arşîvê=2011-05-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110503183729/http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/005/34/IMG/NR000534.pdf?OpenElement |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.maec.es/subwebs/Embajadas/Londres/es/MenuPpal/Gibraltar/Documents/000.001.002.003%20T%C3%ADtulo.%20Prefacio.%C3%8Dndice.%20Informe%20(27.02.08).doc |sernav=Wayback Machine |malper=www.maec.es |roja-gihiştinê=2026-02-24 }}&lt;/ref&gt; Nakokiyeke din jî li dora Giravên Savage heye ku Spanya îdîa dike ku ew kevir in ne girav e û ji ber vê yekê herêma aborî ya taybet a Portûgalê (200 mîlên deryayî) ku gelek giravan vedigire nav xwe qebûl nake.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Spain disputes Portugal islands |url=https://www.theportugalnews.com/news/spain-disputes-portugal-islands/29269 |roja-gihiştinê=2026-02-24 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2026 }}&lt;/ref&gt; Spanya serweriya xwe li ser Girava Perejîlê ku giraveke kevirî ya piçûk û bala ye ku li perava başûrê [[Tengava Cîbraltarê]] ye, îdia dike. Ev îdîa di sala 2002an de di navbera Spanya û [[Maroko]]yê de bûye mijara bûyereke çekdarî. Maroko bajarên Spanyayê yên Ceuta û Melilla û giravên plaza de soberanía yên li peravên bakurê Afrîkayê wekê axa Marokoyê îdîa dike. Portûgal serweriya Spanyayê li ser axa Olîvenzayê nas nake.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://e-archivo.uc3m.es/bitstream/handle/10016/17476/cuestion_fernandez_E_2004.pdf?sequence=1 |sernav=Wayback Machine |malper=e-archivo.uc3m.es |roja-gihiştinê=2026-02-24 }}&lt;/ref&gt;

=== Hêz ===
[[Wêne:EF-18A Spain (16527586494).jpg|thumb|çep|Balafira şer EF-18A ku yek ji balafirên şer ên artêşa Spanyayê ye]]
Hêzên çekdar ên Spanyayê li ser sê şaxan wekê artêş (Ejército de Tierra); Navy (Armada) û hêza hewayî û fezayê (Ejército del Aire y del Espacio) hatiye dabeş kirin. Bi tevahî hêz wekê hêzên çekdar ên Spanyayê (Fuerzas Armadas Españolas) tê nas kirin. Fermandarê giştî yê artêşa Spanyayê qiralê Spanyayê Felipe VI e. Rayedarên leşkerî yên din serokwezîr û wezîrê parastinê ye. Çarem rayedarê leşkerî yê dewletê serfermandarê giştî yê parastinê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lavanguardia.com/vida/20161106/411623401633/el-jefe-del-estado-mayor-del-ejercito-de-tierra-y-11-tenientes-generales-aspiran-a-jemad.html |sernav=El jefe del Estado Mayor del Ejército de Tierra y 11 tenientes generales aspiran a JEMAD |malper=La Vanguardia |tarîx=2016-11-06 |roja-gihiştinê=2026-02-24 |ziman=es }}&lt;/ref&gt; Karmendên parastinê (Estado Mayor de la Defensa) wekê beşek alîkarê artêşê ye.

Hêzên çekdar ên Spanyayê hêzeke profesyonel in ku di sala 2017an de ji 121.900 şervanên çalak û 4.770 ji şervanên cîgir pêk hatiye. Her wiha Spanyayê xwedî 77.000 leşkerên parastina sivîl e ku di demên rewşên awarte yên neteweyî de di bin kontrola wezareta parastinê de ye. Di sala 2015an de lêçûna parastinê ya Spanyayê 5,71 milyar euro (7,2 milyar dolarê amerîkî) bû ku ji sedî 1 zêde bûye. Ev zêdebûna lêçûnê ji ber fikarên ewlehiyê çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.janes.com/article/43968/update-spain-to-increase-defence-spending |sernav=Update: Spain to increase defence spending - IHS Jane's 360 |malper=www.janes.com |roja-gihiştinê=2026-02-24 }}&lt;/ref&gt; Xizmeta leşkerî ya mecbûrî di sala 2001ê de bi dawî bûye.

Li gorî îndeksa aştiya cîhanî ya sala 2024an, Spanya welatê 23yem a herî aram ê cîhanê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.economicsandpeace.org/wp-content/uploads/2024/06/GPI-2024-web.pdf |sernav=&quot;2024 Global Peace Index&quot; }}&lt;/ref&gt;

== Aborî ==
[[Wêne:Paseo de la Castellana (Madrid) 52.jpg|thumb|Dîmenek ji Paseo de la Castellana ya navçeyên karsaziya AZCA û Cuatro Torres a qada karsaziyê ya Madrîdê]]
Spanya xwedî aboriyeke tevlihev e ku hêmanên kapîtalîzma bazara azad bi refaha civakî û destwerdana dewletê re tevlê hev dike. Spanya yek ji 19 welatan e ku hilberîna navxweyî ya giştî ya navînî (GDP) salane ji 1 trilyon dolarî derbas dibe ku di cîhanê de di rêza 12em de ye û hem li Yekîtiya Ewropayê û hem jî di nav herêma euro de di rêza çarem de ye. Banka Cîhanê Spanya wekê aboriyeke bi dahata bilind û ji aliyê fona dravan a navneteweyî ve jî wekê aboriyeke pêşketî hatiye destnîşankirin. Spanya ji sala 2024an vir ve xwedî aboriya pêşketî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fortune.com/europe/2024/11/26/real-reason-spain-economy-bucking-trend-european-decline-starrtups-tech/ |sernav=The real reason Spain’s economy is bucking the trend of European decline |malper=Fortune |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en |paşnav=Lluch |pêşnav=Jorge }}&lt;/ref&gt; ku herî bilez mezin dibe ku nêzîkî çar caran ji navînî ya qada euroyê zêdetir mezin dibe.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Spain shows Europe how to keep up with America’s economy |url=https://www.economist.com/europe/2024/12/12/spain-shows-europe-how-to-keep-up-with-americas-economy |roja-gihiştinê=2026-02-25 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas ji welatên din ên ewropî hêdî hêdî û newekhevtir be jî; pîşesazî bi piranî bi Katalonyayê (bi giranî çêkirina tekstîlê) û Welatê Baskê (hilberîna hesin û pola) ve bi sinor be jî, Spanyayê di dawiya sedsala 18an de dest bi pîşesazibûnê kiriye.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Spain - Migration, Immigration, Emigration {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Spain/Migration |roja-gihiştinê=2026-02-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Mezinbûna aborî bi giştî ji piraniya welatên sereke yên rojavayê Ewropayê hêdîtir bû û di warî de Spanya di destpêka sedsala 20an de hinek paşve maye. [[Şerê navxweyî yê Spanyayê]] û piştre polîtîkayên ottarkî û destwerdanê yên têkçûyî ku bi tecrîda navneteweyî xirabtir dibin, di dawiya salên 1950yan de aboriya welat di bin xetereya hilweşînê dihêle. Ji bo birêveberina krîza aborî, reformên teknokratîk hatine bicihanîn û bingeha mûcîzeya aborî ya Spanyayê danîne ku ev serdem ji sala 1960an heta 1974an mezinbûneke aboriya bilez bidestxistiye ku di vê heyamê de aboriya Spanyayê bi navînî salane ji %6,6 mezin bûye û piştê Japonê xwedî aboriya herî ku bi rêjeya zêde bilind dibûn.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;

Ji dema ku di dawiya salên 1970an de derbasî demokrasiyê bûye, Spanya bi gelemperî hewl daye ku aboriya xwe lîberalîze bike û entegrasyona herêmî û navneteweyî kûrtir bike. Welat di sala 1986an de tevlî civaka aborî ya ewropî û niha jî tevê [[Yekîtiya Ewropayê]] bûye û polîtîka û reformên ku rê daye welat ku di destpêkirina yekem a euroyê de di sala 1999an ku euroyê bikarbînin, pêk aniye. Hevkarên bazirganî û veberhênanê herî mezin ên Spanyayê, tevî çar bazarên welat ya herî mezin ên hinardekirinê di nav welatên Yekîtiya Ewropayê de û herêma euroyê de ne; Endamtiya Yekîtiya Ewropayê her wiha bi sê caran zêdebûna veberhênana rasterast a biyanî ji sala 1990 heta sala 2000an di heyamê de pêk hatiye. Spanya di nav welatên ku herî zêde ji krîza darayî ya 2008an û krîza deynê ewropî ya piştî vê kirîzê bi bandor bûye de bû ku ev krîz bûye sedema krîza darayî ya Spanyayê ya salên 2008 û 2014an.

[[Wêne:Madrid - Cuatro Torres Business Area (CTBA) 01.JPG|thumb|Dîmenek ji avahiyên li qada karsaziya Cuatro Torresê, Madrîd]]
Spanya demek dirêj e bi bêkariya bilind re têkoşîn dike ku ji salên 1980î vir ve qet ji sedî 8an kêmtir nebûye. Di sala 2013an de bêkarî gihîşt bilindeya ji %27.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ft.com/content/ee2b05f2-3cf1-4d45-874d-3552a5f43555 |sernav=Client Challenge |malper=www.ft.com |roja-gihiştinê=2026-02-25 }}&lt;/ref&gt; Di çileya sala 2026an de rêjeya bêkariyê daketiye ji sedî 9,93&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ine.es/dyngs/INEbase/en/operacion.htm?c=Estadistica_C&amp;cid=1254736176918&amp;menu=ultiDatos&amp;idp=1254735976595 |sernav=INEbase / Labour market /Economic activity, employment and unemployment /Economically Active Population Survey / Latest data |malper=INE |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; ku ev rêjeya herî nizm ji sala 2008an vir ve ye.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt; Bêkariya ciwanan bi taybetî li gorî pîvanên cîhanî û herêmî gelek giran e ku bi rêjeya ji sedî 24,90 (ji çileya 2025an pê ve) Spanya di nav endamên Yekîtîya Ewropayê de rêjeya herî bilind e û ji rêjeya navînî ya Yekîtiya Ewropayê ya ji sedî 14,6 pir jortir e.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt; Xalên lawaz ên berdewam ên aboriya Spanyayê dahata bazara ne tomarkirî ya mezin;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/business/archive/2013/07/spains-black-market-economy-is-worth-20-of-its-gdp/277840/ |sernav=Spain's Black Market Economy Is Worth 20% of Its GDP |malper=The Atlantic |tarîx=2013-07-16 |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en |paşnav=Ferdman |pêşnav=Roberto A. }}&lt;/ref&gt; sîstemeke perwerdehiyê ku li gorî piraniya welatên pêşketî performansek xirab nîşan dide&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oecd.org/dataoecd/51/21/37392840.pdf |sernav=&quot;OECD report for 2006&quot; |malper=www.oecd.org |roja-gihiştinê=2026-02-25 }}&lt;/ref&gt; û rêjeyên kêm ên veberhênana sektora taybet e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;

Ji salên 1990î vir ve ku pêlek taybetkirinên pargîdaniyan pêk hatiye&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Salmon |pêşnav=Keith |tarîx=2001-11-01 |sernav=Privatisation of State-Owned Enterprises in Spain: Redefining the Political Economy |url=https://intellectdiscover.com/content/journals/10.1386/ijis.14.3.136 |kovar=International Journal of Iberian Studies |ziman=en |cild=14 |hejmar=3 |rr=136–147 |doi=10.1386/ijis.14.3.136 |issn=1364-971X }}&lt;/ref&gt; ku çend pargîdaniyên spanyayî statûyek pirneteweyî bi dest xistine ku ev pargîdanî hebûnek xurt û pêşeng li Amerîkaya Latînî diparêzin ku Spanya piştî Dewletên Yekbûyî duyem mezintirîn veberhênerê biyanî ye lê di heman demê de ber bi Asyayê re, bi taybetî bi Çîn û Hindistanê re dest bi bazirganiya derveyê welat kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.economist.com/business/displaystory.cfm?story_id=13579705 |sernav=A hedge against Spain's slowdown {{!}} A good bet? {{!}} The Economist |malper=www.economist.com |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li gorî Fortune Global 500, ji sala 2023an vir ve, Spanya ji aliyê dahata salane ve malovanê heşt ji 500 pargîdaniyên herî mezin ên cîhanê dike ku di nav wan de Banco Santander (di rêza 14em de ye ku saziya bankayê ya herî mezin a cîhanê ye), pargîdaniya elektrîkê Iberdrola (operatorê enerjiya nûjenkirî yê herî mezin ê cîhanê ye) û Telefónica (yek ji mezintirîn operatorên telefonê û dabînkerên tora mobîl ye) hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.forbes.com/feeds/afx/2008/05/25/afx5046256.html |sernav=Spain's Iberdrola signs investment accord with Gulf group Taqa - Forbes.com |malper=www.forbes.com |roja-gihiştinê=2026-02-25 |archive-date=2010-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100603175909/http://www.forbes.com/feeds/afx/2008/05/25/afx5046256.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Bîst pargîdaniyên spanyayî di rêza Forbes Global 2000 a 2023an de ku di nav 2.000 pargîdaniyên giştî yên herî mezin de ye ku hatine lîste kirin ku pargîdaniyên cihêreng ên wekê (ACS Group), hewavanî (ENAIRE), dermansazî (Grifols) û pargîdaniya veguhastinê (Ferrovial) di lîsteyê de cih girtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Big in America? |url=https://www.economist.com/business/2009/04/08/big-in-america |roja-gihiştinê=2026-02-25 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de yek ji mezintirîn saziyên sektora taybet ên Spanyayê Mondragon Corporation e ku mezintirîn kooperatîfa hevkariya karkerî ya cîhanê ye.

Pîşesaziya wesayîtan (otomobîl) yek ji mezintirîn kardêrên welat e û beşdariyeke girîng ê mezinbûna aborî ye ku ji dehê yekê hilberîna navxweyî ya giştî û ji sedî 18ê tevahî hinardekirina welat (tevî wesayît û parçeyên wesayîtan) pêk tîne. Di sala 2023an de Spanya 2,45 milyon wesayît hilberandiye ku ji wan zêdetirî 2,1 milyon hinardeyê derveyê welat hatine kirin û ji aliyê hejmara giştî ve di cîhanê de di rêza heştem û li Ewropayê (piştî Almanyayê) di rêza duyem de cih girtiye.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.investinspain.org/content/icex-invest/en/sectors/automotive.html |sernav=Automotive Industry in Spain |malper=www.investinspain.org |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Bi tevahî, di sala 2023an de ji sedî 89ê wesayîtan û ji sedî 60ê parçeyên wesayîtên li Spanyayê hatine çêkirin li çaraliyê cîhanê hatine hinardekirin; tenê rêjeya zêde ya bazirganiya derve ya wesayîtan di sala 2023an de gihîştiye 18,8 milyar euroyê. Bi tevahî, pîşesaziya wesayîtan (otomobîl) nêzîkî 2 milyon hêza xebatên an jî ji sedî 9ê hêza xebatê, piştgirî dike.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;

== Demografî ==
[[Wêne:Valencia, Ciudad de las Ciencias y de las Artes.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Valensiyayê li peravê Deryaya Navîn ku li herêmê nifûseke zêde dijî]]
Li gorî daneyên enstîtuya neteweyî ya statîstîkê ya Spanyayê, di çileya sala 2026an de nifûsa Spanyayê 49.570.725 kes bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ine.es/dyngs/INEbase/en/operacion.htm?c=Estadistica_C&amp;cid=1254736177095&amp;menu=ultiDatos&amp;idp=1254735572981 |sernav=INEbase / Demography and population /Population figures and Demographic Censuses /Population Continuous Statistics / Latest data |malper=INE |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di heman mehê de kesên ku li Spanyayê ji dayik bûne ji %79,7ê tevahiya nifûsê û kesên ku li derveyî welat ji dayik bûne jî ji %20,3ê tevahiya nifûsê pêk anîne.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=56937#_tabs-tabla |sernav=Población residente por fecha, sexo, grupo de edad y país de nacimiento(56937) |malper=INE |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=es }}&lt;/ref&gt; Giraniya nifûsa Spanyayê, 98/km² ye (li serê her kîlometreçargoyê 98 kes dikeve) ku ji ya piraniya welatên [[Ewropaya Rojava]] kêmtir e û belavbûna nifûsa li seranserê axê gelek neyeksan e. Ji xeynî herêma derdora bajarê paytext [[Madrîd]]ê, deverên herî zêde nifûs lê kom bûne deverên peravî ne. Ji sala 1900an vir ve, dema ku nifûsa Spanyayê 18,6 milyon bû, nifûsa Spanyayê 2+1⁄2 caran zêde bûye ku bi giranî ji ber geşbûna demografîk a berbiçav a salên 1960î û destpêka salên 1970î zêde bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spain: a modern European economy |url=https://archive.org/details/spainmoderneurop0000harr |paşnav=Harrison |pêşnav=Joseph |weşanger=Ashgate |tarîx=2004 |isbn=978-0-7546-0145-6 |cih=Aldershot, Hants, England : Burlington, VT |paşnav2=Corkill |pêşnav2=David |series=Modern economic and social history series }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2024an de rêjeya giştî ya zayînê (TFR) li Spanyayê li serê her jinê 1,10 zarok bû&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ine.es/dyngs/INEbase/es/operacion.htm?c=Estadistica_C&amp;cid=1254736177003&amp;menu=ultiDatos&amp;idp=1254735573002 |sernav=INEbase / Demografía y población /Fenómenos demográficos /Indicadores demográficos básicos / Últimos datos |malper=INE |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=es }}&lt;/ref&gt; ku piştî Maltayê xwedî duyem rêjeya herî nizm li Yekîtiya Ewropayê û di nav welatên din de jî welatê herî nizm ê cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Fertility_statistics |sernav=Fertility statistics |malper=ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ev rêje ji asta guhertinê ya 2,1 pir kêmtir e û bi rêjeya herî zêde ya dîrokî ya 5,11 zarok serê jinê ku di sala 1865an de hatiye tomarkirin re berevajî yê hev in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ourworldindata.org/grapher/children-born-per-woman?year=1800&amp;country=ESP |sernav=Total fertility rate: births per woman |malper=Our World in Data |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di encamê de, Spanya xwedî yek ji nifûsa herî kevn ê cîhanê ye ku temenê navîn a welat 46,8 sal e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/spain/ |sernav=Spain - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en |roja-arşîvê=2021-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210927024323/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/spain/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Piştî ku rêjeya jidayikbûnê di salên 1980î de gelek daketiye û rêjeya mezinbûna nifûsa Spanyayê jî kêm bûye, di destpêkê de bi vegera gelek spaniyan ku di salên 1970î de koçî welatên din ên ewropî bibûn û di demên dawî de jî, ev yek ji ber hejmareke mezin ji koçberan zêde bûye ku îro ji ji %19 yê nifûsa Spanyayê pêk tînin: Di nav koçberên ne-Yekîtiya Ewropayê de, bi piranî ji Amerîkaya Latîn (%39), Afrîkaya Bakur (%16), Ewropaya Rojhilat (%15) û Afrîkaya Jêr-Sahrayê (%4) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ine.es/inebase/cgi/axi?AXIS_PATH=/inebase/temas/t20/e245/p04/a2005/l0/&amp;FILE_AXIS=00000010.px&amp;CGI_DEFAULT=/inebase/temas/cgi.opt&amp;COMANDO=SELECCION&amp;CGI_URL=/inebase/cgi/ |sernav=Instituto Nacional de Estad |malper=www.ine.es |roja-gihiştinê=2026-02-25 |roja-arşîvê=2008-03-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080325043135/http://www.ine.es/inebase/cgi/axi?AXIS_PATH=%2Finebase%2Ftemas%2Ft20%2Fe245%2Fp04%2Fa2005%2Fl0%2F&amp;FILE_AXIS=00000010.px&amp;CGI_DEFAULT=%2Finebase%2Ftemas%2Fcgi.opt&amp;COMANDO=SELECCION&amp;CGI_URL=%2Finebase%2Fcgi%2F |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2024an de, hejmara niştecihvanên biyanî yên ku hemwelatîbûna Spanyayê wergirtin ji %5,1 zêde bûye û gihîşt 252.476 kesan. Di nav kesên ku bûne hemwelatîyên Spanyayê ji welatên wekê [[Maroko]] (42.910), [[Venezuela]] (30.403) û Kolombiyayê (26.224) bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ine.es/dyngs/INEbase/en/operacion.htm?c=Estadistica_C&amp;cid=1254736177001&amp;menu=ultiDatos&amp;idp=1254735573002 |sernav=INEbase / Demography and population /Demographic phenomena /Statistics on Acquisition of Spanish Citizenship of Residents / Latest data |malper=INE |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li Spanyayê hejmareke mezin ji neviyên nifûsê ji koloniyên berê, bi taybetî ji [[Amerîkaya Latînî]] û [[Afrîkaya Bakur]] hene. Hejmareke kêmtir ji koçberan ji çend welatên başûrê Sahrayê vê dawiyê li Spanyayê bi cih bûne. Her wiha hejmareke girîng ji koçberên asyayî jî hene ku piraniya wan bi eslê xwe ji [[Rojhilata Navîn]], başûrê [[Asya]]yê û ji [[Çîn]]ê ne. Koma herî mezin a koçberan welatiyên ewropî ne ku bi hejmareke mezin romanî, brîtanî, almanî, fransî û ji welatên din ên ewropî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-12-11 |sernav=Brits Abroad: Country-by-country |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/6161705.stm |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;
=== Bajarvanî ===
Li gorî daneyên Banka Cîhanî, di sala 2023an de nêzîkî ji %81,6ê nifûsa Spanyayê li deverên bajarî jiyan kirine ku ev yek mêla bajarvaniyê ya berdewam nîşan dide ku di dehsalên dawî de rewşa demografîk a welat diyar kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-25 }}&lt;/ref&gt; Ev kombûna ber bi deverên bajarî de bûye sedema serdestiya deverên bajarî ya di warên aborî, siyasî û çandî de.
=== Bajarên mezin &lt;small&gt;(2005)&lt;/small&gt; ===

{|
|
* &lt;small&gt;1.&lt;/small&gt; [[Madrîd]] – 3.155.359
* &lt;small&gt;2.&lt;/small&gt; [[Barselona]] – 1.593.075
* &lt;small&gt;3.&lt;/small&gt; [[Valensiya]] – 796.549
* &lt;small&gt;4.&lt;/small&gt; [[Sevilla]] – 704.154
* &lt;small&gt;5.&lt;/small&gt; [[Zaragoza]] – 647.373
* &lt;small&gt;6.&lt;/small&gt; [[Málaga]] – 558.287
* &lt;small&gt;7.&lt;/small&gt; [[Murcia]] – 409.810
* &lt;small&gt;8.&lt;/small&gt; [[Las Palmas de Gran Canaria]] – 378.628
* &lt;small&gt;9.&lt;/small&gt; [[Palma de Mallorca]] – 375.773
* &lt;small&gt;10.&lt;/small&gt; [[Bilbao]] (bask. Bilbo) – 353.173
* &lt;small&gt;11.&lt;/small&gt; [[Valladolid]] – 321.713
* &lt;small&gt;12.&lt;/small&gt; [[Córdoba (Spanien)|Córdoba]] – 319.692
* &lt;small&gt;13.&lt;/small&gt; [[Alicante]] (Alacant) – 319.380
* &lt;small&gt;14.&lt;/small&gt; [[Vigo]] – 293.725
* &lt;small&gt;15.&lt;/small&gt; [[Gijón]] – 273.931
* &lt;small&gt;16.&lt;/small&gt; [[L'Hospitalet de Llobregat]] – 252.884
* &lt;small&gt;17.&lt;/small&gt; [[A Coruña]] – 243.349
* &lt;small&gt;18.&lt;/small&gt; [[Granada]] – 236.982
* &lt;small&gt;19.&lt;/small&gt; [[Vitoria-Gasteiz]] – 226.490
* &lt;small&gt;20.&lt;/small&gt; [[Santa Cruz de Tenerife]] – 221.567
* &lt;small&gt;21.&lt;/small&gt; [[Badalona]] – 218.553
* &lt;small&gt;22.&lt;/small&gt; [[Elche]] (Elx) – 215.137
* &lt;small&gt;23.&lt;/small&gt; [[Oviedo]] – 212.174
* &lt;small&gt;24.&lt;/small&gt; [[Móstoles]] – 204.463
* &lt;small&gt;25.&lt;/small&gt; [[Cartagena (Spanien)|Cartagena]] – 203.945
* &lt;small&gt;26.&lt;/small&gt; [[Alcalá de Henares]] – 197.804
* &lt;small&gt;27.&lt;/small&gt; [[Sabadell]] – 196.971
* &lt;small&gt;28.&lt;/small&gt; [[Jerez de la Frontera]] – 196.275
* &lt;small&gt;29.&lt;/small&gt; [[Fuenlabrada]] – 195.131
|
* &lt;small&gt;30.&lt;/small&gt; [[Terrassa]] – 194.947
* &lt;small&gt;31.&lt;/small&gt; [[Pamplona]] – 193.328
* &lt;small&gt;32.&lt;/small&gt; [[Santander]] – 183.955
* &lt;small&gt;33.&lt;/small&gt; [[San Sebastián]] (bask. Donostia) – 182.930
* &lt;small&gt;34.&lt;/small&gt; [[Almería]] – 181.702
* &lt;small&gt;35.&lt;/small&gt; [[Leganés]] – 181.248
* &lt;small&gt;36.&lt;/small&gt; [[Burgos]] – 172.421
* &lt;small&gt;37.&lt;/small&gt; [[Castellón de la Plana]] (Castelló de la Plana) – 167.455
* &lt;small&gt;38.&lt;/small&gt; [[Alcorcón]] – 162.524
* &lt;small&gt;39.&lt;/small&gt; [[Salamanca]] – 160.331
* &lt;small&gt;40.&lt;/small&gt; [[Albacete]] – 159.518
* &lt;small&gt;41.&lt;/small&gt; [[Getafe]] – 157.397
* &lt;small&gt;42.&lt;/small&gt; [[Huelva]] – 145.150
* &lt;small&gt;43.&lt;/small&gt; [[Logroño]] – 144.935
* &lt;small&gt;44.&lt;/small&gt; [[Badajoz]] – 143.019
* &lt;small&gt;45.&lt;/small&gt; [[San Cristóbal de La Laguna]] – 141.627
* &lt;small&gt;46.&lt;/small&gt; [[León]] – 136.414
* &lt;small&gt;47.&lt;/small&gt; [[Cádiz]] – 131.813
* &lt;small&gt;48.&lt;/small&gt; [[Tarragona]] – 128.152
* &lt;small&gt;49.&lt;/small&gt; [[Lleida]] – 124.709
* &lt;small&gt;50.&lt;/small&gt; [[Marbella]] – 124.333
* &lt;small&gt;51.&lt;/small&gt; [[Santa Coloma de Gramenet]] – 118.129
* &lt;small&gt;52.&lt;/small&gt; [[Mataró]] – 116.698
* &lt;small&gt;53.&lt;/small&gt; [[Jaén]] – 116.540
* &lt;small&gt;54.&lt;/small&gt; [[Dos Hermanas]] – 112.273
* &lt;small&gt;55.&lt;/small&gt; [[Algeciras]] – 111.283
* &lt;small&gt;56.&lt;/small&gt; [[Torrejón de Ardoz]] – 109.483
* &lt;small&gt;57.&lt;/small&gt; [[Ourense]] – 108.358
* &lt;small&gt;58.&lt;/small&gt; [[Alcobendas]] – 103.149
|
|}

=== Koçberî ===
[[Wêne:Distribución de la población extranjera en España (2005).png|thumb|Di sala 2005an de li Spanyayê rêjeya belavbûna nifûsa biyanî]]
Li gorî amarên fermî yên enstîtuya neteweyî ya statîstîkê ya Spanyayê heta çileya sala 2026an, zêdetirî 10 milyon kesê ji Spanyayê li derveyî welat ji dayik bûne ku ev jî ji %20,3ê nifûsa giştî ya welat pêk tîne. Ji wan, zêdetirî 7 milyon kes (%15,4) li derveyî Ewropayê ji dayik bûne&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt; û zêdetirî 7 milyon (%14,3) xwedî hemwelatîbûna biyanî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ine.es/dyngs/Prensa/es/ECP4T24.htm |sernav=Nota de Prensa: Estadística Continua de Población (ECP). 1 de enero de 2025. Datos provisionales. |malper=INE |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=es }}&lt;/ref&gt; Li gorî hejmara koçberan, Spanya li Ewropayê di rêza çarem de ye û li cîhanê jî di rêza heftemîn de ye.

Hate kanûna sala 2024an çavkaniya herî mezin a koçberan ku ji derveyê welêt hatine, ji Marokoyê (zêdetirî 1 milyon), [[Kolombiya]] (856.616), [[Venezuela]] (599.769), [[Romanya]] (532.456) û ji Ekvadorê (448.643) bûn. Piraniya koçberan ji derveyê [[Yekîtiya Ewropayê]] hatine bi taybetî ji welatên wekê Amerîkaya Latîn, bi nifûseke girîng ji [[Keyaniya Yekbûyî]], [[Ûkrayna]], [[Çîn]], [[Rûsya]], [[Pakistan]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Senegal]]ê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.7195/ri14.v14i1.885.s1081 |sernav=Población por sexo, municipio y edad (año a año). |malper=doi.org |roja-gihiştinê=2026-02-25 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 21an vir ve koçberiya ber bi Spanyayê ve bi awayekê berbiçav zêde bûye ku ji %1,6ê ji nifûsê di sala 1998an de di sala 2009an de ev rêje gihîştiye ji sedî %12 ku bi awayekî teqez, hejmara koçberan di sala 1996an de 500.000 kes bû, ev hêjmar di sala 2008an de gihîştiye 5,2 milyon kesan. Spanya ji sala 2002an heta sala 2007an bi qasî 2,5 milyon koçberan, di rêza yekem de bû ku pêşwaziya koçberan kiribû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://workpermit.com/news/2007-10-10/spain/spanish-immigration-budget-increases.htm |sernav=Spain to increase immigration budget |malper=workpermit.com |roja-gihiştinê=2026-02-25 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2026 }}&lt;/ref&gt; Di sala 2005an de, Spanya piştî Qibrisê duyem rêjeya herî bilind a koçberiyê li Yekîtiya Ewropayê û di hejmarên teqez de jî xwedî rêjeya herî bilind bû ku bi bernameyeke efûyê nifûsa koçberên qanûnî bi qasî 700.000 kesan zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-NK-06-001/EN/KS-NK-06-001-EN.PDF |sernav=Wayback Machine |malper=epp.eurostat.ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-02-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Tremlett |pêşnav=Giles |tarîx=2005-05-09 |sernav=Spain grants amnesty to 700,000 migrants |url=https://www.theguardian.com/world/2005/may/09/spain.gilestremlett |roja-gihiştinê=2026-02-25 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;

Çend faktorên hatina bilind a koçberan heye ku di nav wan de girêdanên çandî yên Spanyayê bi Amerîkaya Latîn re, cihê wê yê erdnîgarî, derbasbûna hêsan a sinorê welat, mezinbûna aboriya bê tomar û hêza sektorên çandinî û avakirina avahiyan ku pêwîstiya van sektoran bi hêza kar ên erzan heye. Hejmareke mezin ji welatiyên [[Yekîtiya Ewropayê]] ku teqawid dibin û berê xwe didin peravên [[Deryaya Navîn]] a Spanyayê ku di sala 2008an de, berî destpêkirina krîza aborî, ''[[Financial Times]]'' ragihandibû ku Spanya ji bo ewropiyên rojavayî cihê herî bijarte yê ji bo xebatê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ine.es/inebase/cgi/um?M=/t20/e245/p08/&amp;O=pcaxis&amp;N=&amp;L=0 |sernav=Instituto Nacional de Estadistica. (Spanish Statistical Institute) |malper=www.ine.es |roja-gihiştinê=2026-02-25 |roja-arşîvê=2007-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071102141040/http://www.ine.es/inebase/cgi/um?M=/t20/e245/p08/&amp;O=pcaxis&amp;N=&amp;L=0 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://international.ibox.bg/news/id_1406161495 |sernav=News.bg - Europeans Favour Spain for Expat Jobs |malper=international.ibox.bg |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en |roja-arşîvê=2008-10-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081010033728/http://international.ibox.bg/news/id_1406161495 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Heta sala 2014an, ji ber krîza aborî hejmara koçberan kêm bûye ku tenê di sala 2011an de zêdetirî nîv milyon kes ji Spanyayê derketin ku ev yekem rêjeya koçberiya diyar ê di dehsalan de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.elpais.com/articulo/sociedad/580000/personas/van/Espana/elpepisoc/20111008elpepisoc_2/Tes |sernav=580.000 personas se van de España · ELPAÍS.com |malper=www.elpais.com |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en |paşnav=EDICIONES EL PAIS, S.L. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê tevî faktorên aborî û her wiha polîtîkayên teşwîqkirina koçberên bêkar ên ne-Yekîtiya Ewropayê ku bi dilxwazî welat biterikînin, rêjeya koçberiyê hinek kêm maye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://planderetornovoluntario.es/ |sernav=Casinos Sin Licencia España 2026 ◉ Ranking y Guía Experta |malper=Casinos Online España |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=es-ES }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Catan |pêşnav=Thomas |tarîx=2009-01-25 |sernav=Spain's Jobs Crisis Leaves Immigrants Out of Work - WSJ |url=https://www.wsj.com/articles/SB123275552359911807 |roja-gihiştinê=2026-02-25 |xebat=Wall Street Journal |ziman=en-US |issn=0099-9660 }}&lt;/ref&gt; Heta sala 2015an, koçberiya diyar zêde bibû û Spanya dîsa bûye cihekî sereke yê koçberiyê ku ji aliyê polîtîkayên hikûmetê ve ji bo zêdekirina hêza kar û pêşvebirina entegrasyonê hatiye piştgirîkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Spain Bets on 1 Million Migrants to Keep Its Economy Growing |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2025-05-29/spain-opens-doors-to-1-million-migrants-to-boost-workforce |roja-gihiştinê=2026-02-25 |xebat=Bloomberg.com |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kassam |pêşnav=Ashifa |paşnav2=correspondent |pêşnav2=Ashifa Kassam European community affairs |tarîx=2025-02-18 |sernav=How Spain’s radically different approach to migration helped its economy soar |url=https://www.theguardian.com/world/2025/feb/18/how-spains-radically-different-approach-to-migration-helped-its-economy-soar |roja-gihiştinê=2026-02-25 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Hikûmeta Sánchez plan kiriye ku heta sala 2027an dora 900.000 koçberên bê tomar qanûnî bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/my-europe/2024/04/11/eu-countries-not-enforcing-migration-pact-could-face-legal-action-says-johansson |sernav=Spain to grant residency and work permits to around 300,000 undocumented migrants per year&quot;. Euronews. 4 November 2024 }}&lt;/ref&gt;

=== Ziman ===
[[Wêne:Spain languages-en.svg|thumb|Nexşeya zimanên Spanyayê]]
Spanya dewletek pirzimanî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://easyweb.easynet.co.uk/conversi/smooth.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=easyweb.easynet.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-25 }}&lt;/ref&gt; Zimanê spanî di destûra bingehîn a Spanyayê ya 1978an de wekê castellano (kastîlî) hatiye destnîşan kirin ku ji sala 1931ê vir ve zimanê fermî ya tevahiya welat e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National, regional and minority languages in Europe: contributions to the annual conference 2009 of EFNIL in Dublin |paşnav=Stickel |pêşnav=Gerhard |weşanger=Peter Lang |tarîx=2011 |isbn=978-3-631-60365-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fFYa2ooeVXgC&amp;pg=PA129 }}&lt;/ref&gt; Wekê ku di xala sêyem a destûra bingehîn de destûr tê dayîn, 'zimanên spanî' yên din jî dikarin di civakên xwe yên xweser de bibin zimanên fermî. Herêmîbûna ku ji aliyê şêweya hevfermîbûnê ve ku di destûra bingehîn a sala 1978an de hatiye kodkirin û hatiye afirandin, nehevsengiyek diafirîne ku tê de mafên axaftvanên spanî li ser tevahiya axê derbas dibin lê li gorî zimanên hevfermî yên mayî, mafên axaftvanên wan tenê li ser herêmên wan derbas dibin.&lt;ref name=&quot;Ramallo2018&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=17. Linguistic diversity in Spain |paşnav=Ramallo |pêşnav=Fernando |weşanger=De Gruyter |tarîx=2018-06-11 |rr=462–493 |isbn=978-3-11-036595-5 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Ayres-Bennett |pêşnavê-edîtor=Wendy |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110365955-018/html |paşnavê-edîtor2=Carruthers |pêşnavê-edîtor2=Janice |doi=10.1515/9783110365955-018 }}&lt;/ref&gt;

Ji xeynî zimanê spanî zimanên din ên xwedî herêm wiha ne: aragoneyî, araneyî, astur-leoneyî, baskî, erebiya ceutan (darija), katalanî/valensî, galîsyayî, portûgalî û tamazightihî dibe ku romanî caló û zimanên îşaretan jî lê zêde bibin.&lt;ref name=&quot;Ramallo2018&quot;/&gt; Hejmara axêverên zimanên herêman pir diguhere û naskirina wan a qanûnî ne yeksan e û hinek ji zimanên herî qels ji her cure parastinekê bibandor bêpar in.&lt;ref name=&quot;Ramallo2018&quot;/&gt; Hinek zimanên ku ji bo civakên xweser wekê zimanên fermî hatine naskirin ev in: katalanî/valensî (li Katalonya û Giravên Balearî bi fermî wekê katalanî û li civaka Valensî bi fermî wekî [valensî] hatiye binavkirin); galîsyayî (li Galîsyayê); zimanê baskî (li Welatê Bask û beşek ji Navarra); û zimanê araneseyî jî li Ketelonyayê.

Li gorî rapirsiyeke fermî ya temamker ya nifûsjimêriya sala 2021ê ku ji aliyê enstîtuya neteweyî ya statîstîkê ve hatiye kirin de, zimanê spanî ji aliyê ji %81,53 yê welatiyan ve, katalanî/valensyayî aliyê ji %10,50 yê welatiyan ve, zimanê galîsî ji aliyê ji %3,77 ê welatiyan ve û zimanê baskî ji aliyê ji %1,42 ê welatiyan ve wekê yekem hatiye diyar kirin. Zimanê biyanî yê herî ku zêde dihat axaftin erebî bû ku ji aliyê ji %2,17 yê nifûsê ve wekê zimanê xwe yê yekem diyar kirine, piştre zimanê îngilîzî ji aliyê ji %1,58, romanî ji aliyê ji %1,44, fransî ji aliyê ji %0,94, portûgalî ji aliyê ji %0,54, zimanê çînî ji aliyê ji %0,48, zimanê almanî ji aliyê ji %0,44 û zimanê îtalî ji aliyê ji %0,41ê biyaniyan ve wekê zimanê yekem hatiye diyar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ine.es/dyngs/INEbase/es/operacion.htm?c=Estadistica_C&amp;cid=1254736177092&amp;menu=resultados&amp;idp=1254735572981# |sernav=INEbase / Demografía y población /Cifras de población y Censos demográficos /Encuesta de Características Esenciales de la Población y las Viviendas / Resultados |malper=INE |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=es }}&lt;/ref&gt; Ev cûrbecûrîya zimanên biyanî bi giranî ji ber koçberîya navneteweyî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libros.usc.gal/index.php?id_product=221&amp;controller=product |sernav=Ser inmigrante en tempos de crise |malper=Servizo de Publicacións e Intercambio Científico |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=gl |doi=10.15304/9788416533015 }}&lt;/ref&gt;

Zimanê spanî duyem zimanê zikmakî yê herî zêde ye ku tê axaftin û zimanê romanî ya herî berbelav ê li cîhanê ye.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cervantes.es/sobre_instituto_cervantes/prensa/2017/noticias/Presentaci%C3%B3n-Anuario-2017.htm |sernav=572 millones de personas hablan español, cinco millones más que hace un año, y aumentarán a 754 millones a mediados de siglo |malper=www.cervantes.es |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=es |paşnav=Cervantes |pêşnav=Instituto }}&lt;/ref&gt;

=== Perwerdehî ===
[[Wêne:University of Salamanca Fray Luis de Leon edited.jpg|thumb|Zanîngeha Salamancayê ku yek ji zanîngehên pêşîn ên ewropî ye.]]
Perwerdehiya dewletê li Spanyayê ji şeş heta şazdeh saliyan bê dirav û mecbûrî ye. Pergala perwerdehiya heyî ji aliyê qanûna perwerdehiyê ya sala 2006an LOE (Ley Orgánica de Educación) an qanûna bingehîn a perwerdehiyê ve tê birêve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Noticias Jurídicas |url=https://noticias.juridicas.com/base_datos/Admin/lo2-2006.html |roja-gihiştinê=2026-02-25 |xebat=Noticias Jurídicas |ziman=es }}&lt;/ref&gt; Di sala 2014an de LOE ji aliyê qanûna LOMCEya nûtir û bi nakokî ve (Ley Orgánica para la Mejora de la Calidad Educativa) an qanûna bingehîn ji bo pêşvebirina pergala perwerdehiyê, bi gelemperî Ley Wert (qanûna wert) ve hatiye guheztin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Noticias Jurídicas |url=https://noticias.juridicas.com/base_datos/Admin/517990-lo-8-2013-de-9-dic-para-la-mejora-de-la-calidad-educativa.html |roja-gihiştinê=2026-02-25 |xebat=Noticias Jurídicas |ziman=es }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1970an heta 2014an, li Spanyayê heft (LGE, LOECE, LODE, LOGSE, LOPEG, LOE û LOMCE) qanûnên perwerdehiyê yên cuda hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.teinteresa.es/educa/siete-leyes-educativas-franco-wert-zapatero-aznar-ucd-psoe-pp_0_1007900025.html |sernav=De la LGE a la LOMCE: Así son las siete leyes educativas españolas de la democracia {{!}} Teinteresa |malper=www.teinteresa.es |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=es }}&lt;/ref&gt;

Asta perwerdehiya pêşdibistanî perwerdehiya seretayî, perwerdehiya navîn û perwerdehiya piştî 16 salî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.educacionyfp.gob.es/contenidos/estudiantes/educacion-primaria.html |sernav=Educación Primaria |malper=www.educacionyfp.gob.es |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=es |roja-arşîvê=2020-11-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201105082455/http://www.educacionyfp.gob.es/contenidos/estudiantes/educacion-primaria.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.educacionyfp.gob.es/contenidos/estudiantes/educacion-secundaria.html |sernav=Educación Secundaria Obligatoria (ESO) |malper=www.educacionyfp.gob.es |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=es |roja-arşîvê=2021-10-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211025224221/https://www.educacionyfp.gob.es/contenidos/estudiantes/educacion-secundaria.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.educacionyfp.gob.es/contenidos/estudiantes/bachillerato.html |sernav=Bachillerato |malper=www.educacionyfp.gob.es |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=es |roja-arşîvê=2020-11-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201126220810/https://www.educacionyfp.gob.es/contenidos/estudiantes/bachillerato.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di warê perwerdehiya pêşveçûna pîşeyî an perwerdehiya pîşeyî de ji xeynî bawernameyên zanîngehê sê ast ên wekê Formación Profesional Básica (perwerdehiya pîşeyî ya bingehîn); Ciclo Formativo de Grado Medio an CFGM (perwerdehiya pîşeyî ya asta navîn) hene ku piştî xwendina perwerdehiya navîn dikare were xwendin û Ciclo Formativo de Grado Superior an CFGS (perwerdehiya pîşeyî ya asta bilind) ku piştî xwendina asta perwerdehiya piştî 16 salî dikare were xwendin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.todofp.es/sobre-fp/informacion-general/sistema-educativo-fp/fp-actual.html |sernav=La Formación Profesional actual en el sistema educativo |malper=www.todofp.es |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=es }}&lt;/ref&gt;

Bernameya nirxandina xwendekarên navneteweyî (PISA) ku ji aliyê OECDyê ve hatiye koordîne kirin, niha zanîn û jêhatîyên giştî yên 15 salî yên spanî di warê xwendin û nivîsandina xwendinê, bîrkarî û zanistê de ji navînîya OECD yê ya 493, pir kêmtir dinirxîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www2.compareyourcountry.org/pisa/country/ESP?lg=en |sernav=Compare your country - PISA 2018 |malper=www2.compareyourcountry.org |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/about/programmes/pisa/pisa-publications.html |sernav=PISA publications |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

=== Tenduristî ===
Pergala tenduristiyê ya Spanyayê (pergala tenduristiyê ya neteweyî ya Spanyayê) di rêza 7em a rêxistina tenduristiyê ya Cîhanê de ye û yek ji pergalên herî baş ên cîhanê ye. Lênêrîna tenduristiyê ji bo her welatiyê Spanyayê qanûnî ye, giştî ye, gerdûnî ye û bê dirav e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.seg-social.es:80/Internet_1/Trabajadores/PrestacionesPension10935/Asistenciasanitaria/RegimenGeneral/BeneficiariosSituac30476/177501 |sernav=Seguridad Social:Trabajadores |malper=www.seg-social.es |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=es }}&lt;/ref&gt; Lêçûnên giştî yên tenduristiyê ji %9,4ê GDPê ya Spanyayê ye û hinekî ji ji rêjeya navînî ya (%9,3) ya welatên OECD yê bilindtir e. Temenê jiyanê li Spanyayê ji 79,1 salên di sala 2000an de ber bi 82,7 salan di sala 2021an de bilind bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.who.int/countries/724 |sernav=Spain |malper=datadot |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
[[Wêne:Santiago Compostela Cathedral 2023 - View from Alameda Park.jpg|thumb|çep|Katedrala Santiago de Compostela]]
Katolîka romayî ku li Spanyayê xwedî dîrokeke dirêj e, hê jî baweriya serdest e. Her çiqas êdî li gorî qanûnê statûya wê ya fermî tune be jî, li hemî dibistanên dewletê yên li Spanyayê xwendekar neçar in ku dersa dînî an jî etîkê hilbijêrin. Her çiqas çend hînkirinên dînî yên wekê hinkirina îslamî,&lt;ref&gt;{{Jêder |paşnav=Jefatura del Estado |sernav=Ley 26/1992, de 10 de noviembre, por la que se aprueba el Acuerdo de Cooperación del Estado con la Comisión Islámica de España |tarîx=1992-11-12 |hejmar=Ley 26/1992 |rr=38214–38217 |url=https://www.boe.es/eli/es/l/1992/11/10/26 |roja-gihiştinê=2026-02-25 }}&lt;/ref&gt; cihûtî&lt;ref&gt;{{Jêder |paşnav=Jefatura del Estado |sernav=Ley 25/1992, de 10 de noviembre, por la que se aprueba el Acuerdo de Cooperación del Estado con la Federación de Comunidades Israelitas de España |tarîx=1992-11-12 |hejmar=Ley 25/1992 |rr=38211–38214 |url=https://www.boe.es/eli/es/l/1992/11/10/25 |roja-gihiştinê=2026-02-25 }}&lt;/ref&gt; û xiristiyaniya evanjelîk&lt;ref&gt;{{Jêder |paşnav=Jefatura del Estado |sernav=Ley 24/1992, de 10 de noviembre, por la que se aprueba el Acuerdo de Cooperación del Estado con la Federación de Entidades Religiosas Evangélicas de España |tarîx=1992-11-12 |hejmar=Ley 24/1992 |rr=38209–38211 |url=https://www.boe.es/eli/es/l/1992/11/10/24 |roja-gihiştinê=2026-02-25 }}&lt;/ref&gt; jî di qanûnê de hatine naskirin jî, katolîk baweriya herî zêde ku li welat tê hînkirin. Rapirsî û lêkolînên dawî nîşan didin ku nêzîkî ji %30 yê ji nifûsa Spanyayê bê bawerî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cis.es/cis/opencm/ES/1_encuestas/estudios/ver.jsp?estudio=14473&amp;cuestionario=17452&amp;muestra=24446 |sernav=·CIS·Centro de Investigaciones Sociológicas·Ficha del estudio |malper=www.cis.es |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=ES |paşnav=SA |pêşnav=Linguaserve IS, }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldvaluessurvey.org/WVSOnline.jsp |sernav=WVS Database |malper=www.worldvaluessurvey.org |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Destûra bingehîn a Spanyayê sekularîzmê di rêveberiyê de û her wiha azadiya dînê an baweriyê ji bo her kesî diparêze ku dibêje divê ti dîn û bawerî &quot;karakterê dewletê&quot; nebe, di heman demê de destûrê dide dewletê ku bi komên dînî re &quot;hevkariyê&quot; bike. Li Spanyayê nêzîkî 1.200.000 endamên dêrên protestan hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ferede.org/general.php?pag=estad |sernav=Federación de Entidades Religiosas Evangélicas de España - FEREDE |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-25 |paşnav=Federación de Entidades Religiosas Evangélicas de España - FEREDE |roja-arşîvê=2011-09-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110930083055/http://www.ferede.org/general.php?pag=estad |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Nêzîkî 105.000 şahidên Yehowa hene. Nêzîkî 46.000 peyrewên dêra Îsa Mesîh a pîrozên rojên dawîn, di nav 133 civatên Spanyayê de hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://newsroom.churchofjesuschrist.org/country/spain |sernav=Spain |malper=newsroom.churchofjesuschrist.org |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Li gorî navenda lêkolînên sosyolojîk a Spanyayê, ji %55,4ê spaniyan xwe wekê katolîk, ji %36,6ê ji wan xwe wekê katolîkên ne-pratîkîst û ji %18,8ê ji wan jî xwe wekê katolîkên pratîkîst bi nav kirine. Ji %3.6 xwe wekê peyrewên baweriyên din (di nav de îslam, xiristiyaniya protestan, cihûtî, budîzm, hinduîzm û hwd.) pênase dikin, û ji %39 jî xwe bi ti dînekî ve nagirin ku ateîst (15.8%), bê bawerî (12%) an jî agnostîk (11.2%) in&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cis.es/documents/d/cis/es3505mar_a |sernav=Barómetro de abril 2025: Estudio nº 3505 }}&lt;/ref&gt;

Piraniya spaniyan bi rêkûpêk beşdarî rîtûelên heftane yên dînî nabin. Lêkolînek di tîrmeha 2021ê de nîşan dide ku ji spanyên ku xwe wekî bi bawer nas dikin, ji %36 ji wan qet beşdarî ayînê nabin, ji %20,8 ji wan hema hema qet beşdarî ayînê nabin, ji %19 ji wan salê çend caran beşdarî ayînan dibin, ji %6,8 ji wan mehê du an sê caran beşdar dibin, ji %13,4 ê ji wan her yekşem û di bêhnvedanan de beşdarê ayînên dînê dibin û ji %2,9 ji wan di hefteyekê de gelek caran beşdarê ayînên dînê dibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://datos.cis.es/pdf/Es3330marMT_A.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=datos.cis.es |roja-gihiştinê=2026-02-25 }}&lt;/ref&gt; Li gorî rapirsiyeke sala 2021ê ku pileya pabendbûnê dipîve, ew kesên ku salê çend caran diçin dêrê ji %17,3ê ji tevahî nifûsê pêk tînin; kesên ku mehê çend caran diçin ji %9,3 yê ji nifûsê ye, kesên ku her yekşem û hemî rojên pîroz ên mecbûrî diçin ji %14,9 ê ji nifûsê ye û kesên ku hefteyê çend caran diçin jî ji %4,3 yê ji nifûsa Spanyayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2021-08-02 |sernav=Reporte de la situación del microcrédito en Colombia - Junio de 2021 |url=https://doi.org/10.32468/rept-sit-micr-cred.tr2-2021 |kovar=doi.org }}&lt;/ref&gt;

Ji dersînorkirina sala 1492an heta sedsala 19an, bi destûra bingehîn ku cihû dîsa dikarin ku bikevin Spanyayê, cihûtî li Spanyayê bi pratîkî tune bûye. Di roja îro de li Spanyayê nêzîkî 62.000 cihû hene ku ji %0,14 yê nifûsa Spanyayê pêk tînin.

== Çand ==
[[Wêne:Museo Guggenheim, Bilbao (31273245344).jpg|thumb|Muzexaneya Guggenheim Bilbao]]
Spanya welatekî rojavayî ye û yek ji welatên latînî yên sereke yên Ewropayê ye û bi bandora xwe ya çandî ya navneteweyî hatiye naskirin. Çanda Spanyayê bi têkiliyên dîrokî yên xurt ên bi dêra katolîk re tê naskirin ku di avakirin û nasnameya welat de roleke girîng lîstiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spain transformed: the Franco dictatorship, 1959-1975 |weşanger=Palgrave Macmillan |tarîx=2007 |isbn=978-0-230-59264-3 |cih=Basingstoke |paşnavê-edîtor=Townson |pêşnavê-edîtor=Nigel }}&lt;/ref&gt; Huner, mîmarî, xwarin û muzîka Spanyayê ji aliyê pêlên li pey hev ên dagirkerên biyanî û her wiha ji aliyê avhewa û erdnîgariya Deryaya Navîn ya welet ve hatine şikildanîn. Serdema kolonyalîzma sedsalan ziman û çanda spanî globalîze kiriye û Spanyayê jî berhemên çandî û bazirganî yên împaratoriya xwe ya cihêreng kişandiye. Ji serdema zêrîn a Spanyayê vir ve huner, mîmarî, muzîk, wênesazî, wêje û xwarinên spanî li çaraliyê cîhanê, bi taybetî li Ewropaya Rojava û Amerîkayê, bandorkar bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Spain - Culture, Cuisine, Traditions {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Spain/Daily-life-and-social-customs |roja-gihiştinê=2026-02-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.spainthenandnow.com/spanish-literature/spain-golden-age-literature-overview |sernav=Spain. Golden Age Literature. Innovations and Originality. |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en-US |paşnav=Gethin }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Medina2005&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food culture in Spain |url=https://archive.org/details/foodcultureinspa0000medi |paşnav=Medina |pêşnav=F. Xavier |weşanger=Greenwood Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-313-32819-0 |cih=Westport, Conn |series=Food culture around the world }}&lt;/ref&gt; Spanya duyem welatê cîhanê ye ku herî zêde geştiyar serlêdana welat dikin û yek ji wan welatên ku herî zêde cihên mîrata cîhanê lê hene û ji bo xwendekarên ewropî cihê herî populer e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.spain.info/en/query/world-heritage-spain/ |sernav=World Heritage Sites in Spain |malper=Spain.info |roja-gihiştinê=2026-02-25 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Medina2005&quot;/&gt; Zêdetirî 600 milyon kes bi spanî diaxivin ku bi vê awayê spanî duyem zimanê xwemaliyên herî zêde ye ku li cîhanê tê axavtin û zimanê romanî ya herî berbelav ê li cîhanê ye.&lt;ref name=&quot;:10&quot;/&gt;
=== Hûner ===
Hunermendên ji Spanyayê di pêşketina gelek tevgerên hunerî yên ewropî û amerîkî de bandorek mezin li ser huneran hêştine. Ji ber cihêrengiya dîrokî, erdnîgarî û nifşî, hunera Spanyayê gelek bi bandor bûye. Mîrata Deryaya Navîn bi bandorên greko-romanî û hinek maorîyan li Spanyayê, nemaze li Endulusa îro jî diyar e. Bandorên ewropî yên li ser hunera Spanyayê ku hunerên welatên wekê Îtalya, Almanya û Fransa heye ku bi taybetî di serdema ronesans, barokê spanyayî û serdema neoklasîkê vedihewîne. Gelek şêwazên din ên xwemaliyên wekê huner û mîmariya pre-romanesque, mîmariya herrerian an jî gotîka Isabelline hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.arteespana.com/arquitecturaherreriana.htm |sernav=Arquitectura Herreriana |malper=www.arteespana.com |roja-gihiştinê=2026-02-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mélanges de la Casa de Velázquez 16 |weşanger=Editions E. de Boccard |tarîx=1980 |isbn=978-84-600-2213-8 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=CS1jRpHT40kC&amp;pg=PA159 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=L'Architecture espagnole |paşnav=Durliat |pêşnav=Marcel |weşanger=Privat-Didier |tarîx=1966 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=5mtLAAAAMAAJ&amp;q=%22style%20Isabelle%22 }}&lt;/ref&gt;
=== Sînema ===
Piştî pêşandana yekem a sînematografekî li Spanyayê ya di sala 1896an de, sînema di salên piştre de pêş ketiye û di ber [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de Barselona bûye navenda hilberînê sînemayê ya herî mezin a welat û di heman demê bûye navendeke sereke ya sînemaya ewropî.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/3625523.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=dialnet.unirioja.es |roja-gihiştinê=2026-02-26 }}&lt;/ref&gt; Stûdyoyên herêmî di sala 1932an de ji bo dengdan a fîlman hatine damezrandin.&lt;ref name=&quot;:11&quot;/&gt; Nakokiyên ji bo pîşesaziya fîlmên bêdeng a Spanyayê derfetek ji bo mezinbûnek din pêşkêş kiriye. Ferzkirina dublajkirina fîlmên biyanî ji aliyê hikûmetê ve di sala 1941ê de temaşevanên spanî fêrî temaşekirina fîlmên dublajkirî kiriye.&lt;ref name=&quot;:11&quot;/&gt;

Sînemaya spanî serkeftinek mezin a navneteweyî bi dest xistiye ku di nav de xelatên Oscar ji bo fîlmên wekê ''Pan's Labyrinth'' û ''Volver'' hatiye wergirtin. Fîlmên cuda yên îstîsmarê ku di nîvê duyem a sedsala 20an de geş bûne ''Fantateterror'', ''Quinqui'' û fîlmên bi navê ''Cine de destape'' ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.elespanol.com/el-cultural/cine/20191213/viaje-cara-cine-espanol/451706612_0.html |sernav=Viaje por la cara B del cine español |malper=El Español |tarîx=2019-12-13 |roja-gihiştinê=2026-02-26 |ziman=es |paşnav=Yuste |pêşnav=Javier }}&lt;/ref&gt; Ji sala 2021ê vir ve, festîvalên [[San Sebastián]] û Málaga di nav pêşengên çandî yên herî mezin ên welêt de ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.audiovisual451.com/el-festival-de-san-sebastian-y-el-de-malaga-entre-las-diez-iniciativas-culturales-mas-importantes-de-espana-de-2021/ |sernav=El Festival de San Sebastián y el de Málaga, entre las diez iniciativas culturales más importantes de España en 2021 |malper=Audiovisual451 |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-02-26 |ziman=es |paşnav=AV451 |pêşnav=Redacción }}&lt;/ref&gt;

== Mijarên têkildar ==

* [[Spanyol]]
* [[Zimanê spanî]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.spain.info/ Official tourism portal for Spain]
* [http://eltiempo.growiktionary.org Weather forecast for Spain]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2023 }}

{{Commons|Spain}}

{{YE}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{Herêmên xweser ên Spanyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dewletên Afrîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Dewletên Afrîkayê]]
[[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]]
[[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]]
[[Kategorî:Dewletên Ewropayê]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1715an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1978an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]]
[[Kategorî:Endamên Yekîtiya Ewropayê]]
[[Kategorî:Endamên Yekîtiya ji bo Behra Spî]]
[[Kategorî:Spanya| ]]</text>
      <sha1>bg5ykjxgju7yzu7wqp6zsic9bvwn64n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Keyaniya Yekbûyî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7340</id>
    <revision>
      <id>2095705</id>
      <parentid>2090047</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T03:48:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="140110" sha1="80wg3q0ij3n37jsa3nqu4vit3z8u1cv" xml:space="preserve">{{Ev gotar|di derbarê '''Keyaniya Yekbûyî''' de ye. Ji bo wateyên din ji kerema xwe li [[Brîtanya Mezin]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2
| wêneyê ala         = Flag of the United Kingdom (3-5).svg
| meclîsa jêrîn      = [[House of Commons]]
| awayê rêveberiyê   = {{Unbulleted list|[[Keyaniya makezagonî]]|[[Demokrasiya parlamenê]]}}
| navê rêber1        = [[Charles III]]
| sernav rêber1      = [[Key]]
| navê rêber2        = [[Keir Starmer]]
| sernav rêber2      = [[Serokwezîr]]
| pêşvebirî          = Parliament
| meclîsa jorîn      = [[House of Lords]]
| rûerd km2          = 242495
| koda înternetê     = .uk, .gb
| rûerd rêz          = 78
| gelhe texmînkirin  = 66.052.076
| gelhe texmînkirin sal = 2021
| gelhe giştî sal    = 2011
| gelhe giştî        = 63.182.178
| gelhe tîrbûn km2   = 270,7
| gelhe texmînkirin rêz = 22
| iso3166kod         = GB
| koda telefonê      = +44
| konvansiyonel navê dirêj = Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanya Mezin û Bakurê Îrlendayê
| zimanên naskirin   = [[Zimanê skotî|Skotî]], [[Zimanê skotî|skotiya Ulsterê]], [[Zimanê wêlsî|wêlsî]], [[Zimanê kornî|kornî]], [[Zimanê skotiya gaelî|skotiya gaelî]], [[Zimanê îrlendî|îrlendî]]
| wêneyê mertal      = Royal Coat of Arms of the United Kingdom.svg
| wêneyê nexşe       = Europe-UK (orthographic projection).svg
| wêneyê nexşe2      = Europe-UK.svg
| demonîm            = Brîtanî&lt;br/&gt;({{ziman-en|Briton, British}})
| paytext            = [[London]]&lt;br/&gt;{{Koord|51|30|N|0|7|W|type:country}}
| bajarê mezin       = [[London]]&lt;br/&gt;{{Koord|51|30|N|0|7|W|type:country}}
| zimanên fermî      = [[Zimanê inglîzî|Inglîzî]]
| nav                = ''United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland''&lt;br/&gt;
| hatûçûn            = çep
| navê hevbeş        = Brîtanya
| sirûda netewî      = ''God Save the King''
[[Wêne:United States Navy Band - God Save the Queen.ogg]]
| dirav              = [[Sterling]]
| dirav kod          = GBP
| demjimêr           = UTC
| demjimêr DST       = +1 seet
| utc offset DST     = +1
| av                 = 1,51
| ala hidûd          = 1
| ala mezinî         = 1
}}
'''Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanyaya Mezin û Bakurê Îrlendayê''', '''Keyaniya Yekbûyî''' ('''KY''') yan jî '''Brîtanya''' ([[Zimanê inglîzî|bi îngilîzî]]: Britain), welatekî li bakurê rojavaya [[Ewropa]]yê ye ku bi awayê [[keyaniya makezagonî]] û demokrasiya parlamenî tê birêvebirin ku ji [[Înglistan]], [[Wêls]], [[Skotlenda]] û ji [[Îrlendaya Bakur]] pêk tê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.number10.gov.uk/Page823 |sernav=Brîtanya |malper=webarchive.nationalarchives.gov.uk |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 |roja-arşîvê=2008-09-09 |urlya-arşîvê=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080909013512/http://www.number10.gov.uk/Page823 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Keyaniya Yekbûyî, girava [[Brîtanyaya Mezin]], beşa bakurê rojhilatê girava Îrlendayê û gelek giravên piçûktir ku di nav [[Giravên Brîtanî]] de ne, vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lexico.com/definition/Great_Britain |sernav=GREAT BRITAIN {{!}} Meaning &amp; Definition for UK English {{!}} Lexico.com |malper=Lexico Dictionaries {{!}} English |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 |tarîxa-arşîvê=2022-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220725061528/https://www.lexico.com/definition/Great_Britain |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; [[Îrlendaya Bakur]] bi [[Komara Îrlendayê]] re sinorê bejahî parvedike. Ji aliyê din ve Keyaniya Yekbûyî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]], [[Deryaya Bakur]], [[Qenala Îngilîzan]], [[Deryaya Keltî]] û ji aliyê [[Deryaya Îrlendî]] ve dorpêçkirî ye. Rûerda giştî ya Keyaniya Yekbûyî 242.495 kîlometre çargoşe ye û bi pêşbînî ya sala 2020an nifûsa Keyaniya Yekbûyî 67 milyon kes e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/ |sernav=Population estimates - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}&lt;/ref&gt;

Keyaniya Yekbûyî di nav çend sed salan de bi destxistina rêzek welatan ku li yekitiyê hatiye zêdekirin, derketiye holê. Peymana Yekîtiyê di navbera [[Keyaniya Înglistanê]] (ku Wêls jî di nav de bû) û [[Keyaniya Skotlendayê]] di sala 1707an de di encama yekbûna wan de dibe Keyaniya Brîtanya Mezin. Piraniya [[Îrlenda]]yê di sala 1922an de ji Keyaniya Yekbûyî veqetiya ku Keyaniya Yekbûyî ya Brîtaniya Mezin û [[Îrlendaya Bakur]] a heyî ku di sala 1927an de bi fermî navê keyaniya mezin hatibû pejirandin. Yekitî di sala 1801ê de bi [[Keyaniya Îrlendayê]] re Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanya Mezin û Îrlendayê ava kiribû ku piraniya Îrlendayê di sala 1922an de ji Keyaniya Yekbûyî veqetiyaye.

Girava Man, Guernsey û Jersey ne beşek ji Keyaniya Yekbûyî ne ku girêdayî Crown in lê hikûmeta brîtanî ji bo parastin û nûnertiya giravan a navneteweyî berpirsiyar e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012517 |sernav=UK Government Web Archive |malper=webarchive.nationalarchives.gov.uk |tarîxa-gihiştinê=2023-08-20 |roja-arşîvê=2012-10-15 |urlya-arşîvê=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20121015000000/http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012517 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Keyaniya Yekbûyî bûye yekem welatê pîşesazî û di piraniya sedsalên 19an û destpêka 20an de, nemaze di dema &quot;Pax Britannica&quot; de di navbera salên 1815 û 1914an de, hêza herî pêşîn a cîhanê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hoffmann |pêşnav=Stanley |paşnav2=Ferguson |pêşnav2=Niall |tarîx=2003 |sernav=Empire: The Rise and Demise of the British World Order and Its Lessons for Global Power |url=http://dx.doi.org/10.2307/20033715 |kovar=Foreign Affairs |cild=82 |hejmar=5 |rr=178 |doi=10.2307/20033715 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/20th-century-international-relations-2085155 |sernav=20th-century international relations {{!}} History &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-08-18 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-20 }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Brîtanî]], di salên 1920an de di serdema bilindbûna xwe de, nêzîkî çaryeka erd û nifûsa cîhanê werdigirt ku di dîrokê de împeratoriya herî mezin bû ku bi tevlêbûna Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Cîhanê yê Duyem de, qeyrana kombûyî û windakirina prestîjê dibe sedema hilweşandina piraniya koloniyên brîtanî û dawiya ya Împeratoriya Brîtanyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=CpSvK3An3hwC |sernav=The Twentieth Century |paşnav=Louis |pêşnav=William Roger |paşnav2=Brown |pêşnav2=Judith Margaret |paşnav3=Low |pêşnav3=Alaine M. |tarîx=2001 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-924679-3 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=NQnpQNKeKKAC |sernav=The Ends of British Imperialism: The Scramble for Empire, Suez and Decolonisation |paşnav=Louis |pêşnav=Roger |tarîx=2006 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-84511-347-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=ennqNS1EOuMC |sernav=The Dynamics of Global Dominance: European Overseas Empires, 1415-1980 |paşnav=Abernethy |pêşnav=David B. |tarîx=2000-01-01 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-09314-8 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Beşek ji cîhana bingehîn a anglofonîk, bandora brîtanî dikare di ziman, çand, pergalên qanûnî û siyasî yên gelek koloniyên yên berê de were dîtin.

Rêveberiya Keyaniya Yekbûyî monarşiyek destûrî û demokrasiya parlemanî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2023-08-15 |sernav=United Kingdom |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom/ |kovar=The World Factbook |ziman=en |weşanger=Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=2021-03-13 |roja-arşîvê=2021-01-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210109221834/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; [[Paytext]] û bajarê herî mezin ê Keyaniya Yekbûyî (herweha paytexta Îngilîstanê) [[London]] e ku bi [[New York City]] re yek ji du navendên darayî yên sereke yên cîhanê ye. Bajarên [[Edinburgh]], [[Kardîf]] û [[Belfast]] bi rêzê re paytextên neteweyî yên [[Skotlenda]], [[Wêls]] û [[Îrlendaya Bakur]] in. Bajarên din ên mezinê Keyaniya Yekbûyî [[Birmingham]], [[Manchester]], [[Glasgow]] û [[Leeds]] in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/countries/cities/united-kingdom |sernav=Population of Cities in United Kingdom 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-08-20 }}&lt;/ref&gt; Keyaniya Yekbûyî ji sê qadên karbidestên qanûnî yên cuda pêk tê: [[Înglistan]] û Wêls, Skotlenda û [[Îrlendaya Bakur]]. Ev ji ber vê yekê ye ku van deveran pergalên xwe yên qanûnî yên heyî piştî tevlêbûna Keyaniya Yekbûyî jî diparêzin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=XW_EtwEACAAJ |sernav=The Scottish Legal System |paşnav=Dewart |pêşnav=Megan |tarîx=2019-02-14 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-5265-0633-7 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1998an vir ve, Skotlenda, Wêls û Îrelandaya Bakur hikûmet û meclîsên wan ên veqetandî hene ku her yek xwedî hêzeke cihêreng in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/guidance/devolution-of-powers-to-scotland-wales-and-northern-ireland |sernav=Devolution of powers to Scotland, Wales and Northern Ireland |tarîx=2019-05-08 |malper=GOV.UK |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-20 }}&lt;/ref&gt;

Keyaniya Yekbûyî ji hêla Dahata Hilberîna Navxweyî ve xwediyê şeşemîn aboriya herî mezin a cîhanê ye û ji hêla hêza kirînê ve ya dehem a herî mezin a cîhanê ye. Keyaniya Yekbûyî di warê lêçûnên leşkerî de li seranserê cîhanê di rêza çarem de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Marksteiner |pêşnav=Alexandra |paşnav2=Liang |pêşnav2=Xiao |paşnav3=Silva |pêşnav3=Diego Lopes da |paşnav4=Tian |pêşnav4=Nan |paşnav5=Béraud-Sudreau |pêşnav5=Lucie |tarîx=2022 |sernav=Trends in World Military Expenditure, 2021 |url=https://www.sipri.org/publications/2022/sipri-fact-sheets/trends-world-military-expenditure-2021 |kovar=sipri.org |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Înglistan ji civîna xwe ya yekem a sala 1946an vir ve endamê daîmî ya [[Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî]] ye. Keyanî endamê [[Hevbendiya Miletan]], [[Konseya Ewropayê]], [[G7]], [[OECD]], [[NATO]], [[Five Eyes]], [[AUKUS]] û [[CPTPP]] ye.
== Termînolojî ==
Qanûnên Yekîtiyê ya sala 1707an diyar kiriye ku keyaniya Înglistanê û keyaniya Skotlendayê &quot;bi navê [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] di nav keyaniyekê de bûn yek&quot;.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html |sernav=Treaty or Act of the Union, Scotland &amp; England 1706 - UK History. |malper=www.scotshistoryonline.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |paşnav=Webmaster, John Duncan, UK |archive-date=2019-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190527074630/http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Her çend navê wê yê fermî ji sala 1707 heta 1800an tenê &quot;Brîtanyaya Mezin&quot; bû ku carinan peyva &quot;Keyaniya Yekbûyî&quot; ji bo keyaniya berê ya Brîtanyaya Mezin hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ab07 |sernav={{!}} Historyworld |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}&lt;/ref&gt; Qanûnên Yekîtiyê ya sala 1800an Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanyaya Mezin û Îrlendayê ava kiriye. Piştî dabeşkirina Îrlendayê û serxwebûna dewleta azad a Îrlendayê di sala 1922an de ku Îrlendaya Bakur wekê tenê beşa girava Îrlendayê di nav Keyaniya Yekbûyî de hiştiye, nav di sala 1927an de wekê &quot;Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanyaya Mezin û Îrlendaya Bakur&quot; hatiye guhertin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Irish Civil War: 1922 - 23 |url=https://archive.org/details/irishcivilwar1920000cott |paşnav=Cottrell |pêşnav=Peter |weşanger=Osprey |tarîx=2009 |isbn=978-1-84603-270-7 |çap=Nachdr. |cih=Oxford |series=Essential histories }}&lt;/ref&gt;

Her çend Keyaniya Yekbûyî welatekî serwer be jî, Înglistan, Skotlenda, Wêls û Îrlendaya Bakur bi gelemperî wekî welatek hatine binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.iso.org/iso/iso_3166-2_newsletter_ii-3_2011-12-13.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.iso.org |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}&lt;/ref&gt; Malpera serokwezîrê Keyaniya Yekbûyî ji bo danasîna têgehan risteya &quot;welatên di nav welatekî de&quot; bi kar aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.number10.gov.uk/Page823 |sernav=UK Government Web Archive |malper=webarchive.nationalarchives.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |roja-arşîvê=2008-09-09 |urlya-arşîvê=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080909013512/http://www.number10.gov.uk/Page823 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Hinek kurteyên statîstîkî, ji bo diwanzdeh herêmên NUTS 1, Skotlenda, Wêls û Îrlendaya Bakur wekê &quot;herêmeke&quot; bi nav dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_346117.xml |sernav=Wayback Machine |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |roja-arşîvê=2014-12-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141224045523/http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_346117.xml |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Îrlendaya Bakur wekê &quot;[[parêzgeh]]&quot; jî hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A place apart |url=https://archive.org/details/placeapart0000murp |paşnav=Murphy |pêşnav=Dervla |weşanger=Penguin Books |tarîx=1987 |isbn=978-0-14-005030-1 |çap=Repr |cih=Harmondsworth u.a |series=Autobiography, travel }}&lt;/ref&gt; Bi têkiliya bi Îrlendaya Bakur re, navê wesfî yê ku tê bikaranîn &quot;dikare nakokî be û hilbijartina wê pir caran vebijarkên siyasî yên kesane eşkere dike&quot;.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Interpreting Northern Ireland |paşnav=Whyte |pêşnav=John Henry |weşanger=Clarendon Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-19-827380-6 |çap=Repr |cih=Oxford |paşnav2=Whyte |pêşnav2=John Henry |paşnav3=FitzGerald |pêşnav3=Garret }}&lt;/ref&gt;

Têgeha &quot;Brîtanyaya Mezin&quot; bi gelemperî ji bo girava Brîtanyaya Mezin an jî ji aliyê siyasî ve ji bo Îngilîstanê, Skotlenda û Wêlsê bi hev re tê bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2021-04-30 |sernav=Guardian style guide: P |url=https://www.theguardian.com/guardian-style-guide-p |roja-gihiştinê=2026-02-08 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Ev têgeh carinan wekî hevwateya fireh ji bo tevahiya Keyaniya Yekbûyî tê bikar anîn. Peyva Înglistan carinan bi xeletî ji bo Keyaniya Yekbûyî bi tevahî tê bikar anîn ku ev xeletiyeke bi giranî ji aliyê mirovên ji derveyî Keyaniya Yekbûyî ve tê kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.englishclub.com/vocabulary/cw-uk-england.php |sernav=England OR United Kingdom (UK)? {{!}} Learn English |malper=www.englishclub.com |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}&lt;/ref&gt;

Peyva &quot;Brîtanya&quot; wekî hevwateya Brîtanyaya Mezin tê bikar anîn&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/britain |sernav=Britain |malper=dictionary.cambridge.org |tarîx=2026-02-04 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/britain |sernav=BRITAIN definition and meaning {{!}} Collins English Dictionary |malper=www.collinsdictionary.com |tarîx=2026-02-02 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; lê carinan ji bo Keyaniya Yekbûyî jî tê bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://learnersdictionary.com/definition/Britain |sernav=Britain - Definition for English-Language Learners from Merriam-Webster's Learner's Dictionary |malper=learnersdictionary.com |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt; Bikaranîn tevlihev e ku rêbernameya şêwazê ya hikûmeta keyaniya yekbûyî peyva &quot;UK&quot; li cihê &quot;Brîtanya&quot; an &quot;Brîtanî&quot; tercîh dike (ji bilî dema ku behsa balyozxaneyan tê kirin), di heman demê de belgeyên din ên hikûmetê qebûl dikin ku her du peyv jî behsa Keyaniya Yekbûyî dikin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/guidance/style-guide/a-to-z |sernav=Style guide - A to Z - Guidance - GOV.UK |malper=www.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û li deverên din &quot;hikûmeta brîtanî&quot; bi kêmanî bi qasî &quot;hikûmeta Keyaniya Yekbûyî&quot; tê bikar anîn.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/government/publications/toponymic-guidelines |sernav=Toponymic guidelines for the United Kingdom |malper=GOV.UK |tarîx=2025-12-11 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Komîteya daîmî ya navên erdnîgariya a Keyaniya Yekbûyî di rêbernameyên xwe yên toponîmîk de &quot;Keyaniya Yekbûyî&quot;, &quot;UK&quot; û &quot;U.K.&quot; wekê termên jeopolîtîk ên kurtkirî ji bo Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanyaya Mezin û Îrlenda Bakur nas dike; ew &quot;Brîtanya&quot; lîste nake lê destnîşan dike ku &quot;tenê terma navdêrî ya taybetî 'Brîtanyaya Mezin' e ku bê guman Îrlendaya Bakur derdixe&quot;.&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/academy/journalism/news-style-guide/article/art20130702112133551 |sernav=B |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en-GB |archive-date=2018-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180326162901/http://www.bbc.co.uk/academy/journalism/news-style-guide/article/art20130702112133551 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Rengdêra &quot;brîtanî&quot; bi gelemperî ji bo mijarên têkildarî Keyaniya Yekbûyî tê bikar anîn û di qanûnê de ji bo nasnameya hemwelatîbûn û neteweya Keyaniya Yekbûyî tê bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Constitutional and Administrative Law |url=https://books.google.com/books?id=HT_GS2zgN5QC&amp;pg=PA36 }}&lt;/ref&gt; Xelkê Keyaniya Yekbûyî ji bo danasîna nasnameya xwe ya neteweyî çend termên cuda bi kar tînin û dikarin xwe wekê brîtanî, îngilîzî, skotlendî, welşî, îrlendiya bakurî an îrlendî bi nav bikin; an jî wekê xwediyê tevliheviyek ji nasnameyên neteweyî yên cuda.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ark.ac.uk/nilt/2010/Community_Relations/NINATID.html |sernav=NI Life and Times Survey - 2010: NINATID |malper=www.ark.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;/&gt;

== Dîrok ==
=== Beriya peymana yekîtiyê ===
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 18.JPG|thumb|çep|Stonehengehê li Wiltshire ku xelekên ji keviran e, her yek bi qasî 4 mêtre bilind, 2 mêtre fireh û 25 ton giran e ku 2400–2200 ê {{bz}} de hatine çêkirin.]]
Bicih bûna ji hêla mirovên anatomîkî yên nûjen ve ya ku bibe Keyaniya Yekbûyî pêl bi pêl bi qasî 30.000 sal berê dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/south_west/7069001.stm |sernav=Ancient skeleton was 'even older' |tarîx=2007-10-30 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}&lt;/ref&gt; Di dawiya serdema pêşdîrokê ya herêmê de, tê fikirîn ku nifûs bi gelemperî girêdayî çandek bi navê Insular Keltîk bû ku ji Brîtanî û Îrlenda Galî pêk dihat.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/celticculturehis00koch_128 |sernav=Celtic culture : a historical encyclopedia |paşnav=Koch |pêşnav=John T. |tarîx=2006 |weşanger=Santa Barbara, Calif. : ABC-CLIO |kesên-din=Library Genesis |isbn=978-1-85109-440-0 }}&lt;/ref&gt;

Dagirkirina Romayê, ku di sala 43 {{pz}} de dest pê kir û serweriya 400-salî ya başûrê Brîtanyayê, bi êrişek ji hêla niştecîhên Almanî yên [[Anglo-Sakson]] ve hat peywirdarkirin, devera Brîttonî bi giranî bidest xist ku bibe Wales, Cornwall û heya qonaxên paşîn ên rûniştina [[Anglo-Sakson]], [[Hen Ogledd]] (bakurê Înglistanê û beşên başûrê Skotlendayê).&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2022-04-15 |sernav=Encyclopaedia of Wales |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Encyclopaedia_of_Wales&amp;oldid=1082806438 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piraniya herêma ku ji hêla [[Anglo-Sakson]]an ve hatiye bicîh kirin di sedsala 10an de wekî [[Înglistan|Keyaniya Înglistanê]] dibe yek.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/athelstan.shtml |sernav=BBC - History - Athelstan |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}&lt;/ref&gt; Di vê navberê de, di sedsala 9an de galîaxêv li bakur-rojavayê Brîtanyayê (bi girêdana bakurê rojhilatê Îrlendayê re û bi kevneşopî tê texmîn kirin ku di sedsala 5an de ji wir koç bûne) bi Picts re bûne yek ku [[Keyaniya Skotlendayê]] ava bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/cambridgehistori0000unse_a9n8 |sernav=The Cambridge historical encyclopedia of Great Britain and Ireland |tarîx=1985 |weşanger=Cambridge [Cambridgeshire] ; New York : Cambridge University Press |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-521-25559-2 }}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Bayeux Tapestry WillelmDux.jpg|thumb|çep|The Bayeux Tapestry Şerê Hastings 1066 û bûyerên ku rê li ber wî dide nîşan dide.]]
Di 1066an de, [[Norman]]an ji aliyê bakurê Fransayê ve dagir kir. Piştî dagirkirina Înglistanê, wan beşên mezin ên Wales zeft kirin, piraniya Îrlenda zeft kirin û hatin vexwendin ku li Skotlendayê bi cih bibin, li her welatekî feodalîzma li ser modela Fransaya Bakur û çanda [[Norman-Fransî]] anîn. Çîna serdest a [[Anglo-Norman]] gelek bandor li her çandên herêmî kir, lê di dawiyê de asîmîle bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2006-01-01 |paşnavê-edîtor=Chibnall |pêşnavê-edîtor=Marjorie |sernav=The Normans |url=http://dx.doi.org/10.1002/9780470693391 |doi=10.1002/9780470693391 |kovar=doi.org }}&lt;/ref&gt; Keyên înglîz ên navîn ên paşerojê Wêlsê zeftkirin û bi hewildanên neserkevtî hewl dan ku Skotlendayê bixin nav axa xwe. Her çend di pevçûnek domdar a bi Înglistanê re be jî, serxwebûna xwe bi [[Daxuyaniya Arbroath]] a sala 1320an de destnîşan kirin ku [[Skotlenda]] piştî vê yekê jî serxwebûna xwe dewam dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/252552703 |sernav=Making Ireland British, 1580-1650 |paşnav=Canny |pêşnav=Nicholas P. |tarîx=2001 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-154201-5 |cih=Oxford |oclc=252552703 }}&lt;/ref&gt;

Keyên înglîz, bi mîrata herêmên giring ên li [[Fransa]]yê û bi îddîakirina taca fransî ku di heman demê de bi giranî beşdarî pevçûnên li [[Fransa]]yê bûn, nemaze di [[Şerê Sed Salî]], dema ku keyên skotlendî di vê serdemê de bi fransiyan re di nav hevalbendiyekê de bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/hundred_years_war_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Hundred Years War |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}&lt;/ref&gt; Çîna serdest a Anglo-Norman gelek bandor li çandên herêmî kirin lê di dawiyê de bi wan re asîmîle dibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Protestantism |sernav=Protestantism {{!}} Definition, Beliefs, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-08-08 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku reformasyon û danasîna dêrên dewletên protestan li her welatekî derdikeve holê, Brîtaniya nûjen a destpêkê rastî nakokiya dînî tê. Reformasyona înglîzî ya guhertinên siyasî, destûrî, civakî û çandî di sedsala 16an de destpêdike. Piştre ji bo Înglistanê nasnameyeke neteweyî hate diyar kirin û hêdî hêdî bi kûrahî, baweriya dînê ya mirovan guhert û [[Dêra Înglistanê]] ava kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalarchives.gov.uk/education/resources/the-english-reformation-c1527-1590/ |sernav=The National Archives - Homepage |paşnav=Archives |pêşnav=The National |malper=The National Archives |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}&lt;/ref&gt; [[Wêls]] bi tevahî bi Keyaniya Înglistanê ve hate girêdan û Îrlenda wekî keyaniyek bi serê xwe bi qiraliyeta Îngilîzî re hate damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/tudors/wales_tudors_01.shtml |sernav=BBC - History - Wales under the Tudors |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/historyofmodernb0000nich |sernav=A history of the modern British Isles, 1529-1603 : the two kingdoms |paşnav=Nicholls |pêşnav=Mark |tarîx=1999 |weşanger=Oxford, UK ; Malden, Mass. : Blackwell Publishers |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-631-19333-3 }}&lt;/ref&gt; Li devera ku dê bibe [[Îrlendaya Bakur]], erdên mîrateyên galî yên katolîk ên serbixwe hatin desteserkirin û dane niştecihên protestan ên ji Înglistan û Skotlendayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198200918.003.0009 |sernav=Conclusion: Making Ireland British 1580–1650* |paşnav=CANNY |pêşnav=NICHOLAS |tarîx=2001-05-03 |weşanger=Oxford University Press |rr=551–578 }}&lt;/ref&gt;

Dema ku keyê [[Skotlenda]]yê [[James VI]] dibe keyê [[Înglistan]] û [[Îrlendaya Bakur|Îrlendayê]] û dîwana xwe ji bajarê [[Edinburgh]]ê barê [[London]]ê dike, di sala 1603an de keyaniya Înglistan, [[Skotlenda]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlenda]] di bin yekîtiyek de dibin yek. Di vê serdemê de her welatek wek pêkhateyeke siyasî ya cihê dimîne û saziyên xwe yên siyasî, qanûnî û dînî yên cuda parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2000-12-21 |sernav=Chronology of Scottish Legal History |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198267782.002.0010 |kovar=A History of Private Law in Scotland |rr=xlviii–lii |doi=10.1093/acprof:oso/9780198267782.002.0010 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 17an de her sê padîşah tevlî rêzek şerên bi hev ve girêdayî bûn (di nav de Şerê Navxweyî yê Îngilîzî) ku dibe sedema hilweşandina demkî ya keyaniyê ku bi darvekirina key [[Charles I]] û damezrandina kurte-komara unîter a Yekîtiya Miletên Înglîzî ya Skotlenda û Îrlendayê bi xwe re tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/event/English-Civil-Wars |sernav=English Civil Wars {{!}} Causes, Summary, Facts, Battles, &amp; Significance {{!}} Britannica |tarîx=2023-08-17 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas padîşah hate vegerandin jî, Interregnum ligel Şoreşa Birûmet a 1688an û pêşnûmeya Mafên 1689an li Înglistanê û Qanûna Dadkirina Mafên 1689an li Skotlendayê piştrast kir ku, berevajî pirên mayî yên Ewropa, absolutîzma padîşah biser nskeve û katolîkek xwenas tu carî nikarîbû derkeve ser textê. [[Destûra bingehîn|Destûra Bingehîn]] a Brîtaniyayê di vê demê de li ser bingeha monarşiya destûrî û pergala parlemanî pêş dikeve.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EBSpvBxGyqcC |sernav=The History of England - From the Restoration to the Death of William III (1660-1702) |paşnav=Lodge |pêşnav=Richard |tarîx=2007 |weşanger=Read Books |isbn=978-1-4067-0897-4 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di sala 1660an de bi damezrandina Civata Qraliyetê re, xebatên zanistiye despêdike. Di vê serdemê de nemaze li Îngilîstanê, pêşkevtina hêza deryayî û eleqeya li ser seferên keşfê dibe sedema bidestxistin û bicîhkirina koloniyên li derveyî welêt, nemaze li [[Amerîkaya Bakur]] û [[Deryaya Karîbê]].&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.royal-navy.org/lib/index.php?title=Tudor_Period_and_the_Birth_of_a_Regular_Navy_Part_Two |sernav=Tudor Period and the Birth of a Regular Navy Part Two - Royal Navy History |tarîx=2011-11-03 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 |tarîxa-arşîvê=2011-11-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111103013901/http://www.royal-navy.org/lib/index.php?title=Tudor_Period_and_the_Birth_of_a_Regular_Navy_Part_Two |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Her çend hewildanên berê yên yekkirina her du keyaniyên di hundurê Brîtanya Mezin de di salên 1606, 1667 û 1689an de neserkevtî bûn ku hewldana di sala 1705an de hate destpêkirin û hewl bûye sedem ku Peymana Yekîtiyê ya sala 1706an ji hêla her du meclîsan ve hatiye pejirandin.

=== Keyaniya Brîtanya Mezin ===
[[Wêne:Treaty of Union.jpg|thumb|Peymana Yekîtiyê ye ku bûye sedema keyaniya yekbûyî ya hemî Brîtanya Mezin.]]
Di 1ê gulana sala 1707an de, [[Keyaniya Brîtanya Mezin]] hate damezrandin, encama [[Qanûnên Yekîtiyê]] ku ji hêla parlamenên Înglistan û Skotlenda ve hate pejirandin ku [[Peymana Yekîtiyê]] ya sala 1706an pejirandin ku bi vî awayî her du keyaniyan bikin yek.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalarchives.gov.uk/pathways/citizenship/rise_parliament/docs/articles_union.htm |sernav=Citizenship |malper=www.nationalarchives.gov.uk |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html |sernav=Treaty or Act of the Union, Scotland &amp; England 1706 - UK History. |tarîx=2019-05-27 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 |tarîxa-arşîvê=2019-05-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190527074630/http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

Di sedsala 18an de, rêveberiya kabîneyî di bin rêveberiya [[Robert Walpole]] de ku di pratîkê de serokwezîrê yekem bû, (1721-1742) hate pêşdebirin. Çend Serhildanên Yaqûbî xwestin ku Mala Protestan a Hannoverê ji textê Brîtanî derxin û Mala Katolîk a Stuartê vegerînin. Yaqûbî di dawiyê de di [[Şerê Culloden]] de di 1746 de têk çûn, piştî ku Highlanders [[Skotlenda|Skotlendî]] bi hovîtî hatin tepisandin. Koloniyên Brîtanî yên li [[Amerîkaya Bakur]] ku di [[Şerê Serxwebûnê yê Amerîkî]] de ji Brîtanya veqetiyan û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] damezrandin ku ji aliyê Brîtanya ve di sala 1783an de hatiye nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=BQDgr_XvsHoC&amp;pg=PA73&amp;hl=ku |sernav=The Impact of the American Revolution Abroad |paşnav=Congress |pêşnav=Library of |tarîx=2002 |weşanger=The Minerva Group, Inc. |isbn=978-0-89875-978-5 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Brîtanya di bazirganiya koleyan a [[Okyanûsa Atlantîk|Atlantîkê]] de rolek sereke lîst, nemaze di navbera salên 1662 û 1807an de dema ku keştiyên koleyên Brîtanî an Brîtanî-kolonyal nêzî 3.3 mîlyon kole ji [[Afrîka]]yê veguhestin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=SGcwgJz5rQMC&amp;pg=PA12 |sernav=Slavery and the British Empire: From Africa to America |paşnav=Morgan |pêşnav=Kenneth |tarîx=2007 |weşanger=Oxford University Press, USA |isbn=978-0-19-156627-1 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xulam hatin birin ku li nebatên li milkên Brîtanî, bi taybetî li Karîbê lê di heman demê de li [[Amerîkaya Bakur]] jî bixebitin. Koletî digel pîşesaziya şekirê [[Karîb]] di sedsala 18an de di bihêzkirin û pêşvebirina aboriya Brîtanî de rolek wî yê giring hebû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=u6IUDAAAQBAJ&amp;pg=PA83 |sernav=Slavery and the British Empire: From Africa to America |paşnav=Morgan |pêşnav=Kenneth |tarîx=2007-12-06 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-923899-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lê belê [[Parlamena Brîtanyayê]] di sala 1807an de bazirganî qedexe kir, di sala 1833an de koletî li [[Împeratoriya Brîtanî]] qedexe kir û Brîtanya di tevgera rakirina koletiyê de li çaraliyê cîhanê bi riya dorpêçkirina [[Afrîka]]yê û zextê li neteweyên din kir ku bi rêze peymanan bazirganiya xwe bi dawî bikin. Rêxistina mafên mirovan a navneteweyî ya herî kevn a [[cîhan]]ê, [[Anti-Slavery International]], di sala 1839an de li [[London]]ê hate damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D9462%26URL_DO%3DDO_PRINTPAGE%26URL_SECTION%3D201.html |sernav=Arquivo.pt |malper=arquivo.pt |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 |tarîxa-arşîvê=2016-05-13 |urlya-arşîvê=http://arquivo.pt/wayback/20160513171717/http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID=9462&amp;URL_DO=DO_PRINTPAGE&amp;URL_SECTION=201.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/devon/content/articles/2007/03/20/abolition_navy_feature.shtml |sernav=Sailing against slavery |paşnav=BBC |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-gb |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/transformationsi0000love |sernav=Transformations in slavery : a history of slavery in Africa |paşnav=Lovejoy |pêşnav=Paul E. |tarîx=2000 |weşanger=Cambridge, UK ; New York : Cambridge University Press |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-521-78012-4 }}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanya Mezin û Îrlenda ===
[[Wêne:John Wilson Carmichael - The opening engagement at Trafalgar; H.M.S. 'Royal Sovereign' raking the stern of the Spanish flagship 'Santa Ana'.jpg|thumb|Şerê Trafalgar, ji hêla J.W. Carmichael.]]
Di sala 1801ê de parlamenên Brîtanya Mezin û Îrlenda qanûnên yekîtiyê derdixin ku bi van qanûnan her du padîşahî dibin yek perçe û Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanya Mezin û Îrlendayê tê avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.actofunion.ac.uk/actofunion.htm |sernav=QUB Act of Union : About |tarîx=2012-04-15 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 |tarîxa-arşîvê=2012-04-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120415061235/http://www.actofunion.ac.uk/actofunion.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

Piştî têkçûna Fransayê ya di dawiya Şerên Şoreşger ên Fransî û Şerên Napoleonî de (1792–1815), Keyaniya Yekbûyî wekî hêza sereke ya deryayî û împeratorî dertê holê (ligel London ku ji sala 1830an ve ku bajarê herî mezin ê cîhanê ye).&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Urban world history: an economic and geographical perspective |url=https://archive.org/details/urbanworldhistor0000tell |paşnav=Tellier |pêşnav=Luc-Normand |tarîx=2009 |weşanger=Presses de l'Université du Québec |isbn=978-2-7605-1588-8 |cih=Québec }}&lt;/ref&gt; Serdestiya Brîtaniyayê ku di deryayê de nediyar bû, piştre wekî Pax Britannica (&quot;Aştiya Brîtanî&quot;), serdemek aştiya nisbî di nav Hêzên Mezin de (1815-1914) hate binavlirin ku tê de Împeratoriya Brîtaniyayê dibe hegemona cîhanî û rola polîsê cîhanî werdigire.&lt;ref name=&quot;Louis2001&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=oo3F2X8IDeEC |sernav=The Oxford History of the British Empire: The nineteenth century |paşnav=Louis |pêşnav=William Roger |paşnav2=Low |pêşnav2=Alaine M. |paşnav3=Porter |pêşnav3=Andrew |tarîx=2001 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-924678-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di dema Pêşangeha Mezin a sala 1851ê de, Brîtanya wekî &quot;atolyeya cîhanê&quot; hatiye binav kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/workshop_of_the_world_01.shtml |sernav=BBC - History - The Workshop of the World |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1853 heta 1856an, Brîtanya beşdarî Şerê Kirimê dibe ku hevalbendê Împeratoriya Osmanî li dijî Rûsyaya Tsarist, beşdarî şerên deryayî yên [[Deryaya Baltîk]]ê dibe ku wekî Şerê Åland li [[Kendava Bothnia]] û [[Kendava Fînlendayê]] tê zanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://runeberg.org/nfbs/0252.html |sernav=435-436 (Nordisk familjebok / Uggleupplagan. 19. Mykenai - Norrpada) |tarîx=1913 |malper=runeberg.org |ziman=sv |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}&lt;/ref&gt; Piştî Serhildana Hindistanê ya di 1857an de hikûmeta brîtanî ya bi serokatiya Lord Palmerston rasterast serweriya Hindistanê kir. Li kêleka kontrola fermî ya ku wê li ser koloniyên xwe dida meşandin, serdestiya Brîtanî ya li ser piraniya bazirganiya cîhanê tê vê wateyê ku ew bi bandor aboriyên herêmên wekî [[Asyaya Rojhilat]] û [[Amerîkaya Latînî]] kontrol dike.&lt;ref name=&quot;Louis2001&quot;/&gt;

Di dema seranserê [[serdema viktoryayî]] de, helwestên siyasî berjewendiya bazirganiya azad û polîtîkayên laissez-faire û her weha berferehbûna hêdî hêdî şansê dengdanê, digel Qanûna Reformê ya sala 1884an ku ji aliyê [[William Gladstone]] ve hatiye piştgirî kirin ku yekem car mafê dengdanê daye piraniya mêran. Nifûsa brîtanî bi rêjeyek berbiçav zêde bû, digel bajarbûna bilez ku bûye sedema metirsiya giring ên civakî û aborî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2004-02-01 |sernav=Great Britain: a reference guide from the Renaissance to the present |url=http://dx.doi.org/10.5860/choice.41-3195 |kovar=Choice Reviews Online |cild=41 |hejmar=06 |rr=41–3195-41-3195 |doi=10.5860/choice.41-3195 |issn=0009-4978 }}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsala 19an de, muhafezekaran di bin desthilatdariya [[Benjamin Disraeli]] û Lord Salisbury de serdemek berfirehbûna emperyal li Afrîkayê daye destpêkirin ku polîtîkaya îzolasyonê ya spehî li [[Ewropa]]yê domand û hewl da ku bandora [[Rûsya]] li [[Efxanistan]] û [[Îran]]ê bigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |tarîx=1980 |sernav=The Great Game in Asia |url=https://www.jstor.org/stable/20040512 |kovar=Foreign Affairs |cild=58 |hejmar=4 |rr=936–951 |doi=10.2307/20040512 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Di vê demê de, [[Kanada]], [[Awistralya]] û [[Zelendaya Nû]] statûya serdestiya rêveberiyê werdigirin. Di destpêka sedsalê de, serdestiya pîşesaziyê ya Brîtanyayê ji hêla [[Împeratoriya Almanî]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] ve hate dijwar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=NSrwpggmHigC&amp;pg=PP1 |sernav=Contradictions: Finance, Greed, and Labor Unequally Paid |paşnav=Zarembka |pêşnav=Paul |tarîx=2013-05-09 |weşanger=Emerald Group Publishing |isbn=978-1-78190-670-5 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema Edwardian reforma civakî û serweriya malê ji bo Îrlendayê dibe pirsgirêkên navxweyî yên giring ku di heman demê de Partiya Karkeran di sala 1900an de ji hevalbendiyek sendîkayan û komên piçûk ên sosyalîst derketin holê û dengdêran ji bo mafê dengdayina jinan kampanya dane despêkirin.

=== Şerên cîhanê û perçekirina Îrlendayê ===
[[Wêne:Wreaths Are Laid at the Cenotaph, London During Remembrance Sunday Service MOD 45152052.jpg|thumb|Di merasima bîranîna yekşemê de li Cenotaph li Whitehall, London, çeleng têne danîn.]]
Brîtanya yek ji hevalbendên sereke bû ku di Şerê Cîhanê yê Yekem de (1914-1918) Hêzên Navendî têk dibe. Li gel hêzên frensî, rûsî û (piştî 1917) amerîkî, hêzên çekdar ên brîtanî li gelek deverên Împeratoriya Brîtanî û li çend deverên Ewropayê, bi taybetî li eniya rojava, bicih bûne.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Britain and the First World War |url=https://archive.org/details/britainfirstworl0000unse_a4h8 |tarîx=1988 |weşanger=Unwin Hyman |isbn=978-0-04-445109-9 |paşnavê-edîtor=Turner |pêşnavê-edîtor=John |cih=London }}&lt;/ref&gt; Kuştinên zêde yên şerê xendekan bû sedema wendakirina pir ji nifşek mêran ku bi bandorên civakî yên mayînde li milet û têkçûnek mezin di nîzama civakî de pêk hatiye. Piştî şer, Brîtanya bû endama daîmî ya Civata Rêvebir a Cemiyeta Miletan û li ser hejmarek koloniyên berê yên alman û osmaniyan erkek wergirt. Di bin serokatiya [[David Lloyd George]] de, Împeratoriya Brîtanî gihîşt asta xwe ya herî mezin ku ji pêncan yek rûyê erdê û ji çaran yek nifûsa cihanê werdigire.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt; Brîtanyayê 2.5 milyon qurbanî dabûn û şerê bi deynek neteweyî ya mezin qedandibû. Ji ber encamên şer hikûmetê qebûl kir ku bi Qanûna Nûnertiya Gel a 1918an mafê dengdanê di hilbijartinên neteweyî û herêmî de berfireh bike.

Di nîvê salên 1920an de, piraniya nifûsa Brîtanî dikarin li bernameyên radyoya BBCyê guhdar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ofcom.org.uk/cymru/news-centre/2020/100-years-of-radio |sernav=100 mlynedd o radio ers darganfyddiad Marconi |tarîx=2023-02-27 |malper=Ofcom |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/historyofthebbc/research/bbc.com/historyofthebbc/research/local-radio/ |sernav=The origins of BBC Local Radio |malper=www.bbc.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=îlon 2023 }}&lt;/ref&gt; Weşanên televîzyonê yên ezmûnî di sala 1929an de dest pê kir û yekem Karûbarê Televizyonê ya BBCyê di sala 1936an de dest pê kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/historyofthebbc/timelines/bbc.com/historyofthebbc/timelines/1920s/ |sernav=1920s |malper=www.bbc.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=îlon 2023 }}&lt;/ref&gt; Bilind bûna neteweperestiya îrlendî û nakokiyên di hindurê [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] de li ser şertên Rêvebiriya Malê ya Îrlendî, di dawiyê de di sala 1921ê de dibe sedema dabeşkirina giravê. Dewleta Azad a Îrlendî serbixwe dibe ku di destpêkê de bi statûya dominionê di 1922an û di sala 1931ê bi eşkereyî serbixwe dibe. Îrlandaya Bakur jî beşek ji Keyaniya Yekbûyî dimîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cain.ulster.ac.uk/issues/politics/docs/ait1921.htm |sernav=CAIN: The Anglo-Irish Treaty, December 1921 |malper=cain.ulster.ac.uk |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}&lt;/ref&gt; Di sala 1928an de Qanûna Destûra Wekhevî di hilbijartinên neteweyî de wekheviya hilbijartinê ya jinan bi mêran re dide. Grevên di nîvê salên 1920an de di Greva Giştî ya sala 1926an de ku bi serfiraziya hikûmeta ku ji hêla Stanley Baldwin ve tê rêvebirin bi dawî dibe. Dema ku Depresyona Mezin (1929-1932) dibe sedema bêkarî û zehmetiyên berbiçav li deverên pîşesazî yên kevn, Brîtanya hêj jî ji bandorên Şerê Cîhanê yê Yekem xelas nebûbû. Ji ber rewşa aboriya welat aloziyên siyasî û civakî dibe sedema zêdebûna endamtiyên partiyên komunîst û sosyalîst. Di sala 1931ê de hikûmeta koalîsyonê tê avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Capitalism, culture, and decline in Britain, 1750 - 1990 |paşnav= |pêşnav= |tarîx=1994 |weşanger=Routledge |isbn=978-0-415-03719-8 |çap= |cih=London }}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Spitfire and Hurricane in the Battle of Britain Memorial Flight.jpg|thumb|Balafirên Spitfire (&quot;Spîtfeyir&quot;)&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=44:1 }}&lt;/ref&gt;) û Hurricane ku di Şerê Brîtanyayê de di dema Şerê Cîhanê yê Duyemîn de difirin.]]
Bi vê yekê, &quot;Brîtanya dibe welatek pir dewlemend ku di çekan de bi hêz dibe ku di peydakirina berjewendîyên xwe de bi xwestek bû û di dilê pergala hilberîna cîhanî de rûniştibû.&quot;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://reviews.history.ac.uk/review/1114 |sernav=Britain’s War Machine: Weapons, Resources and Experts in the Second World War {{!}} Reviews in History |malper=reviews.history.ac.uk |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}&lt;/ref&gt; Piştî ku [[Almanyaya Nazî]] di sala 1939an de Polonya dagir kir, Brîtanya ket [[Şerê Cîhanî yê Duyem]]. [[Winston Churchill]] di sala 1940 de dibe serokwezîr û dibe serokê hikûmeta koalîsyonê. Tevî têkçûna hevalbendên xwe yên ewropî di sala yekem de, Brîtanya û Împaratoriya wê şerê li dijî Almanya bi tenê domandin. [[Winston Churchill]] pîşesazî, zanyar û endezyaran erkdar kir ku piştgirî bidin hikûmetê û artêşa di hewildana zêdekirina şer de.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Di sala 1940an de, [[Hêza Hewayî ya Keyaniyê]] di Şerê Brîtanyayê de Luftwaffe Alman têk dibe. Di dema Blitz de herêmên bajarî rastî bombebaran ên dijwar hatin. Hevbendiya Mezin a Brîtanya, [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] di sala 1941ê de hate damezrandin ku pêşengiya hevalbendan li dijî hêzên Axesê kir. Di Şerê Atlantîkê, Kampanyaya Afrîkaya Bakur û kampanyaya Îtalyayê de di dawiyê de biserketinên gelek dijwar çêbûn. Artêşa Brîtanî kampanyaya Burmayê li dijî Japon û Fîloya Pasîfîkê ya Brîtanî li deryayê bi Japonan şer kir. Zanyarên brîtanî ji bo sêwirana çekên nukleerî beşdarî Projeya Manhattan dibin ku ev yek bûye sedema radestkirina Japonê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=fSZpgW-N628C&amp;pg=PA1 |sernav=Nuclear Rivals: Anglo-American Atomic Relations, 1941-1952 |paşnav=Paul |pêşnav=Septimus H. |tarîx=2000 |weşanger=Ohio State University Press |isbn=978-0-8142-0852-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an ===
[[Wêne:British Empire 1921.png|thumb|Împeratoriya Brîtanî di sala 1921an de ku di dema asta xwe yê herî bilind de ye.]]
Keyaniya Yekbûyî yek ji sê hêzên mezin bû (digel Dewleta Yekbûyî û Yekîtiya Sovyetê) ku ji bo plansazkirina cîhana piştî şer civiyan ku Keyaniya Yekbûyî yek ji 5 endamên daîmî yên Encumena Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî bû yek ji 5 endamên daîmî yên Neteweyên Yekbûyî îmze kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=xdMF9rX6mX8C&amp;pg=PA62 |sernav=Debating Franklin D. Roosevelt's Foreign Policies, 1933-1945 |paşnav=Doenecke |pêşnav=Justus D. |paşnav2=Stoler |pêşnav2=Mark A. |tarîx=2005 |weşanger=Rowman &amp; Littlefield |isbn=978-0-8476-9416-7 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ji bo damezrandina [[IMF]], Banka Cîhanî û [[NATO]] bi Dewletên Yekbûyî re ji nêz ve xebitiye. Jiber şer Keyaniya Yekbûyî pir qels dibe û ji hêla darayî ve girêdayî [[Plana Marshall]] bû. Lê Keyaniya Yekbûyî ji şerê tevahî yê ku rojhilata ewropayê wêran dike xilas dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/books/2011/apr/17/britains-war-machine-david-edgerton-review |sernav=Britain's War Machine by David Edgerton – review |paşnav=Reynolds |pêşnav=David |tarîx=2011-04-17 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}&lt;/ref&gt;

Di salên piştî şer de, hikûmeta partiya kedê ya di bin rêveberiya [[Clement Attlee]] de bernameyek radîkal a reforman da destpêkirin ku di dehsalên paşîn de bandorek giring li civaka brîtanî dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ideas and policies under Labour, 1945 - 1951: building a new Britain |paşnav=Francis |pêşnav=Martin |tarîx=1997 |weşanger=Manchester University Press |isbn=978-0-7190-4833-3 |çap=1. publ |cih=Manchester }}&lt;/ref&gt; Di serdema Partiya Kedê pîşesaziyên sereke û karûbarên gelemperî hatin neteweyî kirin, dewletek aram hate damezrandin û pergalek lênihêrîna tenduristî ya berfireh ku ji hêla dewletê ve tê fînanse kirin, Xizmeta Tenduristiya Neteweyî, hate damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203991411-7 |sernav=INTRODUCTION TO BRITISH POLITICAL HISTORY 1914–95 |tarîx=2005-07-25 |weşanger=Routledge |isbn=978-0-203-99141-1 |rr=11–30 }}&lt;/ref&gt; Zêdebûna neteweperestiyê li koloniyan rastî dema aborî ya Brîtanyayê ya xirab hat û ji ber vê yekê polîtîkayên dekolonîzasyon derketin holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=7D66_9YOof4C&amp;pg=PA118 |sernav=A Companion to Europe Since 1945 |paşnav=Larres |pêşnav=Klaus |tarîx=2009-03-12 |weşanger=Wiley |isbn=978-1-4443-0861-7 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di sala 1947an de ji serxwebûna [[Hindistan]] û [[Pakistan]]ê tê naskirin. Di nav sîh salên pêş de, piraniya koloniyên Împeratoriya Brîtanî serxwebûna xwe bi dest xistin û gelek jî bûn endamên Hevbendiya Neteweyan.
[[Wêne:British Airways Concorde G-BOAC 03.jpg|thumb|çep|Balafira Concorde ku balafirek supersonîk bû ku dema firîna transatlantîkê ji 8 saetan daxistiye 3,5 saetan.]]
Keyaniya Yekbûyî welatê sêyem bû ku cebilxaneya çekên nukleerî pêşxistiye (bi ceribandina bombeya atomî ya yekem, [[Operasyona Hurricane]], di 1952 de) lê sinorên piştî şer ên rola navneteweyî ya Brîtanyayê bi [[Krîza Sûezê ya 1956an]] re hate dîtin. Belavbûna navneteweyî ya [[Zimanê inglîzî|zimanê îngilîzî]] berdewamiya bandora navneteweyî ya wêje û çanda zimanê îngilîzî pêk aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishpoliticssociety.no/British%20Politics%20Review%2001_2011.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 |tarîxa-arşîvê=2018-09-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180916155419/http://www.britishpoliticssociety.no/British%20Politics%20Review%2001_2011.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Ji ber kêmbûna karkeran di salên 1950an de, hikûmetê daxwaza hatina koçberan ji welatên commonwealthê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=s3RQ4dsFEkoC&amp;pg=PA84 |sernav=Contemporary British Identity: English Language, Migrants and Public Discourse |paşnav=Julios |pêşnav=Dr Christina |tarîx=2012-12-28 |weşanger=Ashgate Publishing, Ltd. |isbn=978-1-4094-9121-7 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Bi hatina koçberan re di dehsalên paşerojê de, Brîtanya dibe xwedî civakek pir-etnîkî. Tevî bilindbûna standardên jiyanê di dawiya salên 1950 û 1960an de, performansa aborî ya Keyaniya Yekbûyî ji gelek hevrikên wê yên sereke yên wekî Fransa, Almanyaya Rojava û Japonya serketî nabe.

Di pêvajoya bi dehan salan a entegrasyona Ewropî de, Brîtanya endamek damezrîner a Yekîtiya Ewropî ya Rojava bû ku di Konferansên London û Parîsê di sala 1954an de hatiye damezrandin. Di sala 1960an de Brîtanya yek ji heft endamên damezrîner ên Komeleya Bazirganiya Azad a Ewropî (EFTA) bû lê di sala 1973a de ji komaleyê derdikeve û beşdarî Civatên Ewropî (EC) dibe. Di referanduma sala 1975an de ji %67 deng da ku Keyaniya Yekbûyî di Civatên Ewropî de bimîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/6/newsid_2499000/2499297.stm |sernav=1975: UK embraces Europe in referendum |tarîx=1975-06-06 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}&lt;/ref&gt; Dema ku Civatên Ewropî di sala 1992an de dibe Yekîtiya Ewropî (YE) Brîtanya yek ji 12 dewletên endamê yekitiyê bû.

Di dawiya salên 1960an de, Îrlendaya Bakur rastî tundûtûjiya komunal û paramîlîterî (carinan bandorê li deverên din ên Keyaniya Yekbûyî dike) ku bi kevneşopî wekî Troubles tê zanîn tê. Bi gelemperî tê hesibandin ku bi Peymana Good Friday Agreement a 1998an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203022207-12 |sernav=The Belfast Agreement: archaeology and exposition |tarîx=2005-01-27 |weşanger=Routledge |isbn=978-0-203-02220-7 |rr=89–105 }}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Greenwich and Canary Wharf (1) - 2022-04-24.jpg|thumb|Canary Wharf, sembola reformên darayî yên ku ji hêla Margaret Thatcher ve di salên 1980î de hatiye destpêkirin.]]
Li pey serdemek hêdî bûna aborî ya berfireh û pevçûnên pîşesaziyê di salên 1970an de hikûmeta muhafezekar a salên 1980an bi serokatiya Margaret Thatcher siyasetek radîkal a monetarîzmê daye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=British politics since 1945 |paşnav=Dorey |pêşnav=Peter |tarîx=2001 |weşanger=Blackwell |isbn=978-0-631-19075-2 |çap=Repr |series=Making contemporary Britain series |cih=Oxford }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1982an de Arjentînê êrîşî herêmên Brîtanî yên Gurcistana Başûr û Giravên Falkland kir û êrîş dibe sedema şerê 10 hefte ya Falklandan ku tê de hêzên arjentînî têk diçin. Niştecîhên giravan bi piranî neviyên niştecîhên Brîtanî ne û bi tundî alîgirê serweriya Brîtanyayê ne, wekî ku di sala 2013an de bi rapirsiyek (referandûm) nîşan dane. Ji sala 1984an ve aboriya Keyaniya Yekbûyî ji hêla hatina dahatên neftê yên giring ên [[Deryaya Bakur]] ve her ku çûye baştir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Applied economics |tarîx=2008 |weşanger=Financial Times, Prentice Hall |isbn=978-0-273-70822-3 |paşnavê-edîtor=Griffiths |pêşnavê-edîtor=Alan |çap=11. ed., [Nachdr.] |cih=Harlow |paşnavê-edîtor2=Wall |pêşnavê-edîtor2=Stuart }}&lt;/ref&gt;

Di dawiya sedsala 20an de, bi damezrandina rêveberiyên veqetandî yên ji bo Skotlande, Wêls û Îrlendaya Bakur, di rêveberiya Keyaniya Yekbûyî de guhertinên mezin çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Keating |pêşnav=M. |tarîx=1998-01-01 |sernav=Reforging the Union: Devolution and Constitutional Change in the United Kingdom |url=https://academic.oup.com/publius/article-lookup/doi/10.1093/oxfordjournals.pubjof.a029948 |kovar=Publius: The Journal of Federalism |ziman=en |cild=28 |hejmar=1 |rr=217–234 |doi=10.1093/oxfordjournals.pubjof.a029948 |issn=0048-5950 }}&lt;/ref&gt; Tevlêbûna qanûnî piştî pejirandina Peymana Mafên Mirovan a Ewropayê. Keyaniya Yekbûyî wekê hêzek mezin ma ku xwedî bandora dîplomatîk û leşkerî ya cîhanî û rolek pêşeng di [[Neteweyên Yekbûyî]] û [[NATO]] de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lwpOnwEACAAJ&amp;q=Britain+and+World+Power+Since+1945:+Constructing+a+Nation's+Role+in+International+Politics |sernav=Britain and World Power since 1945: Constructing a Nation's Role in International Politics |paşnav=McCourt |pêşnav=David M. |tarîx=2014-08-18 |weşanger=University of Michigan Press |isbn=978-0-472-07221-7 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 21an ===
Keyaniya Yekbûyî jibo şerê li dijî terorê di salên destpêkê yên sedsala 21an de, bi berfirehî piştgirî da [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]].&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/chilcot-report-iraq-war-inquiry-tony-blair-george-bush-us-uk-what-happened-a7119761.html |sernav=The inside story of how Tony Blair led Britain to war in Iraq |tarîx=2016-07-05 |malper=The Independent |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}&lt;/ref&gt;

Krîza darayî ya cîhanî ya sala 2008 bi giranî bandor li aboriya Brîtanya kir. Hikûmeta hevpeymaniya [[Cameron-Clegg]] ya sala 2010an tedbîrên tesarûfê destnîşan kir ku ji bo çareserkirina kêmasiyên gelemperî yên giring ên ku di encamê de derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-18023389 |sernav=United Kingdom country profile |tarîx=2020-02-07 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}&lt;/ref&gt; Hikûmeta Skotlendayê û hikûmeta Brîtanyayê li hev kiribûn ku di sala 2014an de ji bo serxwebûna Skotlendayê referandûm were kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/uk-scotland-scotland-politics-19942638 |sernav=Scottish independence: Cameron and Salmond strike referendum deal |tarîx=2012-10-15 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}&lt;/ref&gt; Di encama vê referandûmê de hilbijêrên Skotlendayê bi 55,3% li hember 44,7 deng dan ku [[Skotlenda]] beşek ji Keyaniya Yekbûyî bimîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/news/events/scotland-decides/results |sernav=Scottish independence referendum - Results - BBC News |malper=www.bbc.co.uk |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2016an de ji sedî 51.9ê hilbijêrên Brîtanyayê dengê xwe dan jibo ku Brîtanya ji [[Yekîtiya Ewropayê]] derkeve. Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de ji [[Yekîtiya Ewropayê|Yekîtiya Ewropî]] veqetiya û di dawiya wê salê de vekişîna xwe bi tevahî qedand.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-55502781 |sernav=Brexit: New era for UK as it completes separation from European Union |tarîx=2021-01-01 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}&lt;/ref&gt; [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|Pandemiya COVID-19]] di sala 2020 û sala 2021 de wek li tevahiya cihanê, bandorek mezin li Brîtanyayê jî kiriye.

Di 8ê îlona sala 2022an de, Elizabeth II ku şahjina brîtanî ya herî demdirêj di 96 saliya xwe de dimire. Piştî mirina keybanû Elizabeth II, zarokê wê ya mezin Charles, Prensê Wêlsê ku wekî Charles III tê zanîn, derkete ser textê brîtanî.
== Erdnîgarî ==
[[Wêne:MODIS - Great Britain and Northern Ireland - 2012-06-04 during heat wave (cropped).jpg|thumb|Ji xeynî Shetlandê, wêneya satelîtê ya Keyaniya Yekbûyî.]]
Rûbera giştî ya Keyaniya Yekbûyî bi qasî 244.820 kîlomêtre çargoşe ye. Welat beşeke mezin a giravên brîtaniyayê vedigire ku girava Brîtanyaya Mezin, ji şeşan yekê bakurê rojhilatê girava Îrlendayê û hinek giravên derdorê yên piçûktir vedihewîne. Keyaniya Yekbûyî di navbera [[Okyanûsa Atlantîk a Bakur]] û [[Deryaya Bakur]] de ye ku peravê başûrê rojhilat 35 km nêzîkî peravên bakurê [[Fransa]] ye ku ji aliyê [[Kanala Îngilîzî]] ve tê veqetandin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2023-08-15 |sernav=United Kingdom |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom |kovar=The World Factbook |ziman=en |weşanger=Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=2021-03-13 |roja-arşîvê=2021-01-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210109221834/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Çavdêrxaneya Royal Greenwich li Londonê di sala 1884an de di Konferansa Merîdyena Navneteweyî de wekî xala diyarker a Merîdyena serokwezîr hatiye hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1201/9781351253901-5 |sernav=The Royal Observatory 1881–1998 |paşnav=Mann |pêşnav=Tony |tarîx=2019-11-11 |weşanger=Chapman and Hall/CRC |isbn=978-1-351-25390-1 |rr=83–91 }}&lt;/ref&gt;

Keyaniya Yekbûyî di navbera 49° û 61° firehiya bakur û di navbera dirêjahiya 9° rojava û 2° rojhilat de ye. [[Îrlendaya Bakur]] bi [[Komara Îrlendayê]] re 360 kîlomêtre sinorê bejahî parve dike.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Xeta perava Brîtanyaya Mezin 17.820 km dirêj e. Keyaniya Yekbûyî ji aliyê [[Tunela Kanalê]] ve bi parzemîna [[Ewropa]]yê ve girêdayî ye ku bi dirêjiya 38 kîlomêtre yê tunela binê avê ya herî dirêj a cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.eurotunnel.com/uk/ |sernav=LeShuttle: Folkestone To Calais In 35 Minutes. Book Now! |malper=LeShuttle |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}&lt;/ref&gt;

Keyaniya Yekbûyî çar ekoherêmên bejayî dihewîne ku nav de daristanên pelên fireh ên Keltî, daristanên behîv ên Lowlandên Îngilîzî, daristanên tevlihev ên şil ên [[Atlantîka Bakur]] û daristanên koniferên Caledonê hene. Qada daristanên Keyaniya Yekbûyî di sala 2023an de tê texmîn kirin ku 3.25 milyon hektar e ku axa qadên daristanan ji %13 axa Keyaniya Yekbûyî pêk tê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.forestresearch.gov.uk/tools-and-resources/statistics/statistics-by-topic/woodland-statistics/ |sernav=Woodland Statistics |malper=Forest Research |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}&lt;/ref&gt;
{{Multiple image
|align     = center
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = Termînolojiya Giravên Brîtaniyayê
|image1    = British Isles all.svg
|width1    = 100
|caption1  = [[Giravên Brîtanyayê]]
|image2    = United Kingdom in the British Isles.svg
|width2    = 100
|caption2  = Keyaniya Yekbûyî 
|image3    = Great Britain.svg
|width3    = 100
|caption3  = [[Brîtanya Mezin]]
|image4    = British Isles England.svg
|width4    = 100
|caption4  = [[Înglistan]]
}}
{{Paqij}}
=== Avhewa ===
[[Wêne:UK Köppen.svg|thumb|Cureyên avhewa yên Köppen ya Keyaniya Yekbûyî.]]
Piraniya Keyaniya Yekbûyî xwedan avhewa nerm e ku bi gelemperî germahiyên hênik û baranên zêde li seranserê salê hene.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Germahî digel demsalan re kêm caran dadikeve binê 0&amp;nbsp;°C yan jî ji 30&amp;nbsp;°C bilind bilindtir dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.trevorharley.com/hottest-day-of-each-year-from-1900.html |sernav=Hottest day of each year from 1900 |malper=www.trevorharley.com |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}&lt;/ref&gt; Hinek deverên dûrî peravê, li jora [[Înglistan]], [[Wêls]], [[Îrlendaya Bakur]] û li piraniya [[Skotlenda]]yê, avhewaya okyanûsa binpolar (Cfc) tê dîtin. Li bilindahiyên bilind ên li Skotlendayê hewayek subarktîk a parzemînî (Dfc) û li herêmên çiyayî avhewaya tundra tê dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder |paşnav=Peterson |pêşnav=Adam |sernav=English:  A map of Köppen climate types in the United Kingdom (SVG version) |tarîx=2016-08-09 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:UK_K%C3%B6ppen.svg |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}&lt;/ref&gt;

Her çend beşên rojhilat bi piranî ji vî bayê parastî be jî bayê serdest ji başûrê rojava û ji aliyê Okyanûsa Atlantîkê de tê ku gelek caran hewaya nerm û şil bi xwe re tîne. Ji ber ku piraniya baranê li herêmên rojava dibare, beşên rojhilat beşên herî zuhayê welat in. Herikîna Atlantîkê ku ji hêla herikîna kendavê ve tê germ kirin, zivistanên nerm tîne, nemaze li rojava ku zivistan şil e û herî zêde li ser erdê bilind zivistan şil û nerm derbas dibe. Havînan li başûrê rojhilatê Înglistanê herî germ û li bakurê Înglistanê deverê herî hênik e. Barîna berfa dijwar di zivistanê û destpêka biharê de li qadên erdê bilind dibare.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.metoffice.gov.uk/research/approach/collaboration/ukcp |sernav=UK Climate Projections (UKCP) |malper=Met Office |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}&lt;/ref&gt;

Tevahiya tava salane ya navîn li Keyaniya Yekbûyî 1339,7 demjimêr e ku ev jî ji %30 di binê dema herî zêde ya gengaz de ye. Saetên tavê salê ji 1200 heya 1580 demjimêran diguhere û ji sala 1996an vir ve Keyaniya Yekbûyî ji sala 1981ê heta sala 2010an demjimêrên navînî yên tavê distîne û hê jî welêt heman demjimêran tava navînî distîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.metoffice.gov.uk/research/climate/maps-and-data/uk-temperature-rainfall-and-sunshine-time-series |sernav=UK temperature, rainfall and sunshine time series |malper=Met Office |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2022an de, Keyaniya Yekbûyî di Îndeksa Performansa Jîngehê de di nav 180 welatan de di rêza duyem de ye. Zagonek hatiye pejirandin ku emîsyonên gazên serayê yên Brîtanyayê heya sala 2050an safî bibe û qet nemîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.instituteforgovernment.org.uk/article/explainer/uk-net-zero-target |sernav=UK net zero target |tarîx=2020-04-20 |malper=Institute for Government |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}&lt;/ref&gt;
=== Topografî ===
Înglistan ji sedî 53ê Keyaniya Yekbûyî pêk tîne û rûbera Înglistanê 130.395 km² ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2011-12-12 |sernav=England - Profile |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/7327029.stm |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piraniya welêt ji deştan pêk tê û bi erdên bilind û çiyayî yên li bakurê rojavayê xeta Tees-Exe ku Keyaniya Yekbûyî bi qasî deverên nizm û bilind dabeş dike. Deverên deştî Cornwall, New Forest, South Downs û Norfolk Broads in.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.atlapedia.com/online/countries/unitedki.htm |sernav=United Kingdom - Atlapedia® Online |malper=www.atlapedia.com |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}&lt;/ref&gt; Deverên bilind ên welat [[Lake District]], [[Pennines]], [[Yorkshire Dales]], [[Exmoor]] û Dartmoor in. Çem û kendav ên sereke Thames, [[Severn]] û [[Humber]] in. Çiyayê herî bilind ê Îngilîstanê Scafell Pike ye ku bi qasî 978 metreyan, li Navçeya Golan ew ku girava wê ya herî mezin Girava Wightê ye.

Skotlend ji sedî 32ê Keyaniya Yekbûyî pêk tîne û rûbera rûbera Skotlendayê 78.772 km² ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.scotland.org/about/fact-file/index.html |sernav=Facts, Information and Map of Scotland : Official online Gateway to Scotland |malper=www.scotland.org |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en |roja-arşîvê=2008-06-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080621045248/http://www.scotland.org/about/fact-file/index.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Welat nêzîkî 800 girav dihewîne&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/travel/uk/the-complete-guide-to-the-scottish-islands-633851.html |sernav=The complete guide to the ... Scottish Islands |malper=The Independent |tarîx=2000-05-31 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; ku bi taybetî Giravên Hebride, Giravên Orkney û Giravên Shetlandê di nav de ye. Skotlenda welatê herî çiyayî ya Keyaniya Yekbûyî ye. Bilindahiyên li bakur û li rojava herêma herî dijwar in ku piraniya axa çiyayî ya Skotlendaye vedihewîne ku di nav de Cairngorms, Loch Lomond û The Trossachs û Ben Nevis hene ku bi 1.345 metreyan&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-03-18 |sernav=Great Britain’s tallest mountain is taller - Ordnance Survey Blog |url=https://www.ordnancesurvey.co.uk/blog/2016/03/britains-tallest-mountain-is-taller/ |roja-gihiştinê=2026-02-08 |xebat=Ordnance Survey Blog |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; ku xala herî bilind a [[Giravên Brîtanî]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bennevisweather.co.uk/index.asp |sernav=Ben Nevis Weather {{!}} Weather Forecast for Ben Nevis, Fort William, Highlands of Scotland |malper=www.bennevisweather.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |roja-arşîvê=2018-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180924202417/http://www.bennevisweather.co.uk/index.asp |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Wêls ji %9ê Keyaniya Yekbûyî pêk tîne û rûbera Wêlsê 20.779 km² ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-01-11 |sernav=Profile: Wales |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/6233450.stm |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Her çend başûrê Wêlsê ji bakur û navîn a Wêlsê deverên çiyayî kêm bin jî, welat bi piranî çiyayî ye. Çiyayên herî bilind ên li Wêlsê li Snowdonia ne û Snowdon (bi wêlsî: Yr Wyddfa) jî di nav de ye ku bi bilindahiya 1.085 metreyan girê herî bilind ê Wêlsê ye.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt; Wêls, tevî perava Pembrokeshire, bi dirêjahiya 2.704 kîlomêtreyê xwedî xeta herî dirêj ê peravê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.cartography.org.uk/default.asp?contentID=749 |sernav=The British Cartographic Society &gt; How long is the UK coastline? |malper=www.cartography.org.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |paşnav=cartography |pêşnav=Clare Seldon, |roja-arşîvê=2012-05-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120522042745/http://www.cartography.org.uk/default.asp?contentID=749 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Çend girav li derveyî axa serekeyê Galiyê hene ku girava herî mezin girava Angleseyê (Ynys Môn) ye.

Îrlendaya Bakur ku ji Brîtanyaya Mezin bi [[Deryaya Îrlendî]] û [[Kanala Bakur]] veqetandî ye ku xwedî rûbereke 14.160 km² ye û bi piranî ji gir û ji deverên çiyayî pêk hatiye. Welat Gola Neagh vedihewîne ku bi qasî 150 388 km² mezintirîn gola Giravên Brîtanî ye, Gola Erne ku zêdetirî 150 girav di golê de hene û rêya Giant's Causeway heye ku ji aliyê [[UNESCO]]yê ve wekê Cihê Mîrata Cîhanê hatiye lîstekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cain.ulst.ac.uk/ni/geog.htm |sernav=CAIN: Background Information on Northern Ireland Society - Geography |malper=cain.ulst.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}&lt;/ref&gt; Xala herî bilind a Îrlendaya Bakur Slieve Donard ê li Çiyayên Morne ye ku bi bilindahiya 852 mêtre bilind e.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;

== Demografî ==
Li gorî daneyên sala 2021ê de nifûsa Keyaniya Yekbûyî 67.026.292 kes bû.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/mid2021 |sernav=Population estimates for the UK, England, Wales, Scotland and Northern Ireland - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Keyaniya Yekbûyî xwedî çarem mezintirîn nifûsa [[Ewropa]]yê û xwedî 22em mezintirîn nifûsa cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/latest |sernav=Population estimates for the UK, England, Wales, Scotland and Northern Ireland - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Di salên 2012 û 2013an de jidayikbûnên herî zêde beşdarî mezinbûna nifûsê bûye ku di heman demê de di salên 2014 û 2015an de bi koçberiya navneteweyî ya nifûsê welat zêdebûna xwe berdewam kiriye.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Di navbera salên 2001 û 2011an de nifûsa Keyaniya Yekbûyî bi rêjeya navînî ya salane ji sedî 0,7 zêde bûye. Li gorî hêjmara nifûsê ya 2011an, di nav 100 salên borî de, rêjeya nifûsa temenê 0-14 salî ji %31 heya ji %18e daketiye û rêjeya mirovên ku temenê wan 65 salî ye ku ji %5an heya ji %16 zêde bûye.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Di sala 2018an de temenê navîn ê nifûsa Keyaniya Yekbûyî 417 salî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/stories/story/spotlighting-the-world-factbook-as-we-bid-a-fond-farewell/ |sernav=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2021ê nifûsa [[Skotlenda]]yê 5,48 milyon, nifûsa Wêlsê 3,1 milyon û nifûsa Îrlendaya Bakur jî 1,9 milyon hatiye tomarkirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Nifûsa herî mezin li [[London]], li başûr-rojhilatê Înglistan e. Li navenda Brîtanyaya Mezin (bakurê Înglistanê) gelek kes li dora [[Manchester]] û [[Liverpool]] dijîn. Li deşt Skotlendayê li dora [[Edinburgh]] û [[Glasgow]], û li başûrê Wêlsê li nêzê [[Kardîf]] gelheyên mezin hene. Li Îrlendaya Bakur, pir kes li rojhilat, li nêzê [[Belfast]] dijîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom/ |sernav=United Kingdom |tarîx=2021-03-05 |malper=The World Factbook |weşanger=[[Central Intelligence Agency]] |tarîxa-gihiştinê=2021-03-13 |roja-arşîvê=2021-01-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210109221834/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di sala 2020 de, 83,9% mirovên li Brîtanya li bajaran dijiyan.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+Li gorî welatan nifûsa Keyaniya Yekbûyî (2024)
! rowspan=&quot;2&quot; |Ala
! rowspan=&quot;2&quot; |Welat
! colspan=&quot;2&quot; |Rûber
! colspan=&quot;2&quot; |Nifûs
! rowspan=&quot;2&quot; |Belavbûn
(/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
!(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
!(%)
!Kes
!(%)
|-
|{{Sembola alayê|Îngilistan}}
|[[Înglistan]]
|130.310
|%54
|58.620.101
|%85
|450
|-
|{{Sembola alayê|Skotland}}
|[[Skotlenda]]
|77.901
|%32
|5.546.900
|%8
|71
|-
|{{Sembola alayê|Wales}}
|[[Wêls]]
|20.737
|%9
|3.186.581
|%5
|154
|-
|{{Sembola alayê|Îrlendaya Bakur}}
|[[Îrlendaya Bakur]]
|13.547
|%6
|1.927.855
|%3
|142
|-
!Giştî 
!Keyaniya Yekbûyî 
!242.741
!%100
!69.281.437
!%100
!285
|}
Nifûsa Înglistanê di sala 2021ê de 56 milyon bû ku ev jî nêzîkî ji %84ê nifûsa giştî ya [[Brîtanya Mezin|Brîtanyayê]] pêk tîne.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/mid2021 |sernav=Population estimates for the UK, England, Wales, Scotland and Northern Ireland - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}&lt;/ref&gt; Înglistan yek ji welatên herî qelebalix ên cîhanê ye ku bi belavbûna 434 kes li ser her kîlommêtreçarçikê di nîvê sala 2021ê de&lt;ref name=&quot;:10&quot;/&gt; bi giraniyek taybetî li [[London]] û başûrê rojhilatê Londonê belavbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/politics/2967374/England-is-most-crowded-country-in-Europe.html |sernav=England is most crowded country in Europe  - Telegraph |malper=www.telegraph.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en |archive-date=2010-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100523205803/http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/politics/2967374/England-is-most-crowded-country-in-Europe.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Herêma metropolîtan a firehtir a Londonê, bi nifûsa xwe ya 14.î,9 milyonê di sala 2024an de, mezintirîn herêma metropolîtan a [[Ewropaya Rojava]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations/ |sernav=Major Agglomerations of the World - Population Statistics and Maps |malper=www.citypopulation.de |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+Gelheya Înglistanê li gorî herêman (2024)
! rowspan=&quot;2&quot; |Herêm
! colspan=&quot;2&quot; |Rûbera erdê
! colspan=&quot;2&quot; |Populasyon
! rowspan=&quot;2&quot; |Giranî
(/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
!(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
!(%)
!Mirov
!(%)
|-
|Bakurê Rojhilat
|8.581
|%6
|2.683.040
|%5
|313
|-
|Bakurê Rojava
|14.108
|%11
|7.516.113
|%13
|533
|-
|Yorkshire û Humber
|15.404
|%12
|5.541.262
|%10
|360
|-
|Midlandsên Rojhilat
|15.624
|%12
|4.934.939
|%9
|316
|-
|Midlandsên Rojava
|12.998
|%10
|6.021.653
|%11
|463
|-
|Rojhilatê Înglistanê
|19.116
|%15
|6.398.497
|%11
|335
|-
|Londona Mezin
|1.572
|%1
|8.866.180
|%15
|5,640
|-
|Başûrê Rojhilat
|19.072
|%15
|9.379.833
|%16
|492
|-
|Başûrê Rojava
|23.836
|%18
|5.764.881
|%10
|242
|-
!Înglistan
!130.310
!%100
!57.106.398
!%100
!438
|}
Di sala 2021ê de rêjeya giştî ya zayînê li seranserê Keyaniya Yekbûyî 1,53 zarok bû ku ev rêje ji lûtkeya zêdebûna zarokan a 2,95 zarok ji her jinekê re di sala 1964an de an jî ji rêjeya herî bilind a 6,02 zarokên ji her jinekê re di sala 1815an de bû û ji rêjeya cihgirtinê ya 2,1 kêmtir dimîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/datasets/vitalstatisticspopulationandhealthreferencetables |sernav=Vital statistics in the UK: births, deaths and marriages - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ourworldindata.org/grapher/children-born-per-woman?year=1800&amp;country=GBR |sernav=Children born per woman |malper=Our World in Data |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}&lt;/ref&gt;
=== Etnîsîte ===
[[Wêne:Ethnic demography of the United Kingdom from 1951 - 2021.gif|thumb|Pêşveçûna etnîsîteyan li Keyaniya Yekbûyî (1951–2021)]]
Di dîrokê de tê texmînkirin ku gelên xwemaliyên brîtanî ji komên etnîkî yên ku berî sedsala 12an li wir bi cih bûne hatine ku di ya wan de kelt, roman, anglo-sakson, norsî û normanî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-06-18 |sernav=Welsh people could be most ancient in UK, DNA suggests |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-18489735 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Tê texmînkirin ku gelê galî koma etnîkî ya herî kevin a li Keyaniya Yekbûyî ye. Keyaniya Yekbûyî xwedî dîrokeke koçberiya mirovên ne-spî ye ku Liverpool xwedî nifûsa reş a herî kevin a welêt e ku herî kêm ji salên 1730an vir ve ye, ji xeynî vê, civakeke çînî ya herî kevin a li Ewropayê heye ku ji sedsala 19an vir ve ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Bloody Foreigners: The Story of Immigration to Britain |paşnav=Winder |pêşnav=Robert |weşanger=Little, Brown Book Group |tarîx=2010-11-04 |isbn=978-0-7481-2396-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7ORcaQIgdcEC&amp;q=combed&amp;pg=PT94 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.mersey-gateway.org/server.php?show=ConWebDoc.1369 |sernav=Port Cities:  - Culture and Ethnicity Differences in Liverpool - Chinese Community |malper=www.mersey-gateway.org |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en |roja-arşîvê=2009-07-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090724204513/http://www.mersey-gateway.org/server.php?show=ConWebDoc.1369 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2021ê de, ji sedî 83ê nifûsa Keyaniya Yekbûyî xwe wekê spî bi nav kirine ku ev tê vê wateyê ku ji sedî 17ê nifûsa Keyaniya Yekbûyî xwe wekê yek ji komeke kêmneteweyên etnîkî bi nav dikin. Curbicuriya etnîkî li seranserê Keyaniya Yekbûyî bi giringî diguhere. Li gorî herêmê, di sala 2021ê de, ji sedî 46,2ê nifûsa Londonê kêmneteweyek etnîkî bû ku li gorî Skotlenda, Wêls, Îrlendaya Bakur, başûrê rojava û bakurê rojhilatê Înglistanê ku ji sedî 10 kêmtir in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/datasets/TS021/editions/2021/versions/3/filter-outputs/2c225a7b-0b5a-4a56-825e-2d6df1c6be93 |sernav=Ethnic group       - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
==== Alayên neteweyên Keyaniya Yekbûyî ====
[[Girêdayîbûnên Taca Brîtanî]] wek [[Guernsey]] û [[Jersey]] û [[Girava Manê]] ne li nava Keyaniya Yekbûyî ne, lê ew têkildarên keyana ku seroka dewleta Keyaniya Yekbûyî ye.
&lt;gallery&gt;
Wêne:Arms of the United Kingdom.svg|Keyaniya Yekbûyî
Wêne:Royal Arms of England.svg|Keyaniya Înglistanê
Wêne:Royal Arms of the Kingdom of Scotland.svg|Keyaniya Skotlendayê
Wêne:Arms of Ireland (Variant 1) (Historical).svg|Keyaniya Îrlendayê
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery&gt;
Wêne:Flag of the United Kingdom (3-5).svg|Keyaniya Yekbûyî
Wêne:Flag of England.svg|Înglistan
Wêne:Flag of Scotland.svg|Skotlenda
Wêne:Saint Patrick's Saltire.svg|Keyaniya Îrlendayê
Wêne:Flag of Wales (1959–present).svg|Wêls
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery&gt;
Wêne:Crowned Floral Badges of the United Kingdom.svg|Keyaniya Yekbûyî
Wêne:Tudor Rose Royal Badge of England.svg|Înglistan
Wêne:Thistle Royal Badge of Scotland.svg|Skotlenda
Wêne:Shamrock Royal Badge of Ireland.svg|Keyaniya Îrlendayê
Wêne:Leek Badge of Wales.svg|Wêls
&lt;/gallery&gt;

=== Ziman ===
[[Wêne:Distribution map of languages in the United Kingdom.svg|thumb|{{legend2|#ffa500|Îngilîzî}} {{legend2|#d2691e|Skotlendî}} {{legend2|#0000ff|Wêlsî}} {{legend2|#00ffcf|Galiya skotlendî}}]]
Zimanê inglîzî zimanê fermî ye û zimanê herî berbelavê li Keyaniya Yekbûyî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012519 |sernav=UK Government Web Archive |malper=webarchive.nationalarchives.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |roja-arşîvê=2012-10-15 |urlya-arşîvê=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20121015000000/http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012519 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mac Síthigh |pêşnav=Daithí |tarîx=2018-03-01 |sernav=Official status of languages in the United Kingdom and Ireland |url=https://doi.org/10.1177/1473779518773642 |kovar=Common Law World Review |ziman=EN |cild=47 |hejmar=1 |rr=77–102 |doi=10.1177/1473779518773642 |issn=1473-7795 }}&lt;/ref&gt; Keyaniya Yekbûyî ziman li seranserê cîhanê pêş dixe da ku di navbera mirovên li Keyaniya Yekbûyî û welatên cîhanê de têkilî, têgihîştin û baweriyê ava bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com//learningenglish/english/hygiene |sernav=BBC Learning English - About BBC Learning English |malper=BBC Learning English |roja-gihiştinê=2026-02-08 |paşnav=English |pêşnav=BBC Learning }}&lt;/ref&gt;

Li Keyaniya Yekbûyî, zimanê îngilîzî bi taybetmendiyên cihêreng tê axaftin ku bi hev re zimanê ku wekê îngilîziya brîtanî tê zanîn pêk tînin. Li welat curbicuriya zarava û devokan pir caran têne dîtin û li herêmên nêzîk pir caran guhertoyên pir cuda yên îngilîziya brîtanî hene. Şêwaza îngilîzî ya standard a Received bi kevneşopî bi axaftvanên perwerdekirî yên bi başûrê Îngilîstanê ve girêdayî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.oed.com/information/understanding-entries/pronunciation/british-english-pronunciations/?tl=true |sernav=British English Pronunciations |malper=www.oed.com |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Zaravayên sereke yên neteweyî îngilîziya skotlendî, îngilîziya galî û îngilîziya bakurê îrlendî ne. Herêmên curbicur ên cihêreng zaravayan ku têne dîtin Brummie, Cockney, Geordie, Mancunian, Scouse, West Country, Yorkshire û MLE (îngilîziya Londonê ya pirçandî) ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ef.com/wwen/blog/language/british-dialects-you-need-to-know/ |sernav=10 British dialects you need to know ‹ EF GO Blog {{!}} EF Global Site (English) |malper=EF GO Blog {{!}} EF Global Site (English) |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Li Keyaniya Yekbûyî sê zimanên xwemaliyên keltî têne axaftin ku di nav wan de galî, îrlendî û skotlendî hene. [[Zimanê kornî]] ku di dawiya sedsala 18an de wekê zimanekî yekem ji holê rabibû,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Language and Linguistics: The Key Concepts |paşnav=Trask |pêşnav=R. L. |weşanger=Routledge |tarîx=2007-08-07 |isbn=978-1-134-12408-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=oLx9AgAAQBAJ&amp;q=%E2%80%9Cthese+people+speak+the+dead+language+as+a+second+language%E2%80%9D&amp;pg=PA63 }}&lt;/ref&gt; niha ji nû hatiye vegerandin û ji aliyê komeke piçûk a axaftvanan ve wekê zimanê duyem tê axavtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.gov.wales/welsh-language-wales-census-2021-html |sernav=Welsh language in Wales (Census 2021) [HTML] {{!}} GOV.WALES |malper=www.gov.wales |tarîx=2022-12-06 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li gorî hêjmara nifûsa sala 2021ê nifûsa galîaxêv a Galêsê ya ji sê salî û mezintir 538.300 kes bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/voices/multilingual/welsh.shtml |sernav=BBC - Voices - Multilingual Nation |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}&lt;/ref&gt; Herwiha hatiye texmîn kirin ku nêzîkî 200.000 axaftvanên zimanê galî li Îngilîstanê dijîn. Di hêjmara nifûsê ya 2021ê de li Îrlendaya Bakur, ji sedî 12,4ê mirovan dikarîn hinek zimanê îrlendî biaxivin û ji sedî 10,4ê mirovan jî dikarîn hinek zimanê ulster-skotlendî biaxivin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nisra.gov.uk/system/files/statistics/census-2021-main-statistics-for-northern-ireland-phase-1-statistical-bulletin-language.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.nisra.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2001ê de zêdetirî 92.000 kes li [[Skotlenda]]yê ku tenê kêmtir ji %2ê nifûsê ye, hinek dikarîn binzimanê gaelîk biaxivin ku di nav wan de ji %72ê wan kesên ku li hebridên derve dijîn, hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.gro-scotland.gov.uk/press/news2005/scotlands-census-2001-gaelic-report.html |sernav=General Register Office for Scotland - Scotland's Census 2001 - Gaelic Report |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en |paşnav=General Register Office for Scotland Web Team |roja-arşîvê=2013-05-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130522110328/http://www.gro-scotland.gov.uk/press/news2005/scotlands-census-2001-gaelic-report.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Hejmara zarokên ku bi zimanê galî an skotlendî têne hînkirin zêde bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-02-12 |sernav=Local UK languages 'taking off' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/education/7885493.stm |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Skot ku zimanekê ji îngilîziya navendî ya bakur a destpêkê hatiye, ligel guhertoya xwe ya herêmî, skotiyên ûlster li [[Îrlendaya Bakur]], bêyî pabendbûnên taybetî ji bo parastin û pêşvebirinê, xwedî nasnameyeke sinorkirî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://eurolang.net/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=2449&amp;Itemid=52&amp;lang=en |sernav=Eurolang - Language Data - Scots |malper=eurolang.net |roja-gihiştinê=2026-02-08 |paşnav=Bateman |pêşnav=Eilidh }}&lt;/ref&gt; Ji nîsana 2020an vir ve, li Keyaniya Yekbûyî nêzîkê 151.000 bikarhênerên zimanê îşaretan a brîtanî (BSL) hene ku zimanekî îşaretan ku ji aliyê kesên kerr ve tê bikar anîn, hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scotsman.com/news/politics/people-are-dying-because-of-this-calls-for-uk-gov-to-follow-scotland-with-sign-language-interpreter-at-covid-19-briefing-2547989 |sernav='People are dying because of this': Calls for UK Gov to follow Scotland with sign language interpreter at Covid-19 briefing |malper=The Scotsman |tarîx=2020-04-23 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2013an de, hatiye texmînkirin ku ji sedî 95ê nifûsa Keyaniya Yekbûyî axaftvanên yekzimanî yên îngilîzî bûn.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/languages/european_languages/countries/uk.shtml |sernav=BBC - Languages - Languages |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}&lt;/ref&gt; Di sala 2013an de hatiye texmînkirin ku zêdetirî ji %5 ê nifûsê bi zimanên ku ji ber koçberiyê hatine Keyaniya Yekbûyî diaxivin. Zimanên başûrê [[Asya]]yê koma herî mezin in ku tê de zimanên wekê punjabî, ûrdûyî, nengalî, sîlhetî, hindî, paharî-pothwarî, tamîlî û gujaratî hene.&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt; Di hêjmara nifûsê ya sala 2011an de zimanê polonî duyem zimanê herî mezin ê welat bû ku li Îngilîstanê dihat axavtin ku bi qasê 546.000 axaftvanên [[zimanê polonî]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Booth |pêşnav=Robert |tarîx=2013-01-30 |sernav=Polish becomes England's second language |url=https://www.theguardian.com/uk/2013/jan/30/polish-becomes-englands-second-language |roja-gihiştinê=2026-02-08 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Di sala 2019an de nêzîkî 1,5 milyon kes hindik an jî qet nedikarîn bi zimanê îngilîzî biaxivîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The teenagers who translate for their parents |url=https://www.bbc.co.uk/news/av/uk-47982494 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

=== Dîn ===
Xiristiyanî zêdetirî 1400 salan e ku li Keyaniya Yekbûyî di warê jiyana dînî de serdest e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A dictionary of British history |url=https://archive.org/details/dictionaryofbrit0000unse_z4m5 |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-19-955037-1 |çap=1st ed., rev |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Cannon |pêşnavê-edîtor=John Ashton |series=Oxford reference online }}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya welatiyan di anketan de hê jî xwe bi xiristiyaniyê ve girêdidin jî, beşdarbûna birêkûpêk a dêran ji nîvê sedsala 20an vir ve bi awayekî berbiçav kêm bûye û di heman demê de koçberî û guhertina demografîk beşdarî li mezinbûna baweriyên din ên li Keyaniya Yekbûyî kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Religion and Society in Twentieth-century Britain |paşnav=Brown |pêşnav=Callum G. |weşanger=Pearson Longman |tarîx=2006 |isbn=978-0-582-47289-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ryrD2YODzxUC&amp;pg=PA291 }}&lt;/ref&gt; Ev yek bûye sedem ku hinek şîrovekar Keyaniya Yekbûyî wekê civatek pirbawerî, sekuler, an piştî-xiristiyanî bi nav bikin.&lt;ref name=&quot;Brown2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Religion and society in twentieth-century Britain |url=https://archive.org/details/religionsocietyi0000brow_x3d8 |paşnav=Brown |pêşnav=Callum G. |weşanger=Pearson |tarîx=2006 |isbn=978-0-582-47289-1 |cih=Harlow |series=Religion, politics, and society in Britain }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Brown2006&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Church, state and civil society |url=https://archive.org/details/churchstatecivil0000ferg |paşnav=Fergusson |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-521-52959-4 |cih=Cambridge, U.K New York }}&lt;/ref&gt;

Di hêjmara nifûsê ya di sala 2021ê de, ji sedî 46,5ê beşdaran ragihandine ku ew xiristiyan in û dînên duyem ên herî mezin îslam (ji sedî 5,9), hindûîzm (ji sedî 1,6), sîkhîzm (ji sedî 0,8), bûdîzm (ji sedî 0,4), cihûtî (ji sedî 0,4) û hemî dînên din (ji sedî 0,6) in. Lêkolîneke Tearfundê di sala 2007an de nîşan daye ku ji her ji deh brîtaniyan heftane diçin dêrê. Di hêjmarên nifûsê ya di navbera salên 2001 û 2011an de di hejmara kesên ku xwe wekê xiristiyan bi nav dikirin de ji sedî 12 kêm bûye ku di heman demê de rêjeya kesên ku dibêjin tu girêdayîbûna wan bi dînê ve nîne du qat zêde bûye. Ev yek bi mezinbûna di kategoriyên komên dînê yên sereke yên din de berevajî bûye ku bi koçberiyên dawî hejmara misilmanan herî zêde bûye û gihîşt nêzîkî ji %5.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/less-religious-and-more-ethnically-diverse-census-reveals-a-picture-of-britain-today-8406506.html |sernav=Less religious and more ethnically diverse: Census reveals a picture |malper=The Independent |tarîx=2012-12-12 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Nifûsa misilmanan ji 1,6 milyon di sala 2001ê de zêde bûye û di sala 2011an de gihîştiye 2,7 milyonan ku bi vê awayê bûye koma duyem koma dînî ya li Keyaniya Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/sty-religion.html |sernav=UK Government Web Archive |malper=webarchive.nationalarchives.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |roja-arşîvê=2016-01-05 |urlya-arşîvê=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/https://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/sty-religion.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

Dêra Înglistanê dêra damezrandî ya li Înglistanê ye ku di parlamena Keyaniya Yekbûyî de nûnertiya xwe diparêze û rêveberê bilind ê monarşiya brîtanî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.cofe.anglican.org/about/history |sernav=The History of the Church of England {{!}} Church of England |malper=www.cofe.anglican.org |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.royalinsight.gov.uk/output/Page4708.asp |sernav=The Monarchy Today &gt; Queen and State &gt; Queen and Church &gt; Queen and Church of England |malper=www.royalinsight.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-10-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061008203611/http://www.royalinsight.gov.uk/output/Page4708.asp |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li Skotlendayê [[Dêra Skotlendayê]] dêra neteweyî ye. Ev dêr di bin kontrola dewletê de nîne û endameke asayî ya monarşiya brîtanî ye ku hikumdarê brîtanî derdikeve ser textê, pêdivî ye ku sond bixwe ku &quot;dînê protestan û hikûmeta dêra presbîterî biparêze&quot;.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.churchofscotland.org.uk/about-us/our-structure |sernav=Our structure |malper=The Church of Scotland |tarîx=2010-02-22 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en |paşnav=Scotland |pêşnav=The Church of }}&lt;/ref&gt; Dêra li Wêlsê di sala 1920an de hatiye bidawîkirin û ji ber ku dêra Îrlendayê di sala 1870an de berî dabeşkirina [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] hatiye bidawîkirin ku li bakurê Îrlendayê ti dêrek damezrandî tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Time for a Change: Reconfiguring Religion, State and Society |paşnav=Weller |pêşnav=Paul |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2005-05-01 |isbn=978-0-567-08487-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tHc88PzAPLMC&amp;pg=PA80 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di hêjmara nifûsê ya sala 2001ê de li seranserê Keyaniya Yekbûyî de daneyên li ser pabendbûna bi mezhebên xiristiyan ên takekesî tune be jî, hatiye texmîn kirin ku ji sedî 62ê xiristiyanan anglîkan, ji sedî 13,5 katolîk, ji sedî 6 presbîterî û ji sedî 3,4 metodist in û hejmareke kêm jî ji mezhebên din hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Changing Religious Landscape of Europe |paşnav=Knippenberg |pêşnav=Hans |weşanger=Transaction Publishers |tarîx=2005 |isbn=978-90-5589-248-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i6ER_z8gcD4C }}&lt;/ref&gt;

=== Koçberî ===
[[Wêne:United Kingdom foreign born population by country of birth.png|thumb|Nexşeya nifûsa texmînkirî ya li derveyî welat ê ji dayikbûyî li gorî welatê jidayikbûnê ji nîsana 2007an heta adara 2008an]]
Koçberiya ji derveyê welat dibe sedema zêdebûna nifûsa Keyaniya Yekbûyî ku bi hatina koçberan û zarokên koçberên li Keyaniya Yekbûyî ji dayik bûne ku nîvê zêdebûna nifûsê di navbera salên 1991 û 2001ê de pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.standard.co.uk/hp/front/immigration-and-births-to-nonbritish-mothers-pushes-british-population-to-record-high-6816318.html |sernav=Immigration and births to non-British mothers pushes British |malper=The Standard |tarîx=2012-04-13 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c89pvd58nd3o |sernav=How many people come to work and study in the UK? |malper=www.bbc.com |tarîx=2025-09-02 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Li gorî statîstîkên ku di sala 2015an de hatine weşandin, ji sedî 27ê jidayîkbûnên zindî yên Keyaniya Yekbûyî di sala 2014an de ji dayikên ku di demên dawî de koçê Keyaniya Yekbûyî bûne, hatine dinê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/livebirths/bulletins/birthsummarytablesenglandandwales/2015-07-15 |sernav=Births in England and Wales - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2013an de nêzîkî 208.000 hemwelatiyên biyanî bûne hemwelatiyên brîtanî ku ji sala 1962an vir ve ev hejmara herî zêde ye. Ev hejmar di sala 2014an de daketiye 125.800 kesan. Di navbera salên 2009 û 2013an de, bi navînî hejmara hemwelatiyên brîtanî yên ku salane hatine dayîn 195.800 kes bûn. Kesên ku di sala 2024an de welatîbûna xwe wergirtine, herî zêde pakistanî, hindî, nîjeryayî, filîpînî, bangladeşî, îtalî, tirkiyeyî (di nav de kurdên ji Bakurê Kurdistanê jî hene), romanyayî û îranî ne. Hejmara kesên ku destûrnameyên bicihbûnê ku rûniştina daîmî li Keyaniya Yekbûyî dide lê hemwelatîbûnê nade, di sala 2013an de bi qasî 154.700 kes bûn ku ji du salên berê zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migrationobservatory.ox.ac.uk/briefings/settlement-uk |sernav=Settlement in the UK {{!}} The Migration Observatory |malper=migrationobservatory.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.migrationobservatory.ox.ac.uk/sites/files/migobs/Briefing%20-%20Naturalisation%20as%20a%20British%20Citizen%20-%20Concepts%20and%20Trends_0.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.migrationobservatory.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |roja-arşîvê=2015-09-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150916052200/http://www.migrationobservatory.ox.ac.uk/sites/files/migobs/Briefing%20-%20Naturalisation%20as%20a%20British%20Citizen%20-%20Concepts%20and%20Trends_0.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Koçberî di sedsala 19an de taybetmendiyek giring a civaka brîtanî bû. Di navbera salên 1815 û 1930an de, nêzîkî 11,4 milyon kes ji Brîtanyayê û 7.3 milyon kes jî ji Îrlendayê koç bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=European Immigration Policy: A Comparative Study |paşnav=Hammar |pêşnav=Tomas |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1985 |isbn=978-0-521-12437-9 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/european-immigration-policy/10B639425685B0C101619FA11522C409 |series=Comparative Ethnic and Race Relations }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Richards2018&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The genesis of international mass migration: The British case, 1750-1900 |paşnav=Richards |pêşnav=Eric |weşanger=Manchester University Press |tarîx=2018 |çap=1 |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctvnb7rj2 }}&lt;/ref&gt; Hatiye texmîn kirin ku heta dawiya sedsala 20an, bi qasî 300 milyon mirovên bi eslê xwe brîtanî û îrlendî li çaraliyê cîhanê bi awayekî mayînde bi cih bûne.&lt;ref name=&quot;Richards2018&quot;/&gt; Di sala 2006an de herî kêm 5,5 milyon kesên ku li Brîtanyayê ji dayik bûne li derveyî welêt dijiyan, bi piranî li Awistralya, Spanya, Dewletên Yekbûyî û Kanadayê dijîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ippr.org/publicationsandreports/publication.asp?id=509 |sernav=ippr - Institute for Public Policy Research |malper=www.ippr.org |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en |paşnav=(http://www.nvisage.co.uk) |pêşnav=NVisage |roja-arşîvê=2007-08-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070828011816/http://www.ippr.org/publicationsandreports/publication.asp?id=509 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Perwerdehî ===
[[Wêne:St. Hugh's.jpg|thumb|Dîmenek ji koleja St Hugh ya Zanîngeha Oxfordê ku di sala 1886an de hatiye damezrandin]]
Perwerdehî li Keyaniya Yekbûyî mijarek neqebûlkirî ye ku her welatek xwedî pergalek perwerdehiyê ya cuda ye. Nêzîkî ji sedî 38ê nifûsa Keyaniya Yekbûyî xwediyê bawernameya zanîngeh an kolejê ne ku ev rêje li Ewropayê û li cîhanê rêjeya herî bilind ê cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://finance.yahoo.com/news/the-most-educated-countries-in-the-world.html;_ylt=AlaWy8IcyeBaviKi7_.WJyhE6odG;_ylu=X3oDMTJrY2d2NGZyBG1pdANDeFMgRmluYW5jaWFsbHkgRml0IEFydGljbGUgQXJ0aWNsZSBCb2R5IFByb2QEcG9zAzMEc2VjA01lZGlhQXJ0aWNsZUJvZHlBc3NlbWJseQ--;_ylg=X3oDMTNjdGVoaXJqBGludGwDdXMEbGFuZwNlbi11cwRwc3RhaWQDY2IyOTRhMGEtYmY2OS0zYTdlLThlYTUtZWFlNTU3YWI1ZTc3BHBzdGNhdANleGNsdXNpdmVzfGZpbmFuY2lhbGx5Zml0BHB0A3N0b3J5cGFnZQ--;_ylv=3?page=1 |sernav=yahoo.com |malper=finance.yahoo.com |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Keyaniya Yekbûyî malavanê gelek zanîngehan e ku di nav wan de Zanîngeha Oxfordê û Zanîngeha Cambridge heye ku pir caran di lîsteyên cîhanê de di rêza yekem de ne. Lêçûnên xwendinê yên zanîngehê li gorî herêmên cuda yên Keyaniya Yekbûyî diguherin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2024/world-ranking |sernav=World University Rankings 2024 |malper=Times Higher Education (THE) |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.topuniversities.com/world-university-rankings/2024 |sernav=QS World University Rankings 2024 |malper=Top Universities |tarîx=2026-02-06 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Înglistan û Wêls ji bo hemî welatiyên Keyaniya Yekbûyî lêçûna salane yê herî zêde yê sabît heye ku bi gihîştina astek diyarkirî ya dahatê ve girêdayî ye. Tenê ew kesên ku digihîjin astek mûçeyê ya diyarkirî vê lêçûnê bi rêya baca giştî didin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/repaying-your-student-loan/what-you-pay |sernav=Repaying your student loan |malper=GOV.UK |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Îrlendaya Bakur û Skotlenda ji bo welatiyên ku ew herêma wan a jidayikbûnê ye, lêçûn kêm e an jî qet tune ye. Hinek burs hene ku lêçûna qursên NHSê didin û di sala 2017an de hatiye gotin ku her bijîşk di dema perwerdehiya xwe de 230.000 £ piştgirî werdigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ucas.com/money-and-student-life/money/student-finance/undergraduate-tuition-fees-and-student-loans |sernav=Student Finance - Student Loans And Tuition Fees |malper=www.ucas.com |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/government/news/more-undergraduate-medical-education-places |sernav=More undergraduate medical education places |malper=GOV.UK |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Tenduristî ===
Sîstema nûjen a lênêrîna tenduristiyê ya gerdûnî ya bi fînansmana dewletê li Keyaniya Yekbûyî kokên xwe di damezrandina xizmeta tenduristiya neteweyî (NHS) de di sala 1949an de digire ku dabînkerê sereke yê lênêrîna tenduristiyê li Keyaniya Yekbûyî ye. Popularîteya berfireh a NHS bûye sedem ku ew wekê &quot;dînek neteweyî&quot; were binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Gill |pêşnav=Martha |tarîx=2023-07-09 |sernav=To those who claim the NHS has turned into a British religion, I say: keep the faith |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2023/jul/09/nhs-british-religion-keep-faith-nhs-at-75 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Her çend lênêrîna tenduristiyê ya taybet hene jî, lênihêrîna tenduristiyê li Keyaniya Yekbûyî mijarek dewrkirî ye û her welatekî pêkhatî xwedî pergala xwe ya lênêrîna tenduristiyê ya gerdûnî ya bi fînansmana giştî ye. Lênihêrîna tenduristiyê ya giştî ji bo hemî welatiyên daîmî yên Keyaniya Yekbûyî re tê peyda kirin û bi piranî li gorî hewcedariyê bê pere ye ku ji baca giştî tê dayîn. Rêxistina tenduristiyê ya cîhanê, di sala 2000an de, dabînkirina lênihêrîna tenduristiyê ya li Keyaniya Yekbûyî wekê panzdehem çêtirîn tenduristiya li Ewropayê û hejdehem çêtirîn tenduristiyê ya li cîhanê rêz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world health report 2000 [electronic resource] : health systems : improving performance |paşnav=World Health Organization |weşanger=Geneva : World Health Organization |tarîx=2000 |isbn=978-92-4-156198-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldhealthrepor00worl |paşnav2= |pêşnav2= }}&lt;/ref&gt;

Ji sala 1979an vir ve lêçûnên li ser tenduristiyê bi giringî zêde bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.healthp.org/node/71 |sernav=The NHS from Thatcher to Blair, by Peter Fisher {{!}} International Association of Health Policy |malper=www.healthp.org |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Daneyên OECD ya sala 2018an ku di tenduristiyê de beşek ji tiştê ku li Keyaniya Yekbûyî wekê lênêrîna civakî hatine dabeş kirin vedihewîne ku Keyaniya Yekbûyî serê kesekî 3.121 £ xerc dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hsj.co.uk/policy-and-regulation/swindells-they-arent-your-patients/7025988.article |sernav=Swindells: They aren't 'your' patients |malper=Health Service Journal |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en |paşnav=Swindells |pêşnav=Matthew }}&lt;/ref&gt; Dezgehên rêziknameyî li ser bingehek li seranserê Keyaniya Yekbûyî têne organîzekirin ku di nav de konseya giştî ya pizîşkî, konseya hemşîretî û pîrikiyê û yên nehikumî yên wekê kolejên qraliyetê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/healthandsocialcare/healthcaresystem/articles/howdoesukhealthcarespendingcomparewithothercountries/2019-08-29 |sernav=How does UK healthcare spending compare with other countries? - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 }}&lt;/ref&gt;

Berpirsiyariya siyasî û operasyonel a ji bo lênêrîna tenduristiyê di destê çar rêveberên neteweyî de ye ku lênêrîna tenduristiyê li Îngilîstanê berpirsiyariya hikûmeta Keyaniya Yekbûyî ye, lênêrîna tenduristiyê li Îrlendaya Bakur berpirsiyariya desteya rêveber a Îrlendaya Bakur e; lênêrîna tenduristiyê li Skotlendayê berpirsiyariya hikûmeta Skotlendayê ye û lênêrîna tenduristiyê li Wêlsê berpirsiyariya hikûmeta Wêlsê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2008-08-28 |sernav='Huge contrasts' in devolved NHS |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/7586147.stm |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;
== Aborî ==
[[Wêne:Bank junction - 2020-09-20 (2).jpg|thumb|çep|Dîmena bajarê Londonê ji Şaredariya Londonê. London navenda darayî ya herî mezin a Ewropayê ye.]]
Keyaniya Yekbûyî xwedî aboriyek bazara civakî ya gelek pêşketî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thane |pêşnav=Pat |tarîx=2019 |sernav=The Origins of the British Welfare State |url=https://direct.mit.edu/jinh/article/50/3/427-433/49714 |kovar=The Journal of Interdisciplinary History |ziman=en |cild=50 |hejmar=3 |rr=427–433 |doi=10.1162/jinh_a_01448 |issn=0022-1953 }}&lt;/ref&gt; Bi GDPya nomînal a texmînkirî ya bi 2.765 trilyon £ di sala 2024an de, welat şeşem aboriya neteweyî ya herî mezin a cîhanê û duyem aboriya herî mezin a Ewropayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/Publications/CR/Issues/2023/07/10/United-Kingdom-2023-Article-IV-Consultation-Press-Release-Staff-Report-and-Statement-by-the-535878 |sernav=&quot;United Kingdom: 2023 Article IV Consultation&quot; |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2024-03-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240309143322/https://www.imf.org/en/Publications/CR/Issues/2023/07/10/United-Kingdom-2023-Article-IV-Consultation-Press-Release-Staff-Report-and-Statement-by-the-535878 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piştî dolarê amerîkî, euro û yenê, diravê Keyaniya Yekbûyî, pound sterling, çarem diravê herî bazirganîkirî yê di bazara danûstandina biyanî de ye û çarem diravê rezervê yê herî mezin ê cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.imf.org/regular.aspx?key=41175 |sernav=&quot;World Currency Composition of Official Foreign Exchange Reserves&quot; |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2016-05-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160512202858/https://data.imf.org/regular.aspx?key=41175 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Poundê Keyaniya Yekbûyî hem bi dîroka xwe ya dirêj a aramiyê û hem jî bi ku qet ji nû ve nayê guhertin, nirxa xwe ya nomînal a bilind parastiye. Ji sala 2022an vir ve Keyaniya Yekbûyî hem çarem mezintirîn hinardekar&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-09 }}&lt;/ref&gt; û hem jî çarem mezintirîn derhanîn a kelûpel û karûbaran e. Tevî ku yek ji astên herî bilind ên newekheviya dahata welat ê li OECDê heye,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-7484/ |sernav=&quot;House of Commons Research Briefing on Income inequality in the UK&quot; |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2022-02-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220210104536/https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-7484/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm |sernav=&quot;Inequality – Income inequality – OECD Data&quot; |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2023-06-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230629183322/https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Keyaniya Yekbûyî xwedî rêzek endeksa pêşveçûna mirovan a pir bilind e. Ji sala 2025an pê ve rêjeya bêkariyê li Keyaniya Yekbûyî ji %4,7 e ku li gorî pîvanên ewropî rêjeyeke kêm e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/cg754negn75o |sernav=UK jobs market weakens as unemployment rate rises |malper=www.bbc.com |tarîx=2025-07-17 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

Wezareta xezîneyê ya HM ku ji hêla wezîrê xezîneyê ve tê rêvebirin, berpirsiyarê pêşxistin û bicîhanîna siyaseta darayî ya giştî û aborî ya hikûmetê ye. Wezareta bazirganî û karsaziyê berpirsiyarê bazirganî û karûbarên navneteweyî ye. Banka Înglistanê banka navendî ya Keyaniya Yekbûyî ye û berpirsiyarê derxistina banknotên Keyaniya Yekbûyî ye. Bankeyên li Skotlendayê û Îrlendaya Bakur mafê xwe diparêzin ku diravên xwe derxin, bi şertê ku têra xwe diravên Banka Înglistanê ji bo dayîna derxistina xwe di rezervê de bihêlin.

== Rêveberî ==
[[Wêne:Houses of Parliament in 2022 (cropped).jpg|thumb|çep|Qesra Westminsterê qesreke li Londonê ye ku navenda herdu meclîsên parlamena Keyaniya Yekbûyî ye.]]
Keyaniya Yekbûyî monarşiyeke destûrî û demokrasiyeke parlemanî ye ku di bin sîstema Westminster de dixebite ku di heman demê de wekê &quot;monarşiya parlemanî ya demokratîk&quot; jî tê zanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://muse.jhu.edu/verify?url=%2Farticle%2F542440&amp;r=135427 |sernav=Project MUSE -- Verification required! |malper=muse.jhu.edu |roja-gihiştinê=2026-02-09 |doi=10.1353/jod.2014.0032 }}&lt;/ref&gt; Welat dewleteke navendî û yekgirtî ye ku tê de parlamentoya Keyaniya Yekbûyî serwer e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.newstatesman.com/spotlight/2021/05/the-uk-is-one-of-the-most-centralised-advanced-democracies-its-time-that-changed |sernav=The UK is one of the most centralised advanced democracies – it’s time that changed |malper=New Statesman |tarîx=2021-05-05 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en-US |paşnav=Lewer |pêşnav=Andrew }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.centreforcities.org/publication/centralisation-nation/ |sernav=Centralisation Nation: Britain’s system of local government and its impact on the national economy |malper=Centre for Cities |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.uk/site-information/glossary/parliamentary-sovereignty/ |sernav=Parliamentary Sovereignty |malper=www.parliament.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Parlamen ji meclîsa Awam a hilbijartî, meclîsa lordan a erkdarkirî û ji qiraliyetê (ku nûnertiya monarşiyê dike) pêk tê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.uk/about/how/role/ |sernav=Parliament |malper=www.parliament.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Karê sereke yê parlamenê di her du meclîsan de dikare were pêk anîne lê ji bo ku pêşnûmeqanûnek bibe qanûnekê parlamenê (an jî qanûneke nû), razîbûna qraliyetê pêwîst e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.uk/about/how/laws/passage-bill/lords/lrds-royal-assent/ |sernav=Royal Assent |malper=www.parliament.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ji ber serweriya parlemanî, destûra bingehîn a brîtanî nekodkirî ye û bi piranî ji çavkaniyên nivîskî yên cihêreng pêk hatiye ku di nav de qanûnên parlemanî, qanûnên dadgehê yên ji aliyê dadgeran ve hatine çêkirin û peymanên navneteweyî, ligel peymanên destûrî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.llrx.com/features/uk2.htm |sernav=Features - Update to A Guide to the UK Legal System {{!}} LLRX.com |malper=www.llrx.com |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en |roja-arşîvê=2012-06-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120603172102/http://www.llrx.com/features/uk2.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Dadgeha Bilind hejmarek prensîbên bingehîn ên destûra bingehîn a brîtanî nas dike ku di nav de serweriya parlemanî, serweriya hiqûqê, demokrasî û parastina hiqûqa navneteweyî heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bailii.org/uk/cases/UKSC/2017/51.html |sernav=UNISON, R (on the application of) v Lord Chancellor [2017] UKSC 51 (26 July 2017) |malper=www.bailii.org |roja-gihiştinê=2026-02-09 }}&lt;/ref&gt;

Ji bo hilbijartinên giştî (hilbijartinên meclisa Awamê), Keyaniya Yekbûyî li 650 navçeyên hilbijartinê hatiye dabeş kirin ku nûnerê her yek ji wan endameke parlamentoyê (MP) ku bi pergala piraniya yekem têne hilbijartin.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.uk/about/how/elections-and-voting/general/ |sernav=General elections |malper=www.parliament.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Parlamenter heta pênc salan di wezîfeyê de ne û eger carekê nû dîsa bixwazin wek parlamenter bimînin divê ji nû ve dîsa werin hilbijartin.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Partiya Muhafezekar ku bi navê Partiya Tory an jî Torî hatiye naskirin û Partiya Karkeran ji salên 1920an vir ve partiyên siyasî yên serdest ên li welat in ku ev yek bûye sedem ku Keyaniya Yekbûyî wekê sîstemek du-partî were binavkirin. Ji salên 1920an vir ve partiyên din ên siyasî li [[Meclisa Avamê]] kursiyan bi dest xistine lê ti carî endamên wan ji Partiya Muhafezekar an Partiya Karkeran zêdetir nebûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://pureadmin.qub.ac.uk/ws/portalfiles/portal/107735631/The_United_Kingdom_is_Not_a_Two_Party_System.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=pureadmin.qub.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 }}&lt;/ref&gt; [[Partiya Mihafezekar]], [[Partiya Karkeran]] û [[Partiya Neteweyî ya Skotlendayê]] bi rêzê ve ji aliyê hejmara parlamenteran ve, di [[Meclîsa Gelan a Brîtanyayê]] de partiyên herî mezin ên yekem, duyem û sêyem ên heyî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://members.parliament.uk/parties/Commons |sernav=Malpera parlamena Brîtanyayê }}&lt;/ref&gt;
{{-}}

Serokwezîr serokê hikûmeta Keyaniya Yekbûyî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/UKgovernment/Centralgovernmentandthemonarchy/DG_073444 |sernav=The Government, Prime Minister and Cabinet |malper=www.direct.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en |paşnav=team |pêşnav=Central }}&lt;/ref&gt; Hikûmeta qraliyeta welat, di bin rêberî û çavdêriya kabîneya wezîrên payebilind de ye ku ji aliyê serokwezîr ve têne hilbijartin û têne rêvebirin, tevdigere ku wekê rêveberiya sereke ji bo çêkirina polîtîkayên giştî kar dike, xizmetên giştî birêve dibe û bi rêya konseya taybet, amûrên qanûnî belav dike û pêşniyaran dide padîşah.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.instituteforgovernment.org.uk/explainer/cabinet |sernav=Cabinet {{!}} Institute for Government |malper=Institute for Government |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.uk/about/how/role/relations-with-other-institutions/parliament-government/ |sernav=Parliament and the Government |malper=www.parliament.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Monarchy and the Constitution |paşnav=Bogdanor |pêşnav=Vernon |weşanger=Clarendon Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-19-829334-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=mN6SzMefot4C }}&lt;/ref&gt; Hema hema hemî serokwezîr di heman demê de wekê lordê yekem ê xezîneyê xizmet kirine û hemî serokwezîr ji sala 1905an vir ve bi berdewamî wekê lordê yekem ê xezîneyê, ji sala 1968an vir ve wekê wezîrê karûbarê sivîl û ji sala 2019an vir ve jî wekê wezîrê yekîtiyê xizmet kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://history.blog.gov.uk/2012/01/01/the-institution-of-prime-minister/ |sernav=The Institution of Prime Minister – History of government |malper=history.blog.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The prime ministers: 55 leaders, 55 authors, 300 years of history |weşanger=Hodder |tarîx=2022 |isbn=978-1-5293-1216-4 |çap= |cih=London |paşnavê-edîtor=Dale |pêşnavê-edîtor=Iain }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/boris-johnson-minister-union-scotland-independence-referendum-snp-a9022356.html |sernav=Boris Johnson accused of ‘cynical rebranding’ after appointing himself ‘Minister for the Union’ |malper=The Independent |tarîx=2019-07-26 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Her çiqas serokwezîr ji aliyê qiral ve werin erkdarkirin jî, di demên nûjen de serokwezîr li gorî peymanê parlamenter e, serokê partiya siyasî ya ku di meclîsa Awamê de herî zêde kursî hene ye û bi şiyana xwe ya bidestxistina baweriya meclîsa Awamê wezîfeya xwe werdigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Governing Britain: Parliament, ministers and our ambiguous constitution |paşnav=Norton |pêşnav=Philip |weşanger=Manchester University Press |tarîx=2020 |isbn=978-1-5261-4545-1 |cih=Manchester, UK }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas beşek ji Keyaniya Yekbûyî bin jî, sê giravên girêdayî yên Tacê ya wekê Jersey, Guernsey û girava Man û her weha 14 herêmên derve yên brîtanî, di bin serweriya taca brîtanî de ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Legacies of empire: imperial roots of the contemporary global order |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2015 |isbn=978-1-107-10946-9 |cih=Cambridge, United Kingdom |paşnavê-edîtor=Halperin |pêşnavê-edîtor=Sandra |paşnavê-edîtor2=Palan |pêşnavê-edîtor2=Ronen }}&lt;/ref&gt;
=== Dabeşên îdarî ===
[[Wêne:United Kingdom labelled map7 vector.svg|thumb|Nexşeya çar welatên Keyaniya Yekbûyî]]
Dabeşkirina erdnîgarî ya Keyaniya Yekbûyî ji bo wîlayetan an şaredariyan di destpêka serdema navîn de li Îngilîstan û Skotlendayê dest pê kiriye û di serdema nûjen a destpêkê de li seranserê [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] bidawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1921-04-16 |sernav=The Story of the Shire : Being the Lore, History, and Evolution of English County Institutions |url=https://doi.org/10.1093/nq/s12-viii.157.320 |kovar=Notes and Queries |cild=s12-VIII |hejmar=157 |rr=320–320 |doi=10.1093/nq/s12-viii.157.320 |issn=1471-6941 }}&lt;/ref&gt; Hikûmeta herêmî ya nûjen ji aliyê encumenên hilbijartî ve ku bi qismî li ser wîlayetên kevnar hatiye damezrandin, bi qanûnên parlamenê ya cuda ve hatine damezrandin ku li Înglistan û Wêlsê di sala 1888an de, li Skotlendayê di sala 1889an de û li Îrlendayê di sala 1898an de hatiye damezrandin ku ev tê vê wateyê ku li seranserê Keyaniya Yekbûyî pergalek domdar a destnîşankirina îdarî an erdnîgarî tune ye û Înglistan û Wêls, Skotlenda û Îrlendaya Bakur her yek xwedî dadweriyên xwe yên cuda ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Scottish legal system: Megan Dewart, LLB, BCL (Oxon), Dip LP, Devil Advocate |paşnav=Dewart |pêşnav=Megan H. |tarîx=2019 |isbn=978-1-5265-0633-7 |çap=6 |cih=Haywards Heath : Bloomsbury Professional }}&lt;/ref&gt; Heta sedsala 19an di wan rêziknameyan de guhertinên biçûk çêbûne lê ji wê demê ve rol û fonksiyonên wan bi berdewamî pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metropolitan government |url=https://archive.org/details/metropolitangove0000barl |paşnav=Barlow |pêşnav=I. M. |weşanger=Routledge |tarîx=1991 |isbn=978-0-415-02099-2 |cih=London ; New York |series=Routledge geography and environment series }}&lt;/ref&gt;

Hikûmeta herêmî ya li Îngilîstanê hikûmeteke tevlihev e ku belavkirina fonksiyonan li gorî rêziknameyên herêmî diguhere. Dabeşên asta jorîn ên Îngilîstanê ji neh herêman pêk hatine ku bi giranî ji bo mebestên statîstîkî têne bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.gos.gov.uk/national |sernav=Government Office for the English Regions |malper=www.gos.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en |paşnav=Government Office for the English Regions }}&lt;/ref&gt; Yek ji wan herêman, [[Londona Mezin]] e ku ji sala 2000an vir ve, piştî piştgiriya gel di pêşniyara di referandûma sala 1998an de, xwedî meclîs û şaredarekî rasterast a hilbijartî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.london.gov.uk/london-life/city-government/history.jsp |sernav=A short history of London government - London Life, GLA |malper=www.london.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2010-01-07 |urlya-arşîvê=https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20100107035814/http://www.london.gov.uk/london-life/city-government/history.jsp |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Hikûmeta herêmî li Skotlendaye ji 32 deverên encumenê pêk tê ku di warê mezinahî û nifûsê de ferqeke mezin heye. Bajarên wekê Glasgow, Edinburgh, Aberdeen û Dundee herêmên encumenê yên cuda ne û her wiha encumena Highlandê jî ku sêyeka rûbera Skotlendayê vedihewîne lê tenê 200.000 kes lê dijîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.psa.ac.uk/2007/pps/Bennie.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.psa.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2011-03-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110310194256/http://www.psa.ac.uk/2007/pps/Bennie.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Hikûmeta herêmî li Wêlsê ji 22 desthilatdariyên yekgirtî pêk tê ku her yek ji wan ji aliyê serok û kabîneyek ve tê birêvebirin ku ji aliyê encumena xwe ve têne hilbijartin.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://gov.wales/topics/localgovernment/local-authorities/?lang=en |sernav=Welsh Government {{!}} Unitary authorities |malper=gov.wales |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=EN |roja-arşîvê=2015-03-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150310210146/http://gov.wales/topics/localgovernment/local-authorities/?lang=en |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Hilbijartin her çar salan carekê li gorî sîstema piraniya namzedan têne kirin.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;

Hikûmeta herêmî li Îrlendaya Bakur ji sala 1973an vir ve di 26 encumenên navçeyan de hatiye organîzekirin ku her yek bi dengek yekane ya veguhezbar tê hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-11-18 |sernav=NI local government set for shake-up |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/northern_ireland/4449092.stm |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sala 2008an de, rêveberiyê li ser pêşniyarên avakirina 11 encumenên nû li cihê sîstema heyî li hev kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.northernireland.gov.uk/news/news-doe/news-doe-130308-foster-announces-the.htm |sernav=13 March 2008 - Foster announces the future shape of local government {{!}} Northern Ireland Executive |malper=www.northernireland.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |paşnav= |roja-arşîvê=2008-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080725002254/http://www.northernireland.gov.uk/news/news-doe/news-doe-130308-foster-announces-the.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
=== Radestkirinên desthilatdarî ===
[[Wêne:Council of Nations and Regions (54059219744) (cropped).jpg|thumb|Serokwezîr Keir Starmer di dema civîna bilind a konseya netewe û herêman de bi wezîrên yekem ên Skotlenda, Îrlendaya Bakur û Wêlsê re dicive.]]
Li Keyaniya Yekbûyî, pêvajoyeke radestkirinên desthilatên curbicur ji aliyê hikûmeta Keyaniya Yekbûyî veguheztiye sê ji çar welatên Keyaniya Yekbûyî ku di wan de Skotlenda, Îrlendaya Bakur û Wêls û her wiha hinek mafên desthilatdarî ji bo herêmên Înglistanê ku ji sala 1999an vir ve xwedî hikûmet û parlamenên xwe ne hatiye radestkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/government/publications/devolution-guidance-for-civil-servants |sernav=Devolution: Guidance for civil servants |malper=GOV.UK |tarîx=2025-11-28 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ev desthilat cûda dibin û ji hikûmeta skotlendî, hikûmeta galî, desteya rêveber a Îrlendaya Bakur û li Înglistanê jî desteya Londona Mezin pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Public Law: Text, Cases, and Materials |paşnav=Sueur |pêşnav=Andrew Le |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-287061-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=6sLDEAAAQBAJ&amp;dq=Le+sueur+Public+Law%C2%A0fifth+edition&amp;pg=PR3 |paşnav2=Sueur |pêşnav2=Andrew P. Le |paşnav3=Sunkin |pêşnav3=Maurice |paşnav4=Murkens |pêşnav4=Jo Eric Khushal }}&lt;/ref&gt; Di nav parlamenên radestkirinên li seranserê Keyaniya Yekbûyî, parlamena Skotlendayê xwedî berpirsiyariyên herî berfireh ji bo desthilatên radestkirî ye û wekê &quot;yek ji parlamenên radestkirî yên herî bihêz ên cîhanê&quot; hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://erskinemay.parliament.uk/section/4537/the-progress-of-devolution |sernav=The progress of devolution - Erskine May - UK Parliament |malper=erskinemay.parliament.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/government/news/david-mundell-speech-20-years-of-scottish-devolution |sernav=David Mundell speech: 20 years of Scottish devolution |malper=GOV.UK |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Keyaniya Yekbûyî xwedî destûreke nekodkirî ye û mijarên destûrî ne di nav desthilatên ku hatine radestkirin de ne. Li gorî doktrîna serweriya parlemanî, parlamena Keyaniya Yekbûyî, di teoriyê de dikare parlamena Skotlendayê, Senedd an parlamena Îrlendaya Bakur ji holê rake.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Burrows |pêşnav=Noreen |tarîx=1999 |sernav=Unfinished Business: The Scotland Act 1998 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1468-2230.00203 |kovar=The Modern Law Review |ziman=en |cild=62 |hejmar=2 |rr=241–260 |doi=10.1111/1468-2230.00203 |issn=0026-7961 }}&lt;/ref&gt; Her çend di qanûna Skotlendayê ya sala 2016 û qanûna Wêlsê ya 2017 de tê gotin ku hikûmeta Skotlendayê û hikûmeta Wêlsê &quot;beşek daîmî ya rêziknameyên destûrî yên Keyaniya Yekbûyî ne&quot;.

Di pratîkê de, ji bo parlamena Keyaniya Yekbûyî dê ji aliyê siyasî ve dijwar be ku dewrkirina desthilatdariyê ji bo parlamena Skotlendayê û ji ber ku ev sazî bi giştpirsiyan (referandûm) hatine afirandin Seneddê betal bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gamble |pêşnav=A. |tarîx=2006-01-01 |sernav=The Constitutional Revolution in the United Kingdom |url=https://academic.oup.com/publius/article-lookup/doi/10.1093/publius/pjj011 |kovar=Publius: The Journal of Federalism |ziman=en |cild=36 |hejmar=1 |rr=19–35 |doi=10.1093/publius/pjj011 |issn=0048-5950 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku neqilkirina desthilatdariyê li Îrlendaya Bakur li ser peymanek navneteweyî bi hikûmeta Îrlendayê re ye, astengiyên siyasî yên li ser desthilata parlamentoya Keyaniya Yekbûyî ya destwerdana di neqilkirina desthilatê de li Îrlendaya Bakur hê jî mezintir in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Meehan |pêşnav=E |tarîx=1999-01-01 |sernav=The Belfast agreement - its distinctiveness and points of cross-fertilization in the UK's devolution programme |url=https://academic.oup.com/pa/article-lookup/doi/10.1093/pa/52.1.19 |kovar=Parliamentary Affairs |cild=52 |hejmar=1 |rr=19–31 |doi=10.1093/pa/52.1.19 }}&lt;/ref&gt; Parlamena Keyaniya Yekbûyî bi rêya qanûnekî ku di sala 2020an de hatiye pejirandin, desthilata qanûndanînê ya sê parlamenên dewrkirî di mijarên siyaseta aborî de bi sinor dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Keating |pêşnav=Michael |tarîx=2022-04-03 |sernav=Taking back control? Brexit and the territorial constitution of the United Kingdom |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13501763.2021.1876156 |kovar=Journal of European Public Policy |ziman=en |cild=29 |hejmar=4 |rr=491–509 |doi=10.1080/13501763.2021.1876156 |issn=1350-1763 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kenny |pêşnav=Michael |paşnav2=McEwen |pêşnav2=Nicola |tarîx=2021-03-01 |sernav=Intergovernmental Relations and the Crisis of the Union |url=https://doi.org/10.1177/20419058211000996 |kovar=Political Insight |ziman=EN |cild=12 |hejmar=1 |rr=12–15 |doi=10.1177/20419058211000996 |issn=2041-9058 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wolffe |pêşnav=W James |tarîx=2021-06-30 |sernav=The Renton Lecture 2020: Devolution and the Statute Book |url=https://academic.oup.com/slr/article/42/2/121/6213886 |kovar=Statute Law Review |ziman=en |cild=42 |hejmar=2 |rr=121–136 |doi=10.1093/slr/hmab003 |issn=0144-3593 }}&lt;/ref&gt;
=== Têkiliyên derve ===
[[Wêne:President Joe Biden sits down with Prime Minister Keir Starmer for a bilateral engagement in the Oval Office.jpg|thumb|çep|Di meha tîrmeha sala 2024an serokwezîrê Keyaniya Yekbûyî Keir Starmer ligel serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Joe Biden]]
Keyaniya Yekbûyî endamek daîmî yê konseya ewlekariyê ya [[Neteweyên Yekbûyî]] û endamê [[NATO]], [[AUKUS]], [[Hevbendiya Neteweyan]], [[G7]], [[G20]], [[OECD]], [[WTO]], [[Konseya Ewropayê]] û endamê [[OSCE]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/government/publications/prime-ministers-letter-to-donald-tusk-triggering-article-50/prime-ministers-letter-to-donald-tusk-triggering-article-50 |sernav=Prime Minister’s letter to Donald Tusk triggering Article 50 |malper=GOV.UK |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Welat xwedî saziya [[British Council]] e ku rêxistineke pispor e ku di warê derfetên çandî û perwerdeyî yên navneteweyî de li zêdetirî 100 welatan xebatên xwe dimeşîne. Keyaniya Yekbûyî hê jî hêzek mezin e ku xwedî bandoreke berbiçav ê siyasî, çandî, aborî û leşkerî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Balance of Power: Theory and Practice in the 21st Century |paşnav=Paul |pêşnav=T. V. |weşanger=Stanford University Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-8047-5017-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9jy28vBqscQC&amp;pg=PA59 |paşnav2=Wirtz |pêşnav2=James J. |paşnav3=Fortmann |pêşnav3=Michel }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-05-10 |sernav=United Kingdom country profile |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-18023389 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

Hatiye diyarkirin ku Keyaniya Yekbûyî bi Dewletên Yekbûyî re &quot;Têkiliyek Taybet&quot; û bi Fransayê re hevkariyek nêzîk - &quot;Entente cordiale&quot; - heye û teknolojiya çekên kîmyewî bi her du welatan re parve dike; Hevpeymaniya Anglo-Portogalî heye ku wekê hevpeymaniya leşkerî ya herî kevin a cîhanê hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Global security governance: competing perceptions of security in the 21st century |url=https://archive.org/details/globalsecuritygo0000unse |weşanger=New York : Routledge |tarîx=2007 |isbn=978-0-415-39161-0 |cih=Milton Park, Abingdon, Oxon |paşnavê-edîtor=Kirchner |pêşnavê-edîtor=Emil Joseph |paşnavê-edîtor2=Sperling |pêşnavê-edîtor2=James }}&lt;/ref&gt; Her wiha Keyaniya Yekbûyî bi Komara Îrlendayê ve girêdayî ye ku her du welat qadeke rêwîtiyê ya hevbeş parve dikin û bi rêya konferansa navdewletî ya brîtanî-îrlendî û konseya brîtanî-îrlendî hevkariyê dikin. Hebûn û bandora Brîtanyayê ya gerdûnî bi rêya têkiliyên bazirganî, veberhênanên biyanî, alîkariyên fermî ya geşepêdanan û tevlêbûnên leşkerî zêdetir hatiye xurtkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.parliament.the-stationery-office.co.uk/pa/cm200809/cmselect/cmintdev/220/22007.htm |sernav=The Committee Office, House of Commons (19 February 2009). &quot;DFID's expenditure on development assistance&quot; |roja-gihiştinê=9 sibat 2026 |roja-arşîvê=12 kanûna paşîn 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130112222226/http://www.parliament.the-stationery-office.co.uk/pa/cm200809/cmselect/cmintdev/220/22007.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

=== Hêz ===
Hêzên çekdar ên brîtanî ji sê milên xizmeta profesyonel pêk tên ku di nav de hêzên deryayî yên qraliyetê (ku xizmeta deryayî pêk tînin), artêşa brîtanî û hêzên hewayî yên qiraliyetê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/government/organisations/ministry-of-defence |sernav=Ministry of Defence |malper=GOV.UK |tarîx=2026-02-02 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hêzên çekdar ên Keyaniya Yekbûyî ji aliyê wezareta parastinê ve têne birêvebirin û ji aliyê konseya parastinê ve ku ji aliyê sekreterê dewletê yê parastinê ve têne kontrolkirin. Fermandarê giştî ya artêşa brîtanî qiralê Brîtaniyayê ye ku endamên hêzên artêşê sond dixwin ku ew dilsozên qiral bin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.parliament.uk/business/news/2012/march/speaker-addresses-hm-the-queen/ |sernav=&quot;Speaker addresses Her Majesty Queen Elizabeth II&quot; |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2013-05-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130501221305/http://www.parliament.uk/business/news/2012/march/speaker-addresses-hm-the-queen/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

Hêzên çekdar bi parastina Keyaniya Yekbûyî û axên wê yên derveyî welat, pêşvebirina berjewendiyên ewlehiya gerdûnî yên Keyaniya Yekbûyî û piştgirîkirina hewildanên aştîparêziya navneteweyî hatine erkdarkirin. Artêş yek beşdarên çalak û birêkûpêk ên NATOyê (tevî korpusa bersiva bilez a hevpeymanan), lihevkirina parastina pênc hêzan, RIMPAC û operasyonên din ên hevpeymaniya cîhanî ne. Garnîzon û baregehên derveyî welêt li [[Girava Asensiyonê]], [[Behreyn]], [[Belîze]], [[Brûney]], [[Kanada]], [[Qibris]], [[Diego]] [[Garcia]], [[Giravên Falklandê]], [[Almanya]], [[Cîbraltar]], [[Kenya]], [[Oman]], [[Qeter]] û [[Singapûr|Sîngapûrê]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.publications.parliament.uk/cgi-bin/newhtml_hl?DB=semukparl&amp;STEMMER=en&amp;WORDS=raf%20diego%20garcia&amp;ALL=RAF&amp;ANY=&amp;PHRASE=%22Diego%20Garcia%20%22&amp;CATEGORIES=&amp;SIMPLE=&amp;SPEAKER=&amp;COLOUR=red&amp;STYLE=s&amp;ANCHOR=50221w33.html_spnew0&amp;URL=%2Fpa%2Fcm200405%2Fcmhansrd%2Fvo050221%2Ftext%2F50221w33.htm |sernav=&quot;House of Commons Hansard&quot; |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2009-03-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090309114107/http://www.publications.parliament.uk/cgi-bin/newhtml_hl?DB=semukparl&amp;STEMMER=en&amp;WORDS=raf%20diego%20garcia&amp;ALL=RAF&amp;ANY=&amp;PHRASE=%22Diego%20Garcia%20%22&amp;CATEGORIES=&amp;SIMPLE=&amp;SPEAKER=&amp;COLOUR=red&amp;STYLE=s&amp;ANCHOR=50221w33.html_spnew0&amp;URL=%2Fpa%2Fcm200405%2Fcmhansrd%2Fvo050221%2Ftext%2F50221w33.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

Li gorî enstîtuya lêkolînên aştiyê ya navneteweyî ya Stokkholmê û enstîtuya navneteweyî ya lêkolînên stratejîk, Keyaniya Yekbûyî di sala 2024an de xwediyê şeşem an pêncemîn lêçûnên leşkerî yên herî bilind ên cîhanê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iiss.org/publications/the-military-balance/2025/defence-spending-and-procurement-trends/ |sernav=The Military Balance 2025: Defence Spending and Procurement Trends |malper=IISS |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Tevahî lêçûnên parastinê di sala 2024an de wekê ji sedî 2,3ê hilberîna navxweyî ya giştî hatiye texmînkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2024-04-23 |sernav=Rishi Sunak vows to boost UK defence spending to 2.5% of GDP by 2030 |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-68880171 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştî bidawîhatina [[Şerê Sar]], ferzek diyarkirî ya siyaseta parastinê heye divê &quot;operasyonên herî dijwar&quot; wekî beşek ji hevpeymaniyekê werin destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland |paşnav=Turner |pêşnav=Barry |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=2005 |rr=1646–1761 |isbn=978-1-4039-1482-8 |cih=London |url=https://doi.org/10.1057/9780230271340_291 }}&lt;/ref&gt;
== Çand ==
Çanda Keyaniya Yekbûyî ji aliyê rewşa giravî ya welêt, dîroka wê û yekîtiyeke siyasî ya çar welatan ve bi bandor bûye ku her yek ji wan kevneşopiyên cuda, adet û sembolîzmê diparêze. Bandora brîtanî di ziman, çand û pergalên qanûnî yên gelek koloniyên wê yên berê de, bi taybetî Dewletên Yekbûyî, [[Awistralya]], [[Kanada]], [[Zelendaya Nû]] û Îrlendayê de ku çandeke hevpar e ku wekê Anglosphere tê zanîn, hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Constitutionalism and Political Reconstruction |paşnav=Arjomand |pêşnav=Saïd Amir |weşanger=BRILL |tarîx=2007-01-01 |isbn=978-90-04-15174-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kYmmnYKEvE0C&amp;pg=PA94 }}&lt;/ref&gt; Bandora hêza nerm a Keyaniya Yekbûyî bûye sedema vê yekê ku welat wekê hêzek çandî ya super were binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hautmann |pêşnav=R. |paşnav2=Kisters |pêşnav2=R. |paşnav3=Lutzeyer |pêşnav3=W. |tarîx=1976 |sernav=Diagnosis of renal tumor by gamma-glutamyltranspeptidase (EC 2.3.2.2) |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/1890 |kovar=Urology |cild=7 |hejmar=1 |rr=12–16 |doi=10.1016/0090-4295(76)90553-7 |issn=0090-4295 |pmid=1890 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Cameron has chance to make UK great again |url=http://www.theaustralian.com.au/news/opinion/cameron-has-chance-to-make-uk-great-again/story-e6frg6zo-1225866975992 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |xebat=TheAustralian |ziman=en-au }}&lt;/ref&gt; Lêkolînek gerdûnî ku di sala 2024an hatiye kirin Keyaniya Yekbûyî di rêza 3em a 'welatên herî bibandor' de, piştî [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û [[Çîn]]ê, hatiye bicih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usnews.com/news/best-countries/most-influential-countries |sernav=Most Influential Countries&quot;. U.S. News &amp; World Report }}&lt;/ref&gt;
=== Wêje ===
[[Wêne:William Shakespeare by John Taylor, edited.jpg|thumb|Şanonivîs, helbestvan û lîstikvanekî îngilîz William Shakespeare]]
Wêjeya brîtanî wêjeyên têkildarî Keyaniya Yekbûyî, Girava Man û Giravên Channelê vedihewîne. Piraniya edebiyata brîtanî bi zimanê îngilîzî ye. Di sala 2022an de 669 milyon pirtûkên fizîkî li Brîtanyayê hatine firotin ku ev jî rekoreke herî zêde ye ku heta niha hatiye tomarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Shaffi |pêşnav=Sarah |tarîx=2023-04-17 |sernav=UK publishing industry reports record-breaking year in 2022 |url=https://www.theguardian.com/books/2023/apr/17/uk-publishing-industry-reports-record-breaking-year-in-2022 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Brîtanya bi edebiyata zarokan navdar e ku nivîskarên wekê [[Daniel Defoe]], [[Rudyard Kipling]], [[Lewis Carroll]] û [[Beatrix Potter]] heye ku wî pirtûkê xwe yê wêneyî çêkiriye. Nivîskarên din ên wekê [[A. A. Milne]], [[Enid Blyton]], [[J. R. R. Tolkien]], [[Roald Dahl]], [[Terry Pratchett]] û [[J. K. Rowling]] in ku [[Harry Potter]], rêzepirtûkên herî firotî yên hemî deman nivîsandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wordsrated.com/best-selling-book-series-of-all-time-statistics/ |sernav=Best-selling Book Series Of All Time – WordsRated |tarîx=2024-09-18 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Şanonivîs û helbestvan [[William Shakespeare]] bi gelemperî wekê mezintirîn dramatîstê hemî deman û helbestvanê neteweyî yê Înglistanê hatiye dîtin. Kesayetiyên din ên giring di wêjeya Înglistanê de [[Geoffrey Chaucer]] e ku bi ''The Canterbury'' Tales hatiye naskirin, helbestvan [[William Wordsworth]] û helbestvanên din ên romantîk, her wiha romannivîs [[Charles Dickens]], [[H. G. Wells]], [[George Orwell]], [[Aldous Huxley]] û [[Ian Fleming]] in. Nivîskara sûcê ya îngilîzî ya sedsala 20an [[Agatha Christie]] romannivîsa herî firotî ya dîrokê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1505799/Mystery-of-Christies-success-is-solved.html |sernav=Mystery of Christie's success is solved {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2022-01-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20220109050100/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1505799/Mystery-of-Christies-success-is-solved.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Ji 100 romanên nivîskarên brîtanî ku ji aliyê rapirsiyeke BBCyê ya rexnegirên cîhanî ve hatine hilbijartin, diwanzdeh ji 25 romanên herî baş ji aliyê jinan ve hatine nivîsandin ku di nav wan de berhemên [[George Eliot]], [[Virginia Woolf]], [[Charlotte Brontë]], [[Emily Brontë]], [[Mary Shelley]], [[Jane Austen]], [[Doris Lessing]] û berhemên [[Zadie Smith]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/culture/article/20151204-the-25-greatest-british-novels |sernav=The 25 greatest British novels |malper=www.bbc.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;
== Binêre ==
* [[Înglistan]]
* [[Brîtanya Mezin]]
* [[Komara Îrlendayê]]
* [[Îrlendaya Bakur]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|United Kingdom}}{{Dewletên Ewropayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]]
[[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1707an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1922an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku inglîzî zimanê resmî ye]]
[[Kategorî:Endamên G20ê]]
[[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]]
[[Kategorî:Keyaniya Yekbûyî| ]]</text>
      <sha1>80wg3q0ij3n37jsa3nqu4vit3z8u1cv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8208</id>
    <revision>
      <id>2095684</id>
      <parentid>2083361</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T01:58:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="164491" sha1="hnjak690ihgfhxv6smg96mtak3urm28" xml:space="preserve">{{Ev gotar| di derbarê '''Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê''' de ye. Ji bo gotarên din ên di derbarê parzemîna Amerîkayê de hûn dikarin li [[Amerîka|Amerîka (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane
|ala sernûçe = [[Alaya DYAyê|Ala]]
}}
'''Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê''' an jî '''Dewletên Yekbûyî''' bi kurtasî '''DYA''' (bi [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]]: ''United States of America;'' bi kurtasî '''U.S.''' an jî '''U.S.A.'''), [[dewlet]]eke li [[Amerîkaya Bakur]] e ku ji 50 eyaletan pêk tê û her eyaletek xwedî statuyeke taybet e. 48 eyaletên Dewletên Yekbûyî di navbera [[Kanada]] û [[Meksîk]]ê de ne. Eyaleta [[Alaska]]yê li bakurê Kanadayê ye, eyaleta [[Hawaî]] jî li [[Okyanûsa Mezin]] dimîne. Welat hem ji aliyê erd û hem jî ji aliyê giştî ve welatê herî mezin ê cîhanê yê sêyem e. Sinorên bejahî li aliyê bakur bi [[Kanada]]yê re û li aliyê başûr jî bi [[Meksîk]]ê re heye. Sinorên deryayî yên vî welatî jî bi [[Bahama]], [[Kûba|Kuba]], [[Rûsya]] û welatên din re hene. Dewletên Yekbûyî bi nifûsa zêdetirî 333 milyonan bûye welatê herî qerebalix ê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] û sêyem welatê herî qerebalix ê [[cîhan]]ê ye.

Dewletên Yekbûyî ji 50 eyaletan, herêmek federal, pênc herêmên sereke, neh giravên biçûk ên derve û ji 326 rezervasyonên hindî pêk tê. Dewletên Yekbûyî ji hêla erd û ji hêla rûbera tevahî ve sêyemîn welatê herî mezin ê cîhanê ye. Paytexta neteweyî ya Dewletên Yekbûyî [[Washington, District of Columbia|Washington, D.C.]] ye û bajarê herî populerê Dewletên Yekbûyî ku navenda darayî ya sereke ye, bajarê [[New York City]] ye.

Gelên xwemaliyên Dewletên Yekbûyî bi hezaran sal in li [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] dijîn. Kolonîzasyona brîtanî ku di sala 1607an de dest pê kir bûye sedema damezrandina Sêzdeh Koloniyên ku niha li Dewletên Yekbûyî yên Rojhilat e. Koloniyan bi Keyaniya Brîtanî re li ser bac û nûnertiya siyasî ketin nîqaşan ku bûne sedema [[Şoreşa Amerîkayê]] û şerê şoreşgeriyê. Dewletên Yekbûyî di 4ê tîrmeha sala 1776an de serxwebûna xwe îlan kir û bû yekem netewedewlet ku li ser prensîbên aramiya mafên xwezayî yên ku nayên guhertin, razîbûna rêvebiran û demokrasiya lîberal ava bûye. Ji ber ku welat li seranserê parzemînê di gelek şeran de, bi bidestxistina axê û peymanan, di dawiyê de gihîştin [[Okyanûsa Mezin]] û di sedsala 19an de, felsefeya siyasî ya Dewletên Yekbûyî ji têgeha çarenûsa eşkere bi bandor dibe. Perçebûna herêmî ya ji ber mijara koletiyê dibe sedema perçebûn û Dewletên Konfederal ên Amerîkî ku di dema [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê]] (1861-1865) de li dijî dewletên mayî yên yekîtiyê re şer kirin. Bi serkevtin û parastina yekîtiyê re, koletî bi qanûna sêzdehan ji holê hatiye rakirin.

Hikûmeta Dewletên Yekbûyî komarek federal e ku nûnerê demokrasiyê bi sê şaxên hikûmetê hatiye dabeşkirin. Hikûmet xwedan meclîsek neteweyî ye ku ji Meclîsa Nûneran û ji Meclîsa Jêrîn pêk tê ku Senato, meclîsa jorîn li ser bingeha temsîliyeta wekhev ji bo her eyaletê dixebite. Gelek pirsgirêkên polîtîk ne navendî ne ku ji hêla dadrêsiyê ve bi qanûnên pir bi cihêreng in. Dewletên Yekbûyî di pîvanên navneteweyî yên kalîteya jiyanê, dahat û dewlemendiyê, hevberiya aborî (reqabeta aborî), mafên mirovan, nûbûn û perwerdehiyê de pir di cihanê de di rêzên asta jorîn de ye ku welat xwedî asteke kêm a gendeliyê ye û xwedî dahata navînî ya herî bilind ê cihanê ya kesane ye. Di warê melbenda çand û etnîsîteyan de, Dewletên Yekbûyî ji hêla mezintirîn nifûsa koçber a cîhanê ve hatiye avakirin.

Dewletên Yekbûyî welatek pir pêşkevtî ye ku xwediyê dahata navînî ya herî zêde ya li cîhanê ye. Aboriya Dewletên Yekbûyî bi qasî çaryeka Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ya cîhanî pêk tîne û ji hêla Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ve di rêjeyên danûstendina bazarê de welatê herî mezin e. Welat di cîhanê de derhanînkatê herî mezin û duyem mezintirîn hinardekar e ku xwediyê dewlemendiya herî mezin ê cîhanê ye. Dewletên Yekbûyî endamê damezrîner ê [[Neteweyên Yekbûyî]], [[Banka Cîhanî]], [[Fona Pereyan a Navneteweyî]], [[Rêxistina Dewletên Amerîkî]], [[NATO]], [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]] ye û endamê daîmî yê [[Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî]] ye. Welat wekî hêza herî girîng a siyasî, çandî, aborî, leşkerî û zanistî ya cîhanê ye ku xwedî bandorek gerdûnî ya girîng e.

== Nav ==
Hem di kurdî û hem jî di gelek zimanên din de gelek navên vî welatî hene:

* Amerîka, Emrîka
* Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê
* Wîlayetên Hevgirtî yên Amerîkayê û hwd.

== Dîrok ==
=== Serdema destpêkê (berî sala 1630an) ===
[[Wêne:Extreme Makeover, Mesa Verde Edition - panoramio.jpg|thumb|çep|Qesra Cliff, ku li Koleradoya îro e ku ji aliyê Ancestral Puebloans ve hatî çêkirin.]]
Niştecihên pêşî yên [[Amerîkaya Bakur]] ji Sîbîryayê koç bûne ku bi pira bejahî ya Beringê derbas dibin ku tê pêşbînîkirin herî kêm 12000 sal berê gihîştine Dewletên Yekbûyî yên îro ku hinek delîl dîrokên hêj zûtir ê hatina wan destnîşan dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rick |pêşnav=Torben C. |paşnav2=Erlandson |pêşnav2=Jon M. |paşnav3=Vellanoweth |pêşnav3=René L. |tarîx=2006 |sernav=Taphonomy and site formation on California's Channel Islands |url=http://dx.doi.org/10.1002/gea.20124 |kovar=Geoarchaeology |cild=21 |hejmar=6 |rr=567–589 |doi=10.1002/gea.20124 |issn=0883-6353 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2011-10-31 |sernav=Savage, William |url=http://dx.doi.org/10.1093/benz/9780199773787.article.b00161487 |kovar=Benezit Dictionary of Artists |weşanger=Oxford University Press }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.j471300 |sernav=Walrath, Jack |paşnav=Priestley |pêşnav=Brian |paşnav2=Kernfeld |pêşnav2=Barry |tarîx=2003 |weşanger=Oxford University Press |series=Oxford Music Online }}&lt;/ref&gt; [[Çanda Klovîzê]] ku li dora 11000 {{bz}} xuya dibe, tê bawer kirin ku pêla yekem a bicihkirina mirovan ê li Amerîkayê temsîl dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Waters |pêşnav=Michael R. |paşnav2=Stafford |pêşnav2=Thomas W. |tarîx=2007-02-23 |sernav=Redefining the Age of Clovis: Implications for the Peopling of the Americas |url=http://dx.doi.org/10.1126/science.1137166 |kovar=Science |cild=315 |hejmar=5815 |rr=1122–1126 |doi=10.1126/science.1137166 |issn=0036-8075 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203701225 |sernav=Ireland and Ecocriticism |paşnav=Flannery |pêşnav=Eóin |tarîx=2015-10-05 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-135-10899-1 }}&lt;/ref&gt; Ev îhtîmala yekem ji sê pêlên mezin ên koçberiyê ber bi [[Amerîkaya Bakur]] bû ku pêlên paşerojê bav û kalên Athabaskan, Aleuts û Eskîmosên îro anîne Amerîkayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gelo |pêşnav=Daniel J. |tarîx=2018-07-20 |sernav=Indians of the Great Plains |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315180038 |kovar=Indians of the Great Plains |doi=10.4324/9781315180038 }}&lt;/ref&gt;

Bi demê re çandên xwemaliyên li Amerîkaya Bakur her ku her diçe pêşkevtî dibin ku hêj jî wekî çanda Mîssîsîppiyanyên pêş-kolumbî ku li başûrê rojhilat çandiniya pêşkevtî, mîmarî û civakên tevlihev pêş xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dover |pêşnav=George |paşnav2=Benz Jr. |pêşnav2=Edward J. |paşnav3=Dang |pêşnav3=Chi V. |tarîx=2010 |sernav=C. Lockard &quot;Lock&quot; Conley, MD (1915-2010) |url=http://dx.doi.org/10.1182/hem.v7.3.1288 |kovar=The Hematologist |cild=7 |hejmar=3 |doi=10.1182/hem.v7.3.1288 |issn=1551-8779 }}&lt;/ref&gt; [[Bajardewleta Cahokia]] li Dewletên Yekbûyî yên îro mezintirîn, komplekstirîna cihê arkeolojîk a berî Kolombiyayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Martinez |pêşnav=Lourdes M. |paşnav2=Orpinas |pêşnav2=Pamela |tarîx=2016-01-01 |sernav=¿Confías en mí? The Impact of Latino Parent Characteristics on Discussions With Their Adolescent About Sexual Health and Pregnancy Prevention |url=http://dx.doi.org/10.1177/2158244015622245 |kovar=SAGE Open |cild=6 |hejmar=1 |rr=215824401562224 |doi=10.1177/2158244015622245 |issn=2158-2440 }}&lt;/ref&gt; Li herêma Four Corners li başûrêrojavayê Dewletên Yekbûyî yên îro, çanda bav û kalên Puebloansan e ku bi sedsalan bi ceribandinên çandiniyê pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fagan |pêşnav=Brian |paşnav2=Fagan |pêşnav2=Brian |tarîx=2016-06-03 |sernav=Writing Archaeology |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315415611 |kovar=Writing Archaeology |doi=10.4324/9781315415611 }}&lt;/ref&gt; Algonquian, di nav de gelên ku bi zimanên algonquian diaxivin, yek ji gelên xwemaliyên Amerîkaya Bakur ên herî qerebalix û berbelav bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stoltz |pêşnav=Julie |tarîx=2012-11-13 |sernav=Book Review of &quot;The Continuance—An Algonquian Peoples Seminar: Selected Research Papers 2000&quot;, edited by Shirley Dunn, 2004, New York State Education Department, Albany, New York, 144 pages, $19.95 (paper). |url=https://orb.binghamton.edu/neha/vol35/iss1/30 |kovar=Northeast Historical Archaeology |cild=35 |hejmar=1 |doi=10.22191/neha/vol35/iss1/30 |issn=0048-0738 }}&lt;/ref&gt; Ev mirovan ji hêla dîrokî ve li peravên Atlantîkê û li herêmên [[Çemê Saint-Lawrence|Çemê Saint Lawrence]] û [[Golên Mezin]] girîng bûn. Berî ku koçberên [[Ewropî]] bi Algonquian re têkilî daynin, piraniya Algonquian bi nêçîr û masîgirtinê jiyana xwe berdewam kiribûn û gelekan jî parêzên xwe bi çandina ceh, fasûlî û squash (celebek fêkî), ku bi îngilîzî navê &quot;Three Sisters&quot; jî tê zanîn, temam dikirin. Gelên Ojibwanî jî birincê çolê çandine. [[Konfederasyona Iroquois Haudenosaunê]] ku li başûrê herêma [[Golên Mezin]] e di navbera sedsalên 12an û 15an de hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Iroquois |paşnav=Snow |pêşnav=Dean R. |tarîx=1996 |weşanger=Blackwell |isbn=978-1-55786-938-8 |çap=Repr. and 1. publ. in paperback |series=The peoples of America |cih=Oxford }}&lt;/ref&gt;

Texmîna hêjmara nifûsa xwemaliyên Amerîkaya Bakur piştî hatina koçberên ewropî dijwar e.&lt;ref name=&quot;Perdue2005&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Perdue |pêşnav=Theda |paşnav2=Green |pêşnav2=Michael D |tarîx=2005-12-31 |sernav=The Columbia Guide to American Indians of the Southeast |url=http://dx.doi.org/10.7312/perd11570 |kovar=The Columbia Guide to American Indians of the Southeast |doi=10.7312/perd11570 }}&lt;/ref&gt; [[Douglas H. Ubelaker]] ji [[Enstîtuya Smithsonianê]] 93 hezar kes li dewletên [[Atlantîka Başûr]] û 473 hezar kes li dewletên Kendavê texmîn dike lê piraniya akademîsyenan vê hejmarê pir kêm dibînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1998 |sernav=Hazel Thornton |url=http://dx.doi.org/10.1016/s0140-6736(05)78986-8 |kovar=The Lancet |cild=351 |hejmar=9105 |rr=844 |doi=10.1016/s0140-6736(05)78986-8 |issn=0140-6736 }}&lt;/ref&gt; Antropolog [[Henry F. Dobyns]] texmîn kiriye ku nifûs pir zêde bûn û destnîşan kiriye ku nêzîkê 1,1 milyon li peravên [[Kendava Meksîkê]] jiyan kirine 2,2 milyon mirov di navbera Florîda û Massachusetts de jiyan kirine, 5,2 milyon kes li [[Geliyê Mississippiyê]] û li peravên çeman û li dora 700 hezar kes jî li [[Nîvgirava Florîdayê]] jiyan kirine.&lt;ref name=&quot;Perdue2005&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haines |pêşnav=Michael |paşnav2=Steckel |pêşnav2=Richard |tarîx=2000 |sernav=Childhood Mortality &amp;amp; Nutritional Status as Indicators of Standard of Living: Evidence from World War I Recruits in the United States |url=http://dx.doi.org/10.3386/h0121 |kovar=Childhood Mortality |cih=Cambridge, MA }}&lt;/ref&gt;

Gerokê îtalî [[Giovanni da Verrazzano]] ku di sala 1525an de ji hêla [[Fransa]]yê ve şandine Cîhana Nû, li herêma [[Kendava New Yorkê]] ya îro bi niştecîhên xwemaliyên Amerîkayê re rû bi rû maye. [[Împeratoriya Spanyayê]] li [[Florîda]] û [[Nû Meksîk]] di nav de li Saint Augustine ku bi gelemperî bajarê herî kevnar ê neteweyê tê hesibandin û li Santa Feyê cihên xwe yên yekem ava kirine. Fransî li ser [[Mîsîsîpî (çem)|Çemê Mîsîsîpiyê]] û Kendava Meksîkê, tevî New Orleans û Mobile, cihê runiştgehên xwe ava kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9ZiaAAAAQBAJ&amp;pg=PA125 |sernav=When France Was King of Cartography: The Patronage and Production of Maps in Early Modern France |paşnav=Petto |pêşnav=Christine Marie |tarîx=2007-02-23 |weşanger=Lexington Books |isbn=978-0-7391-6247-7 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

=== Kolonîbûn, bicihbûn û civak (1630-1763) ===
[[Wêne:Thirteencolonies politics.jpg|thumb|çep|Koloniyên Yekbûyî di sala 1775an de: * Sora tarî = Koloniyên New England. * Sora ronî = Koloniyên Atlantîka Navîn.
* Sora qehweyî = Koloniyên Başûr.]]
Kolonîzasyona Brîtanî ya li peravên rojhilatê Amerîkaya Bakur bi Koloniya Vîrjînya di sala 1607an de dest pê kiriye ku brîtanî li [[Jamestown]]ê bi cih bûne û paşê jî di sala 1620an de [[Koloniya Plymouthê]] ava kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=YgVnDwAAQBAJ&amp;pg=PA344 |sernav=Shaping North America: From Exploration to the American Revolution [3 volumes] |paşnav=Jr |pêşnav=James E. Seelye |paşnav2=Selby |pêşnav2=Shawn |tarîx=2018-08-03 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-4408-3669-5 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=5DQHmykT6u4C&amp;pg=PA220 |sernav=Habits of the Heart: Individualism and Commitment in American Life |paşnav=Bellah |pêşnav=Robert Neelly |tarîx=1985 |weşanger=University of California Press |isbn=978-0-520-05388-5 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Yekem meclîsa qanûnî ya hilbijartî ya parzemînê, House of Burgesses (Mala Burgesses) e ku li Vîrjînya di sala 1619an de hatiye damezrandin. Di sala 1636an de [[Zanîngeha Harvardê]] li Cambridge, Koloniya Massachusetts Bay wekî yekem saziya xwendina bilind hatiye damezrandin. [[Peymana Mayflower]] û [[Fermanên Bingehîn ên Connecticutê]] ji bo xwerêveberiya nûnerî û destûrparêziyê ku li seranserê koloniyên amerîkî pêşde diçe li Amerîkayê dibe mînaka despêkê ya destûra bingehîn. Gelek niştecîhên Îngilîzî li dijî xirîstiyanên ku ji Înglistanê direvin û li azadiya dînî digeriyan sekinîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.56021/9780801859113 |sernav=Andrew Jackson |paşnav=Remini |pêşnav=Robert |tarîx=1998 |weşanger=Johns Hopkins University Press |isbn=978-1-4214-1328-0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2019 |sernav=Betsey Johnson, Autumn/Winter 1997 |url=http://dx.doi.org/10.5040/9781350937765 |kovar=Betsey Johnson, Autumn/Winter 1997 |doi=10.5040/9781350937765 }}&lt;/ref&gt; Di serî de ji ber nexweşiyên infeksiyonî yên wekî pizrik û sorikê û piştre jî jiber hatina ewropiyan nifûsa xwemaliyên Amerîkayê kêm dibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=qubTdDk1H3IC&amp;pg=PA205 |sernav=The Cambridge Encyclopedia of Human Paleopathology |paşnav=Aufderheide |pêşnav=Arthur C. |paşnav2=Rodríguez-Martín |pêşnav2=Conrado |paşnav3=Rodriguez-Martin |pêşnav3=Conrado |paşnav4=Langsjoen |pêşnav4=Odin |tarîx=1998-05-13 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-55203-5 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bianchine |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Russo |pêşnav2=Thomas A. |tarîx=1992-09-01 |sernav=The Role of Epidemic Infectious Diseases in the Discovery of America |url=http://dx.doi.org/10.2500/108854192778817040 |kovar=Allergy and Asthma Proceedings |cild=13 |hejmar=5 |rr=225–232 |doi=10.2500/108854192778817040 |issn=1088-5412 }}&lt;/ref&gt; Di nîvê sala 1670an de brîtanî li ser axa niştecîhên holendî li Nû Netherland, li herêma Atlantîka Navendî têk dibin û zeft dikin.

Di sedsala 17an de, di dema kolonîzasyona ewropî de, gelek niştecîhên ewropî bi kêmbûna xwarinê, nexweşî û pevçûnên bi Amerîkîyên Xwemalî re ku di nav de di Şerê King Philip jî hebû rû bi rû dimînin. Digel şerên bi niştecihên ewropî re, xwemaliyên amerîkî pir caran bi eşîrên cîran re jî şer kirine. Lê di gelek rewşan de, xwemalî û niştecîhên ewropî li hev kirin e. Niştecîhên ewropî xwarin û postên heywanan ji xwemaliyan dikirîn xwemaliyan jî çek, amûr û tiştên din ên ewropiyan ji ewropiyan dikirîn. Xwemaliyên amerîkî gelek niştecihên ewropî hînî çandina ceh, fasûlî û xwarinên din kirin.&lt;ref name=&quot;Ripper2008&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ripper |pêşnav=Eric |tarîx=2008 |sernav=Official conference opening address |url=http://dx.doi.org/10.1071/aj07078 |kovar=The APPEA Journal |cild=48 |hejmar=3 |doi=10.1071/aj07078 |issn=1326-4966 }}&lt;/ref&gt; Mîsyonerên ewropî û yên din teqez kirin ku girîng e şaristaniya xwemaliyên amerîkî û ji wan xwestin kirin ku pratîk û şêwazên çandiniyên ewropî bipejirînin.&lt;ref name=&quot;Ripper2008&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Clark |pêşnav=James M. |paşnav2=Calloway |pêşnav2=J. M. |paşnav3=Nicholls |pêşnav3=E. L. |tarîx=1998-02-03 |sernav=Ancient Marine Reptiles |url=http://dx.doi.org/10.2307/1447735 |kovar=Copeia |cild=1998 |hejmar=1 |rr=256 |doi=10.2307/1447735 |issn=0045-8511 }}&lt;/ref&gt; Digel zêdebûna kolonîzasyonên ewropî ya [[Amerîkaya Bakur]] de xwemaliyên amerîkî pir caran di dema pevçûnan de koçber bûne yan jî di dema pêvçûnan de hatine kuştin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2016-06-01 |sernav=Bologne, Joseph |url=http://dx.doi.org/10.1093/acref/9780195301731.013.50902 |kovar=African American Studies Center |weşanger=Oxford University Press }}&lt;/ref&gt;

Niştecîhên ewropî jî bi rêya bazirganiya koleyên transatlantîk dest bi bazirganiya koleyên afrîkî li Dewletên Yekbûyî yên kolonyal kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Maxwell |pêşnav=Kenneth |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Hugh |paşnav3=Blackburn |pêşnav3=Robin |paşnav4=Hancock |pêşnav4=David |tarîx=1998 |sernav=The Slave Trade: The Story of the Atlantic Slave Trade, 1440-1870 |url=http://dx.doi.org/10.2307/20048831 |kovar=Foreign Affairs |cild=77 |hejmar=2 |rr=155 |doi=10.2307/20048831 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Di destpêka sedsala 18an de, li cihê koletiyê, koletiya peymanî wekî çavkaniya sereke yê keda çandiniya ji bo berhemên diravî yên li Başûrê Amerîkayê cih girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-0-230-36428-8_1 |sernav=Introduction |paşnav=Quirk |pêşnav=Barry |tarîx=2011 |weşanger=Macmillan Education UK |isbn=978-0-230-31442-9 |cih=London |rr=1–17 }}&lt;/ref&gt; Civaka kolonyal li ser encamên dînî û exlaqî ya koletiyê dabeş bû û çend koloniyan ji bo alîgiriya koletiyan yan jî li dijî koletiyan qanûnan derxistin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.7312/lien92428 |sernav=Privileges and Immunities of Citizens of the United States |paşnav=Lien |pêşnav=Arnold Johnson |tarîx=1913-12-31 |weşanger=Columbia University Press |isbn=978-0-231-88866-0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Davis, William Eric; Professionally Known As David Davis, (27 June 1908–29 April 1996) |url=http://dx.doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u177944 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press }}&lt;/ref&gt;

Di wê demê de Amerîkaya Brîtanî dihat hesibandin ku sêzdeh kolonî ji hêla Brîtaniyan ve wekî axa girêdayiyên derveyî dihate birêvebirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003416432 |sernav=Currents in American History: A Brief History of the United States, Volume II: From 1861 |paşnav=Elliott |pêşnav=Alan C. |paşnav2=Bilhartz |pêşnav2=Terry D. |tarîx=2023-06-09 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-003-41643-2 |cih=New York }}&lt;/ref&gt; Li hemî koloniyan ji li hinek herêman ji xeynî katolîk û cihûyan ji bo rêveberiya herêmî ji bo kesên dewlemend û ji bo kesên spî ji bo rêveberiyê hilbijartinên vekirî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Brown |pêşnav=Robert E. |paşnav2=Wood |pêşnav2=Gordon S. |tarîx=1970 |sernav=The Creation of the American Republic, 1776-1787 |url=http://dx.doi.org/10.2307/1854634 |kovar=The American Historical Review |cild=75 |hejmar=3 |rr=919 |doi=10.2307/1854634 |issn=0002-8762 }}&lt;/ref&gt; Bi rêjeyên jidayikbûnê yên pir zêde û bi rêjeyên mirinê yên kêm niştecîhiyên ku bi domdarî mezin dibin, nifûsa kolonyal bi lez zêde dibe û nifûsa xwemaliyên amerîkî dorpêç dike.&lt;ref name=&quot;Walton2009&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Walton |pêşnav=J. Michael |tarîx=2009 |sernav=Euripides our Contemporary |url=http://dx.doi.org/10.5040/9781408174869 |kovar=Euripides our Contemporary |doi=10.5040/9781408174869 }}&lt;/ref&gt; Tevgera vejîner a xirîstiyan a salên 1730an û 1740an ku wekî [[Hişyariya Mezin]] tê zanîn, berjewendiya kolonyal hem dînê û hem jî azadiya dînê geş dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.2307/j.ctv2524z83.4 |sernav=AMERICA: |tarîx=2019-02-18 |weşanger=Harvard University Press |rr=15–38 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynî nifûsa xwemaliyên amerîkî, nifûsa [[Sêzdeh Kolonî|Sêzdeh Koloniyan]] di sala 1770an de xwedan nifûsek zêdetirî 2,1 milyon kes bû ku di wî demê de nifûs bi qasî sê car ji nifûsa [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] bû. Di salên 1770î de, tevî dewamkirina hatina koçberên nû ji Brîtanya û deverên din ên ewropî, zêdebûna xwezayî ya nifûsê wisa bû ku tenê hindikahiyek piçûk ê amerîkî li derveyî welat ji dayik bûye.&lt;ref name=&quot;Walton2009&quot;/&gt; Dûrbûna koloniyan ji Brîtanyayê hişt ku pêşkevtina xwerêvebiriya li koloniyan lê ew rastî hewildanên periyodîk ên padîşahên brîtanî hat ku ji nû ve desthilatdariya padîşah destnîşan bikin.&lt;ref name=&quot;Walton2009&quot;/&gt;

=== Şoreşa amerîkî û neteweya nû (1763–1849) ===
[[Wêne:U.S. Territorial Acquisitions.png|thumb|Nexşeya destkevtiyên axa Dewletên Yekbûyî yên di navbera salên 1783 û 1917an de.]]
Di sala 1774an de [[Kongreya Yekem a Parzemînê]] ku li [[Fîladelfiya]]yê civiya, Yekitiya Parzemînî pejirand ku boykotek kolonî-berfire ya li dijî malên brîtanî ragihand. Şerê Şoreşa Amerîkî di sala paşîn de, di 19ê avrêla sala 1775an de, di Şerên Lexington û Concord dest pê kir. Koloniyan dîsa li Fîladelfiya di Kongreya Parzemînê ya Duyem de kom bûn, li wir, di hezîrana sala 1775an de, wan [[George Washington]] wekî fermandarê [[Artêşa Parzemînê]] ku di destpêkê de ji milîsên welatparêz ên amerîkî yên cihêreng ên ku li dijî [[Artêşa Brîtanî]] berxwe didan, tayîn kirin. Di hezîrana sala 1776an de, [[Kongreya Parzemînê ya Duyem]] komîteyek ji pênc delegeyên xwe [[John Adams]], [[Benjamin Franklin]], [[Thomas Jefferson]], [[Robert R. Livingston]] û [[Roger Sherman]] bi nivîsandina pêşnûmeya Daxuyaniya Serxwebûnê berpirsiyar kir. Pênc delegeyan, ji Jefferson xwestin ku pêşnûmeya xwe ya yekem binivîsîne. Dema ku Jefferson bi çar delegeyên din re şêwirî, wî bi giranî pêşnûmeya wê ya yekem di nav du hefteyan de ji qata duyem a ku wî li xaniyek li Kolana Marketê ya li Navenda Bajarê Fîladelfiyayê kirê kiribû nivîsand.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nps.gov/articles/000/independence-dechousehistory.htm |sernav=The Declaration House Through Time (U.S. National Park Service) |malper=www.nps.gov |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}&lt;/ref&gt;

Danezana Serxwebûnê di 4ê tîrmeha sala 1776an de ji aliyê Kongreya Duyem a Parzemînê bi awayekî yekdengî hate pejirandin û esasên danezana ku ji aliyê kongreyê ve hatibû pejirandin ev in: &quot;Em van rastiyan bi xwe diyar dikin ku hemî mirov wekhev hatine afirandin ku ew ji hêla afirînerê xwe ve bi hinek mafên ku nayên desteser kirin têne diyar kirin ku di nav van de lêgerîna jiyan, azadî û bextewariyê hene.&quot; Pejirandina bi yekdengî ya [[Danezana Serxwebûnê]] her sal di 4ê tîrmehê de li Dewletên Yekbûyî wekî Roja Serxwebûnê tê pîroz kirin. Di sala 1777an de serkeftina amerîkî di [[Şerê Saratoga]] de di encama girtina artêşek brîtanî de û bû sedem ku [[Fransa]] û hevalbendê wan Spanya beşdarî şerê li dijî wan bibin. Piştî radestkirina Artêşa Duyem a Brîtanî li dorpêçkirina [[Yorktown]] di sala 1781ê de, [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanya]] peymaneke aştiyê îmze kir. Serweriya Amerîkî naskirina navneteweyî bi dest xist ku neteweya nû li rojhilatê [[Mîsîsîpî (çem)|Çemê Mîsîsîpiyê]], ji [[Kanada]]ya îro li bakur û [[Florîda]] li başûr, li rojhilatê Çemê Mîsîpiyê, xwedan axeke girîng bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://avalon.law.yale.edu/18th_century/paris.asp |sernav=Avalon Project - British-American Diplomcay : The Paris Peace Treaty of September 30, 1783 |malper=avalon.law.yale.edu |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}&lt;/ref&gt; Tengasiyên bi [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] re dewam kir ku di dawiyê de dibe sedema Şerê sala 1812an û bidawî dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=puuQ30N0EsIC&amp;pg=PA78 |sernav=America and the War of 1812 |paşnav=Wait |pêşnav=Eugene M. |tarîx=1999 |weşanger=Nova Publishers |isbn=978-1-56072-644-9 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Di 1781an de, Bendên Konfederasyon û Yekîtiya Herdem hikûmetek nenavendî ava kir ku heya 1789an di meriyetê de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=QEzaLJ4u_MEC&amp;pg=PA4 |sernav=Revolutionary Founders: Rebels, Radicals, and Reformers in the Making of the Nation |paşnav=Young |pêşnav=Alfred Fabian |paşnav2=Young |pêşnav2=Alfred F. |paşnav3=Nash |pêşnav3=Gary B. |paşnav4=Raphael |pêşnav4=Ray |tarîx=2011 |weşanger=Alfred A. Knopf |isbn=978-0-307-27110-5 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku her ku diçe diyar dibe ku Konfederasyon ji bo rêvebirina welatê nû têrê nake, neteweperestan parêzvanî û rêberiya [[Peymana Fîladelfiyayê]] ya sala 1787an kir ku li wir Destûra Dewletên Yekbûyî di 1788an de di peymanên dewletê de hate nivîsandin û pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.politifact.com/factchecks/2014/sep/22/bob-goodlatte/goodlatte-says-us-has-oldest-working-national-cons/ |sernav=PolitiFact - Goodlatte says U.S. has the oldest working national constitution |paşnav=Washington |pêşnav=District of Columbia 1800 I. Street NW |paşnav2=Dc 20006 |malper=@politifact |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}&lt;/ref&gt; Destûra Bingehîn a Dewletên Yekbûyî, destûrnameya neteweyî ya nivîskî û domdar a herî kevn û dirêj e ku di îro de jî di meriyetê de ye. Di sala 1789an de kete meriyetê ku hikûmet ji nû ve hate organîze kirin û federasyonek ku ji hêla sê şaxên (îcrakar, dadwerî û zagonsaz) ve tê rêvebirin, li ser prensîba çêkirina kontrol û hevsengiyên saxlem avakir. [[George Washington]] ku di Şerê Şoreşgerî de Artêşa Parzemînê serkevtî dibe û dûv re bi dilxwazî dest ji desthilatdariyê berda, li gorî destûra nû wekî yekem serokê neteweya nû hatiye hilbijartin. Bill a Maf, ku sinorkirina federalî ya azadiyên kesane qedexe dike û rêzek parastinên qanûnî garantî dike, di sala 1791an de hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-0-387-30160-0_1505 |sernav=Boyer-Beaman rule |tarîx=2007 |weşanger=Springer New York |cih=New York, NY |rr=125–125 }}&lt;/ref&gt;

Di serdema Kolonyaliya Brîtanî de, koletî li koloniyên Amerîkî qanûnî bû ku koletiya qanûnî demek demdirêj di dîroka cîhanê de &quot;zehmetiyên li hember rewabûna koletiyê ya exlaqî kêm bûn&quot;. Lêbelê di dema şoreşê de gelek li koloniyan dest bi pirsyarkirina koletiya qanûnî kirin.&lt;ref name=&quot;Howe2007&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780195317145.003.0007 |sernav=Religion and Politics in the Antebellum North |paşnav=Howe |pêşnav=Daniel Walker |tarîx=2007-09-13 |weşanger=Oxford University Press |rr=120–137 }}&lt;/ref&gt;

Di warê lidij bûna koletiyê de parçebûna herêmî ya li ser koletiyê di dehsalên pêş de zêde bû. Li Bakur çend pêşengên damezrîner ên navdar wekî John Adams, Roger Sherman, Alexander Hamilton, John Jay û Benjamin Franklin piştevaniya doza rakirina koletiyê dikirin û di salên 1810î de hemî dewletên li herêmê koletiyê rakirin ku ev azadî di Cîhana Atlantîkê de bûye yekem azadiya mirovan.&lt;ref name=&quot;Howe2007&quot;/&gt; Lihevkirina Missouri (1820) Missouri wekî dewletek koledar û Main wekî dewletek azad qebûl kir û polîtîkaya qedexekirina koletiyê li axa mayî ya Louisiana ya li bakurê paralela 36 ° 30' ku hatibû kirîn ragihand. Encamê defacto welat dike du beş ên ku dewletên azad, ku koletî qedexe dikin û dewletên kolevan, ku saziya koletiyê diparastin. Ev bi nakokî bû ku bi gelemperî wekî dabeşkirina welat li ser xetên mezhebî dihate dîtin.&lt;ref name=&quot;Howe2007&quot;/&gt; Li başûr bi îcadkirina amura pembûyê re çewisandina kolevaniyê pêk hatiye ku ji aliyê elîtên herêmê û rewşenbîran ve her ku çûye sazûmana koletiyê li şûna xirabiyek pêdivî, wekî qenciyek erênî dihate dîtin.&lt;ref name=&quot;Howe2007&quot;/&gt; Tevî ku hikûmeta federal di sala 1807an de, piştî sala 1820an, beşdarbûna amerîkî di bazirganiya koleyan a Atlantîkê de qedexe kir, bikaranîna keda koleyan û çandiniya berhema pembû ya pir bikêrhatî li başûr biser ket.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=1f-wAfE0mpsC&amp;pg=PA219 |sernav=Thomas Jefferson: Reputation and Legacy |paşnav=Cogliano |pêşnav=Francis D. |tarîx=2008 |weşanger=University of Virginia Press |isbn=978-0-8139-2733-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Walton2009&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Daniels |pêşnav=Gordon |tarîx=2004-03-01 |sernav=Collected Writings of Gordon Daniels |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203493755 |kovar=Collected Writings of Gordon Daniels |doi=10.4324/9780203493755 }}&lt;/ref&gt; Hişyarbûna Mezin a Duyem, bi taybetî di serdema salên 1800 û 1840an de, bi milyonan veguherand Protestanîzma Mizgînî. Protestoyan li bakur hêz da gelek tevgerên reformên civakî ketin tevgerê. Li başûr, Metodîst û Bapdîstan di nav gelên kole de dînên xwe guhertin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/thenwellsingnews0000clar |sernav=Then we'll sing a new song : African influences on America's religious landscape |paşnav=Clark |pêşnav=Mary Ann |tarîx=2012 |weşanger=Lanham, Md. : Rowman &amp; Littlefield Publishers |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-1-4422-0881-0 }}&lt;/ref&gt;

=== Berfirehbûn, şerê navxweyî û avabûnî (1849-1876) ===
[[Wêne:Slave dance to banjo, 1780s.jpg|thumb|Plantasyona Kevin, nêz. 1790an portreya koleyan di derbarê xebatên wan de li Karolînaya Başûr.]]
Di dawiya sedsala 18an de, niştecîhên amerîkî dest pê kir ku ber bi rojava ve berfirehtir bibin, hinek ji wan bi hêsta çarenûsek vekirî beşdarî vê hewldanên berfirehkirinê bûne.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/title/659807062 |sernav=Manifest destiny and the expansion of America {{!}} WorldCat.org |malper=www.worldcat.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Morrison1999&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=YTaxzMlkVEMC&amp;pg=PA13 |sernav=Slavery and the American West: The Eclipse of Manifest Destiny and the Coming of the Civil War |paşnav=Morrison |pêşnav=Michael A. |tarîx=1999-08-01 |weşanger=Univ of North Carolina Press |isbn=978-0-8078-4796-1 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Bidestxistina Louisiana ya sala 1803an hema hema qada neteweyî du qat zêde kir ku [[Spanya]]yê di sala 1819an de Florîda û deverên din ên Berava Kendavê radest kir.&lt;ref name=&quot;Morrison1999&quot;/&gt; Komara Teksasê di sala 1845an de di berfirehbûnê ve hate girêdan û Peymana Oregon a sala 1846an bi [[Brîtanyayê]] re bûye sedema kontrolkirina Dewletên Yekbûyî yên Amerîka ya li bakurê rojavayê amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JHawgM-WnlUC&amp;pg=PA180 |sernav=Documents of American Democracy: A Collection of Essential Works |paşnav=Kemp |pêşnav=Roger L. |tarîx=2010-04-13 |weşanger=McFarland |isbn=978-0-7864-5674-1 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Dema ku berfireh bûn bêtir berbi axa ku ji hêla xwemaliyên amerîkî ve lê dijîn berfireh dibe hikûmeta federal bi gelemperî polîtîkayên rakirina îndiyan yan jî polîtîkayên asîmîlasyonê bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/title/981954623 |sernav=Building an American empire : the era of territorial and political expansion {{!}} WorldCat.org |malper=www.worldcat.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/title/1035393060 |sernav=First peoples : a documentary survey of American Indian history {{!}} WorldCat.org |malper=www.worldcat.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1830an de Şopa Hêsiran, polîtîkaya rakirina îndiyan ya ku bi darê zorê wan bi cih kirine, nîşan dide. Jicihwarî dibe sedema rêzek dirêj ji Şerên Îndî yên Amerîkî li rojavayê Çemê Mississippi û di dawiyê de dibe sedema pêvçunên bi [[Meksîk]]ê re.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/westwardexpansio00bill |sernav=Westward expansion |paşnav=Ray Allen Billington |tarîx=2001 |weşanger=University of New Mexico Press |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-8263-1981-4 }}&lt;/ref&gt; Piraniya van pevçûnan bi desteserkirina xaka xwemaliyên ya amerîkî û girtina wanê li rezervasyonên warên wan bi dawî bûn. Serkevtina di Şerê Meksîkî-Amerîkî de di sala 1848an de bi Desthilatdariya Meksîkî ya Kalîforniyayê û piraniya başûrê rojavayê amerîkî ya îro encam da, digel ku Dewletên Yekbûyî niha parzemînê vedigire.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/northamericahist00mcil |sernav=North America : the historical geography of a changing continent |paşnav=McIlwraith |pêşnav=Thomas F. |paşnav2=Muller |pêşnav2=Edward K. |tarîx=2001 |weşanger=Lanham, Md. : Rowman &amp; Littlefield Publishers : Distributed by National Book Network |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-7425-0019-8 }}&lt;/ref&gt; Koçbûna ji bo derxistina zêran li [[Kalîforniya]]yê ya (1848-1849) koçberiya ber bi peravên [[Okyanûsa Mezin]] vekir ku bû sedema jenosîda Kalîforniya û avakirina dewletên rojavayî yên din.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://newsroom.ucla.edu/stories/revealing-the-history-of-genocide-against-californias-native-americans |sernav=Revealing the history of genocide against California’s Native Americans |malper=UCLA |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UPUsIaHZTm0C&amp;pg=PA20 |sernav=A Golden State: Mining and Economic Development in Gold Rush California |paşnav=Smith-Baranzini |pêşnav=Marlene |tarîx=1999 |weşanger=University of California Press |isbn=978-0-520-21770-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Pevçûnek di derbarê koletiyê de di navbera kesên rêş ku bi eslê xwe afrîkî ne dibe sedema bingehîn a [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê]].&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Woods |pêşnav=Michael E. |tarîx=2012 |sernav=What Twenty-First-Century Historians Have Said about the Causes of Disunion: A Civil War Sesquicentennial Review of the Recent Literature |url=https://www.jstor.org/stable/44306803 |kovar=The Journal of American History |cild=99 |hejmar=2 |rr=415–439 |issn=0021-8723 }}&lt;/ref&gt; Bi hilbijartina sala 1860an a komarparêz [[Abraham Lincoln]] re, kongreyên li yanzdeh dewletên koledar, hemî li Dewletên Yekbûyî yên Başûr, veqetîn ragihandin û Dewletên Konfederal ên amerîkî ava kirin ku di heman demê de hukûmeta federal ku bi navê yekîtiyê tê zanîn, domand ku veqetandin nedestûrî û neqanûnî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=nHWKDwAAQBAJ&amp;pg=PA25 |sernav=Raising the White Flag: How Surrender Defined the American Civil War |paşnav=Silkenat |pêşnav=David |tarîx=2019-02-27 |weşanger=UNC Press Books |isbn=978-1-4696-4973-3 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di 12ê avrêla sala 1861an de, Konfederasyonê bi bombebarankirina Fort Sumter ku garnîzonek federalê li bendergeha Charleston li Karolînaya Başûr e, pevçûnek leşkerî da destpêkirin.

Şerê Navxweyî yê Amerîkayê, şerê leşkerî yê herî kujer ê di dîroka Amerîkayê de ye ku di navbera salên 1861 û 1865 qewimiye. Di encama şer de nêzî 620 hezar leşker ji her du aliyan û zêdetirî 50 hezar sivîl hatin kuştin ku piraniya wan ji başûr bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Toward a social history of the American Civil War: exploratory essays |url=https://archive.org/details/towardsocialhist0000unse |tarîx=1991 |weşanger=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-39559-5 |paşnavê-edîtor=Vinovskis |pêşnavê-edîtor=Maris |çap=Repr |cih=Cambridge }}&lt;/ref&gt; Di destpêka tîrmeha sala 1863an de, Şerê Navxweyî di berjewendiya Yekîtiyê de dest pê kir û piştî serketina Artêşa Yekîtiyê ya di Şerê Gettysburgê de li cihê ku generalê Artêşa Yekîtiyê George Meade êrişa generalê Artêşa Konfederal Robert E. Lee li bakur hatiye rawestandin. Di nîsana sala 1865an de piştî serkevtina Artêşa Yekîtiyê ya di Şerê Dadgeha Appomattox, Konfederasyon radest bû û bi awayekî bilez hilweşiya.

Piştî têkçûna Konfederasyonan ji nû ve avadanî dest pê kir. Dema ku Serok Lincoln hewl da ku lihevhatina di navbera Yekîtî û Konfederasyona berê de çêbike, kuştina wî di 14ê avrêla sala 1865an de dîsa di navbera bakur û başûr de kêşekî derxist. Komarparêzan di hikûmeta federal de armanca xwe ji bo çavdêrîkirina avakirina başûr û dabînkirina mafên Afrîkî-Amerîkî û bi navê Guherandinên Veavakirinê yên Destûra Bingehîn garantiya rakirina koletiyê, hemwelatîbûna tevahî ji amerîkîyên ku bi eslê xwe afrîkî ne da û mafê dengdanê ji bo kesên reş ragihand. Wan heta Lihevkirina sala 1877an berdewam kir. Spîyên başûrî yên bibandor ku ji xwe re digotin &quot;xilaskar&quot;, piştî bidawîbûna Nûavakirinê, kontrola herêmî ya başûr bi dest xistin û têkçûna têkiliyên bi nîjadên amerîkî re hate destpêkirin. Xilaskaran ji sala 1890an heya sala 1910an qanûnên bi navê Jim Crow saz kirin, hema hema hemî kesên reş û hinek kesên spîyên xizan li seranserê herêmê bê maf man. Kesên reç li seranserê welêt, nemaze li başûr bi cudabûna nijadî re rû bi rû man û di bin metirsiya lînçkirin û tûndtûjiyê de jiyan kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Retallack |pêşnav=J. |tarîx=1996-01-01 |sernav=Masters and Lords: Mid-19th-Century U. S. Planters and Prussian Junkers |url=http://dx.doi.org/10.1093/gh/14.1.96 |kovar=German History |cild=14 |hejmar=1 |rr=96–98 |doi=10.1093/gh/14.1.96 |issn=0266-3554 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=zJPgCwAAQBAJ&amp;pg=PT256 |sernav=Making the White Man's West: Whiteness and the Creation of the American West |paşnav=Pierce |pêşnav=Jason E. |tarîx=2016-01-15 |weşanger=University Press of Colorado |isbn=978-1-60732-396-9 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

=== Pêşveçûna Dewletên Yekbûyî ya nûjen (1876-1914) ===
Binesaziya neteweyî, tevî telegraf û rêyên hesinî yên transparzemîn, mezinbûna aborî û bicihbûn û pêşkevtina mezin a Rojavayê Kevin a Amerîkî teşwîq kir. Piştî bidawîbûna [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê|Şerê Navxweyî yê Amerîkayê]] di sala 1865an de, rêyên hesinî yên nû yên transparzemîn veguheztina niştecîhan hêsantir kir, bazirganiya navxweyî berfireh kir û nakokiyên bi xwemaliyên amerîkî re zêde kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EIst_CSWOqIC&amp;pg=PA275 |sernav=Fighting for America: The Struggle for Mastery in North America, 1519–1871 |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy |tarîx=2011-09-06 |weşanger=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00561-8 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Berfirehbûna axa sereke jî di sala 1867an de bidestxistina [[Alaska]]yê ji [[Rûsya]]yê bi xwe re anî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1866-1898/alaska-purchase |sernav=Milestones: 1866–1898 - Office of the Historian |malper=history.state.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}&lt;/ref&gt; Di dala 1893a de, hêmanên pro-amerîkî li [[Hawaii]]yê padîşahiya Hawaî hilweşandin û Komara Hawayiyê ava kirin ku bi vê yekê di sala 1898an de beşdarê Dewletên Yekbûyî dibe. [[Porto Rîko]], [[Guam]] û [[Filîpîn]] di heman salê de, bi Peymana Parîsê (1898) piştî Şerê Spanî-Amerîkî ji hêla Spanyayê ve hate radestkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1866-1898/spanish-american-war |sernav=Milestones: 1866–1898 - Office of the Historian |malper=history.state.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}&lt;/ref&gt; Porto Rîkayî hem bi Qanûna Foraker (1900) û ne jî bi dozên Insular (1901) hemwelatîbûnê bi dest nexistin. Samoa Amerîkî di sala 1900an de piştî bidawîbûna Şerê Navxweyî yê Duyemîn ê Samoayê ji hêla Dewletên Yekbûyî ve hate bidestxistin. Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî di sala 1917an de ji [[Danîmarka]]yê hatin kirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.vinow.com/general_usvi/history/ |sernav=Virgin Islands History |malper=Virgin Islands |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-15 }}&lt;/ref&gt;

Ji 1865an heya 1918an pêlek bêhempa û cihêreng a koçberan gihîştin Dewletên Yekbûyî ku bi tevahî nifûsa gihîştiye 27,5 milyon kesan. Bi tevayî, 24,4 milyon (89%) ji [[Ewropa]]yê hatine, di nav de 2,9 milyon ji Brîtanya Mezin, 2,2 milyon ji [[Îrlenda]], 2,1 milyon ji [[Skandînavya]], 3,8 milyon ji [[Almanya]], 4,1 milyon ji Îtalya, 7,8 milyon ji [[Rûsya]] û deverên din ên Navendî û Ewropaya Rojhilat hatine. 1,7 milyonên din jî ji Kanadayê hatine Dewletên Yekbûyî. Piranî bi rêya bendera [[New York City]] û di sala 1892an, bi rêya rawestgeha koçberiyê li Girava Ellis hatin lê komên etnîkî yên cihêreng li cihên cuda cuda bi cih bûne. Dema ku gelek [[alman]] û ewropiyên navîn koçî rojavayê Navîn dibin, di pîşesazî û madenê de xebat peyda dikin, [[New York City|New York]] û bajarên din ên mezin ên Berava Rojhilat dibe malavaniya nifûsên mezin ên cihû, îrlendî û îtaliyan dikir. Di heman demê de, nêzîkî milyonek firasiyên kanadayî ji Quebecê koçî [[New England]]ê dibin.

Pêşkevtina aborî ya bilez di dawiya sedsala 19an û di destpêka sedsala 20an de dibe sedema pêşkevtina gelek pîşesazên navdarên Amerîkayê. Karsazên wek Cornelius Vanderbilt, John D. Rockefeller û Andrew Carnegie di pêşveketina neteweyî de di pîşesaziyên rêhesin, neft û polayê de pêşengî kirine. Digel ku J. P. Morgan di vî sektorê de rolek berbiçav dilîze, bankqevanî dibe beşek sereke ya aboriya welat. Dewletên Yekbûyî di destpêka sedsala 20an de jî wekî pêşengek pîşesaziya otomotîvê derketdikeve holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://explore.rumbleon.com/posts/american-automotive-history |sernav=The American Automotive Industry Is Packed With History |malper=explore.rumbleon.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 |roja-arşîvê=2023-08-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230816001735/https://explore.rumbleon.com/posts/american-automotive-history |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Bi van guhertinan re di warê newekheviya aborî, koçberî û aloziyên civakî de zêdebûnek girîng hebû ku dibe sedema bilindbûna tevgerên populîst, sosyalîst û anarşîstê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zinn |pêşnav=Ben T. |tarîx=2005-01-01 |sernav=Smart Combustors: Just Around the Corner |url=http://dx.doi.org/10.1115/gt2005-69138 |kovar=Volume 2: Turbo Expo 2005 |weşanger=ASMEDC |doi=10.1115/gt2005-69138 }}&lt;/ref&gt; Ev serdem di dawiyê de bi hatina Serdema Pêşverû ya ku bi reformên girîng ve hate xemilandin ku di nav de rêziknameya tenduristî û ewlehiya malên xerîdar, bilindbûna sendîkayên kedê, tedbîrên mezin ên dijberî ji bo misogerkirina pêşbaziyê di navbera karsaziyan de û başkirina şert û mercên karkeran, bi dawî bû. Koçberiya Mezin ku li dora sala 1910an dest pê kir, di encamê de bi milyonan afro-smerîkî ji gundewarên başûr derketin û çûn deverên bajarokiyên li bakur.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.archives.gov/research/african-americans/migrations/great-migration |sernav=The Great Migration (1910-1970) |tarîx=2021-05-20 |malper=National Archives |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdemên şerên cîhanê (1914-1945) ===
[[Wêne:Raising the Flag on Iwo Jima, larger - edit1.jpg|thumb|çep|Bilindkirina alaya Dewletên Yekbûyî li ser Iwo Jima ku di sibata sala 1945an li Dewletên Yekbûyî hatiye kişandin. Leşkerên Dewletên Yekbûyî ala li ser Çiyayê Suribachi di dema Şerê Iwo Jima de di Şerê Cîhanê yê Duyem de li ser çiyê bilind dikin.]]
Heta ku Dewletên Yekbûyî wekî &quot;hêzek têkildar&quot; li tenişta Hevalbendên Şerê Cîhanê yê Yekem beşdarî şer bû û alîkariya zivirîna rewşê li dijî Hêzên Navendî kir, Dewletên Yekbûyî ji destpêka Şerê Cîhanê yê Yekem ji 1914an de heya 1917an bêalî dimîne. Di sala 1919an de, serok [[Woodrow Wilson]] di [[Konferansa Aştiyê ya Parîsê]] de rolek sereke ya dîplomatîk werdigire û bi tundî piştgirî da Dewletên Yekbûyî ku beşdarî Cemiyeta Miletan bibin. Lêbelê Dewletên Yekbûyî û Senatoyê piştgiriya vê yekê red kir û [[Peymana Versayê]] ya ku di bin navê [[Cemiyeta Miletan]] de hatibû damezrandin qebûl nekir. Di sala 1920sn de bi guhertina makezagonê mafê dengdanê ji jinan re hate dayîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1017/cbo9781139003032.001 |sernav=WOMEN'S SUFFRAGE |tarîx=2011-07-07 |weşanger=Cambridge University Press |rr=11–18 }}&lt;/ref&gt;

Di salên 1920an û 1930an de radyoya ji bo ragihandina girseyî û di dawiyê de îcadkirina televizyonên destpêkê ragihandinê li Dewletên Yekbûyî vediguherîne.&lt;ref name=&quot;Winchester2013&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Winchester |pêşnav=Hilary P.M. |tarîx=2013-10-29 |sernav=Landscapes |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315842325 |kovar=Landscapes |doi=10.4324/9781315842325 }}&lt;/ref&gt; Serkevtina [[Bîstên Roaring]] bi Qezaya Wall Street ya 1929an û destpêka Depresyona Mezin bi dawî bû. [[Franklin D. Roosevelt]] di sala 1932an de piştî hilbijartina wî wek serokdewlet, di navbera salên 1933 û 1939an de polîtîkayên xwe yên aborî yên Peymana Nû destnîşan kir ku tê de projeyên karûbarên gelemperî, reformên darayî di nav de ne. Dust Bowl di nîvê sala 1930an de gelek civakên cotkar feqîr kir û pêleke nû ya koçberiya rojava derxist e holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=qNdtGwnXYrIC |sernav=American Exodus: The Dust Bowl Migration and Okie Culture in California |paşnav=Gregory |pêşnav=James Noble |tarîx=1991 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-507136-8 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Pêşî di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de bêalî dimîne û piştre jî Dewletên Yekbûyî di adara sala 1941an de dest bi peydakirina materyalên şer ji bo hevalbendên xwe dike. Bi tevahî 50.1 milyar dolar (di sala 2021an de 719 milyar dolar) nirxê kelûpelan di salên 1941 û 1945an de hate şandin ku ji 17% ji tevahiyê lêçûnên şer ên Dewletên Yekbûyî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hawaiiinternment.org/static/ush_yamasaki_documentary_history.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 |tarîxa-arşîvê=2014-12-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141213122046/https://www.hawaiiinternment.org/static/ush_yamasaki_documentary_history.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941an de Împeratoriya Japonê êrîşek nişkav li Pearl Harborê da destpêkirin ku ji ber vê êrişê Dewletên Yekbûyî li dijî Hêzên Axisê ji bo alîkariya leşkerî beşdarî hevalbendan dibe û di salên pêş de, bi qasî 120 hezar japonên amerîkî û japoniyan diavêje girtîgehan. Dewletên Yekbûyî polîtîkaya berevaniyê ya &quot;ewropaya yekem&quot; dişopand, digel ku [[Filîpîn]] ji hêla [[Japon]] ve hatiye dagir kirin û heya ku welat ji hêla hêzên bi pêşengiya Dewletên Yekbûyî ve di 1944-1945 de azad dibe. Di dema şer de, Dewletên Yekbûyî yek ji &quot;Çar Polîsên&quot; bû ku ji bo plansazkirina cîhana piştî şer, ligel [[Brîtanya]], [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Çîn]]ê li hev civiyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hendrickson |pêşnav=David C. |paşnav2=Hoopes |pêşnav2=Townsend |paşnav3=Brinkley |pêşnav3=Douglas |tarîx=1997 |sernav=FDR and the Creation of the U.N. |url=http://dx.doi.org/10.2307/20048062 |kovar=Foreign Affairs |cild=76 |hejmar=3 |rr=132 |doi=10.2307/20048062 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji şer bêzar derket û bi bandora aborî û leşkerî hîn mezintir bû.

Dewletên Yekbûyî di konferansên Bretton Woods û Yalta de rolek sereke dilîze ku di dema wan de peymanên li ser saziyên nû yên darayî yên navneteweyî û ji nû ve organîzekirina [[Ewropa]]yê ya piştî şer hatin îmzekirin. Gava ku serkevtinek Hevalbendan li Ewropayê hate bidestxistin, konferansek navneteweyî ya sala 1945an ku li [[San Fransîsko]] pêk hat, Peymana Neteweyên Yekbûyî derxist ku piştî şer kete meriyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/pubs/fs/55407.htm |sernav=The United States and the Founding of the United Nations, August 1941 - October 1945 |paşnav=Department Of State. The Office of Electronic Information |pêşnav=Bureau of Public Affairs |malper=2001-2009.state.gov |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}&lt;/ref&gt; Dewletên Yekbûyî di tebaxa sala 1945an de li bajarên [[Hîroşîma]] û [[Nagazakî]] li Japonê yekem çekên nukleerî bikaranî; japonî paşê di 2ê îlonê de teslîm dibin û [[Şerê Cîhanê yê Duyem]] bi dawî dibe.

=== Dewletên yekbûyî yên hemdem (1945–aniha) ===
[[Wêne:Martin Luther King - March on Washington (cropped).jpg|thumb|Martin Luther King Jr. axaftina xwe ya &quot;Xewnek min heye&quot; li Bîrdariya Lincoln di Meşa Washingtonê de di 28ê tebaxa sala 1963an de pêşkêş dike.]]
Piştî Şerê Cîhanê yê Duyem, ji bo nûavakirina Ewropayê piştî hilweşandina şer Dewletên Yekbûyî 13 milyar dolar (115 milyar dolar di 2021 de) peyda dike. Di vê serdemê de di heman demê de destpêka Şerê Sar, bi aloziyên jeopolîtîk ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de û [[Yekîtiya Sovyetan]] ji ber cudahiyên îdeolojîk tê meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=qmjLR5YyUhEC&amp;pg=PR11 |sernav=East Plays West: Sport and the Cold War |paşnav=Wagg |pêşnav=Stephen |paşnav2=Andrews |pêşnav2=David |tarîx=2012-09-10 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-134-24167-5 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Her du welatan karûbarên leşkerî yên [[Ewropa]]yê, bi DYE re birêve dibin û hevalbendên [[NATO]]yê li aliyekî û li aliyekî Yekîtiya Sovyetê û dewletên din ên [[Peymana Warşovayê]] hene. Dewletên Yekbûyî tevlî operasyonên guhertina rejîmê li dijî çepgirên li ser şer, pevçûnên mîna Şerê Koreyê û Vîetnamê dibe û pêşengiya Pêşbaziya Fezayê dike ku di dawiyê de mirov di sala 1969an de daketin ser rûyê [[Heyv]]ê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/cold-war |sernav=What was the Cold War—and are we headed to another one? |tarîx=2022-03-23 |malper=Culture |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 |archive-date=2021-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218005146/https://www.nationalgeographic.com/culture/article/cold-war |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EyNcCwAAQBAJ&amp;pg=PT174 |sernav=A Companion to Europe Since 1945 |paşnav=Larres |pêşnav=Klaus |tarîx=2014-01-07 |weşanger=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-1-118-89024-0 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1989-01-01 |sernav=Liftoff: the story of America's adventure in space |url=http://dx.doi.org/10.5860/choice.26-2695 |kovar=Choice Reviews Online |cild=26 |hejmar=05 |rr=26–2695-26-2695 |doi=10.5860/choice.26-2695 |issn=0009-4978 }}&lt;/ref&gt;

Li hundurê Dewletên Yekbûyî piştî [[Şerê Cîhanê yê Duyem]] mezinbûna aborî, bajarîbûn û mezinbûna bilez a nifûsê pêk tê. Avakirina Pergalek Rêyên Navdewletî binesaziya veguhestina neteweyê veguherand û [[Alaska]] û [[Hawaii]] wekî eyaletên Dewletên Yekbûyî hatin pejirandin, sînorên welat hate berfireh kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Yei4fDrecWsC&amp;pg=PA141 |sernav=Hawaiian History: An Annotated Bibliography |tarîx=2004-08-30 |weşanger=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-313-28233-1 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Winchester2013&quot;/&gt;

Tevgera mafên sivîl, bi Martin Luther King Jr. di destpêka salên 1960an de dibe rêberek navdarên Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/johngardner/chapters/4b.html |sernav=PBS - Thematic Window: The Civil Rights Movement |malper=www.pbs.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}&lt;/ref&gt; Serok [[Lyndon B. Johnson]] &quot;Civaka Mezin&quot; da destpêkirin ku polîtîkayên ji bo çareserkirina xizanî û newekheviyên nijadî destnîşan dikir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ssa.gov/history/lbjsm.html |sernav=Social Security History |malper=www.ssa.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}&lt;/ref&gt; Tevgera dijberî çandê û tevgera jinan li Dewletên Yekbûyî guhertinên civakî yên girîng bi xwe re anî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://time.com/5106608/protest-1968/ |sernav=Behind the Anti-War Protests That Swept America in 1968 |tarîx=2018-01-19 |malper=Time |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 |roja-arşîvê=2022-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221204093257/https://time.com/5106608/protest-1968/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Dewletên Yekbûyî di dema Şerê Yom Kippur de piştgirî da [[Îsraêl]]ê ku bi vî şerê re krîza neftê ya 1973an derdikeve holê. Di salên 1970an û destpêka salên 1980an de stagflasyon tê dîtin û serok [[Ronald Reagan]] bi reformên neolîberal û stratejiyek paşvekêşanê ber bi Yekîtiya Sovyetê ve bersiv da.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2011-10-31 |sernav=Gerstle, William Lewis |url=http://dx.doi.org/10.1093/benz/9780199773787.article.b00072927 |kovar=Benezit Dictionary of Artists |weşanger=Oxford University Press }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/oed/5422597099 |sernav=soss, v.¹ |tarîx=2023-03-02 |weşanger=Oxford University Press }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2018-02-07 |sernav=Fraser, (Walter) Ian (Reid), Baron Fraser of Tullybelton (1911–1989) |url=http://dx.doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.40089 |kovar=Oxford Dictionary of National Biography |weşanger=Oxford University Press }}&lt;/ref&gt; Di dawiya salên 1980an û destpêka salên 1990an de hilweşîna [[Peymana Warşovayê]] û hilweşîna [[Yekîtiya Sovyetê]] ku dawiya [[Şerê Sar]] bû û Dewletên Yekbûyî bi hêz dibe û dibe wek yekane hêza super a cîhanê.

Di sedsala 21an de, DYA bi kêşeyên terorê re rû bi rû ma ku bi Erîşên 11ê Îlonê re ku dibe sedema şerê li dijî terorê û operasyonên leşkeriyên li [[Efxanistan]] û [[Iraq]]ê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/ref/timestopics/topics_iraq.html |sernav=Overview: The Iraq War - New York Times |malper=archive.nytimes.com |tarîxa-gihiştinê=2023-08-16 }}&lt;/ref&gt; Krîza darayî ya 2007-2008 û paşveçûna mezin bandorê li aboriya neteweyî dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Glauber |pêşnav=Joseph W. |paşnav2=Hernandez |pêşnav2=Manuel A. |paşnav3=Laborde Debucquet |pêşnav3=David |paşnav4=Rice |pêşnav4=Brendan |paşnav5=Vos |pêşnav5=Rob |tarîx=2023 |sernav=No end in sight yet for the global food price crisis |url=http://dx.doi.org/10.2499/9780896294394_05 |cih=Washington, DC |kovar=doi.org }}&lt;/ref&gt; Serokatiyên [[Barack Obama]] û [[Donald Trump]] guhertinên girîng ên polîtîk û polarîzasyonên siyasî bi xwe re tînin.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Uspaintedrelief.png|thumb|çep|Nexşeya topografî ya Dewletên Yekbûyî.]]
Dirêjahiya giştî ya sinorê Dewletên 12 043 kîlomêtre ye ku 8 893 kîlomêtre bi [[Kanada]]yê re ye (ji vê 2 477 km bi [[Alaska]]yê re ye), 3 326 kîlomêtre bi [[Meksîk]]ê re û 29 kîlomêtre bi [[Kûba|Kubayê]] (sinorê Guantamoyê) re ye. 48 eyaletên hevgirtî û District of Columbia deverek hevparê 8.080.470 km² rûerd werdigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/geographies/reference-files/2010/geo/state-area.html |sernav=State Area Measurements and Internal Point Coordinates |paşnav=Bureau |pêşnav=US Census |malper=Census.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}&lt;/ref&gt; Ji vê deverê 7.663.940 km² erdek hevgirtî ye ku ji %83,65 ji tevahiya axa Dewletên Yekbûyî pêk tîne. Nêzîkî ji %15 erdên Dewletên Yekbûyî ji hêla [[Alaska]]yê ve, li bakurê rojavayê [[Amerîkaya Bakur]] erdê mayî jî li Hawaiiyê ku eyalet û arşîpelek (komgirav) li [[Okyanûsa Mezin]] a navendî ye û pênc deverên giraviyên niştecîh lê bênavber ên Porto Rîko, Samoa Amerîkî, Guam, Giravên Marîana Bakur û Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî, tê wergirtin. Dewletên Yekbûyî ji hêla rûerdî ve piştî [[Rûsya]] û [[Çîn]]ê ye xwedî sêyem axa herî mezin ê cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |sernav=The World Factbook |tarîx=2014-01-31 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2014-01-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Dewletên Yekbûyî ji hêla bejahî û rûbera giştî ve jî piştî [[Rûsya]] û [[Kanada]]yê sêyem mezintirîn welatê [[cîhan]]ê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2023-08-15 |sernav=United States |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |kovar=The World Factbook |ziman=en |weşanger=Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=2023-08-17 |roja-arşîvê=2021-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211212224932/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Deşta peravê ya [[Deryaya Atlantîkê]] zêdetir rê dide daristanên darên ku pelên xwe diweşînin û girên Piedmontê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.georgiaencyclopedia.org/topics/geography-environment/ |sernav=Geography &amp; Environment |malper=New Georgia Encyclopedia |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}&lt;/ref&gt; Çiyayên Appalaşiyan û girseya Adirondackê deryaya rojhilat ji [[Golên Mezin]] û Mêrgên Navendiya Rojava dabeş dike.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.geog.nau.edu/courses/alew/gsp220/text/chapters/ch2.html |sernav=Physical Geography of the US |tarîx=2016-04-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2016-04-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160409112252/https://www.geog.nau.edu/courses/alew/gsp220/text/chapters/ch2.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Çemê Mississippi–Missouri, çaremîn pergala çemê herî dirêj a cîhanê ye ku bi giranî ji bakur-başûr di dilê welêt de derbas dibe. Deşta ''Great Plains'' (Deştên Mezin) ber bi rojava ve dirêj dibe ku li başûrê rojhilat ji hêla herêmek bilindahî ve tê qut kirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Çiyayên Rocky, li rojavayê Deştên Mezin û li seranserê welêt ji bakur ber bi başûr ve dirêj dibe ku li Koloradoyê bi 4300 mêtre bilind dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://traveltips.usatoday.com/rocky-mountain-range-11967.html |sernav=Facts About the Rocky Mountain Range |malper=Travel Tips - USA Today |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |roja-arşîvê=2022-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220212094150/https://traveltips.usatoday.com/rocky-mountain-range-11967.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li aliyê rojavayê Deştên Mezin zinar û çolên wek Chihuahua, Sonoran û Mojave hene. Rêzeçiyayên Sierra Nevada û Cascade ku nêzîkî peravên [[Okyanûsa Mezin]] e, her du rêz jî digihîjin bilindahiyên 4300 mêtreyê. Xalên herî nizm û bilind ên Dewletên Yekbûyî li eyaleta Kalîforniyayê ne û tenê bi qasî 135 km ji hev dûr in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=2829 |sernav=Mount Whitney - Peakbagger.com |malper=www.peakbagger.com |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://transition.fcc.gov/fcc-bin/distance?dlat=36&amp;mlat=15&amp;slat=01&amp;ns=1&amp;dlon=116&amp;mlon=49&amp;slon=33&amp;ew=1&amp;dlat2=36&amp;mlat2=34&amp;slat2=43&amp;sn=1&amp;dlon2=118&amp;mlon2=17&amp;slon2=31&amp;we=1&amp;iselec=1 |sernav=RESULTS -- Find Distance and Azimuths Between Two Coordinates (FCC) USA |malper=transition.fcc.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}&lt;/ref&gt; Xala herî bilind bi 6190,5 mêtre [[Çiyayê Denalî|Çiyayê Denaliyê]] ya Alaskayê ye ku li welat û li [[Amerîkaya Bakur]] lûtkeya herî bilind e. Volkanên çalak li seranserê giravên Aleksander û Aleutî yên Alaskayê berbelavin û Hawaii ji giravên volkanîk pêk tê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.livescience.com/39245-us-tallest-mountain-location-explained.html |sernav=US Tallest Mountain's Surprising Location Explained |paşnav=Poppickpublished |pêşnav=Laura |tarîx=2013-08-28 |malper=livescience.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}&lt;/ref&gt; Supervolkana ku di binê Parka Neteweyî ya Yellowstone de ye li Rockies cihê volkanîk a herî mezin ê volkanîkî ya parzemînê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dsc.discovery.com/convergence/supervolcano/under/under.html |sernav=Discovery Channel :: Supervolcano: What's Under Yellowstone? |tarîx=2005-03-14 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2005-03-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20050314034001/https://dsc.discovery.com/convergence/supervolcano/under/under.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:MtHood TrilliumLake.jpg|thumb|Çiyayê Hood, Oregon]]
Çiyayên volkan ên aktîv ku bi piranî li rojava, li Alaska û li ser giravên Hawaî ne ev in: [[Çiyayê Rainier]] (4392 m.), Washington [[Çiyayê Shasta]] (4322 m.), Kalîforniya [[Çiyayê Loa]] (4171 m.), Hawaî [[Çiyayê Adams]] (3743 m.), Washington [[Çiyayê Hood]] (3429 m.), Oregon [[Çiya-cemed Peak]] (3213 m.), Washington [[Çiyayê Redoubt]] (3108 m.), Alaska [[Çiyayê Saint Helens]] (2549 m.), Washington.

Çemên herî mezin û dirêj ên Dewleta Yekbûyî ev in: [[Mîsîsîpî-Mîsûrî]] : 6 270&amp;nbsp;km [[Rio Mezin]] : 3 060&amp;nbsp;km [[Arkansas (çem)|Arkansas]] : 2 348&amp;nbsp;km [[Kolorado (çem)|Kolorado]] : 2 317&amp;nbsp;km [[Ohio (çem)|Ohio]] : 2 102&amp;nbsp;km [[Columbia (fleuve)|Columbia]] : 2 044&amp;nbsp;km [[Çemê Snakeyê]] : 1 670&amp;nbsp;km. Rûbera [[Golên Mezin (Amerîkaya Bakur)|Golên Mezin]] bi timamî 250 000&amp;nbsp;km² ye. Golên herî herî mezin ên Dewleta Yekbûyî ev in: [[Gola Mezin]], [[Gola Huron]], [[Gola Michigan]], [[Gola Érié]] û [[Gola Ontario]]. Golên din ên normalên Dewletên Yekbûyî ev in: [[Gola mezin a Şor]], [[Gola Champlain]], [[Gola Mead]], [[Gola Powell]], [[Utah Lake|Gola Utah]] û [[Gola Tahoe]] ye.
=== Avûhewa ===
[[Wêne:Köppen Climate Types US 50.png|thumb|Cureyên avhewayê yên Köppen ên Dewletên Yekbûyî.]]
Dewletên Yekbuyî bi mezinahiya xwe ya mezin û cihêrengiya erdnîgarî, xwedî piraniya celebên avhewayê ye. Li rojhilatê merîdyana 100an, avhewa ji parzemîna şil a li bakur heya subtropîkal a nerm li başûr diguhere.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://traveltips.usatoday.com/climate-regions-united-states-21570.html |sernav=Climate Regions of the United States |malper=Travel Tips - USA Today |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |roja-arşîvê=2022-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220212094152/https://traveltips.usatoday.com/climate-regions-united-states-21570.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Deştên Mezin ên li rojavayê merîdyana 100an xwedî avhewayeke nîv-ziwa ne. Li gelek deverên çiyayî yên Rojavayê Amerîkayê bandora avhewaya alpinî heye. Avhewaya li [[Deştên Mezin]] hişk e lê avhewaya başûrê rojavayê çolê, li peravên Deryaya Navîn a li Kalîforniyayê, peravên Oregon û Washington û başûrê [[Alaska]]yê xwedî avhewaya okyanûsî ye. Piraniya Alaskayê xwedî avhewaya subarstîk yan jî polarî ye. [[Hawaii]] û başûrê [[Florîda]] û herêmên li [[Deryaya Karîbîk]] û [[Okyanûsa Mezin]] tropîkal in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pdf/kottek_et_al_2006_A4.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2012-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120305153610/http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pdf/kottek_et_al_2006_A4.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

Eyaletên ku sinorê wan li [[Kendava Meksîkê]] ne, mêldarê bahozan in û piraniya tofanên cîhanê li vê herêmê diqewimin, nemaze li deverên Tornado Alley li Midwest û Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencenews.org/articles/20020511/bob9.asp |sernav=Tornado Alley, USA: Science News Online, May 11, 2002 |tarîx=2007-07-01 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2007-07-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070701131631/https://www.sciencenews.org/articles/20020511/bob9.asp |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Bi tevayî, li Dewletên Yekbûyî ji her welatekî din ê cîhanê zêdetir bûyerên hewayê yên giranbandor diqewime.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/weather/2013/05/16/extreme-weather-north-america/2162501/ |sernav=USA has the world's most extreme weather |malper=USA TODAY |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}&lt;/ref&gt;

Li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di sedsala 21an de hewaya dijwar pirtir bûye ku sê car zêdetir jimara pêlên germê yên ji salên 1960an de hatine ragihandin. Ji deh salên herî germ ên ku heta niha li 48 eyaletên hevgirtî hatine tomarkirin, di nav heşt salên piştî sala 1998an pêk hatiye. Di salên dawiyê de li Başûrê rojavayê Amerîkayê, zuhabûna berdewam dijwartir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.epa.gov/climate-indicators/weather-climate |sernav=Climate Change Indicators: Weather and Climate |paşnav=US EPA |pêşnav=OAR |tarîx=2016-06-27 |malper=www.epa.gov |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}&lt;/ref&gt;

=== Pirrengiyabiyo û parastin ===
[[Wêne:Bald Eagle Portrait.jpg|thumb|Eyloyê Rût yan jî Eyloyê Serspî, ji sala 1782an ve teyrê neteweyî ya Dewletên Yekbûyî ye.]]
Dewletên Yekbûyî yek ji wan 17 welatên megapirrengî ye ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk li welat hene. Nêzîkî 17000 cureyên riwekên damarî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Alaskayê pêk tên û zêdetirî 1800 cureyên riwekên kulîlkî li Hawaii têne dîtin ku cureyên wan li bejahiya sereke ya Dewletên Yekbûyî kêm tê dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fungaljungal.org/papers/National_Biological_Service.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2013-07-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130724222726/https://www.fungaljungal.org/papers/National_Biological_Service.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li Dewletên Yekbûyî 428 cureyên ajalên bi gihan, 784 cure çivîk, 311 cureyên ajalên marmarok û 295 amfîbî û 91000 cureyên kêzikan li welat dijîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.si.edu/Encyclopedia_SI/nmnh/buginfo/bugnos.htm |sernav=si.edu/Encyclopedia_SI/nmnh/buginfo/bugnos.htm |malper=www.si.edu |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}&lt;/ref&gt;

Li tevahiya welat 63 parkên neteweyî hene ku ji hêla Karûbarê Parka Neteweyî ve têne birêvebirin û bi sedan park, daristan û deverên çolê yên federal hene ku ji aliyê Karûbarê Parka Neteweyî û saziyên din ve têne birêvebirin. Bi tevahî, nêzîkî ji %28 ji axa welêt axa alenî ye ku bi gelemperî bi federalî tê birêvebirin. Her çend hinek ji bo sondajên neft û gazê, kanên madenê, bi darkirin, yan jî ji bo deverên xwedî kirina dewaran têne kirêkirin û ji sedî yek jê kêmtir ji bo armancên leşkerî tê bikar anîn, piraniya vê axê parastî ye.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.doi.gov/pmb/oepc/wetlands2/v2ch6.cfm |sernav=Chapter 6: Federal Programs to Promote Resource Use, Extraction, and Development |tarîx=2015-03-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2015-03-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150318005744/https://www.doi.gov/pmb/oepc/wetlands2/v2ch6.cfm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Pirsgirêkên jîngehê yên li Dewletên Yekbûyî nîqaşên li ser neft û enerjiya nukleerî, qirêjiya hewa û avê, parastina jîngeha çolê, daristan û daristanan û guherîna avhewayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalatlas.gov/articles/biology/a_forest.html |sernav=Forest Resources of the United States |tarîx=2009-05-07 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 |tarîxa-arşîvê=2009-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090507195541/https://www.nationalatlas.gov/articles/biology/a_forest.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt; [[Ajansa Parastina Jîngehê ya Dewletên Yekbûyî]] (EPA) ku bi fermana serokatiyê di sala 1970an de hatiye damezrandin, saziyeke federal e ku bi sepandin û çareserkirina piraniya pirsgirêkên jîngehê ve eleqedar e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OVPoqXeTYTwC&amp;pg=PA1 |sernav=The Environmental Protection Agency: Cleaning Up America's Act |paşnav=Collin |pêşnav=Robert W. |tarîx=2006 |weşanger=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-313-33341-5 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Fikra xwezayî ya kovî ji sala 1964an vir ve, bi Qanûna Çolê, rêveberiya erdên giştî ji nû ve hatiye sererastkirin. Qanûna Cureyên Metirsîdar a sala 1973an armanc dike ku celebên xeternak û di xetereyê de ne jîngehên wan biparêze ku ji hêla Xizmeta Masî û Jiyana Kovî ya Dewletên Yekbûyî ve têne şopandin.&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt;

Di sala 2020an de, Dewletên Yekbûyî di nav 180 dewletan de di rêza 24ê Îndeksa Performansa Jîngehê de cih girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.atlasandboots.com/travel-blog/greenest-country-in-the-world/ |sernav=Ranked: most sustainable countries in the world |paşnav=Peter |tarîx=2023-05-10 |malper=Atlas &amp; Boots |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}&lt;/ref&gt; Dewletên Yekbûyî di sala 2016an de beşdarî Peymana Parîsê ya li ser guherîna avhewayê bûye ku di nav peymanê de gelek bendên parastina jîngehê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climateaction.unfccc.int/views/country.html?country=US |sernav=climateaction.unfccc.int/views/country.html?country=US |malper=climateaction.unfccc.int |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}&lt;/ref&gt; Amerîka di sala 2020an de, di dema hikumeta [[Donald Trump]] de ji [[Peymana Parîsê]] vekişiya lê di sala 2021an de carek dîsa tevlî peymanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/article/usa-biden-climate-idINKBN29P12S |sernav=Biden announces return to global climate accord, new curbs on U.S. oil industry |tarîx=2021-01-20 |malper=Reuters |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-17 }}&lt;/ref&gt;

== Rêveberî û polîtîka ==
[[Wêne:US Capitol west side.JPG|thumb|Capitol û du odeyên wê yên zagonsaz, Senato (çep) û Meclîsa Nûneran (rast).]]
[[Wêne:White House lawn (long tightly cropped).jpg|thumb|Qesra Spî, avahî û cihê karê serokê Dewletên Yekbûyî û ofîsa karmendên serokatiyê.]]
[[Wêne:Panorama of United States Supreme Court Building at Dusk.jpg|thumb|Avahiya Dadgeha Bilind ku dadgeha herî bilind a neteweyî ye.]]
Dewletên Yekbûyî ji komarek federal e ku ji 50 eyalet, herêmek federal, pênc herêm û ji çend giravên vala pêk tê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/179780.htm |sernav=2009-2017.state.gov/j/drl/rls/179780.htm |malper=2009-2017.state.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://dx.doi.org/10.3886/icpsr04331 |sernav=New York Times New York City Poll, June 2005 |tarîx=2007-02-14 |malper=ICPSR Data Holdings |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}&lt;/ref&gt; Rêveberiya Dewletên Yekbûyî federasyona herî kevn a cîhanê ye û li gorî [[Forûma Aborî ya Cihanê|Foruma Aborî ya Cîhanê]], demokrasiya herî kevn ê cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/08/countries-are-the-worlds-oldest-democracies/ |sernav=Mapped: The world’s oldest democracies |tarîx=2019-08-08 |malper=World Economic Forum |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}&lt;/ref&gt; Rêveberî demokrasiyek nûnerî ya lîberal e &quot;ku tê de desthilatdariya piraniyê bi mafên hindikahiyên re bi qanûnê têne parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An introduction to the American legal system |url=https://archive.org/details/introductiontoam0000sche_r1q5 |paşnav=Scheb |pêşnav=John M. |tarîx=2002 |weşanger=Delmar |isbn=978-0-7668-2759-2 |series=West legal studies series |cih=Albany, NY }}&lt;/ref&gt;

Îndeksên demokrasiya sereke bi yekcarî welat wekî demokrasiya lîberal dabeş dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/global/2022/12/06/online-civic-engagement-spring-2022-appendix-a-classifying-democracies/ |sernav=Appendix A: Classifying democracies |paşnav=Greenwood |pêşnav=Shannon |tarîx=2022-12-06 |malper=Pew Research Center's Global Attitudes Project |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}&lt;/ref&gt; Îndeksa Têgihîştina Gendeliyê ya 2022an û Barometreya Gendeliyê ya Gerdûnî Dewletên Yekbûyî wekî ku xwediyê astên nizm ên gendeliya rastîn û têgihîştî ye û di rêzên mafên mirovan de Dewletên Yekbûyî di rêzên bilind de cih digire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://freedomhouse.org/country/united-states/freedom-world/2023 |sernav=United States: Freedom in the World 2023 Country Report |malper=Freedom House |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://rsf.org/en/index |sernav=Index {{!}} RSF |malper=rsf.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1142/9789814641531_0002 |sernav=Democracy in China: Challenge or Opportunity? |tarîx=2016-03-22 |weşanger=Joint Imprint with Central Compilation and Translation Press, China |rr=16–27 }}&lt;/ref&gt;

Hikûmeta federal ji sê şaxan pêk tê ku navenda wan li [[Washington, District of Columbia|Washington, DC]] ye û bi pergalek kontrol û hevsengiyê ku ji aliyê Destûra Bingehîn ve hatiye destnîşankirin, têne birêvebirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.senate.gov/civics/constitution_item/constitution.htm |sernav=senate.gov/civics/constitution_item/constitution.htm |malper=www.senate.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}&lt;/ref&gt;
* Kongreya Dewletên Yekbûyî, qanûndanînek du alî ye ku ji [[Senato]] û [[Meclîsa Nûneran]] pêk tê ku qanûnên federal çêdike, şer îlan dike, peymanan dipejirîne û xwedî hêza ji wezîfe kirinê ye ku bi vê yekê dikare endamên li ser wezîfeyên hikûmeta federal ji wezîfeyên bixe durxistin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://library.thinkquest.org/25673/process.htm |sernav=The Process for Impeachment |tarîx=2013-04-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 |tarîxa-arşîvê=2013-04-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130408102119/https://library.thinkquest.org/25673/process.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* Serokê Dewletên Yekbûyî fermandarê giştî yê artêşê ye ku berî ku ew bibin qanûn (bi şertê ku kongreyê bişopîne), dikare pêşnûmeqanûnan veto bike û endamên kabîneyê (li ser pejirandina senatoyê) û karbidestên din destnîşan dike ku qanûn û siyasetên federal bi navgîniya dezgehên xwe ve birêvedibin û bicîh dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/our-government/the-executive-branch/ |sernav=The Executive Branch |malper=The White House |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 |roja-arşîvê=2021-01-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210120171257/https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/our-government/the-executive-branch/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* Dadgeha Bilind a Dewletên Yekbûyî û dadgehên jêrîn ên federal ku dadwerên wan ji hêla serok ve bi erêkirina Senatoyê têne tayîn kirin, qanûnan şîrove dikin û yên ku ew nedestûrî dibînin hildiweşînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=6rWCaMAdUzgC |sernav=The Judicial Branch |paşnav=Hall |pêşnav=Kermit L. |paşnav2=McGuire |pêşnav2=Kevin T. |tarîx=2005-10-27 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-988374-5 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Serok çar sal kar dike û dibe ku ji du caran zêdetir ji bo meqamê were hilbijartin. Serok ne bi dengdana rasterast lê bi pergalek koleja hilbijartinê ya nerasterast ku tê de dengên diyarker ji eyalet û Herêma Kolombiyayê re têne dabeş kirin, tê hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=XR21acqXy28C&amp;pg=PA111 |sernav=The Election Process Revisited |paşnav=Avaliktos |pêşnav=Neal |tarîx=2004 |weşanger=Nova Publishers |isbn=978-1-59454-054-7 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Dadgeha Bilind ku ji aliyê serokê dadwerê Dewletên Yekbûyî ve tê rêvebirin ji 9 endamên pêk tê ku heta ku li jiyanê bin, li ser kar dimînin. Dema ku valahiyek çêbibe endamê nû ji hêla serokê dadgehê ve têne tayîn kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://archives.cnn.com/2000/LAW/07/columns/cossack.scotus.07.12 |sernav=CNN.com - Beyond politics: Why Supreme Court justices are appointed for life - July 12, 2000 |tarîx=2012-07-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 |tarîxa-arşîvê=2012-07-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120712085825/https://archives.cnn.com/2000/LAW/07/columns/cossack.scotus.07.12 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

Destûra Bingehîn a Dewletên Yekbûyî wekî belgeya qanûnî ya herî bilind a welêt, sazûman û berpirsiyariyên hikûmeta federal û têkiliya wê bi dewletan re saz dike. Destûr Bingehîn a Dewletên Yekbûyî heta 27 caran hatiye guhertin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2012-01-02 |paşnavê-edîtor=Feldstein |pêşnavê-edîtor=Sylvan G. |paşnavê-edîtor2=Fabozzi |pêşnavê-edîtor2=Frank J. |sernav=The Handbook of Municipal Bonds |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781119198093 |kovar=The Handbook of Municipal Bonds |doi=10.1002/9781119198093 }}&lt;/ref&gt;

Dewletên Yekbûyî her çend partiyên din berendamên xwe destnîşan kirine be jî di piraniya dîroka xwe de di bin pergalek du-partî ya nefermî ya nekodkirî de hatiye birêvebirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/opinionator.blogs.nytimes.com/2009/08/19/a-republic-or-a-democracy/ |sernav=A Republic or a Democracy? |paşnav=Etheridge |pêşnav=Eric |tarîx=2009-08-19 |malper=Opinionator |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-18 }}&lt;/ref&gt; Her du partiyên sereke bi demê re hatiye guhertin ku Komarparêz û Demokrat niha du partiyên sereke ne û welat niha di Sîstema Partiya Pêncem yan Şeşem de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=YungugjvIaQC&amp;pg=PA83 |sernav=America and Americans in Australia |paşnav=Mosler |pêşnav=David |paşnav2=Catley |pêşnav2=Robert |tarîx=1998-10-28 |weşanger=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-275-96252-4 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Dabeşên jêrîn ===
[[Wêne:United States (+overseas), administrative divisions - en - colored (zoom).svg|thumb|çep|Nexşeyê herêmên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Samoa ya Amerîkî, Guam, Giravên Mariana yên Bakur, Porto Rîko û Giravên Virgin ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne]]
Di sîstema federal a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de, desthilatên serwerî di navbera sê astên hikûmetê de hatine parve kirin ku di destûra bingehîn de wekê hikûmeta federal, eyalet û eşîrên hindî hatiye destnîşankirin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://digitalcommons.law.utulsa.edu/cgi/viewcontent.cgi?params=/context/tlr/article/2107/&amp;path_info=11_33TulsaLJ1_1997_1998_.pdf |sernav=&quot;Lessons from the Third Sovereign: Indian Tribal Courts&quot; |malper=digitalcommons.law.utulsa.edu |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Felix1942&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook Of Federal Indian Law With Reference Tables And Index |paşnav=Felix S. Cohen |tarîx=1942 |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.74149 }}&lt;/ref&gt; Her wiha Dewletên Yekbûyî serweriya xwe li ser pênc herêman îdia dike ku di nav de Samoa ya Amerîkî, Guam, Giravên Maryana yên Bakur, Porto Rîko, û Giravên Vîrjînên Dewletên Yekbûyî hene.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;

Welatiyên 50 eyaletan ji aliyê hikûmeta eyaleta xwe ya hilbijartî ve, li gorî destûrên eyaletan ku bi destûra neteweyî re lihevhatî ne û ji aliyê hikûmetên herêmî yên hilbijartî ve ku beşên îdarî yên dewletekê ne, têne birêvebirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/policy-report/september/october-2011/rights-powers-dual-sovereignty-federalism# |sernav=&quot;Rights, Powers, Dual Sovereignty, and Federalism&quot; |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}&lt;/ref&gt; Eyalet li herêma an jî hevwateyên herêman hatine dabeşkirin û (ji xeynî Hawaiî) li şaredariyan jî hatine dabeşkirin ku her yek ji wan ji aliyê nûnerên hilbijartî ve tênr birêvebirin. Herêma Kolombiyayê herêmeke federal e ku paytexta Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, [[Washington, District of Columbia|Washington, D.C.]] li vir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.law.cornell.edu/uscode/text/8/1101 |sernav=8 U.S. Code § 1101 - Definitions |malper=LII / Legal Information Institute |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Herêma federal dabeşkirineke îdarî ya hikûmeta federal e.

Welatê hindî ji 574 eşîrên ku ji hêla federal ve hatine naskirin û ji 326 rezervasyonên hindî pêk tê. Welat bi hikûmeta federal a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, bi Washingtonê re têkiliyek hikûmet-bi-hikûmetê didomînin û bi qanûnî wekê neteweyên girêdayî navxweyî yên xwedî mafên serweriya eşîrî yên xwerû hatine pênase kirin.&lt;ref name=&quot;Felix1942&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bia.gov/faqs/what-federal-indian-reservation |sernav=What is a federal Indian reservation? {{!}} Indian Affairs |malper=www.bia.gov |tarîx=2017-08-19 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Ji xeynî pênc herêmên sereke, DYA her wiha serweriya xwe li ser Giravên Biçûk ên Derveyî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê yên li Okyanûsa Pasîfîk û Karayîban îdia dike.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/179780.htm |sernav=&quot;Common Core Document to U.N. Committee on Human Rights&quot; |malper=2009-2017.state.gov |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}&lt;/ref&gt; Heft giravên bê nifûs ên daîmî yên ku nayên nîqaşkirin Girava Baker, Girava Howland, Girava Jarvis, Atola Johnston, Kingman Reef, Atola Midway û Atola Palmyra ne. Serweriya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li ser Bajo Nuevo Bank, Girava Navassa, Serranilla Bank û Girava Wake ya bê nifûs e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
=== Partiyên siyasî ===
Destûra bingehîn li hemberê partiyên siyasî bêdeng dimîne. Lêbelê di sedsala 18an de bi partiyên federalîst û dij-federalîst bi awayekî serbixwe pêş ketine. Her çiqas partî bi demê re biguherin jî, ji wê demê vir ve, Dewletên Yekbûyî wekê sîstemeke du-partî ya de fakto hatiye birêvebirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Idea of a Party System: The Rise of Legitimate Opposition in the United States, 1780-1840 |paşnav=Hofstadter |pêşnav=Richard |weşanger=University of California Press |tarîx=1969 |isbn=978-0-520-01389-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=wG5rCKm8SmAC&amp;q=%E2%80%9Cdid+not+believe+in+parties+as+such,+scorned+those+that+they+were+conscious+of+as+historical+models%22 }}&lt;/ref&gt; Ji nîvê sedsala 19an vir ve du partiyên sereke yên neteweyî ya [[Partiya Demokrat (DYA)|Partiya Demokrat]] û [[Partiya Komarparêz a DYAyê|Partiya Komarparêz]] ne ku bi berdewamî yek ji van partiyan Amerîkayê birêve dibe. Du partiyên din jî di platforma xwe ya siyasî de wekê hinek lîberal tê dîtin û partiyeke din jî di platforma xwe de wekê hinek muhafezekar tê dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dodds |pêşnav=Graham G. |tarîx=2013 |sernav=The Partisan Sort: How Liberals Became Democrats and Conservatives Became Republicans, Matthew Levendusky, Chicago: University of Chicago Press, 2009, pp. 184. |url=https://doi.org/10.1017/s0008423913000255 |kovar=Canadian Journal of Political Science |cild=46 |hejmar=1 |rr=220–222 |doi=10.1017/s0008423913000255 |issn=0008-4239 }}&lt;/ref&gt;
=== Têkiliyên derve ===
[[Wêne:67º Período de Sesiones de la Asamblea General de Naciones Unidas (8020913157).jpg|thumb|Navenda Neteweyên Yekbûyî ji sala 1952an vir ve li kêleka Çemê Rojhilat li Midtown Manhattanê ye ku di sala 1945an de, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê yek ji endamên damezrîner ên saziyê bû]]
Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwedî avaniyeke damezrandî ya têkiliyên derve ye û ji sala 2024an vir ve duyem koma dîplomatîk a herî mezin a cîhanê ye. Dewletên Yekbuyî endamekî mayînde yê konseya ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî ye û baregeha Neteweyên Yekbûyî li vir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://main.un.org/securitycouncil/en/content/current-members |sernav=Current Members {{!}} Security Council |malper=main.un.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1948 |sernav=United Nations Headquarters Agreement |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-journal-of-international-law/article/abs/united-nations-headquarters-agreement/7BDB07755861ACBD95877A06D8BF42B6 |kovar=American Journal of International Law |ziman=en |cild=42 |hejmar=2 |rr=445–447 |doi=10.2307/2193692 |issn=0002-9300 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê endamê rêxistinên nav-hikûmî yên wekê G7, G20 û OECDyê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Where Is the G7 Headed? |url=https://www.cfr.org/backgrounder/where-g7-headed |roja-gihiştinê=2026-02-22 |xebat=Council on Foreign Relations |ziman=en |roja-arşîvê=2022-07-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220718145403/https://www.cfr.org/backgrounder/where-g7-headed |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/the-united-states-and-g20-building-a-more-peaceful-stable-and-prosperous-world-together/ |sernav=Technical Difficulties |malper=www.state.gov |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/about/members-partners.html |sernav=Members and partners |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Nêzîkî li hemî welatên cîhanê balyozxane hene û gelek ji wan jî balyozxaneyên wan (nûnerên fermî) li Dewletên Yekbûyî hene. Bi heman awayî, hema hema hemî welat, ji xeynî [[Îran]], [[Koreya Bakur]] û [[Bûtan (dewlet)|Bûtanê]], li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwedî erkên dîplomatîk ên fermî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fialho |pêşnav=Lívia Pontes |paşnav2=Wallin |pêşnav2=Matthew |tarîx=2013 |sernav=Reaching for an Audience: U.S. Public Diplomacy Towards Iran |url=https://www.jstor.org/stable/resrep06070 |kovar=jstor.org }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-12-19 |sernav=Which are the countries still talking to North Korea? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-42351336 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2014/12/the-case-for-a-stronger-bhutanese-american-relationship/ |sernav=The Case for Stronger Bhutanese-American Ties |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Her çiqas [[Taywan]] têkiliyên dîplomatîk ên fermî bi DYAyê re tine bin jî, têkiliyên nefermî yên nêzîk berdewam dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/news/china/diplomacy/article/3194126/us-will-continue-strengthen-unofficial-ties-taiwan-vice |sernav=US will continue to strengthen ‘unofficial ties’ with Taiwan, says Harris |malper=South China Morning Post |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi rêkûpêk alavên leşkerî dide Taywanê ku pêşî li êrîşkariya potansiyel a [[Çîn]]ê bigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Ruwitch |pêşnav=John |tarîx=2020-09-22 |sernav=Formal Ties With U.S.? Not For Now, Says Taiwan Foreign Minister |url=https://www.npr.org/2020/09/22/915818283/formal-ties-with-u-s-not-for-now-says-taiwan-foreign-minister |roja-gihiştinê=2026-02-22 |xebat=NPR |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Dema ku Dewletên Yekbûyî tevlî Goftûgoya Ewlehiyê ya Çaralî bi Awistralya, Hindistan û Japon re bûye, bala wê ya jeopolîtîk jî ber bi Hindo-Pasîfîkê ve çûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://asia.nikkei.com/politics/international-relations/japan-will-turn-to-quad-in-new-cold-war-defense-ministry-think-tank |sernav=Japan will turn to Quad in 'new Cold War': Defense Ministry think tank |malper=Nikkei Asia |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi [[Keyaniya Yekbûyî]] re xwedî &quot;danûstandineke taybet&quot; e&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=America's 'Special Relationships': Foreign and Domestic Aspects of the Politics of Alliance |paşnav=Dumbrell |pêşnav=John |weşanger=Taylor &amp; Francis |tarîx=2009-09-03 |isbn=978-0-203-87270-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jLy-NKnQitIC&amp;q=uk+us+special+relationship&amp;pg=PA45 |paşnav2=Schäfer |pêşnav2=Axel }}&lt;/ref&gt; û bi [[Kanada]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fas.org/sgp/crs/row/96-397.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=fas.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2020-01-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200113064224/https://fas.org/sgp/crs/row/96-397.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; [[Awistralya]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/70208969 |sernav=Australia : background and U.S. relations {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fas.org/sgp/crs/row/RL32876.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=fas.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2021-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210122111903/https://fas.org/sgp/crs/row/RL32876.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; [[Filipîn]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fas.org/sgp/crs/row/RL33233.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=fas.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2021-08-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210813201651/https://fas.org/sgp/crs/row/RL33233.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; [[Japon]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fas.org/sgp/crs/row/RL33436.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=fas.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2020-01-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200113063914/https://fas.org/sgp/crs/row/RL33436.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; [[Komara Korêyê|Koreya Başûr]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fas.org/sgp/crs/row/R41481.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=fas.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2020-01-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200113064241/https://fas.org/sgp/crs/row/R41481.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; [[Îsraêl]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL33476.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=fas.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2019-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190305033453/https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL33476.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; û çend welatên [[Yekîtiya Ewropayê]] yên wekê Fransa, [[Îtalya]], [[Almanya]], [[Spanya]] û [[Polonya]]yê re pêwendiyên bi hêz hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/u-s-relations-with-poland/ |sernav=Technical Difficulties |malper=www.state.gov |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi hevpeymanên xwe yên [[NATO]]yê re li ser mijarên leşkerî û ewlehiya neteweyî û bi welatên li parzemîna Amerîkayê re jî bi rêya rêxistina dewletên amerîkî û bi peymana bazirganiya azad a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi [[Meksîk]] û Kanadayê re ji nêz ve dixebite. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi rêya peymana komeleya azad, desthilat û berpirsiyariya parastina navneteweyî ya têkûz ê ji bo [[Mîkronezya]], [[Giravên Marşal]]ê û [[Palau]]yê bi kar tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Judicial Branch |paşnav=Hall |pêşnav=Kermit L. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2005-10-27 |isbn=978-0-19-988374-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=6rWCaMAdUzgC |paşnav2=McGuire |pêşnav2=Kevin T. }}&lt;/ref&gt; Welat bi Hindistanê re hevkariya xwe yê stratejîk zêde kiriye û di heman demê de têkiliyên bi Çînê re jî her ku çûye xirabtir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Meidan |pêşnav=Michal |tarîx=2019 |sernav=US-China: The Great Decoupling |url=https://www.jstor.org/stable/resrep33982 |kovar=jstor.org }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2023/03/28/us-china-ties-on-dangerous-path-with-no-trust-on-both-sides-roach-cohen.html |sernav=U.S.-China relations are going downhill with ‘no trust’ on either side, Stephen Roach says |malper=CNBC |tarîx=2023-03-28 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en |paşnav=Bala |pêşnav=Sumathi }}&lt;/ref&gt;

Ji sala 2014an vir ve DYA bûye hevalbendekê sereke yê [[Ûkrayna]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2022/06/17/russia-ukraine-war-summary-of-weapons-us-has-given-to-ukraine.html |sernav=Here's a look at the $5.6 billion in firepower the U.S. has committed to Ukraine in its fight against Russia |malper=CNBC |tarîx=2022-06-17 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en |paşnav=Macias |pêşnav=Amanda }}&lt;/ref&gt; Piştî ku Donald Trump di sala 2024an de wek serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hat hilbijartin, wî hewl daye ku bi danûstandinan dawî li [[Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê|Şerê Rûsya û Ûkraynayê]] bîne.

=== Hêz ===
[[Wêne:CF-1 flight test.jpg|thumb|Dîmenek ji balafira şer a F35 ku yek ji balafirên şer ên artêşa Dewletên Yekbûyî ye.]]
[[Wêne:M2 Bradley Infantry Fighting Vehicles in Northeast Syria 2020.jpg|thumb|Piyadeyên Firqeya Zirxî ya 1em, wesayîteke zirxî ya M2 Bradley, û helîkopterên êrîşê yên AH-64 Apache wekê beşek ji Hêza Peywirê ya Hevbeş a Hevbeş - Operasyona Biryardariya Xwezayî li Rojavayê Kurdiatanê.]]
Serokê Dewletên Yekbûyî fermandarê giştî yê hêzên çekdar ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye û serokên hêzên çekdar, wezîrê parastinê û serfermandarên giştî ya hêzên çekdarî erkdar dike. Wezareta parastinê ku baregeha wezaretê li [[Pentagon]]ê, li nêzîkî Washington, D.Cyê ye ku pênc ji şeş şaxên xizmetê ye û ji artêşa dewletên yekbûyî, hêzên deryayî, hêzên deryayî, hêzên hewayî û ji hêzên fezayê pêk tên, birêve dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.war.gov/About/Our-Forces |sernav=Our Forces |malper=U.S. Department of War |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-US }}{{Mirin girêdan|tarîx=nîsan 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Parastina peravê di dema aştiyê de ji aliyê eezareta ewlekariya navxweyî ve tê birêvebirin û di dema şer de jî li gorî pêwîstiyan dikare ji aliyê wezareta deryayî re were veguheztin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cfr.org/articles/happy-231st-birthday-united-states-coast-guard |sernav=Happy 231st Birthday to the United States Coast Guard! {{!}} Council on Foreign Relations |malper=www.cfr.org |tarîx=2021-08-04 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hêza giştî ya tevahiya artêşê nêzîkî ji 1,3 milyon şervanên çalak û nêzîkî 400.000 şervanên cîgir pêk hatiye.

Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di sala 2024an de 997 milyar dolar li ser artêşa xwe xerc kiriye ku ev jî lêçûna herî zêdeyê cîhanê ye ku ji %37ê lêçûnên leşkerî yên cîhanî pêk tîne û ji %3,4ê GDPya welêt pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2025-04/2504_fs_milex_2024.pdf#page=2 |sernav=&quot;Trends in Military Expenditure 2024&quot; }}&lt;/ref&gt; Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê ji %42ê çekên nukleerî yên cîhanê ye ku piştî ya Rûsyayê duyem rêjeya zêde ya çekên nukleerî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/media/press-release/2024/role-nuclear-weapons-grows-geopolitical-relations-deteriorate-new-sipri-yearbook-out-now |sernav=Role of nuclear weapons grows as geopolitical relations deteriorate—new SIPRI Yearbook out now {{!}} SIPRI |malper=www.sipri.org |tarîx=2024-06-17 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Artêşa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi berfirehî wekê artêşa herî bihêz û artêşa herî pêşketî ya cîhanê hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-01-27 |sernav=United States country profile |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-16761057 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2021-04-01 |sernav=The U.S. system created the world’s most advanced military. Can it maintain an edge? |url=https://www.washingtonpost.com/national-security/china-us-military-technology/2021/03/31/acc2d9f4-866c-11eb-8a67-f314e5fcf88d_story.html |roja-gihiştinê=2026-02-22 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt;

Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, piştî artêşa rizgariya gelê Çînê û hêzên kekdar ên Hindistanê, xwediyê sêyem hêzên çekdar ên hevbeş ên herî mezin ê li cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The military balance: the annual assessment of global military capabilities and defence economics; 2023 |tarîx=2023 |isbn=978-1-032-50895-5 }}&lt;/ref&gt; Artêşa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê nêzîkî 800 baregeh li derveyî welat ava kiriye û zêdetirî 100 personelên çalak li 25 welatên biyanî belav dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why does the US have 800 military bases around the world? |url=https://www.vox.com/2015/5/18/8600659/military-bases-united-states |roja-gihiştinê=2026-02-22 |xebat=Vox |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst1003.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=siadapp.dmdc.osd.mil |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2013-07-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130724211511/https://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst1003.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji damezrandina xwe yê ji sala 1776an ve de zêdetirî 400 destwerdanên leşkerî pêk anîye ku zêdetirî nîvê van destwerdanan di navbera salên 1950 û 2019an de pêk hatiye û ji %25 destwerdanan jî di serdema piştî Şerê Sar de pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kushi |pêşnav=Sidita |paşnav2=Toft |pêşnav2=Monica Duffy |tarîx=2023-04-01 |sernav=Introducing the Military Intervention Project: A New Dataset on US Military Interventions, 1776–2019 |url=https://doi.org/10.1177/00220027221117546 |kovar=Journal of Conflict Resolution |ziman=EN |cild=67 |hejmar=4 |rr=752–779 |doi=10.1177/00220027221117546 |issn=0022-0027 }}&lt;/ref&gt;

Hêzên parastina dewletê (SDF) yekîneyên leşkerî ne ku di bin desthilata yekane ya hikûmetek dewletekê de kar dikin. SDF ji aliyê qanûnên eyalet û federal ve hatine destûr kirin lê di bin fermandariya parêzgarê eyaletê de ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://statedefenseforce.com/ |sernav=Home |malper=StateDefenseForce.com |tarîx=2026-02-20 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://sgaus.org/ |sernav=State Guard Association of the United States - State Guard Association of the United States |malper=sgaus.org |tarîx=2025-03-19 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.law.cornell.edu/uscode/text/32/109 |sernav=32 U.S. Code § 109 - Maintenance of other troops |malper=LII / Legal Information Institute |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Berevajî vê 54 rêxistinên parastina neteweyî ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di bin kontrola dualî ya hikûmetên eyalet an herêmî û hikûmeta federal de ne ku yekîneyên wan jî dikarin bibin saziyên federal lê SDF nikare bibe federal.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalguard.mil/About-the-Guard/Army-National-Guard/FAQ/ |sernav=Frequently Asked Questions - Army National Guard |malper=www.nationalguard.mil |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en-US |roja-arşîvê=2025-09-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250909195612/https://www.nationalguard.mil/About-the-Guard/Army-National-Guard/FAQ/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Karmendên parêzvanên neteweyî yên dewletek an herêmekê dikarin ji aliyê serok ve li gorî guherandinên qanûna parastina neteweyî ya sala 1933an werin federalîzekirin; vê qanûnê parêzvan ava kiriye û yekbûna yekîneyên û personelên parêzvanên neteweyî yên artêşê û parêzvanên neteweyî yên hewayî di nav artêşa dewletên yekbûyî û (ji sala 1947an vir ve) di nav hêza hewayî ya Dewletên Yekbûyî de peyda dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arng.army.mil/aboutus/history/Pages/ConstitutionalCharteroftheGuard.aspx |sernav=Legal Basis of the National Guard |malper=www.arng.army.mil |roja-gihiştinê=2026-02-22 |roja-arşîvê=2013-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130521130934/http://www.arng.army.mil/aboutus/history/Pages/ConstitutionalCharteroftheGuard.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Hejmara giştî ya endamên parastina neteweyî nêzîkî 430.000 kes e lê hêza hevbeş a SDFê ya texmînkirî ji 10.000 kesan kêmtir e.

=== Bicîhanîna qanûnê û dadweriya cezayî ===
[[Wêne:FBI Headquarters - J. Edgar Hoover Building (53840035941) b.jpg|thumb|çep|Avahiya J. Edgar Hoover ku baregeha Buroya Lêpirsînê ya Federal (FBI) ya li Washington, D.C. yê ye.]]
Li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê nêzîkî 18.000 ajansên polîsê yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hene ku ji qada herêmî bigire heya qada neteweyî erkên xwe berdewam dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bjs.ojp.gov/content/pub/pdf/nsleed.pdf |sernav=&quot;National Sources of Law Enforcement Employment Data&quot; }}&lt;/ref&gt; Qanûn a li Dewletên Yekbûyî bi giranî ji aliyê departmanên polîsên herêmî û departmanên şerîf ve li herêmên şaredarî an wîlayetên wan têne bicîhanîn. Departmanên polîsên eyaletê li eyaletên xwe xwedî desthilatdarî ne û ajansên federal ên wekê [[FBI|Buroya Lêpirsînê ya Federal]] (FBI) û Xizmeta Marşalên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwedî desthilatdariya neteweyî û erkên taybetî ne ku di erkên wekî parastina mafên sivîl, ewlehiya neteweyî, bicîhanîna biryarên dadgehên federal ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û qanûnên federal û çalakiyên sûc ên navdewletî de cih digirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.chiff.com/police/federal-police-agencies.htm |sernav=U.S. Federal Law Enforcement Agencies, Who Governs &amp; What They Do |malper=www.chiff.com |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}&lt;/ref&gt; Dadgehên eyaletê hema hema hemî dozên sivîl û cezayî birêve dibin ku di heman demê de dadgehên federal hejmareke pir kêmtir ji dozên sivîl û cezayî yên ku bi qanûna federal ve girêdayî ne, biryar didin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Judicial Branch of State Government: People, Process, and Politics |paşnav=Hogan |pêşnav=Sean O. |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2006-08-23 |isbn=978-1-85109-751-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ong5k8n97P4C&amp;pg=PA55 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.justice.gov/usao/justice-101/federal-courts |sernav=U.S. Attorneys {{!}} Introduction To The Federal Court System {{!}} United States Department of Justice |malper=www.justice.gov |tarîx=2014-11-07 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê &quot;sîstemeke dadweriya cezayî&quot; ya yekgirtî tune ye. Sîstema zindanên Amerîkayê bi piranî nehevseng e ku bi hezaran sîstemên kêmserbixwe hene ku li ser astên federal, eyalet, herêmî û eşîrî dixebitin. Di sala 2025an de, &quot;di vê sîstema girtîgehan de nêzîkî 2 milyon kes li 1.566 girtîgehên eyaletan, 98 girtîgehên federal, 3.116 girtîgehên herêmî, 1.277 navendên selihkirina ciwanan, 133 navendên ragirtina koçberan û 80 girtîgehên welatê hindî û her wiha li girtîgehên leşkerî, navendên ragirtina sivîl, nexweşxaneyên psîkiyatrîk ên eyaletê û girtîgehên li axên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de cih digirin.&quot;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.prisonpolicy.org/reports/pie2025.html |sernav=Mass Incarceration: The Whole Pie 2025 |malper=www.prisonpolicy.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= }}&lt;/ref&gt;

Tevî sîstemên cuda yên girtinê, çar saziyên sereke serdest wekê girtîgehên federal, girtîgehên eyaletê, girtîgehên herêmî û [[dezgeyên selihkirina ciwanan]] hene.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalacademies.org/projects/DBASSE-CLAJ-11-01/publication/18613 |sernav=The Growth of Incarceration in the United States |malper=www.nationalacademies.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Zindanên federal ji aliyê buroya federal a zindanan ve têne birêvebirin û girtiyên pêşdarzî û her wiha kesên ku ji ber sûcên federal hatine mehkûmkirin jî vedihewîne.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt; Zindanên eyaletê ku ji aliyê daîreya sererastkirinê ya her eyaletê ve têne birêvebirin, kesên ku ji ber sûcên giran hatine cezakirin û cezayê girtîgehê (bi gelemperî ji salekê dirêjtir) distînin, digirin. Zindanên herêmî saziyên wîlayet an şaredariyê ne ku bersûcan berî darizandinê digirin û ew her wiha kesên ku cezayên kurt (bi gelemperî di bin salekê de) distînin jî digirin.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt; Dezgehên selihkirina ciwanan ji hêla hikûmetên herêmî an eyaletî ve têne xebitandin û ji bo her kesên temenbiçûkê ku wekê sûcdar tê hesibandin û ji aliyê dadwerek ve fermana girtinê heye, wekê cihên demdirêj têne bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aecf.org/blog/what-is-juvenile-detention |sernav=Juvenile Detention Explained |malper=The Annie E. Casey Foundation |tarîx=2020-11-14 |roja-gihiştinê=2026-02-22 |ziman=en |paşnav=Foundation |pêşnav=The Annie E. Casey }}&lt;/ref&gt;

Di meha çileya sala 2023an de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwedî rêjeya şeşem a herî bilind a girtî yên li cîhanê bû ku ji her 100.000 kesan 531 yek kes girtî bûn û xwedî girtîgehên herî mezin ê cîhanê û nifûsa di girtîgehan de bû ku bi zêdetirî 1,9 milyon kesên girtî hene.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.prisonstudies.org/country/united-states-america |sernav=United States of America {{!}} World Prison Brief |malper=www.prisonstudies.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.prisonstudies.org/world-prison-brief-data |sernav=World Prison Brief data {{!}} World Prison Brief |malper=www.prisonstudies.org |roja-gihiştinê=2026-02-22 }}&lt;/ref&gt; Analîzek li ser bingeha daneyên mirinê ya Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê ya sala 2010an nîşan daye ku rêjeyên kuştinê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê &quot;7 caran ji welatên din ên bi dahata bilind zêdetir bûn ku ev yek ji ber rêjeya kuştinên bi çekan 25 caran zêdetir bû&quot;.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Grinshteyn |pêşnav=Erin |paşnav2=Hemenway |pêşnav2=David |tarîx=2016-03-01 |sernav=Violent Death Rates: The US Compared with Other High-income OECD Countries, 2010 |url=https://www.amjmed.com/article/S0002-9343(15)01030-X/fulltext |kovar=The American Journal of Medicine |ziman=en |cild=129 |hejmar=3 |rr=266–273 |doi=10.1016/j.amjmed.2015.10.025 |issn=0002-9343 }}&lt;/ref&gt;

=== 50 eyaletên Dewletên Yekbûyî ===
[[Wêne:US state abbrev map.png|thumb|300px|Nexşeya Dewletên DYAyê]]

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-----
! Nav
! Koda Postê bi kurtasî
! Navê Îngilîzî
! Paytext
|-----
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#EEE&quot; | A
|-----
| [[Alabama]] ||  AL ||  ''Alabama''
| [[Montgomery]]
|-----
| [[Alaska]] ||  AK ||  ''Alaska'' ||  [[Juneau]]
|-----
| [[Arîzona]] ||  AZ ||  ''Arizona''
| [[Phoenix (Arizona)|Phoenix]]
|-----
| [[Arkansas]] ||  AR ||  ''Arkansas''
| [[Little Rock]]
|-----
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#EEE&quot; | C
|-----
| [[Kalîforniya]] ||  CA ||  ''California''
| [[Sacramento]]
|-----
| [[Karolîna Bakur]] ||  NC ||  ''North Carolina''
| [[Raleigh]]
|-----
| [[Karolîna Başûr]] ||  SC ||  ''South Carolina''
| [[Columbia (Caroline du Sud)|Columbia]]
|-----
| [[Kolorado]] ||  CO ||  ''Colorado''
| [[Denver]]
|-----
| [[Connecticut]] || CT ||  ''Connecticut''
| [[Hartford]]
|-----
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#EEE&quot; | D
|-----
| [[Dakotaya Bakur]]|| ND ||  ''North Dakota''
| [[Bismarck (Dakota du Nord)|Bismarck]]
|-----
| [[Dakotaya Başûr]]|| SD ||  ''South Dakota''
| [[Pierre]]
|-----
| [[Delaware]] || DE ||  ''Delaware''
| [[Dover]]
|-----
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#EEE&quot; | F
|-----
| [[Florîda]] || FL ||  ''Florida''
| [[Tallahassee]]
|-----
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#EEE&quot; | G
|-----
| [[Georgia]] || GA ||  ''Georgia''
| [[Atlanta]]
|-----
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#EEE&quot; | H
|-----
| [[Hawaii]]|| HI ||  ''Hawaii'' ||  [[Honolulu]]
|-----
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#EEE&quot; | I
|-----
| [[Îdaho]] || ID ||  ''Idaho'' ||  [[Boise]]
|-----
| [[Illinois]] || IL ||  ''Illinois''
| [[Springfield]]
|-----
| [[Indiana]] || IN ||  ''Indiana'' ||  [[Indianapolis]]
|-----
| [[Iowa]] || IA ||  ''Iowa'' ||  [[Des Moines]]
|-----
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#EEE&quot; | K
|-----
| [[Kansas]] || KS ||  ''Kansas'' ||  [[Topeka]]
|-----
| [[Kentakî]]|| KY ||  ''Kentucky''
| [[Frankfort (Kentucky)|Frankfort]]
|-----
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#EEE&quot; | L
|-----
| [[Louisiana]] || LA ||  ''Louisiana''
| [[Baton Rouge]]
|-----
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#EEE&quot; | M
|-----
| [[Maine]] || ME ||  ''Maine''
| [[Augusta (Maine)|Augusta]]
|-----
| [[Maryland]] || MD ||  ''Maryland''
| [[Annapolis]]
|-----
| [[Massachusetts]] || MA ||  ''Massachusetts''
| [[Boston]]
|-----
| [[Michigan]] || MI ||  ''Michigan''
| [[Lansing]]
|-----
| [[Minnesota]] || MN ||  ''Minnesota''
| [[Saint Paul (Minnesota)|Saint Paul]]
|-----
| [[Mîsîsîpî]]
| MS ||  ''Mississippi'' ||  [[Jackson (Mississippi)|Jackson]]
|-----
| [[Missouri]] || MO ||  ''Missouri''
| [[Jefferson City]]
|-----
| [[Montana]] || MT ||  ''Montana''
| [[Helena (Montana)|Helena]]
|-----
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#EEE&quot; | N
|-----
| [[Nebraska]] || NE ||  ''Nebraska''
| [[Lincoln (Nebraska)|Lincoln]]
|-----
| [[Nevada]] || NV ||  ''Nevada'' ||  [[Carson City]]
|-----
| [[Nû Hampshire]]|| NH ||  ''New Hampshire''
| [[Concord (New Hampshire)|Concord]]
|-----
| [[Nû Jersey]]|| NJ ||  ''New Jersey''
| [[Trenton (New Jersey)|Trenton]]
|-----
| [[Nû Meksîk]]|| NM ||  ''New Mexico''
| [[Santa Fe]]
|-----
| [[New York]] ||  NY ||  ''New York''
| [[Albany (New York)|Albany]]
|-----
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#EEE&quot; | O
|-----
| [[Ohio]] || OH ||  ''Ohio'' ||  [[Columbus (Ohio)|Columbus]]
|-----
| [[Oklahoma]] || OK ||  ''Oklahoma''
| [[Oklahoma City]]
|-----
| [[Oregon]] || OR ||  ''Oregon'' ||  [[Salem (Oregon)|Salem]]
|-----
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#EEE&quot; | P
|-----
| [[Pensîlvanya]] ||  PA ||  ''Pennsylvania''
| [[Harrisburg]]
|-----
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#EEE&quot; | R
|-----
| [[Rhode Island]] || RI ||  ''Rhode Island''
| [[Providence (Rhode Island)|Providence]]
|-----
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#EEE&quot; | T
|-----
| [[Tênêsî]]|| TN ||  ''Tennessee''
| [[Nashville]]
|-----
| [[Teksas]] || TX ||  ''Texas'' ||  [[Austin (Texas)|Austin]]
|-----
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#EEE&quot; | U
|-----
| [[Utah]] || UT ||  ''Utah'' ||  [[Salt Lake City]]
|-----
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#EEE&quot; | V
|-----
| [[Vermont]] || VT ||  ''Vermont''
| [[Montpelier]]
|-----
| [[Vîrjînya]] || VA ||  ''Virginia''
| [[Richmond (Virginie)|Richmond]]
|-----
| [[Vîrjînyaya Rojava]] || WV ||  ''West Virginia''
| [[Charleston (Vîrjînya-Rojava)|Charleston]]
|-----
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#EEE&quot; | W
|-----
| [[Washington (federedewlet)|Washington]] || WA
| ''Washington'' ||  [[Olympia (Washington)|Olympia]]
|-----
| [[Wisconsin]] || WI ||  ''Wisconsin''
| [[Madison (Wisconsin)|Madison]]
|-----
| [[Wyoming]] || WY ||  ''Wyoming''
| [[Cheyenne (Wyoming)|Cheyenne]]
|}

== Aborî ==
[[Wêne:Aerial view of Apple Park dllu.jpg|thumb|Apple Park navenda pargîdaniya Apple ye ku yek ji pargîdaniyên mezin ên cîhanê ye ku amûrên teknolojîk çêdike.]]
[[Wêne:Gaming-Wall-Street BTS Prodigium-266.jpg|thumb|Dîmenek ji Borsaya New Yorkê ya li Wall Streetê ku ji hêla sermayeya bazarê ve borsaya herî mezin a cîhanê ye.]]
Dewletên Yekbûyî ji sala 1890an vir ve aboriya herî mezin a cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fordham |pêşnav=Benjamin O. |tarîx=2017 |sernav=Protectionist Empire: Trade, Tariffs, and United States Foreign Policy, 1890–1914 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/studies-in-american-political-development/article/abs/protectionist-empire-trade-tariffs-and-united-states-foreign-policy-18901914/6B0F4B2604FD61317333C522ABC08AAB |kovar=Studies in American Political Development |ziman=en |cild=31 |hejmar=2 |rr=170–192 |doi=10.1017/S0898588X17000116 |issn=0898-588X }}&lt;/ref&gt; Dahata berhema navmalî ya Dewletên Yekbûyî (GDP) ya sala 2023an ku ji zêdetirî 27 trîlyon dolar e, di cîhanê de dahata herî bilind bû ku ji %25ê aboriya gerdûnî an jî %15 hevsengiya hêza kirînê (PPP) pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=111,&amp;s=NGDP_R,NGDP_RPCH,NGDP,NGDPD,PPPGDP,NGDP_D,NGDPRPC,NGDPRPPPPC,NGDPPC,NGDPDPC,PPPPC,NGAP_NPGDP,PPPSH,PPPEX,NID_NGDP,NGSD_NGDP,PCPI,PCPIPCH,PCPIE,PCPIEPCH,FLIBOR6,TM_RPCH,TMG_RPCH,TX_RPCH,TXG_RPCH,LUR,LE,LP,GGR,GGR_NGDP,GGX,GGX_NGDP,GGXCNL,GGXCNL_NGDP,GGSB,GGSB_NPGDP,GGXONLB,GGXONLB_NGDP,GGXWDN,GGXWDN_NGDP,GGXWDG,GGXWDG_NGDP,NGDP_FY,BCA,BCA_NGDPD,&amp;sy=2021&amp;ey=2023&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |sernav=Report for Selected Countries and Subjects |malper=IMF |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1983an heya sala 2008an mezinbûna GDP-ya salane ya Dewletên Yekbûyî ji %3.3 bû. Di heman salê de mezinbûna aborî yên welatên G7 yê mayî bi navgînî ji %2.3 bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hoover.org/publications/policy-review/article/123566 |sernav=The Mismeasure of Inequality {{!}} Hoover Institution |malper=web.archive.org |tarîx=2013-12-03 |roja-gihiştinê=2024-12-29 |roja-arşîvê=2013-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131203012353/https://www.hoover.org/publications/policy-review/article/123566 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Dema ku ji bo hevsengiyên hêza kirînê (PPP) tê verast kirin ku di rêza duyemîn de ye û ji aliyê GDP-ya serekî ya bi PPP ve hatiye verast kirin de di rêza nehan de ye, Dewletê Yekbûyî ji hêla GDP-ya nomînal ve di cîhanê de di rêza yekem de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=111,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2022&amp;ey=2029&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |sernav=Report for Selected Countries and Subjects |malper=IMF |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Dewletên Yekbuyî di nav welatên OECDê de xwedî dahata herî zêde ya malê ye ku dikeve serê mirovên malê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/data/indicators/household-disposable-income.html |sernav=Household disposable income |malper=OECD |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sibata sala 2024an tevahî deynê hikûmeta federal a Dewletên Yekbûyî 34.4 trilyon dolar bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2024/03/01/the-us-national-debt-is-rising-by-1-trillion-about-every-100-days.html |sernav=The U.S. national debt is rising by $1 trillion about every 100 days |malper=CNBC |tarîx=2024-03-01 |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en |paşnav=Fox |pêşnav=Michelle }}&lt;/ref&gt;

Ji 500 pargîdaniyên herî mezin ên cîhanê ji aliyê dahatê ve 136 pargîdanî ji sala 2023an vir ve li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fortune.com/ranking/global500/ |sernav=Fortune Global 500 |malper=Fortune |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.growandconvert.com/research/most-profitable-fortune-500-companies-in-2023/ |sernav=&quot;Most Profitable Companies: U.S. vs. Rest of the World, 2023&quot; |malper=www.growandconvert.com |roja-gihiştinê=2024-12-29 }}&lt;/ref&gt; Dolarê Amerîkî diravê herî zêde ye ku di danûstandinên navneteweyî de tê bikar anîn û diravê herî serekeyê cîhanê ye ku tê rezerve kirin ku ji aliyê aboriya serdest a welat ve, artêş, pergala petrodollar û eurodollar û bazara xezîneyên mezin ên Dewletên Yekbûyî ve tê piştgirî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.federalreserve.gov/pf/pdf/pf_4.pdf |sernav=&quot;The Implementation of Monetary Policy – The Federal Reserve in the International Sphere&quot; }}&lt;/ref&gt; Dolarên amerîkî li gelek welatan wekî diravê fermî tê bikar anîn û li hinek welatan jî wekê pereyê defakto tê bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.multpl.com/us-gdp-growth-rate/table/by-year |sernav=US GDP Growth Rate by Year |malper=Multpl |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Tevî welatên Peymana Dewletên Yekbûyî-Meksîk-Kanada (USMCA), bi gelek welatan re peymanên bazirganiya azad heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ustr.gov/trade-agreements/free-trade-agreements |sernav=Free Trade Agreements |malper=United States Trade Representative |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Dewletên Yekbuyî di sala 2019an de di Rapora Pêşbaziya Gerdûnî de, piştî [[Singapûr|Sîngapûrê]] di rêza duyem de cih girtiye. Her çiqas Dewletên Yekbûyî gihîştiye astek pêşketinê ya post-pîşesaziyê û bi gelemperî wekî xwedî aboriya karûbar hatiye binav kirin jî welat wekê hêzeke pîşesaziyê ya sereke dimîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NV.IND.MANF.CD?most_recent_value_desc=true |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2024-12-29 }}&lt;/ref&gt;

Bajarê [[New York City|New Yorkê]] navenda darayî ya sereke ya cîhanê ye û navenda aboriya herî mezin a metropolî ya cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2020/09/united-states-america-economic-output-new-york-la/ |sernav=This 3D map shows the U.S. cities with the highest economic output |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Borsaya New Yorkê û Nasdaq ku her du jî li bajarê New Yorkê ne ku ji hêla sermayeya bazarê û qebareya bazirganiyê ve du borsayên herî mezin ên cîhanê ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.world-exchanges.org/our-work/statistics |sernav=Statistics {{!}} The World Federation of Exchanges |malper=www.world-exchanges.org |roja-gihiştinê=2024-12-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sfc.hk/web/doc/EN/research/stat/a01.pdf |sernav=Home |malper=www.sfc.hk |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Dewletên Yekbûyî di gelek warên aborî de li pêş an nêzîkê rêzên pêşîn de ye ku di nav de teknolojî û nûbûn heye û di gelek warên aborî de nemaze di hişê çêkirî, elektronîk û komputer; derman û alavên tibî, esmanî û leşkerî de pêş ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.wipo.int/en/web/global-innovation-index/2022/index |sernav=2022 |malper=global-innovation-index |roja-gihiştinê=2024-12-29 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2024-12-22 |sernav=United States |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |kovar=The World Factbook |ziman=en |weşanger=Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=2023-08-17 |roja-arşîvê=2021-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211212224932/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Hevkarên herî mezin ên bazirganiyê yên Dewletên Yekbûyî Yekîtiya [[Ewropa]]yê, Meksîk, Kanada, Çîn, Japon, Koreya Başûr, Keyaniya Yekbûyî, Vîetnam, Hindistan û Taywan in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Natural resources, neither curse nor destiny |weşanger=Stanford Economics and Finance, an imprint of Stanford University Press ; World Bank |tarîx=2007 |isbn=978-0-8213-6545-8 |cih=Palo Alto, CA : Washington, DC |paşnavê-edîtor=Lederman |pêşnavê-edîtor=Daniel |url=https://www.worldcat.org/title/ocm70167834 |series=Latin America development forum |paşnavê-edîtor2=Maloney |pêşnavê-edîtor2=William F. |oclc=ocm70167834 }}&lt;/ref&gt; Dewletên Yekbûyî di cîhanê de derhanîn a herî mezin û duyem mezintirîn hinardekarê herî mezinê cîhanê ye. Dewletên Yekbuyî heta niha mezintirîn hinardekarê karûbarê cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/BX.GSR.NFSV.CD?most_recent_value_desc=true&amp;year_high_desc=false |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2024-12-29 }}&lt;/ref&gt;

Dewletên Yekbûyî ji dawiya salên 1950an vir ve bernameyeke fezayê birêve dibe ku bi damezrandina [[NASA|Rêvebiriya Hewayî û Fezayê ya Neteweyî]] (NASA) di sala 1958an de dest pê kir. Hewldanên din ên mezin ên NASAyê ku di nav de bernameya Space Shuttle (1981-2011), bernameya Voyager (1972-niha), teleskopa fezayê Hubble û James Webb (bi rêzê ve di 1990an û 2021ê de hatine şandin) û Bernameya Lêgerîna Marsê ya pir-mîsyonî (''Spirit'' û ''Opportunity'', ''Curiosity'' û ''Perseverance'') heye.

Welatiyên amerîkî di nav dewletên endamên OECD de xwedî dahata navîn a malbat û karkeran e&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.oecdbetterlifeindex.org/topics/income/ |sernav=&quot;Income&quot; |malper=www.oecdbetterlifeindex.org |roja-gihiştinê=2024-12-30 }}&lt;/ref&gt; û ji sala 2023an vir ve jî welatê çarem e ku xwedî dahata herî zêde yê malê ya navîn e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wisevoter.com/country-rankings/median-income-by-country/ |sernav=Median Income by Country 2023 |malper=Wisevoter |roja-gihiştinê=2024-12-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/publications/society-at-a-glance-2014_soc_glance-2014-en.html |sernav=Society at a Glance 2014 |malper=OECD |tarîx=2014-03-18 |roja-gihiştinê=2024-12-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2023an lêçûnên xerckirina kesane ya li seranserê Dewletên Yekbûyî zêdetirî 18.5 trilyon dolarên amerîkî ye ku Dewletên Yekbûyî xwedî aborîyeke giran a xerîdaran e ku heya niha bûye mezintirîn bazara xerîdar a cîhanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fred.stlouisfed.org/series/PCECA |sernav=Personal Consumption Expenditures |malper=fred.stlouisfed.org |tarîx=2024-09-26 |roja-gihiştinê=2024-12-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/forbeseq/2023/08/18/playing-to-win-in-the-us-market/ |sernav=Forbes EQ BrandVoice: Playing To Win In The U.S. Market |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2024-12-30 |ziman=en |paşnav=Dathic }}&lt;/ref&gt; Dewlemendî li Dewletên Yekbûyî pir zêde ye ku %10 ê herî dewlemend ê nifûsa mezinê welat xwediyê %72 ji dewlemendiya malbatê ya welêt e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Capital in the twenty-first century |url=https://archive.org/details/isbn_9780674430006 |paşnav=Piketty |pêşnav=Thomas |weşanger=The Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2014 |isbn=978-0-674-43000-6 |cih=Cambridge Massachusetts |paşnav2=Goldhammer |pêşnav2=Arthur }}&lt;/ref&gt; Newekheviya dahatê li Dewletên Yekbûyî di asta herî bilind de ye ku ji pêncan yek ê jortirîn ji dahatan zêdetirî nîvê hemî dahatê digire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.washingtonpost.com/business/2019/09/26/income-inequality-america-highest-its-been-since-census-started-tracking-it-data-show/ |sernav=&quot;Income inequality in America is the highest it's been since Census Bureau started tracking it, data shows&quot; }}&lt;/ref&gt;
== Demografî ==
=== Nifûs ===
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
Buroya nîfûsjimêriya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA) di 1ê nîsana sala 2020an de 331.449.281 welatî ragihandiye ku bi vê yekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê piştî [[Hindistan]] û [[Çîn]]ê bûye sêyem welatê herî qerebalix ê cîhanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unfpa.org/data/world-population-dashboard |sernav=World Population Dashboard {{!}} United Nations Population Fund |malper=www.unfpa.org |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Texmîna fermî ya ofîsa nifûsjimêriyê ya sala 2025an nifûsa Dewletên Yekbûyî 341.784.857 kes bû ku ji nifûsjimêriya sala 2020an vir ve rêjeya nifûsê ji %3,1 zêde bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/popest/2020s-national-total.html |sernav=National Population Totals and Components of Change: 2020-2025 |malper=Census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Bureau |pêşnav=US Census }}&lt;/ref&gt; Li gorî saeta nifûsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (U.S. Population Clock) di 1ê tîrmeha sala 2024an de, nifûsa Dewletên Yekbûyî her 16 çirkeyeke carekê kesek, an jî rojane nêzîkî 5.400 zarok jidayîk dibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/popclock/ |sernav=Population Clock |malper=www.census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}&lt;/ref&gt; Di sala 2023an de ji %51ê Amerîkiyên 15 salî û mezintir ên zewicî bûn, ji %6ê ji wan jinebî bûn, ji %10ê ji wan ji hev veqetiyabûn û ji %34 jî qet nezewicî bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/families/marital.html |sernav=Historical Marital Status Tables |malper=Census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Bureau |pêşnav=US Census }}&lt;/ref&gt; Di sala 2023an de, rêjeya giştî ya jidayîk bûna li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li serê her jinekê 1.6 zarok bû û bi rêjeya ji %23ê bû û di sala 2019an de Dewletên Yekbûyî xwedî rêjeya herî bilind ê zarokên ku di malên yekbav û yekdayîk de dijîn ên li cîhanê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.axios.com/2024/04/25/us-births-drop-2023 |sernav=Births dropped in 2023, ending pandemic baby boom |malper=Axios |tarîx=2024-04-25 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Saric |pêşnav=Ivana }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/12/12/u-s-children-more-likely-than-children-in-other-countries-to-live-with-just-one-parent/ |sernav=U.S. has world’s highest rate of children living in single-parent households |malper=Pew Research Center |tarîx=2019-12-12 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Kramer |pêşnav=Stephanie }}&lt;/ref&gt; Piraniya amerîkiyan li derbajarî yên deverên mezin ên metropolan dijîn.

Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwedî nifûseke cihêreng e ku ji 37 komên bav û kalan ji milyonekê zêdetir endamên wan hene.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}&lt;/ref&gt; Amerîkîyên spî ku bi eslê xwe ji [[Ewropa]], [[Rojhilata Navîn]] an ji [[Afrîkaya Bakur]] in ku bi rêjeya ji %57,8ê ji nifûsa Dewletên Yekbûyî, koma herî mezin a nijadî û etnîkî pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/library/stories/2021/08/2020-united-states-population-more-racially-ethnically-diverse-than-2010.html |sernav=The Chance That Two People Chosen at Random Are of Different Race or Ethnicity Groups Has Increased Since 2010 |malper=Census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Bureau |pêşnav=US Census }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/compendia/statab/2012/tables/12s0052.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}&lt;/ref&gt; Amerîkîyên hispanîk û latînî koma duyem a herî mezin pêk tînin û ji %18,7ê nifûsa Dewletên Yekbûyî pêk tînin.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Amerîkîyên afrîkî koma sêyem a herî mezin a bav û kalên li welat pêk tînin û ji %12,1ê tevahiya nifûsa Dewletên Yekbûyî pêk tînin.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Amerîkîyên asyayî koma çarem a herî mezin a welat in ku ji %5,9ê nifûsa Dewletên Yekbûyî pêk anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usa.gov/indian-tribes-alaska-native |sernav=Federally recognized American Indian tribes and Alaska Native entities {{!}} USAGov |malper=www.usa.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; 3,7 milyon xwemaliyên amerîkî yên welat nêzîkî ji %1ê ji nifûsa giştê pêk tînin û nêzîkî 574 eşîrên xwemalî ji aliyê hikûmeta federal ve têne naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/library/stories/2025/06/metro-areas-median-age.html |sernav=Median Age in 192 Metro Areas Higher Than National Median of 39.1 |malper=Census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Bureau |pêşnav=US Census }}&lt;/ref&gt;

=== Ziman ===
[[Wêne:Languages cp-02.svg|thumb|Zimanên herî zêde yên ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê tên axaftin]]
Her çiqas li Dewletên Yekbûyî gelek ziman û zarava werin axaftin jî, [[Zimanê inglîzî|zimanê îngilîzî]] zimanê herî berbelavê li welat ku ji aliyê girseyeke mezin ve tê axavtin û tê nivîsandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2018/05/20/us/english-us-official-language-trnd |sernav=FYI: English isn’t the official language of the United States |malper=CNN |tarîx=2018-05-20 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Kaur |pêşnav=Harmeet }}&lt;/ref&gt; Zimanê îngilîzî zimanê fermî yê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye û di sala 2025an de, fermana rêveberiyê bi biryarnameya 14224an zimanê îngilîzî wekê zimanê fermî ragihandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-03-01 |sernav=A Trump order made English the official language of the U.S. What does that mean? |url=https://www.washingtonpost.com/nation/2025/03/01/trump-english-official-language-explainer/ |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku kongreyê qet qanûnek dernexistiye ku zimanê îngilîzî wekê zimanê fermî ji bo her sê şaxên federal destnîşan bike, li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ti zimanekî fermî tuneye. Lêbelê hinek qanûn, wekê şertên hemwelatîbûna Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, zimanê îngilîzî standard kirine.

Bîstûheşt eyalet û [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Giravên Vîrjîn]] ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê qanûnên wan hene ku zimanê îngilîzî wekê zimanê fermî yê yekane destnîşan dikin û di heman demê de li 19 eyalet û li Kolombiyayê ti zimanekî fermî tune ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.washingtonpost.com/blogs/govbeat/wp/2014/08/12/states-where-english-is-the-official-language/ |sernav=States where English is the official language |malper=The Washington Post |tarîx=2014-08-12 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Sê eyalet û çar herêmên DYAyê ji xeynî îngilîzî zimanên herêmî an xwemalî nas kirine ev in: [[Hawaii|Hawaiî]] (zimanê hawaî),&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://hawaii.gov/lrb/con/conart15.html |sernav=Hawai`i State Constitution - Article 15 |malper=hawaii.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Alaska (bîst zimanên xwemalî),&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Chappell |pêşnav=Bill |tarîx=2014-04-21 |sernav=Alaska OKs Bill Making Native Languages Official |url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2014/04/21/305688602/alaska-oks-bill-making-native-languages-official |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=NPR |ziman=en }}&lt;/ref&gt; [[Dakotaya Başûr]] (zimanê sioux),&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.argusleader.com/story/news/politics/2019/03/22/south-dakota-recognizes-official-indigenous-language-governor-noem/3245113002/ |sernav=South Dakota recognizes official indigenous language |malper=Argus Leader |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Kaczke |pêşnav=Lisa }}&lt;/ref&gt; [[Samoaya Amerîkî]] (zimanê samoayî), Porto Rîko (zimanê spanî), [[Guam]] (zimanê khamorro) û [[Giravên Mariana yên Bakur]] (zimanê karolînî û Chamorro). Bi tevahî, 169 zimanên xwemaliyên yên amerîkî li Dewletên Yekbûyî ji welatiyên xwemalî têne axaftin. Li [[Porto Rîko]]yê, zimanê spanî ji zimanê îngilîzî zêdetir tê axaftin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.puertorico.com/translation/ |sernav=Spanish Translations {{!}} By Puerto Rico Channel |malper=www.puertorico.com |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |roja-arşîvê=2013-12-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131230233259/http://www.puertorico.com/translation/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Li gorî rapirsiya civaka amerîkî (2020) li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê nêzîkî 245,4 milyon kesên ku temenê wan pênc salî û mezintir e li malê tenê bi îngilîzî diaxivîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.census.gov/table?q=B16001:+LANGUAGE+SPOKEN+AT+HOME+BY+ABILITY+TO+SPEAK+ENGLISH+FOR+THE+POPULATION+5+YEARS+AND+OVER&amp;g=0100000US&amp;tid=ACSDT1Y2021.B16001&amp;moe=true |sernav=Explore Census Data |malper=data.census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}&lt;/ref&gt; Nêzîkî 41,2 milyon kes li malê bi spanî diaxivîn ku bi vê awayê zimanê spanî dibe duyem zimanê herî zêde ku tê bikar anîn. Zimanên din ên ku ji aliyê milyonek an jî zêdetir kesan ve li malê têne axaftin ev in: [[Zimanê çînî|çînî]] (3,40 milyon), [[Zimanê tagalogî|tagalogî]] (1,71 milyon), viyetnamî (1,52 milyon), erebî (1,39 milyon), [[Zimanê fransî|fransî]] (1,18 milyon), [[Zimanê korêyî|koreyî]] (1,07 milyon) û rûsî (1,04 milyon). [[Zimanê almanî]] ku di sala 2010an de ji aliyê milyonek kesan ve li malê dihat axaftin, di sala 2020an de daketiye 857.000 axaftvanan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_1YR_B16001&amp;prodType=table |sernav=American FactFinder - Results |malper=factfinder.census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Bureau |pêşnav=U.S. Census |roja-arşîvê=2020-02-12 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20200212213140/https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_1YR_B16001&amp;prodType=table |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Koçberî ===
[[Wêne:Foreign_born_population_percentage_in_the_US.svg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Foreign_born_population_percentage_in_the_US.svg|thumb|çep|Rêjeya nifûsa biyanî ya li Dewletên Yekbûyî bi demê re ji 1850 heya 2020an]]
Nifûsa koçber a Amerîkayê bi awayekî mutleq mezintirîn nifûsa herî koçber ê cîhanê ye. Di sala 2022an de li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê 87,7 milyon koçber û zarokên koçberan ên li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji dayik bûne hebûn ku ev hêjmar nêzîkî ji %27ê nifûsa giştî ya Amerîkayê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.migrationpolicy.org/article/frequently-requested-statistics-immigrants-and-immigration-united-states |sernav=Frequently Requested Statistics on Immigrants and Immigration in the United States |malper=migrationpolicy.org |tarîx=2025-03-11 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Batalova |pêşnav=Jeanne Batalova Jeanne }}&lt;/ref&gt; Di sala 2017an de ji nifûsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê yên ku li derveyî welat ji dayik bûne, nêzîkî ji %45 (20,7 milyon) welatiyên xwezayî bûn, ji %27 (12,3 milyon) welatiyên daîmî yên qanûnî bûn, ji %6 (2,2 milyon) welatiyên demkî yên qanûnî bûn û ji %23 (10,5 milyon) koçberên bêqanûnî bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2025/08/21/key-findings-about-us-immigrants/ |sernav=What the data says about immigrants in the U.S. |malper=Pew Research Center |tarîx=2025-08-21 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Passel |pêşnav=Stephanie Kramer and Jeffrey S. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2019an de, welatên sereke yên ku koçber lê hatine [[Meksîk]] (ji %24ê koçberan), [[Hindistan]] (ji %6 ê koçberan), [[Çîn]] (ji %5 ê koçberan), [[Filipîn]] (ji %4,5 ê koçberan) û El Salvador (ji %3 ê koçberan) e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.americanimmigrationcouncil.org/sites/default/files/research/immigrants_in_the_united_states_0.pdf |sernav=&quot;Immigrants in the United States&quot; }}&lt;/ref&gt; Di sala darayî ya 2022an de, zêdetirî milyonek koçber (ku piraniya wan bi rêya yekbûna malbatê hatine Dewletên Yekbûyî) mafê rûniştinê ya qanûnî wergirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.prb.org/articles/who-are-americas-immigrants/ |sernav=Who Are America’s Immigrants? |malper=PRB |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Hêjmara koçberên bê belge li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di sala 2023an de gihîştiye asta herî bilind ku gihiştiye 14 milyonan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/race-and-ethnicity/2025/08/21/u-s-unauthorized-immigrant-population-reached-a-record-14-million-in-2023/ |sernav=U.S. Unauthorized Immigrant Population Reached a Record 14 Million in 2023 |malper=Pew Research Center |tarîx=2025-08-21 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Krogstad |pêşnav=Jeffrey S. Passel and Jens Manuel }}&lt;/ref&gt;

=== Dîn ===
Guhertoya yekem azadiya li welat dînperestiyê mîsoger dike û qedexe kiriye ku kongre bi ti awayî nikare qanûnên têkildarî dînê derxe.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Donadio |pêşnav=Rachel |tarîx=2021-11-22 |sernav=Why Is France So Afraid of God? |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2021/12/france-god-religion-secularism/620528/ |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://constitution.congress.gov/constitution/amendment-1/ |sernav=U.S. Constitution - First Amendment {{!}} Resources {{!}} Constitution Annotated {{!}} Congress.gov {{!}} Library of Congress |malper=constitution.congress.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li Dewletên Yekbûyî pratîkên dînî berbelav in ku di nav pratîkên herî cihêreng ên cîhanê de ye û pir zindî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Alesina |pêşnav=Alberto |paşnav2=Devleeschauwer |pêşnav2=Arnaud |paşnav3=Easterly |pêşnav3=William |paşnav4=Kurlat |pêşnav4=Sergio |paşnav5=Wacziarg |pêşnav5=Romain |tarîx=2003-06-01 |sernav=Fractionalization |url=https://doi.org/10.1023/A:1024471506938 |kovar=Journal of Economic Growth |ziman=en |cild=8 |hejmar=2 |rr=155–194 |doi=10.1023/A:1024471506938 |issn=1573-7020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2018/07/31/americans-are-far-more-religious-than-adults-in-other-wealthy-nations/ |sernav=Americans are far more religious than adults in other wealthy nations |malper=Pew Research Center |tarîx=2018-07-31 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Fahmy |pêşnav=Dalia }}&lt;/ref&gt;

Dewletên Yekbuyî ya Amerîkayê xwediyê nifûsa herî mezin a xiristiyan ên li cîhanê ye ku çarem nifûsa herî mezin a katolîkan vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.pewforum.org/christian/global-christianity-exec.aspx |sernav=Global Christianity - A Report on the Size and Distribution of the World' s Christian Population- Pew Forum on Religion &amp; Public Life |malper=www.pewforum.org |roja-gihiştinê=2026-02-21 |roja-arşîvê=2018-12-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181226061838/http://www.pewforum.org/christian/global-christianity-exec.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Baweriyên din ên girîng ên li Amerîkayê cihûtî, bûdîzm, hindûîzm, îslam, serdema nû û dînên xwemaliyên smerîkî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of church and state in the United States |weşanger=Oxford Univ. Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-19-989222-8 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Davis |pêşnavê-edîtor=Derek |series=Oxford handbooks series }}&lt;/ref&gt; Pratîka dînî li gorî herêman bi girîngî diguherin.&lt;ref name=&quot;Williams2023&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.christianitytoday.com/2023/03/christianity-america-pew-research-statistics-minority/ |sernav=‘Christian America’ Isn’t Dying. It’s Dividing. |malper=Christianity Today |tarîx=2023-03-01 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Williams |pêşnav=Daniel K. }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de &quot;deîzma merasîmî&quot; di çanda amerîkî de gelemperî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/religion/2008/08/28/on-ceremonial-occasions-may-the-government-invoke-a-deity/ |sernav=On Ceremonial Occasions, May the Government Invoke a Deity? |malper=Pew Research Center |tarîx=2008-08-28 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Liu |pêşnav=Joseph }}&lt;/ref&gt;

Piraniya Amerîkiyan baweriya xwe bi hêzek bilindtir an hêzek giyanî tînin ku beşdarî pratîkên giyanî yên wekê dia dibin û xwe dîndar an giyanî dihesibînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/religion/2023/12/07/spirituality-among-americans/ |sernav=Spirituality Among Americans |malper=Pew Research Center |tarîx=2023-12-07 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Kallo |pêşnav=Becka A. Alper, Chip Rotolo, Patricia Tevington, Justin Nortey and Asta }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Froese |pêşnav=Paul |paşnav2=Uecker |pêşnav2=Jeremy E. |tarîx=2022 |sernav=Prayer in America: A Detailed Analysis of the Various Dimensions of Prayer |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/jssr.12810 |kovar=Journal for the Scientific Study of Religion |ziman=en |cild=61 |hejmar=3-4 |rr=663–689 |doi=10.1111/jssr.12810 |issn=1468-5906 }}&lt;/ref&gt; Li &quot;kembera mizgîniyê&quot; ya başûrê Dewletên Yekbûyî, protestanîzma evanjelîk roleke girîng di warê çandî de dilîze ku New England û Rojavayê Dewletên Yekbûyî mêla wan heye ku zêdetir sekuler bin.&lt;ref name=&quot;Williams2023&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/religion/2025/02/26/decline-of-christianity-in-the-us-has-slowed-may-have-leveled-off/ |sernav=Decline of Christianity in the U.S. Has Slowed, May Have Leveled Off |malper=Pew Research Center |tarîx=2025-02-26 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US |paşnav=Fahmy |pêşnav=Gregory A. Smith, Alan Cooperman, Becka A. Alper, Besheer Mohamed, Chip Rotolo, Patricia Tevington, Justin Nortey, Asta Kallo, Jeff Diamant and Dalia }}&lt;/ref&gt; Mormonîzm, tevgereke restorasyonê ye ku di sala 1847an de li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hatiye damezrandin ku dîneke serdest ê li Utahê ye û dîneke sereke yê li Idahoyê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=What hath God wrought: the transformation of America, 1815-1848 |url=https://archive.org/details/whathathgodwroug00howe |paşnav=Howe |pêşnav=Daniel Walker |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-19-507894-7 |cih=New York |series=The Oxford history of the United States }}&lt;/ref&gt;
=== Tendûristî ===
[[Wêne:Texas medical center.jpg|thumb|
Navenda pizîşkî ya Teksasê li Houstonê ku mezintirîn kompleksa pizîşkî ya cîhanê ye. Di sala 2018an de 120.000 kes lê dixebitîn û 10 milyon nexweş li navendê hatine derman dikirin.]]
Li gorî navendên kontrol û pêşîlêgirtina nexweşiyan (CDC), temenê navînî yê jiyanê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di sala 2024an de gihîştiye 79,0 salan ku ev asta herî bilind a tomar kirî ye. Ev yek li gorî sala 2023an 0,6 sal zêde bûye. CDCyê vê başbûnê bi kêmbûna girîng a hejmara dozên zêde yên dermanan ên kujer li welêt ve girêdaye û destnîşan kiriye ku &quot;piştî wê penceşêr û birîndarîyên bêhemdî tên, nexweşiya dil hê jî sedema sereke ya mirinên li Dewletên Yekbûyî ye&quot;.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cdc.gov/nchs/products/databriefs/db548.htm |sernav=Products - Data Briefs - Number 548 - January 2026 |malper=www.cdc.gov |tarîx=2026-01-28 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Di sala 2024an de temenê jiyanê ya mêrên amerîkî ji dema jidayîk bûnê ve gihîşt 76,5 salan (+0.7 sal li gorî sala 2023an) û temenê jiyanê ya jinan jî gihiştiye 81,4 (+0.3 sal) salan. Ev rêje ji sala 1998an vir ve temenê jiyanê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Ji sala 1998an vir ve temenê jiyanê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji yên welatên din ên dewlemend û pîşesazî kêmtir bûye û ji wê demê ve valahiya &quot;nebaşiya tenduristiyê&quot; ya amerîkiyan zêde bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2019-11-26 |sernav=‘There’s something terribly wrong’: Americans are dying young at alarming rates |url=https://www.washingtonpost.com/health/theres-something-terribly-wrong-americans-are-dying-young-at-alarming-rates/2019/11/25/d88b28ec-0d6a-11ea-8397-a955cd542d00_story.html |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt;

Fona Commonwealthê di sala 2020an de ragihandiye ku Amerîka di nav welatên bi dahata bilind de xwedî rêjeya xwekuştinê ya herî bilind e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.commonwealthfund.org/press-release/2020/new-international-report-health-care-us-suicide-rate-highest-among-wealthy |sernav=New International Report on Health Care: U.S. Suicide Rate Highest Among Wealthy Nations |malper=www.commonwealthfund.org |tarîx=2020-01-30 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Nêzîkî sêyek ji nifûsa kesên mezin a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê qelew in û sêyeka din jî zêde bi kîlo ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.cdc.gov/nchs/products/pubs/pubd/hestats/overweight/overwght_adult_03.htm |sernav=NCHS - 404 Error - Resource Not Available |malper=www.cdc.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Pergala tenduristiyê ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, hem bi lêçûnên serê kesî û hem jî wekê rêjeyek ji GDPê, ji welatên din ên cihanê pir zêdetir xerc dike lê ji ber sedemên nîqaşkirî, dema ku li ber pergalên welatên dijber tê berhev kirin, encamên tenduristiyê yên xerabtir bi dest dixe. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê tekane welatê pêşketî ye ku sîstema lênêrîna tenduristiyê ya gerdûnî tune ye û rêjeyeke girîng ê ji nifûsê sîgorteya wan ê tenduristiyê tune ye. Sîgorteya tenduristiyê ya ji aliyê hikûmetê ve ji bo kesên xizan (Medicaid) û ji bo kesên ji 65 salî mezintir (Medicare) ji bo amerîkiyên ku şertên dahat an temenê bernameyan bicîh tînin tê bikaranîn. Di sala 2010an de, serokê wî demê [[Barack Obama|Obama]] qanûna parastina nexweşan û lênihêrîna bi erzanî derxistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Oberlander |pêşnav=Jonathan |tarîx=2010 |sernav=Long Time Coming: Why Health Reform Finally Passed |url=https://www.healthaffairs.org/doi/10.1377/hlthaff.2010.0447 |kovar=Health Affairs |cild=29 |hejmar=6 |rr=1112–1116 |doi=10.1377/hlthaff.2010.0447 |issn=0278-2715 }}&lt;/ref&gt; Jiber kirina zarokan li Dewletên Yekbûyî ji aliyê federal ve nayê parastin û li 17 eyaletan neqanûnî ye an jî bi sinor e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Sherman |pêşnav=Carter |paşnav2=Witherspoon |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Glenza |pêşnav3=Jessica |paşnav4=Noor |pêşnav4=Poppy |paşnav5=Glenza |pêşnav5=Andrew Witherspoon with additional reporting by Jessica |tarîx=2026-01-12 |sernav=Tracking abortion laws across the United States |url=https://www.theguardian.com/us-news/ng-interactive/2024/jul/29/abortion-laws-bans-by-state |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;

=== Perwerdehî ===
[[Wêne:University of Virginia Rotunda in 2006.jpg|thumb|Nêzîkî ji %77ê xwendekarên zanîngehên amerîkî beşdarî saziyên giştî dibin ku di nav de Zanîngeha Vîrjînyayê heye ku ji aliyê Thomas Jefferson ve di sala 1819an de hatiye damezrandin]]
Perwerdehiya seretayî û navîn a amerîkî ku li Dewletên Yekbûyî wekê K-12 (&quot;ji baxçeyê zarokan heta pola 12an&quot;) tê zanîn, nenavendî ye. Pergalên dibistanan ji aliyê hikûmetên eyalet, herêmî û carinan jî ji aliyê şaredariyan ve têne birêvebirin û ji aliyê wezareta perwerdehiya Dewletên Yekbûyî ve têne birêve birin. Bi gelemperî, zarokên li seranserê welat mecbûr in ku ji pênc an şeş saliya xwe heta 18 saliya xwe biçin dibistanê an jî dibistanek malê ya pejirandî (baxçeyê zarokan an pola yekem). Ev yek pir caran xwendekaran digihîne pola 12an ku sala dawî ya lîseya Dewletên Yekbûyî lê hinek eyalet û herêm dihêlin ku ew zûtir, di 16 an 17 saliya xwe de dibistanê biterikînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://nces.ed.gov/programs/digest/d02/dt150.asp |sernav=Digest of Education Statistics, 2002 |malper=nces.ed.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=EN }}&lt;/ref&gt; Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji her welatekî din zêdetir dirav li ser her xwendekarekî xerc dike ku di salên 2020 û 2021an de bi navînî 18.614 dolar salane ji bo her xwendekarekî dibistana seretayî û navîn a dewletê tê xerckirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Rushe |pêşnav=Dominic |tarîx=2018-09-07 |sernav=The US spends more on education than other countries. Why is it falling behind? |url=https://www.theguardian.com/us-news/2018/sep/07/us-education-spending-finland-south-korea |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://nces.ed.gov/fastfacts/display.asp?id=66 |sernav=The NCES Fast Facts Tool provides quick answers to many education questions (National Center for Education Statistics) |malper=nces.ed.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=EN }}&lt;/ref&gt; Di nav amerîkiyên 25 salî û mezintir de ji %92,2 ji lîseyê mezûn bûne, ji %62,7 çûne hinek zanîngehan, ji %37,7 bawernameya lîsansê wergirtine û ji %14,2 jî bawernameya masterê wergirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/data/tables/2022/demo/educational-attainment/cps-detailed-tables.html |sernav=Educational Attainment in the United States: 2022 |malper=Census.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Bureau |pêşnav=US Census }}&lt;/ref&gt; Rêjeya xwendin û nivîsandinê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê nêzîkî asta gerdûnî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/stories/story/spotlighting-the-world-factbook-as-we-bid-a-fond-farewell/ |sernav=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}&lt;/ref&gt; Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi 411 kesên xelatgir (bi wergirtina 413 xelatan) ji hemî welatan, welatê herî zêde ye xelata nobelê wergirtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nobelprize.org/prizes/lists/all-nobel-prizes/ |sernav=All Nobel Prizes |malper=NobelPrize.org |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1126/science.zweiy85 |sernav=Japan tries, again, to stop its universities from sliding down global rankings |malper=AAAS Articles DO Group |tarîx=2023-12-29 |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}&lt;/ref&gt;

Perwerdehiya bilind a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê binavûdengeke cîhanî bi dest xistiye. Gelek ji zanîngehên herî baş ên cîhanê ku ji aliyê rêxistinên lîste kirin ên cûrbecûr ve hatine lîste kirin, li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne ku di nav de 19 ji 25 zanîngehên herî baş de ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.newsweek.com/us-news-best-global-universities-american-schools-dominate-top-10-1466768 |sernav=&quot;U.S. Schools Take 8 of 10 Top Spots on U.S. News' Best Global Universities&quot; }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usnews.com/news/best-countries/best-countries-for-education |sernav=&quot;Best Countries for Education: North American and European countries are seen as offering the best opportunities for education&quot; }}&lt;/ref&gt; Her çend gelek zanîngeh û kolejên taybet ên welat nêzîkî ji %20ê hemî xwendekarên amerîkî werbigirin jî, perwerdehiya bilind a amerîkî ji di bin rêvebiriya pergalên zanîngehên dewletê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usnews.com/education/community-colleges/articles/2015/02/06/frequently-asked-questions-community-college |sernav=&quot;Everything You Need to Know About Community Colleges: FAQ&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di derbarê lêçûnên giştî yên li ser perwerdehiya bilind de, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji navînîya OECD yê ji bo her xwendekarekî zêdetir dirav xerc dike û amerîkî di lêçûnên giştî û taybet de ji hemî neteweyên din zêdetir dirav xerc dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/us-education-spending-tops-global-list-study-shows/ |sernav=U.S. education spending tops global list, study shows - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2013-06-25 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Kolej û zanîngehên ku rasterast ji aliyê hikûmeta federal ve têne fînanse kirin, diravê xwendinê nastinin û bi personelên leşkerî û karmendên hikûmetê ve sinordar in ku di nav wan de akademiyên xizmeta Dewletên Yekbûyî, dibistana postgraduate ya deryayî û zanîngehên karmendên leşkerî hene. Tevî hinek bernameyên bexşandina deynên xwendekaran,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://usafacts.org/articles/how-much-student-debt-do-americans-owe/ |sernav=How much student debt do Americans owe? |malper=USAFacts |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; deynên mayî yên xwendekaran di navbera salên 2010 û 2020an de&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2020/12/22/us-student-debt-has-increased-by-more-than-100percent-over-past-10-years.html |sernav=U.S. student debt has increased by more than 100% over the past 10 years |malper=CNBC |tarîx=2020-12-22 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Hess |pêşnav=Abigail Johnson }}&lt;/ref&gt; ji %102 zêde bûye û di sala 2022an de ji 1,7 trilyon dolarê derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2022/05/06/this-is-how-student-loan-debt-became-a-1point7-trillion-crisis.html |sernav=This is how student loan debt became a $1.7 trillion crisis |malper=CNBC |tarîx=2022-05-06 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Nova |pêşnav=Jessica Dickler,Annie }}&lt;/ref&gt;

== Çand û civak ==
[[Wêne:Liberty02.jpg|çep|thumb|[[Peykerê Azadiyê]] (Azadiya Ronahîkirina Cîhanê) li Girava Azadiyê ya li Harbora New Yorkê ye ku diyariyek e Fransayê ya sala 1866an e ku bûye sembola îkonîk a xewna amerîkî.]]
Amerîkiyan bi kevneşopî bi baweriya siyasî ya yekgirtî di &quot;Keymanek Amerîkî&quot; de têne destnîşan kirin ku li ser razîbûna desthilatdaran tekez dike ku azadî, wekheviya di bin qanûnê de, demokrasî, wekheviya civakî, mafên milkiyetê û vebijarka ji bo desthilatdariya bisinor dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Who are we? |paşnav=Samuel P. Huntington |weşanger=Simon &amp; Schuster |tarîx=2004 |isbn=978-0-684-87053-3 |kesên-din=Internet Archive |url=https://archive.org/details/whoarewechalleng00hunt }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Creating the American mind: intellect and politics in the colonial colleges |url=https://archive.org/details/creatingamerican0000jdav |paşnav=Hoeveler |pêşnav=J. David |weşanger=Rowman &amp; Littlefield |tarîx=2007 |isbn=978-0-7425-4839-8 |cih=Lanham |series=American Intellectual Culture }}&lt;/ref&gt; Amerîka ji aliyê çandî ve welat wekê xwedî nirxên ferdperestî û xweseriya kesane&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Marsh |pêşnav=Abigail |tarîx=2021-05-26 |sernav=Opinion {{!}} Everyone Thinks Americans Are Selfish. They’re Wrong. |url=https://www.nytimes.com/2021/05/26/opinion/individualism-united-states-altruism.html |roja-gihiştinê=2025-02-01 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Grabb |pêşnav=Edward |paşnav2=Baer |pêşnav2=Douglas |paşnav3=Curtis |pêşnav3=James |tarîx=1999 |sernav=The Origins of American Individualism: Reconsidering the Historical Evidence |url=https://www.jstor.org/stable/3341789?origin=crossref |kovar=The Canadian Journal of Sociology / Cahiers canadiens de sociologie |cild=24 |hejmar=4 |rr=511–533 |doi=10.2307/3341789 |issn=0318-6431 }}&lt;/ref&gt; û her weha xwedan ehlaqek xebatê ya bihêz, hevberhevî û altruîzma dilxwazî ya li hember kesên din hatiye binav kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ourworldindata.org/grapher/cross-country-variation-in-altruism |sernav=Country-level estimates of altruism |malper=Our World in Data |roja-gihiştinê=2025-02-01 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Marsh |pêşnav=Abigail |tarîx=2018-02-05 |sernav=Could A More Individualistic World Also Be A More Altruistic One? |url=https://www.npr.org/sections/13.7/2018/02/05/581873428/could-a-more-individualistic-world-also-be-a-more-altruistic-one |roja-gihiştinê=2025-02-01 |xebat=NPR |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li gorî lêkolîneke sala 2016an ji aliyê Weqfa Alîkariya Xêrxwaziyê ya Amerîkayê hatiye kirin ku amerîkî ji %1.44 ji tevahî GDP-ê ji saziyên xêrxwaziyan re dişînin ku ev jî rêjeya herî bilind ê li cîhanê ye. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê malavaniya cûrbicûr komên etnîkî, kevneşopî û nirxan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/news/latino/americas-tipping-point-most-u-s-now-multicultural-says-group-n186206 |sernav=America's Tipping Point: Most Of U.S. Now Multicultural, Says Group |malper=NBC News |tarîx=2014-08-22 |roja-gihiştinê=2025-02-01 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hêza nerm a çandî û aborî ya girîng bi dest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Berghahn |pêşnav=Volker R. |tarîx=2010-02-01 |sernav=The debate on ‘Americanization’ among economic and cultural historians |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14682740903388566 |kovar=Cold War History |cild=10 |hejmar=1 |rr=107–130 |doi=10.1080/14682740903388566 |issn=1468-2745 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=How American Culture Ate the World |url=https://newrepublic.com/article/165836/american-culture-ate-world-righteous-smokescreen-globalization-review |roja-gihiştinê=2025-02-01 |xebat=The New Republic |issn=0028-6583 }}&lt;/ref&gt;

Nêzîkî hemî amerîkîyên heyî an bav û kalên wan di nav pênsedsalên borî de ji Ewropa, Afrîka û ji Asyayê (&quot;Cîhana Kevin&quot;) koçê Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new American democracy |url=https://archive.org/details/newamericandemoc0007edunse |weşanger=Longman |tarîx=2011 |isbn=978-0-205-78016-7 |çap=7 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Fiorina |pêşnavê-edîtor=Morris P. }}&lt;/ref&gt; Çanda sereke ya amerîkî çandeke rojavayî ye ku bi piranî ji kevneşopiyên koçberên ewropî bi bandorên ji gelek çavkaniyên din ve, wekê kevneşopiyên ku ji aliyê koleyên ji [[Afrîka]]yê ve hatine neqilkirin tê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Africanisms in American culture |url=https://archive.org/details/africanismsiname0000unse |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-253-21749-3 |çap=2 |cih=Bloomington, Ind. |paşnavê-edîtor=Holloway |pêşnavê-edîtor=Joseph E. |series=Blacks in the diaspora }}&lt;/ref&gt; Ligel ku koçberên ku beşdarê çanda sereke ya amerîkî dibin û bi gelemperî di nav wan de asîmîle dibin, koçberiya vê dawîyê ya ji Asyayê û nemaze li Amerîkaya Latînî tevliheviyeke çandî zêde kiriye ku wekê potek helandinê ya homojen û taseyek seletê ya heterojen tê binav kirin. Xewna Amerîkî an têgihîştina ku amerîkî ji tevgera civakî ya bilind kêfxweş dibin, di kişandina koçberan de roleke sereke dilîze.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/councils/forbesbusinesscouncil/2022/01/12/attracting-immigrant-talent-with-a-new-american-dream/ |sernav=Council Post: Attracting Immigrant Talent With A New American Dream |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2025-02-01 |ziman=en |paşnav=Kulkarni |pêşnav=Jay }}&lt;/ref&gt; Gelo ev têgihîştin rast e an ne rast e bûye mijara nîqaşê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/tax/public-finance/chapter%205%20gfg%202010.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.oecd.org |roja-gihiştinê=2025-02-01 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.americanprogress.org/article/understanding-mobility-in-america/ |sernav=Understanding Mobility in America |malper=Center for American Progress |tarîx=2006-04-26 |roja-gihiştinê=2025-02-01 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.epi.org/publication/usa-lags-peer-countries-mobility/ |sernav=U.S. lags behind peer countries in mobility |malper=Economic Policy Institute |roja-gihiştinê=2025-02-01 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Digel ku çanda sereke radigihîne ku Dewletên Yekbûyî civakeke bê çîn e, zanyar cûdahiyên girîng di navbera çînên civakî yên welat de destnîşan dikin ku bandorê li civakbûn, ziman û nirxan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American exceptionalism: the effects of plenty American experience |paşnav=Gutfeld |pêşnav=Arnon |weşanger=Sussex Academic Press |tarîx=2002 |isbn=978-1-903900-08-6 |cih=Brighton Portland, Or }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=What's class got to do with it? American society in the twenty-first century |url=https://archive.org/details/whatsclassgottod0000unse |weşanger=ILR Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-8014-4259-9 |cih=Ithaca, N.Y |paşnavê-edîtor=Zweig |pêşnavê-edîtor=Michael }}&lt;/ref&gt; Amerîkî meyldar in ku pir qîmetan didin destkevtiyên sosyo-aborî lê asayîbûn an navînî ji aliyê hinek kesan ve wekê rewşek hêja jî tê teşwîq kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The average American: the extraordinary search for the nation's most ordinary citizen |paşnav=O'Keefe |pêşnav=Kevin |weşanger=Public Affairs |tarîx=2005 |isbn=978-1-58648-270-1 |çap=1 |cih=New York |url=https://www.worldcat.org/title/ocm61178245 |oclc=ocm61178245 }}&lt;/ref&gt;

== Binerê ==

* [[Dewletên DYAyê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|United States}}

* [http://www.nefel.nu/articles/article_detail.asp?RubricNr=2&amp;ArticleNr=271 150-saliya hevkeşifkirina kurd û emerîkiyan, Rohat Alakom, STOCKHOLM, 23/6 2005, NEFEL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929210635/http://www.nefel.nu/articles/article_detail.asp?RubricNr=2&amp;ArticleNr=271 |date=2007-09-29 }}

{{Welatên Amerîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dewletên Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]]
[[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1776an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku inglîzî zimanê resmî ye]]
[[Kategorî:DYA| ]]
[[Kategorî:Endamên G20ê]]
[[Kategorî:Konfederasyonên berê]]</text>
      <sha1>hnjak690ihgfhxv6smg96mtak3urm28</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tor (herêm)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8874</id>
    <revision>
      <id>2095632</id>
      <parentid>1946474</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T17:40:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Guherto</username>
        <id>41494</id>
      </contributor>
      <comment>Guhartoya [[Special:Diff/1946474|1946474]] yê [[Special:Contributions/Balyozbot|Balyozbot]] ([[User talk:Balyozbot|gotûbêj]]) şûnde kir</comment>
      <origin>2095632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1359" sha1="lajm7go9fregtn36plag4arnavmkhnb" xml:space="preserve">{{Maneyên din|Tor}}
{{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| wêneyê_asoyê       = Tur Abdin Carte.jpg
}}
[[Wêne:Tur Abdin Carte.jpg|thumb|Nexşeya herêma Torê]]
{{Mapframe||height=300|width=450|zoom=9|geotype1=geomask|ids1=Q506470|fill1=#208020|fill-opacity1=0.2|title1=Tor|text=Tor}}
'''Tor''' herêmeke welatê [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] ye. Li Torê  [[Mihelemî|Erebên Mihellemî]] , siryanî , Kurmanc û ermenî hene.

Di nav Çiyayê Torê de weke   [[Belavbûna mihellemiyan|Herêma Mihellemîyan]] jî tê binavkirin. Tor an jê  [[Belavbûna mihellemiyan|Herêma Mihellemîyan]] herêmeke ji çiya pêkhatî ye. Ev herêm dikeve navbera [[Mêrdîn]], [[Botan]] û [[Êlih]]ê ([[Batmanê]]) û [[Midyad]] jî wekê navenda vê herêmê tê binavkirin. Li gor hin kesan niştecihên vê derê bi pirranî [[suryanî]] ([[aramî]]) bûn, lê em ji nivîsarên [[Eugen Prym]] û [[Albert Socin]] jî fêr dibin ku li vê herêmê di sedsala 19'an de jî bi pirranî kurd dijiyan (binêre li [[Lawija Mesîh]]). Heta salên 80î û 90î yên sedsala 20a jî li vê herêmê gundên mesîhiyan hebûn, lê niha piraniya wan mecburê derketina derveyî welat bûn.

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|37|24|18|N|41|29|43|E|dim:50km_region:TR_type:mountain_source:dewiki|display=title}}

[[Kategorî:Tor| ]]</text>
      <sha1>lajm7go9fregtn36plag4arnavmkhnb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095633</id>
      <parentid>2095632</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T17:40:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Guherto</username>
        <id>41494</id>
      </contributor>
      <comment>Vandalîzm. Guhartoya [[Special:Diff/1946451|1946451]] yê [[Special:Contributions/2A02:908:E945:EA0:C426:FD:149A:884|2A02:908:E945:EA0:C426:FD:149A:884]] ([[User talk:2A02:908:E945:EA0:C426:FD:149A:884|gotûbêj]]) şûnde kir</comment>
      <origin>2095633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1332" sha1="79mtff6we7l1qvrrid5u8iivrisuaci" xml:space="preserve">{{Maneyên din|Tor}}
{{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| wêneyê_asoyê       = Tur Abdin Carte.jpg
}}
[[Wêne:Tur Abdin Carte.jpg|thumb|Nexşeya herêma Torê]]
{{Mapframe||height=300|width=450|zoom=9|geotype1=geomask|ids1=Q506470|fill1=#208020|fill-opacity1=0.2|title1=Tor|text=Tor}}
'''Tor''' herêmeke Kurdistanê ye. Li Torê  [[Mihelemî|Erebên Mihellemî]] , siryanî , Kurmanc û ermenî hene.

Di nav Çiyayê Torê de weke   [[Belavbûna mihellemiyan|Herêma Mihellemîyan]] jî tê binavkirin. Tor an jê  [[Belavbûna mihellemiyan|Herêma Mihellemîyan]] herêmeke ji çiya pêkhatî ye. Ev herêm dikeve navbera [[Mêrdîn]], [[Botan]] û [[Êlih]]ê ([[Batmanê]]) û [[Midyad]] jî wekê navenda vê herêmê tê binavkirin. Li gor hin kesan niştecihên vê derê bi pirranî [[suryanî]] ([[aramî]]) bûn, lê em ji nivîsarên [[Eugen Prym]] û [[Albert Socin]] jî fêr dibin ku li vê herêmê di sedsala 19'an de jî bi pirranî kurd dijiyan (binêre li [[Lawija Mesîh]]). Heta salên 80î û 90î yên sedsala 20a jî li vê herêmê gundên mesîhiyan hebûn, lê niha piraniya wan mecburê derketina derveyî welat bûn.

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|37|24|18|N|41|29|43|E|dim:50km_region:TR_type:mountain_source:dewiki|display=title}}

[[Kategorî:Tor| ]]</text>
      <sha1>79mtff6we7l1qvrrid5u8iivrisuaci</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095634</id>
      <parentid>2095633</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T17:40:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Guherto</username>
        <id>41494</id>
      </contributor>
      <comment>Vandalîzm. Guhartoya [[Special:Diff/1946450|1946450]] yê [[Special:Contributions/2A02:908:E945:EA0:C426:FD:149A:884|2A02:908:E945:EA0:C426:FD:149A:884]] ([[User talk:2A02:908:E945:EA0:C426:FD:149A:884|gotûbêj]]) şûnde kir</comment>
      <origin>2095634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1229" sha1="s6cgvae2iqobv8jyvxhad1q3xbmkitb" xml:space="preserve">{{Maneyên din|Tor}}
{{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| wêneyê_asoyê       = Tur Abdin Carte.jpg
}}
[[Wêne:Tur Abdin Carte.jpg|thumb|Nexşeya herêma Torê]]
{{Mapframe||height=300|width=450|zoom=9|geotype1=geomask|ids1=Q506470|fill1=#208020|fill-opacity1=0.2|title1=Tor|text=Tor}}
'''Tor''' herêmeke Kurdistanê ye. Li Torê kurmanc, [[Mehelmî|erebên mehelmî]], siryanî û ermenî hene.

Di nav kurmancan de weke [[Tora Hevêrka]] jî tê binavkirin. Tor herêmeke ji çiya pêkhatî ye. Ev herêm dikeve navbera [[Mêrdîn]], [[Botan]] û [[Êlih]]ê ([[Batmanê]]) û [[Midyad]] jî wekê navenda vê herêmê tê binavkirin. Li gor hin kesan niştecihên vê derê bi pirranî [[suryanî]] ([[aramî]]) bûn, lê em ji nivîsarên [[Eugen Prym]] û [[Albert Socin]] jî fêr dibin ku li vê herêmê di sedsala 19'an de jî bi pirranî kurd dijiyan (binêre li [[Lawija Mesîh]]). Heta salên 80î û 90î yên sedsala 20a jî li vê herêmê gundên mesîhiyan hebûn, lê niha piraniya wan mecburê derketina derveyî welat bûn.

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|37|24|18|N|41|29|43|E|dim:50km_region:TR_type:mountain_source:dewiki|display=title}}

[[Kategorî:Tor| ]]</text>
      <sha1>s6cgvae2iqobv8jyvxhad1q3xbmkitb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Yekbûn (hunermend)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9171</id>
    <revision>
      <id>2095742</id>
      <parentid>1922612</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T06:57:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3236" sha1="8vocde9hd3ca1vxh7xir24d5gyj13m6" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}}
'''Yekbûn''' navê bestekar, sazkir û stranbêjeke jin a kurd e ku di 1979an de li [[Stembol]]ê ji dayik bûye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Ew ji [[Mêrdîn]]ê ye û biçûka şeş xwîşk û birayan e.

Di sala 1989an bi awayekî amator dest bi muzîkê kir, heta sala 1997an bi komek gelek şev, şahî, konser û organîzasyonan de bi awayekî aktîv xebitî. Li [[Zanîngeha Marmarayê]] ya Stembolê di beşa Mamostatiya Muzîkê, perwerdehiya deng xelas kir.

== Berhema wê ya pêşîn, &quot;Nîrwana&quot; (2002) ==
Di sala 2002yan de bi yekemîn berhema xwe ya solo bi navê “Nirwana” derket pêşberî hezkiriyên xwe. Di vê navberê de tevlî gelek xebatên hunerî bû. Dîsa bi muzîk û vokalîstiyê tevlî xebatên rêzefilmên “Ihlamurlar Altında&quot;, &quot;Esir Kalpler û Asî” bû. Li aliyê din reklam û jenerîkên muzîkan amade kirin. Ji bo komên dans, muzîkên taybet amade kirin. Berhema wê bi xwe jî di nava de ji gelek berhemên hûnerî re muzîksazî (aranjor) kir.

== Berhema wê ya duyem, &quot;Kejê&quot; (2007) ==
Di sala 2007an de bi duyem berhema xweya hunerî bi navê “Kejê” derket pêşberî hezkiriyên xwe. Ji bo hinek stranan (Were were, Xwezî dîsa, Esir kalpler, Kejê, Yar eman, Nikarim, Haro Baso, Şervana kurd im) klîp kişand.

Ji bo televîzyona Zagros TV li bernameya [[Mêvan Show]] derhêneriya muzîkê kir û jenerîk û tûşeyê bernameyê amade kirin. Li [[TRT Kurdî]] pêşbaziya deng de &quot;Strana xwe bêje&quot; wek jurî cihê xwe girt. Ser navê Kurdistanê li festîvala [[Pusan]] li [[Başûrê Koreyê]] bi stranên xwe beşdar bû.

== Berhema wê ji bo zarokan, &quot;Zarok&quot; (2013) ==
Di sala 2013 berhemeke ji bo zarokan a bi navê &quot;Zarok&quot; amade kir û li ser [[iTunes]], [[Amazon]] û [[Musicload]] belav kir.

== Berhema wê ya bi navê &quot;Dilop&quot; (2013) ==
Her wekî din albûma çaran a bi navê &quot;Dilop&quot; him li [[Başûrê Kurdistanê]] him jî li Tirkiyê hate belavkirin û du klîb hate kişandin.

== Klîp, albûm û duetên wê ==

=== Klîp ===
* 2002 Nîrwana: https://itunes.apple.com/tr/album/nirwana/id668794324?l=tr
* 2007 Kejê: https://itunes.apple.com/us/album/keje/id931604653
* 2013 Dilop: https://itunes.apple.com/us/album/dilop/id687908228 {{Mirin girêdan|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* 2013 Zarok: https://web.archive.org/web/20130429192648/https://itunes.apple.com/us/album/zarok/id590385879

=== Albumên wê ===
* ''[[Nîrwana]]''
* ''[[Kejê]]''
* ''[[Dilop]]''
* ''[[Zarok]]''
* ''[[Frişte]]''
* ''[[Ramadan]]''
* ''[[Nazdar]]''
==== Ji albûmên wê ====
* Koma Çiya - Rozerîn
* Koma Çiya - Dîlana Bê Sînor
* Yekbûn - Nîrwana
* Yekbûn - Kejê
* Ihlamurlar Altında - Sound Track
* Ihlamurlar Altında - Sound Track 2
* Şair Ahmet Çelik - Hüznün Heceleri
* Berîvan - Belgesel
* Yekbûn - Dilop
* Yekbûn - Zarok
* Ji bo bîranîna Bro Omerî - Peşk

=== Duet ===
* Bilind İbrahim - Zozan
* Kawa - Berfîn
* Armanc - Dayê
* Aramo - Dibarim'''

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* {{Ansîklopediya Kurdistanê|yekbun|Yekbûn}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Hunermendên kurd]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1979]]</text>
      <sha1>8vocde9hd3ca1vxh7xir24d5gyj13m6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Caf</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10106</id>
    <revision>
      <id>2095685</id>
      <parentid>2008685</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T02:13:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PronserTurs</username>
        <id>57845</id>
      </contributor>
      <comment>Jaff Towers wek navenda sereke hate zêdekirin.</comment>
      <origin>2095685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9453" sha1="fad84o5qtgyq9ur9snqjnm3hyxokgvk" xml:space="preserve">{{Infobox
| title = Eşîra Caf
| image = [[Wêne:A Jaf chief, S. Kurdistan.jpg]]
| caption = Mirovekî ciwan ê caf. Ev wêne di sala 1914an de bi destê [[Ely Bannister Soane]] hate girtin
| label1 = Cure
| data1 = Eşîr
| label2 = Gel
| data2 = [[Kurd]]
| label3 = Welat
| data3 = [[Iraq]] û [[Îran]]
| label4 = Navenda sereke
| data4 = [[Jaff Towers]]
| label5 = Cihê dil
| data5 = Di navbera [[Silêmanî]] û [[Senendc]] de
| label6 = Ziman
| data6 = Soranî babanî
}}

'''Caf''' (bi kurdî : جاف ; her weha Jahf, Jaaf, Jaf, Caf) mezintirîn eşîra [[Kurdnasî|kurdan]] e ku bi navê êl jî tê zanîn, li sînorên Îran û Iraqê dijîn. Cihê dilê wan di navbera [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine|Senendcê]] de ye.&lt;ref name=&quot;usmap1944&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://brbl-dl.library.yale.edu/vufind/Record/4172047 |sernav=Kurdish tribal map of Iraq : showing the Iraq portion of Kurdistan and the major Kurdish tribal divisions within Iraq. |nivîskar1=Archibald Roosevelt |lînka-nivîskar=Archibald Roosevelt |tarîx=1944 |weşanger=[[Yale University]] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hamzeh’ee2008&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.iranicaonline.org/articles/jaf |sernav=Jaf |paşnav=Hamzeh’ee |pêşnav=M. Reza Fariborz |tarîx=2008 |malper=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=20 hezîran 2020 }}&lt;/ref&gt; Ev êl bi piranî girêdayî mekteba [[Şafiî]] ye û gelek peyrewên [[Neqşbendî|Neqşîbendî]] û [[Qadirî]] hene.&lt;ref name=&quot;Hamzeh’ee2008&quot;/&gt; Di sala 1114'an de ji aliyê Zaher Beg Jaff &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://revistakuadro.com/jaff-family-jaff-tribe-and-kurdistan/ |sernav=Jaff family, Jaff Tribe, and Kurdistan |tarîx=4 nîsan 2019 |weşanger=Revista Kuadro |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201127204939/http://revistakuadro.com/jaff-family-jaff-tribe-and-kurdistan/ |tarîxa-arşîvê=27 çiriya paşîn 2020 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=27 çiriya paşîn 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://zivmagazine.com/2015/06/01/a-brief-reading-about-jaff-tribe |sernav=A Brief Reading About Jaff Tribe |tarîx=1 hezîran 2020 |malper=zivmagazine.com |weşanger=Zîv Kurdish Mosaic |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=24 hezîran 2020 |tarîxa-arşîvê=18 îlon 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200918210855/https://zivmagazine.com/2015/06/01/a-brief-reading-about-jaff-tribe/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; ve hatiye çêkirin, serekên din ên girîng Mohamed Paşa Jaff, [[Adile Xanim]], Osman Paşa Caf û Mehmûd Pasha Caf, mala bav û kalên wan Kela Şêrwana ye. [[Împeratoriya Osmanî]] di salên 1700î de navê Paşa, navekî esilzade, li wan kir. Ew eşîra herî mezin a kurdên rojhilata navîn in ku nêzîkî 4 milyon kes in û bi soranî babanî diaxivin. Heta salên 1860î [[Mîrektiya Erdelan]] birêve dibin. Navenda eşîrê li Jaff Towers li Silêmaniyê ye, ku wek navenda sereke ya eşîrê tê bikaranîn û wek avahiyên herî bilind ên Iraqê têne hesibandin. 
== Belavbûna erdnîgarî ==
Eşîra Caf li van bajar û bajarokên: [[Helebce]], [[Kelar (navçe)|Kelar]], [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]], Ravansar, [[Sine]], [[Ciwanro|Ciwanrro]], Selas-bawecanî, [[Kirmaşan]], [[Xaneqîn]] dijîn.&lt;ref name=&quot;Hamzeh’ee2008&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;usmap19442&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://brbl-dl.library.yale.edu/vufind/Record/4172047 |sernav=Kurdish tribal map of Iraq : showing the Iraq portion of Kurdistan and the major Kurdish tribal divisions within Iraq. |nivîskar1=Archibald Roosevelt |lînka-nivîskar=Archibald Roosevelt |tarîx=1944 |weşanger=[[Yale University]] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017 |sernav=Country Policy and Information Note Iraq: Blood feuds |url=https://www.justice.gov/eoir/page/file/995226/download |weşanger=[[United States Department of Justice]] |rr=14–16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191220220734/https://www.justice.gov/eoir/page/file/995226/download |tarîxa-arşîvê=2019-12-20 |tarîxa-gihiştinê=2020-06-20 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Rojavayî di dema [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de, dema ku [[Ely Bannister Soane]] têkilî danîn, bi eşîra Jaff re têkilî dan destpêkirin. Piştî şer, eşîr li dijî Şêx Mehmûd Berzencî derketin û herwiha nehiştina otonomiya Kurdan ji aliyê Brîtanyaya Mezin ve li [[Iraq]]ê.&lt;ref name=&quot;Tripp2007p33-34&quot;&gt;Tripp, Charles. ''A History of Iraq''. Cambridge Press, 2007. Page 33-34&lt;/ref&gt; Di destpêka sedsala 20an de, eşîrê yek nehê Iraqê kontrol kir û pergala ragihandinê ya welêt kontrol kir. Di sala 1933 de, nêzîkî 100,000 tivingên di destê eşîrê de bûn, berevajî 15,000 tenê ji hêla Iraqa nû ve hatî damezrandin. Di vê serdemê de, eşîra rûniştî bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2017 |sernav=Country Policy and Information Note Iraq: Blood feuds |url=https://www.justice.gov/eoir/page/file/995226/download |weşanger=[[United States Department of Justice]] |rr=14–16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191220220734/https://www.justice.gov/eoir/page/file/995226/download |tarîxa-arşîvê=2019-12-20 |tarîxa-gihiştinê=2020-06-20 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Endamên navdar ==
'''Serok û siyasetmedar'''

* [[Mihemed Paşa Caf]], padîşahê Kurd û serokê eşîra Jaffan, di sala 1734 de Keleha Şêrwana ava kir.
* Osman Paşa Caf, (1846) şahê kurd, serokê eşîra Cafan û bi [[Adile Xanim]]ê ji eşîra Erdelan a kevn re zewicî.&lt;ref&gt;Tarih :17/N /1312 (Hicrî) Dosya No :35 Gömlek No :1312 Fon Kodu :İ..HUS.mm&lt;/ref&gt;
* [[Adile Xanim]] (1847–1924), ji aliyê înglîzan ve Prensesa Wêrek tê gotin; bi şahê Kurd Osman Paşa Caf re zewicî bû, bi rola xwe ya li herêmê, ango di serdema Şêx Mehmûd El-Cef Hefîd de navdar bû.
* Ehmed Mixtar Caf (1898–1934), endamê parlamena Iraqê û şaredarê Helebce bû.
* Newzad Dawid Beg Caf (ku bi navê Nozad Dawud Fattah Al Jaff jî tê naskirin), Serokê Banka Bakurê Iraqê û serokê eşîra Caf.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.iraq-businessnews.com/2014/05/31/north-bank-in-good-position-for-growth/ |sernav=North Bank &quot;in Good Position for Growth&quot; |tarîx=31 gulan 2014 |weşanger=Iraq Business News |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=28 gulan 2018 |roja-arşîvê=2018-05-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180529130241/http://www.iraq-businessnews.com/2014/05/31/north-bank-in-good-position-for-growth/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.theworldfolio.com/news/nozad-dawood-fattah-al-jaff-chairman-of-north-bank-kurdistan-n1671/1671/ |sernav=&quot;Don't miss out, be a pioneer&quot; |tarîx=2012 |weşanger=The Worldfolio |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=28 gulan 2018 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.altonivel.com.mx/estilo-de-vida/la-tribu-jaff-en-la-actualidad-58115/ |sernav=La tribu Jaff en la actualidad |tarîx=10 çiriya pêşîn 2016 |weşanger=The Worldfolio |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=28 gulan 2018 }}&lt;/ref&gt;
* Ekrem Hemîd Begzade Caf, serokekî kurd, siyasetmedar û wezîrê berê yê çandiniyê li Iraqê.
* [[Hanna Jaff]] (jidayikbûn 1986), Kurda-Meksîkî ya Amerîkî ku ji dayîk bûye, siyasetmedar, xêrxwaz, nivîskar û berdevk e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://us.hola.com/royals/20200305fla4n4rxxb/hanna-jaff-latina-british-royal |sernav=Meet Hanna Jaff, the Latina who'll soon be part of the British royal family |xebat=HOLA! |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=17 îlon 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.vogue.mx/estilo-de-vida/articulo/hanna-jaff-la-mexicana-que-sera-integrante-de-la-familia-real-inglesa |sernav=Hanna Jaff, la mexicana que formará parte de la familia real inglesa |xebat=Vogue |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=17 îlon 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.cosmopolitan.com.mx/celebridades/filantropa-mexicana-se-casara-con-un-miembro-de-la-realeza-inglesa/ |sernav=Filántropa mexicana se casará con un miembro de la realeza inglesa |xebat=Cosmopolitan |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=17 îlon 2020 |tarîxa-arşîvê=1 nîsan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200401013748/https://www.cosmopolitan.com.mx/celebridades/filantropa-mexicana-se-casara-con-un-miembro-de-la-realeza-inglesa/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

'''Hunermend, helbestvan, dengbêj'''

* [[Xanayê Qubadî]] Caf (ca.1700–1759), helbestvanek Cafî ya sedsala 18-an.&lt;ref&gt;[http://www.iranicaonline.org/articles/kana-qobadi-poet ḴĀNĀ QOBĀDI], ''Encyclopedia Iranica'', accessed December 1, 2012&lt;/ref&gt;
* [[Nalî]] Caf (1797 an 1800–1855 an 1856), helbestvanê ku di afirandina zimanê edebî yê soranî yê başûrê Kurdistanê de cih girtiye.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;&gt;[[Keith Hitchins]], &quot;NALÎ&quot; in Encyclaopedia Iranica&lt;/ref&gt;
* [[Ebdulla Goran]] Caf (1904–1962).
* [[Tara Caf]] (zayîn 1958), stranbêj û muzîkjenê pisporê harpê.&lt;ref name=&quot;BBC&quot;&gt;[http://www.bbc.co.uk/radio3/world/onyourstreet/mstara1.shtml World on Your Street], BBC Radio 3.&lt;/ref&gt;

'''Alim û akademîsyen'''

* Fereidoun Biglari (jidayikbûn 1970), arkeolog û muzexane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://scholar.google.com/citations?user=E-Ec6lIAAAAJ&amp;hl=en |sernav=Fereidoun Biglari |malper=scholar.google.com }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Eşîr-şitil}}

[[Kategorî:Eşîrên Başûrê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Eşîrên Rojhilata Kurdistanê]]</text>
      <sha1>fad84o5qtgyq9ur9snqjnm3hyxokgvk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Xirwatistan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13840</id>
    <revision>
      <id>2095740</id>
      <parentid>2083316</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T06:53:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79782" sha1="pl25p257v432udkdiql2y246dyt8jq4" xml:space="preserve">{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
'''Xirwatistan''',{{Efn|Bi navê '''Xirvatistan'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=33:2 }}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} bi fermî '''Komara Xirwatistanê''' (bi [[kroatî|xirwatî]]: ''Hrvatska''), welatekî li ser xaçerêya [[Ewropaya Navendî]] û li başûrê rojhilatê [[Ewropa]]yê ye ku peravên deryayî ya welêt bi tevahî li ser [[Deryaya Adriyatîk]]ê ye. Li bakurê rojava [[Slovenya]], li bakurê rojhilat Mecaristan, li rojhilat bi Serbistan, li başûrê rojhilat bi [[Bosniya û Herzegovîna]] û [[Montenegro]] re hevsinor e û li rojava û başûrê rojava ve bi [[Îtalya]]yê re sinorê deryayî parve dike. [[Paytext]] û bajarê herî mezin bajarê [[Zagreb]] e ku bi bîst navçeyan yek ji beşên bingehîn ên welêt pêk tîne. [[Rûerd]] a Xirwatistan 56.594 kîlometre çargoşe erd vedigire û nifûsa welêt nêzîkê 3.9 milyon e.

Gelê [[xirwat]]î di dawiya sedsala 6an de gihîştine Xirwatistana îro ku di wî demê Xirwatistan beşek ji Îlîryaya Romayê bû. Di sedsala 7an de herêm bi du dukayan hatiye organîze kirin. Xirwatistan yekem car di 7ê hezîrana sala 879an de di dema serdestiya Duk [[Branîmîr]] (rêveberên xirwatî) de di qada navneteweyî de wekî welatek serbixwe hatiye nas kirin. Tomislav di sala 925an de dibe yekem qiralê Xirwatistanê ku welêt derdixe asta statûya keyaniyê. Di dema krîza peyrewiyê de piştî ku xanedana Trpimirović diqede, Kroatya di sala 1102an de bi [[Mecaristan]]ê re yekîtiyek ava dike. Di sala 1527an de li hember dagirkeriya osmaniyan, Meclîsa Xirwatistanê Ferdînand I ê awistirî ji bo textê Xirwatistanê hilbijartiye. Di cotmeha sala 1918an de li [[Zagreb]]ê Dewleta Sloven, Xirwat û Serbên serbixwe ji [[Awistirya]]-[[Mecaristan]]ê veqetiyan û di kanûna pêşîn a sala 1918an de beşdarî Keyaniya Yûgoslavyayê dibin. Piştî dagirkirina Axîs ya [[Yûgoslavya]]yê ya di nîsana sala 1941an de, piraniya Xirwatistanê beşdarî dewletek quklaya Dewleta Serbixwe ya Xirwatistanê hatibû kirin ku ji aliyê naziyan ve hatibû avakirin. Tevgereke berxwedanê dibe sedema damezrandina Komara Sosyalîst a Xirwatistanê ku piştî şer dibe endamê damezrîner û pêkhateya Komara Sosyalîst a Federal a Yûgoslavyayê. Di 25ê hezîrana sala 1991an de, Xirwatistan serxwebûna xwe radigihîne ku berê ragihandina serxwebûnê Şerê Serxwebûnê di heyamek çar salan de bi awayek serketî didomîne.

Xirwatistan komar û [[Demokrasî|demokrasiyek]] lîberal a parlemanî ye. Welat endamê [[Yekîtiya Ewropayê]], [[Herêma Ewro]], [[Herêma Şengenê]], [[NATO]], [[Neteweyên Yekbûyî]], [[Konseya Ewropayê|Konseya Ewropa]], [[OSCE]], Rêxistina Bazirganiya Cîhanî, yek ji endamên damezrînerê Yekîtiya ji bo [[Deryaya Navîn]] e û welêt niha di dema pêvajoya tevlîbûna OECDê de ye. Kroatya ku beşdarek çalakê di parastina aşitiyê ya [[Neteweyên Yekbûyî]] de ye ku bi serbazan beşdarî Hêza Alîkariya Ewlekariya Navdewletî bûye û ji bo dagirtina kursiyek nedaîmî di Konseya Ewlekariya Neteweyên Yekbûyî de di serdema 2008-2009 de ji bo yekem car hatiye hilbijartin.

Xirwatistan welatek pêşketî ye ku xwedan aborîyek pêşketî ya dahata bilind e û di [[Îndeksa Pêşketina Mirovî]] de di rêza 40em de ye. Li gorî rêjeya [[Qatjimara Gini|Qatjimara Gînî]] yê welêt di nav 20 welatên cîhanê de cih digire lê newekheviya dahatê kêm e. Ji salên 2000an vir ve hikûmeta Xirwatistanê veberhênanên giran ji bo binesaziyê nemaze ji bo rêyên veguheztinê û tesîsên li ser korîdorên [[Pan-Ewropî]] kiriye. Xirwatistan di destpêka sala 2020an de wekî pêşengek enerjiyê ya herêmî pêşketiye û bi navgîniya termînala gaza xwezayî ya şilkirî ya herikîn a li [[Girava Krkê]], pargîdaniya [[LNG Hrvatska]], beşdarî pirrengkirina dabînkirina enerjiyê ya Ewropayê dibe. Xirwatistan ewlehiya civakî, lênihêrîna tenduristiya gerdûnî û perwerdehiya seretayî û navîn a belaş pêk tîne û piştgirî dide saziyên giştî û veberhênanên pargîdaniyên di warê medya û weşanê de.

== Navname ==
Di kurdî de herî zêde peyva “Xirwatistan” û peyvên ''xirwat''/''xirwatan'' tê bikaranîn. Lê hinek kurd û enstîtûyên fermî wek navê dewletê '''Kroatya'''&lt;ref&gt; {{Jêder-malper |url=https://schengenvisum.info/ku/kroatya-chengenland/ |sernav=Kroatya îsal 27emîn welatê Şengenê ye? |malper=Schengenvisum.info |tarîx=2019-08-18 |roja-gihiştinê=2024-07-22 |ziman=ku |paşnav=Redactie }}&lt;/ref&gt; û wek navê gel ''Kroat''/''kroatan'' tercîh dikin.&lt;ref&gt; {{Jêder-malper |url=https://xwebun.org/tur-an-i-turanistan-ki-ne-i/ |sernav=Tûr-an-î (Tûranistan) kî ne-I {{!}} Xwebûn |tarîx=2024-03-03 |roja-gihiştinê=2024-07-22 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:ZGvucdove.jpg|thumb|çep|Peykerê Kevoka Vučedolê ku ji salên 2800 û 2500 {{bz}} ma ye.]]
Cihê Xirwatistana îro ji heyama pêşdîrokî vir ve bûye cihwarê mirovî. Fosîlên Neandertal ên ku ji serdema paleolîtîk a navîn e li bakurê Xirwatistan hatine dîtin li cihwarê [[Krapîna Neanderthalê]] hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Salopek |pêşnav=Igor |tarîx=2010-12-15 |sernav=Krapina Neanderthal Museum as a well of medical information |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/95232 |kovar=Acta medico-historica Adriatica : AMHA |ziman=en |cild=8 |hejmar=2 |rr=197–202 |issn=1334-4366 }}&lt;/ref&gt; Li hemû herêmê bermahiyên çandên neolîtîk û kalkolîtîk hatine dîtin. Rêjeya herî mezin a şûnwaran li geliyên bakurê Xirwatistanê ye. Çanda herî girîng çandên Baden, Starçevo û Vučedol in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Balen |pêşnav=J. |tarîx=2005-12-21 |sernav=The Kostolac horizon at Vučedol |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/26644 |kovar=Opvscvla archaeologica |ziman=hr |cild=29 |hejmar=1 |rr=25–40 |issn=0473-0992 }}&lt;/ref&gt; Herêm di serdema hesinî malavaniya çanda Hallstatt a destpêkê ya Îlîrî û çanda La Tène ya Keltî kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Potrebica |pêşnav=Hrvoje |paşnav2=Dizdar |pêşnav2=Marko |tarîx=2002-07-20 |sernav=A Contribution to Understanding Continuous Habitation of Vinkovci and its Surroundings in the Early Iron Age |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/1560 |kovar=Prilozi Instituta za arheologiju u Zagrebu |ziman=hr |cild=19 |hejmar=- |rr=79–100 |issn=1330-0644 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnare ===
Dema ku yekem koloniyên yewnanî li giravên Hvar, Korčula û Vis hatin damezrandin, li herêma Xirwatistana îro îlî û lîburî bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scribd.com/document/15826619/John-Wilkes-The-Illyrians |sernav=John Wilkes - The Illyrians {{!}} PDF |malper=Scribd |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-06 }}&lt;/ref&gt; Di 9ê {{pz}} de, axa Xirwatistan ya îro bûye beşek ji împeratoriya Romayê. Qeyser Diokletîan li herêmê bû. Piştî ku Diokletîan di sala 305an de teqawît dibe, dev textê berdide berdide, qesrek mezin li Splitê ava dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=bdKLyie1M50C |sernav=The Decline and Fall of the Roman Empire, Volume I: A.D. 180 to A.D. 395 (A Modern Library E-Book) |paşnav=Gibbon |pêşnav=Edward |tarîx=2000-11-01 |weşanger=Random House Publishing Group |isbn=978-0-679-64146-9 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn ===
[[Wêne:Balkans925.png|thumb|çep|Keyaniya Xirwatistanê nêz. 925, di dema Key Tomislav de.]]
Di sedsala 5an de, împeratorê Romaya Rojavayî ya dawî Julius Nepos piştî ku di sala 475an de ji Îtalyayê direve, li herêmek piçûk ji qesrê hikum dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/historyoflaterro01buryuoft |sernav=History of the later Roman Empire : from the death of Theodosius I to the death of Justinian (A.D. 395 to A.D. 565) |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. (John Bagnell) |tarîx=1923 |weşanger=London : Macmillan |kesên-din=Kelly - University of Toronto }}&lt;/ref&gt; Serdem bi êrişên Avar û xirwatan ê di dawiya sedsala 6an û nîvê yekem a sedsala 7an de û bi hilweşandina hema hema hemî bajarên Romayê bi dawî dibe. Romayiyên ku ji şer xwe rizgar dikin vedikişin cihên herêmên peravê, girav û çiyayên herêmê. Bajarê Dubrovnîkê ji aliyê kesên bi vî rengî ji Epidaurum rizgar bûne ve hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/bub_gb_E_NBAAAAYAAJ |sernav=Researches on the Danube and the Adriatic |paşnav=Andrew Archibald Paton |tarîx=1862 |weşanger=Trübner |kesên-din=unknown library |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Etnogenesîsa xirwatan ne diyar e. Teoriyeke din, teoriya slavî ye ku koçberiya xirwatan spî ji krowatyaya spî di serdema koçê de pêşniyar dike. Teoriyeke din jî berevajiyê vê teoriyê, teoriya îranî ye ku eslê xirwatan bi eslê xwe îranî pêşniyar dike ku li ser bingeha Tabletên Tanaisê ku nivîsên yewnanî yên kevnar ên bi navên Xορούαθος, Χοροάθος û Χορόαθος (Khoroúathos, Khoroáthos û Khoróathos) û şirovekirina wan wekî antroponîmên gelê krowatî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Heršak |pêşnav=Emil |paşnav2=Nikšić |pêşnav2=Boris |tarîx=2007-09-30 |sernav=Croatian Ethnogenesis: A Review of Component Stages and Interpretations (with Emphasis on Eurasian/Nomadic Elements) |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/28729 |kovar=Migracijske i etničke teme |ziman=hr |cild=23 |hejmar=3 |rr=251–268 |issn=1333-2546 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî berhema ''De Administrando'' ku ji hêla împeratorê Bîzansê Konstantîn VII ve di sedsala 10an de hatiye nivîsandin, xirwat di nîvê yekem a sedsala 7an de piştî ku Avaran têk dibin, gihîştine parêzgeha Romayê ya Dalmatiyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Katičić |pêşnav=Radoslav |tarîx=1989 |sernav=IVAN MUŽIĆ O PODRIJETLU HRVATA |url=https://hrcak.srce.hr/95425 |kovar=Starohrvatska prosvjeta |ziman=hr |cild=III |hejmar=19 |rr=243–270 |issn=0351-4536 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1999 |paşnavê-edîtor=Dorroh |pêşnavê-edîtor=J. Robert |paşnavê-edîtor2=Goldstein |pêşnavê-edîtor2=Gisèle Ruiz |paşnavê-edîtor3=Goldstein |pêşnavê-edîtor3=Jerome A. |paşnavê-edîtor4=Tom |pêşnavê-edîtor4=Michael Mudi |sernav=Applied Analysis |url=http://dx.doi.org/10.1090/conm/221 |kovar=Contemporary Mathematics |doi=10.1090/conm/221 |issn=1098-3627 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Birin |pêşnav=Ante |tarîx=2015-01-01 |sernav=Pregled političke povijesti Hrvata u ranome srednjem vijeku |url=https://www.academia.edu/30936317/Pregled_politi%C4%8Dke_povijesti_Hrvata_u_ranome_srednjem_vijeku |kovar=Nova zraka u europskom svjetlu - Hrvatske zemlje u u ranome srednjem vijeku (oko 550 - oko 1150) |roja-gihiştinê=2023-10-06 |roja-arşîvê=2023-10-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231007045144/https://www.academia.edu/30936317/Pregled_politi%C4%8Dke_povijesti_Hrvata_u_ranome_srednjem_vijeku |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Lêbelê ev îdîa tê nîqaş kirin ku hîpotezên hevrikî ya bûyerê di navbera dawiya sedsalên 6an û destpêka sedsala 7an (serwerî) yan jî derengiya sedsala 8an û destpêka sedsala 9an (dorpêk) de vedibêjin lê daneyên arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku koç û bicihbûna slav/xirwatan di dawiya sedsala 6an û destpêka sedsala 7an de despêkiriye.&lt;ref name=&quot;Raditsa1970&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Raditsa |pêşnav=Bogdan |tarîx=1970 |sernav=Hrvatska Politika I Jugoslavenska Ideja. By Ivan Mužić. Split: Ivan Mužić, 1969. v, 319 pp. |url=http://dx.doi.org/10.2307/2493190 |kovar=Slavic Review |cild=29 |hejmar=3 |rr=531–532 |doi=10.2307/2493190 |issn=0037-6779 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=6UbOtJcF8rQC |sernav=Becoming Slav, Becoming Croat: Identity Transformations in Post-Roman and Early Medieval Dalmatia |paşnav=Džino |pêşnav=Danijel |tarîx=2010 |weşanger=BRILL |isbn=978-90-04-18646-0 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di dawiyê de, dukek hatiye damezrandin, wekî ku ji hêla kronîkên Einhard ve di sala 818an de dest pê dike ve hatiye pejirandin, Duka Xirwatistanê ji hêla malbata Borna ve hatiye birêvebirin.&lt;ref name=&quot;Raditsa1970&quot;/&gt; Tomarkirinên belgeya yekem a warên xirwatî, dewletên bindest ên firansiyên wê demê nîşan didin. Cîranê wan ên bakur Mîrektiya Pannoniya Jêrîn bû ku di wê demê de ku ji hêla Duke Ljudevit ve hatiye rêvebirin ku li herêmên di navbera [[Çemê Dravayê]] û [[Çemê Savayê]] de bû ku navenda dukê û kela dukê li Sîsak bû, hikûm dikir. Ev nifûs û herêm di dirêjahiya dîrokê de bi xirwat û Xirwatistanê ve girêdayî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://dx.doi.org/10.3897/phytokeys.109.24609.figure1 |sernav=Figure 1 from: Koç M, Budak Ü (2018) Phryna hamzaoglui Koç &amp;amp;amp; Budak (Caryophyllaceae), a new species from Central Anatolia, Turkey. PhytoKeys 109: 27-32. |paşnav=Koç |pêşnav=Murat |paşnav2=Budak |pêşnav2=Ümit |tarîx=2018 |malper=dx.doi.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-06 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî Konstantîn VII xirîstiyanibûna xirwatan di sedsala 7an de dest pê kiriye lê ev îdîa tê nîqaş kirin û bi gelemperî, xiristiyanî bûna wan bi sedsala 9an ve girêdayî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ivandija |pêşnav=Antun |tarîx=1967 |sernav=Pokrštenje Hrvata prema najnovijim znanstvenim rezultatima: (prikaz pitanja) |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/64623 |kovar=Bogoslovska smotra |ziman=hr |cild=37 |hejmar=3-4 |rr=440–444 |issn=0352-3101 }}&lt;/ref&gt; Tê texmîn kirin ku xirîstiyanibûn di destpêkê de tenê elît û mirovên têkildarên wan vedihewîne.&lt;ref name=&quot;Koç2018&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://dx.doi.org/10.3897/phytokeys.109.24609.figure1 |sernav=Figure 1 from: Koç M, Budak Ü (2018) Phryna hamzaoglui Koç &amp;amp;amp; Budak (Caryophyllaceae), a new species from Central Anatolia, Turkey. PhytoKeys 109: 27-32. |paşnav=Koç |pêşnav=Murat |paşnav2=Budak |pêşnav2=Ümit |tarîx=2018-09-19 |malper=dx.doi.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-06 }}&lt;/ref&gt; Serweriya frankiyan di dema serdestiya Mislav, yan jî cîgirê wî Trpimir I de bi dawî bûye.&lt;ref name=&quot;Raditsa1970&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Koç2018&quot;/&gt; Xanedaniya qiral a xweliyên xirwatî ji hêla Duke Trpimir I ve di nîvê sedsala 9an de hate damezrandin ku hêzên bîzansî û bulgariyan têk dibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Brković |pêşnav=Milko |tarîx=2001-10-19 |sernav=The Papal Letters of the second half of the IXth Century to addressees in Croatia |url=https://hrcak.srce.hr/en/clanak/18748 |kovar=Radovi Zavoda za povijesne znanosti HAZU u Zadru |ziman=hr |hejmar=43 |rr=29–44 |issn=1330-0474 }}&lt;/ref&gt;

Yekem serwerê xwemalî ya xirwatî ku ji hêla papa ve hatiye nas kirin duk [[Branîmîr]] bû ku di 7ê hezîrana sala 879an de ji aliyê [[Papa John VIII]] pejirandina papatiyê wergirtiye.&lt;ref name=&quot;Raditsa1970&quot;/&gt;

Tomislav keyê yekemê Xirwatistanê bû ku di nameya Papa John X de di sala 925an de weha hatiye destnîşan kirin. Tomislav keyek xirwatî ye ku êrîşên Mecaristan û bulgaran têk biriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posavec |pêşnav=Vladimir |tarîx=1997 |sernav=Povijesni zemljovidi i granice Hrvatske u Tomislavovo doba |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/62779 |kovar=Radovi Zavoda za hrvatsku povijest Filozofskoga fakulteta Sveučilišta u Zagrebu : Radovi Zavoda za hrvatsku povijest Filozofskoga fakulteta Sveučilišta u Zagrebu |ziman=hr |cild=30 |hejmar=1 |rr=281–290 |issn=0353-295X }}&lt;/ref&gt; Keyaniya Xirwatistanê Navendî di sedsala 11an de di serdema Petar Krešimir IV (1058-1074) û [[Dmîtar Zvonîmîr]] (1075-1089) de gihîşt lûtkeya xwe yê herî bilind.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Margetić |pêşnav=Lujo |tarîx=1996 |sernav=Regnum Croatiae et Dalmatiae u doba Stjepana II. |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/76963 |kovar=Radovi Zavoda za hrvatsku povijest Filozofskoga fakulteta Sveučilišta u Zagrebu : Radovi Zavoda za hrvatsku povijest Filozofskoga fakulteta Sveučilišta u Zagrebu |ziman=hr |cild=29 |hejmar=1 |rr=11–20 |issn=0353-295X }}&lt;/ref&gt; Dema ku Stjepan II di sala 1091an de dimire, Xanedana Trpimirović bi dawî dibe, burayê Dmitar Zvonimir, Ladislaus I ê Mecaristanê taca xirwatî dixwaze. Ev jî di sala 1102an de di bin serweriya Koloman de dibe sedema şer û yekîtiya kesane yê bi [[Mecaristan]]ê re.&lt;ref name=&quot;Heka2008&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Heka |pêşnav=Ladislav |tarîx=2008-10-01 |sernav=Croatian-Hungarian relations from the Middle Ages to the Compromise of 1868, with a special survey of the Slavonian issue |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/68144 |kovar=Scrinia Slavonica : Godišnjak Podružnice za povijest Slavonije, Srijema i Baranje Hrvatskog instituta za povijest |ziman=hr |cild=8 |hejmar=1 |rr=152–173 |issn=1332-4853 }}&lt;/ref&gt;
=== Yekîtiyên bi monarşiyên Mecaristan 1102 û Habsburg 1527 ===
[[Wêne:Dragutin Weingärtner, Hrvatski sabor 1848. god.jpg|thumb|rast|Ban Josip Jelačić di vekirina yekem Parlamena Xirwatî ya nûjen (Sabor), (5ê Hezîran, 1848). Alaya sêrengî ya Xirwatî di paşperdeyê de tê dîtin.]]
[[Wêne:Map of the Kingdom of Croatia-Slavonia (1885).png|thumb|rast|Keyaniya Xirwatistan-Slavonya keyaniyek otonom bû ku di nav Awistirya-Mecaristanê de di sala 1868an de piştî Rûniştina Xirwatistan-Mecaristan hatiye avakirin.]]
Di çar sedsalên din de, Keyaniya Xirwatistan ji aliyê Sabor (parlamen) û Ban (cîgirê key) ve di bin rêveberiya keyê Xirwatistanê ve hate birêvebirin. Di vê serdemê de mezinbûna esilzadeyên bibandor ên wekî malbatên Frankopan û Šubić û di dawiyê de gelek Ban (cigirê qiral) ji her van du malbatan derketin holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=HOU |pêşnav=Q. R. |paşnav2=ZHANG |pêşnav2=H. Y. |tarîx=2005-05-10 |sernav=DEPOSITION OF &lt;font&gt;M&lt;/font&gt;—&lt;font&gt;C&lt;/font&gt; (&lt;font&gt;M&lt;/font&gt; = &lt;font&gt;Cr&lt;/font&gt;, &lt;font&gt;Mn&lt;/font&gt;, &lt;font&gt;Fe&lt;/font&gt;) FILMS BY MAGNETRON SPUTTERING |url=http://dx.doi.org/10.1142/s0217984905008505 |kovar=Modern Physics Letters B |cild=19 |hejmar=11 |rr=529–537 |doi=10.1142/s0217984905008505 |issn=0217-9849 }}&lt;/ref&gt; Metirsiyeke zêde ya dagirkirina osmaniyan û têkoşîna li dijî [[Komara Venedîkê]] ji bo kontrolkirina herêmên peravê derket holê. Venedîkan heta sala 1428an ji xeynî bajar-dewleta Dubrovnikê ku serbixwe bû, piraniya Dalmatiyayê kontrol kirin. Biserketinên osmaniyan di sala 1493an de dibe sedema Şerê Qada Krbava û di sala 1526an dibe sedema Şerê Mohácsê ku herdu jî biserketinên osmanî yên berbiçav bi dawî dibin. Qral Louis II li Mohácsê dimire û di sala 1527an de, Parlamena Xirwatistan li Çetînê civiya û Ferdînand I ê ji Mala Habsburgê wek hikûmdarê nû yê Xirwatistanê bi şertê ku Xirwatistanê li hemberê dagirkirinên Împeratoriya Osmanî û mafên siyasî ya welêt biparêze, hilbijart.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.sabor.hr/Default.aspx?sec=404 |sernav=Hrvatski sabor |tarîx=2010-12-02 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-06 |tarîxa-arşîvê=2010-12-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101202061135/http://www.sabor.hr/Default.aspx?sec=404 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Frucht2005&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Frucht |pêşnav=Steven J. |paşnav2=Fahn |pêşnav2=Stanley |tarîx=2005 |sernav=Movement Disorder Emergencies |url=http://dx.doi.org/10.1385/1592599028 |doi=10.1385/1592599028 }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1538an de piştî biserketinên osmaniyan, Xirwatistan di nav herêmên sivîl û leşkerî de hate parçekirin. Herêmên leşkerî wekî Sinorê Leşkerî yê Xirwatî dihat zanîn rasterast di bin kontrola Habsburgê de bûn. Dagirkirina osmaniyanê li Xirwatistanê heya Şerê Sîsakê 1593 ku osmanî di vê şerê de têk diçin, berdewam dike.&lt;ref name=&quot;Frucht2005&quot; /&gt; Di dema Şerê Mezin ê Tirkan de (1683–1698), Slovenya ji nû ve ji osmaniyan hate stendin lê Bosniya rojava ku beriya dagirkirina osmaniyan beşek ji Xirwatistanê bû li derveyî kontrola Xirwatistan dimîne. Sinorê îro yên di navbera her du welatan de bermayiya vê encamê ye. Dalmatya, beşa başûrê sinor ku bi heman rengî ji hêla Şerên Pêncemîn û Heftemîn ên Osmanî-Venetyayê ve hatiye destnîşankirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2013-12-01 |sernav=Lane-Fox of Soho, Baroness, (Martha Lane Fox) (born 10 Feb. 1973) |url=http://dx.doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.258112 |kovar=Who's Who |weşanger=Oxford University Press }}&lt;/ref&gt;

Dagirkirinên osmaniyan guhertinên demografîk li herêman dagirkirî bi xwe re tîne. Di sedsala 16an de, xirwatên ji rojava û bakurê Bosniyayê, Lika, Krbava, devera di navbera çemên Una û Kupa de û nemaze ji rojavayê Slovenya, ber bi Awistiryayê ve koç dibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.hkd.at/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=61&amp;Itemid=102&amp;lang=hr |sernav=HKD :: Hrvatsko Kulturno Društvo u Gradišću - Povijest Gradišćanskih Hrvatov |tarîx=2012-11-14 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-06 |tarîxa-arşîvê=2012-11-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121114132821/http://www.hkd.at/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=61&amp;Itemid=102&amp;lang=hr |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Valentić |pêşnav=Mirko |tarîx=1990-10-30 |sernav=TURSKI RATOVI I HRVATSKA DIJASPORA U XVI. STOLJEĆU |url=https://hrcak.srce.hr/74388 |kovar=Senjski zbornik : prilozi za geografiju, etnologiju, gospodarstvo, povijest i kulturu |ziman=hr |cild=17 |hejmar=1 |rr=45–60 |issn=0582-673X }}&lt;/ref&gt; Ji bo ku li cihê nifûsa ji warên xwe derdikevin, Habsburgan Bosniyayan teşwîq kir ku li ser Sinorê Leşkerî de xizmeta leşkeriyê bikin.

Parlamena Xirwatistanê piştgirî dide Qraliyeta Pragmatîk a Key Charles III û di sala 1712an de biryara xwe yê pragmatîk îmze dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.sabor.hr/hr/o-saboru/povijest-saborovanja |sernav=Povijest saborovanja |malper=Hrvatski sabor |ziman=hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-06 }}&lt;/ref&gt; Piştre împerator soz dide ku rêzê li hemî îmtiyaz û mafên siyasî yên Keyaniya Xirwatistan bigire û Keybanû Mariya Theresa di warê perwerdehiya Xirwatistanê de, wekî bikaranîna perwerdehiya mecbûrî, tevkariyên girîng dike.

Di navbera salên 1797 û 1809an de, împeratoriya Fransî ya Yekem bi zêdeyî peravên rojhilata Adriatîk û hundirê wê dagir dike, komarên Venedikî û Ragusan bi dawî kir û parêzgehên Îlîryayê ava kirin. Di bersivê de, Hêza Deryayî ya Keyaniyê Deryaya Adriyatîk dorpêç dike ku di sala 1811an de dibe sedema Şerê Visê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stanislawski |pêşnav=John |tarîx=2012-10-04 |sernav=Adkins, Trace |url=http://dx.doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.a2226832 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press }}&lt;/ref&gt; Parêzgehên Îlîrî di sala 1813an de ji hêla [[Awistirya]]yê ve hatin destbiserkirin û piştî Kongreya Viyanayê di sala 1815an de ji hêla Împeratoriya Awistiryayê ve hatin desteserkirin. Ev dibe sedema damezrandina Keyaniya Dalmatiya û vegerandina [[Deryaya Kroatyayê|Deryaya Kroatî]] ji Keyaniya Xirwatistanê re di bin yek tacê de. Di salên 1830 û 1840an de neteweperestiya romantîk ku îlhama Vejîna Neteweyî ya Xirwatistan ku kampanyayek siyasî û çandî ya ku yekitiya Slavên Başûr di nav împeratoriyê de piştgirî dike, nîşan dide.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=ZTC3IWC_py8C |sernav=The Congress of Vienna: A Study in Allied Unity, 1812-1822 |paşnav=Nicolson |pêşnav=Harold |tarîx=2000 |weşanger=Grove Press |isbn=978-0-8021-3744-9 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Mebesta wê ya bingehîn damezrandina zimanek standard bû ku wekî dijberiyek li hemberê zimanê mecarî û di heman demê de pêşvebirina edebiyat û çanda xirwatî bû. Di dema Şoreşa Mecaristanê 1848an de, Xirwatistan alîgirê Awistiryayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stančić |pêşnav=Nikša |tarîx=2008 |sernav=Hrvatski narodni preporod - ciljevi i ostvarenja |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/80164 |kovar=Cris : Časopis Povijesnog društva Križevci |ziman=hr |cild=X |hejmar=1 |rr=6–17 |issn=1332-2567 }}&lt;/ref&gt; Ban (rêveberê xirwatî) Josip Jelačić di sala 1849an de alîkariya têk birina mecaran dike û polîtîkaya almanîbûnê dide destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Čuvalo |pêşnav=Ante |tarîx=2008-12-22 |sernav=Josip Jelačić - Ban of Croatia |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/77559 |kovar=Review of Croatian History |ziman=en |cild=IV |hejmar=1 |rr=13–27 |issn=1845-4380 }}&lt;/ref&gt;

Di salên 1860an de, têkçûna siyasetê derdikeve holê ku rê li ber lihevhatina [[Awistirya]]-[[Mecaristan]]ê ya sala 1867an vedike. Di navbera Împeratoriya Awistiryayê û [[Keyaniya Mecaristanê]] de yekitiyek kesane çêdibe. Peymanan statûya Xirwatistanê ji Mecaristanê re dihêle ku ev yek di sala 1868an de bi yekkirina [[Keyaniya Xirwatistanê]] û [[Slovenya]] bi Çareserkirina Xirwatistan-Mecaristanê re tê çareserkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://networks.h-net.org/habsburg |sernav=Habsburg {{!}} H-Net |malper=networks.h-net.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-06 }}&lt;/ref&gt; Dema ku Rijeka statûya ''corpus separatum'' ku di sala 1779an de hatiye destnîşan kirin tê parastin, [[Keyaniya Dalmatiyayê]] di bin kontrola defacto ya Awistiryayê de dimîne.&lt;ref name=&quot;Heka2008&quot;/&gt;

Piştî ku [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê]] piştî [[Peymana Berlînê]] ya 1878an [[Bosniya û Herzegovîna]] dagir dikin, Sinorê Leşkerî têne rakirin. Xirwat û Slav ên li sinorê di sala 1881an de di bin hukmên çareserkirina Xirwatistan-Mecaristanê de vegeriyan Xirwatistanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Heka |pêşnav=Ladislav |tarîx=2007-12-20 |sernav=Hrvatsko-ugarska nagodba u zrcalu tiska |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/39787 |kovar=Zbornik Pravnog fakulteta Sveučilišta u Rijeci |ziman=hr |cild=28 |hejmar=2 |rr=931–971 |issn=1330-349X }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dubravica |pêşnav=Branko |tarîx=2001 |sernav=POLITICAL / TERRITORIAL DIVISION AND THE SIZE OF THE CIVILIAN CROATIA AT THE TIME OF ITS UNIFICATION WITH MILITARY CROATIA IN 1871-1886 |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/38709 |kovar=Politička misao : časopis za politologiju |ziman=hr |cild=38 |hejmar=3 |rr=159–172 |issn=0032-3241 }}&lt;/ref&gt; Hewldanên nû yên ji bo reforma Awistirya-Mecaristanê, ku federalîzekirina bi Xirwatistan re wekî yekîneyek federal pêk tê, ji hêla [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] ve hate rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=SZu0AAAAIAAJ |sernav=Franz Ferdinand: Europas verlorene Hoffnung |paşnav=Polatschek |pêşnav=Max |tarîx=1989 |weşanger=Amalthea |isbn=978-3-85002-284-2 |ziman=de }}&lt;/ref&gt;

=== Yûgoslavyaya yekem 1918-1941 ===
[[Wêne:Radic govori na skupstini.jpg|thumb|rast|Stjepan Radić ku serokê Partiya Gundî ya Xirwatistanê ye ku rêxistina federal a Yûgoslavyayê diparêze, di dema civîna Dubrovnik a sala 1928an de ye.]]
Di 29ê cotmeha sala 1918an de Parlamena Xirwatistanê (Sabor) serxwebûn ragihand û biryar da ku beşdarî Dewleta Sloven, Xirwat û Serban a nû avabûyî bibe ku di encamê de di 4ê kanûna pêşîn a sala 1918an de bi [[Keyaniya Serbistanê]] re dikeve nav yekîtiyê ku Keyaniya Serb, Xirwat û Slovenan ava bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=2YqjfHLyyj8C |sernav=World War I: Encyclopedia |paşnav=Tucker |pêşnav=Spencer |paşnav2=Roberts |pêşnav2=Priscilla Mary |tarîx=2005 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-85109-420-2 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Parlamena Xirwatistanê ti carî yekîtiya bi Serbistan û Montenegro re nepejirand. Destûra bingehîn a sala 1921an ku welat wekî dewleta unîter pênase dike û rakirina parlamen û dabeşên îdarî yên dîrokî û otonomiya Xirwatistanê bi dawî dike.

Destûra bingehîn a nû ji aliyê partiya siyasî ya neteweyî ya ku herî zêde piştgirî lê dihat kirin, [[Partiya Gundiyên Xirwatî]] (HSS) ya bi serokatiya [[Stjepan Radić]], dijberê vê destûra bingehîn disekine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Miškulin |pêşnav=Ivica |tarîx=2003-11-10 |sernav=Parlamentarni izbori u Brodskom kotaru 1923. godine |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/31497 |kovar=Scrinia Slavonica : Godišnjak Podružnice za povijest Slavonije, Srijema i Baranje Hrvatskog instituta za povijest |ziman=hr |cild=3 |hejmar=1 |rr=452–470 |issn=1332-4853 }}&lt;/ref&gt;

Ji ber ku Radiç di sala 1928an de di Meclîsa Neteweyî de hate kuştin û bû sedem ku Qral Alexander I di çileya sala 1929 de dîktatoriyek saz dike, rewşa siyasî her ku diçe xirabtir dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Begonja |pêşnav=Zlatko |tarîx=2009-11-23 |sernav=Ivan Pernar o hrvatsko-srpskim odnosima nakon atentata u Beogradu 1928. godine |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/74560 |kovar=Radovi Zavoda za povijesne znanosti HAZU u Zadru |ziman=hr |hejmar=51 |rr=203–218 |issn=1330-0474 }}&lt;/ref&gt; Dema ku qiral makezagonek yekparêztir ferz dike, dîktatorî bi awayekî fermî di sala 1931an de bi dawî dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yH3Hz2AXonwC |sernav=Yugoslavia's Ruin: The Bloody Lessons of Nationalism, a Patriot's Warning |paşnav=Job |pêşnav=Cvijeto |tarîx=2002 |weşanger=Rowman &amp; Littlefield |isbn=978-0-7425-1784-4 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Partiya HSS ku niha ji hêla Vladko Maçek ve tê rêvebirin, parêzvaniya federalîzmê didome ku di encamê de Peymana Cvetković-Maček ya tebaxa sala 1939an û Banovina otonom a Xirwatistanê pêk tê. Dema ku mijarên din ji Parlamena Xirwatistanê û rêveberek ku ji aliyê tacê ve hatibû tayînkirin re hiştin, hikûmeta Yûgoslavyayê kontrola berevanî, ewlekariya navxweyî, karên derve, bazirganî û veguheztinê di dest xwe de girt.&lt;ref name=&quot;Snoj2015&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.2280530 |sernav=Klemenčič, Ivan |paşnav=Snoj |pêşnav=Jurij |tarîx=2015-05-28 |weşanger=Oxford University Press |series=Oxford Music Online }}&lt;/ref&gt;

=== Şerê Cîhanî yê Duyem û Dewleta Serbixwe ya Xirwatistanê ===
[[Wêne:Adolf Hitler meets Ante Pavelić.1941.jpg|thumb|Serokên faşîst ên Almanyaya Nazî û dewleta wê ya qukle, Dewleta Serbixwe ya Xirwatistan, [[Adolf Hitler]] û [[Ante Pavelić]], civîna li Berghof li derveyî Berchtesgaden, Almanya, 1941.]]
[[Wêne:Jelačićev trg 12.5.1945.jpg|thumb|Gelê Zagrebê di 12ê gulana sala 1945an de ji aliyê Partîzanên Xirwatî ve azadiya xwe pîroz dike.]]
Di nîsana sala 1941an de Yûgoslavya ji aliyê Almanyaya Nazî û Îtalyaya Faşîst ve hate dagirkirin. Piştî dagirkirinê, dewleteke rêberiya Alman-Îtalî ya bi navê Dewleta Serbixwe ya Xirwatistanê (NDH) hate damezrandin. Piraniya Xirwatistan, Bosniya û Herzegovîna û herêma Sirmiya di nav vê dewletê de bûn. Parçeyên Dalmatyayê ji aliyê Îtalyayê ve hatin (îlheq) destbiserkirin û herêmên bakur ên xirwatî yên Baranja û Međimurje jî ji [[Mecaristan]]ê tê (îlheq) desteserkirin.&lt;ref name=&quot;Snoj2015&quot;/&gt; Rejîma NDH ji aliyê Ante Pavelić û ultra-neteweperest Ustaše ku tevgerek nijadperestê di berê şerê de li Xirwatistanê bû dihate birêvebirin.&lt;ref name=&quot;Dujmović2021&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://dx.doi.org/10.1101/2021.02.27.21252569 |sernav=COVID-19 Vaccination Priority Evaluation |paşnav=Dujmović |pêşnav=Jozo |paşnav2=Tomasevich |pêşnav2=Daniel |tarîx=2021-03-01 |malper=dx.doi.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}&lt;/ref&gt; Bi piştgiriya leşkerî û siyasî ya Almanya û Îtalyayê, rejîmê qanûnên nijadî derxist û dest bi kampanya komkujiya li dijî serb, cihû û romanan kir.&lt;ref name=&quot;Dujmović2021&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Snoj2015&quot;/&gt; Gelek kes di kampên komkirinê de hatin girtin; kampa herî mezin kompleksa Jasenovacê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-05 |sernav=USTAŠKI KONCENTRACIONI LOGORI – STRAŠNA MUČILIŠTA U DRUGOM SVETSKOM RATU |url=http://dx.doi.org/10.22182/pr.6022019.10 |kovar=Politička revija |cild=60 |hejmar=2/2019 |doi=10.22182/pr.6022019.10 |issn=1451-4281 }}&lt;/ref&gt; Xirwatên antî-faşîst jî ji aliyê rejîmê ve dihatin armancgirtin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Gelek kampên komkirinê (bi taybetî kampên Rab, Gonars û Molat) li herêmên dagirkirî yên Îtalyayê, bi piranî ji bo sloven û xirwatan hatin damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.enciklopedija.hr/natuknica.aspx?ID=32708 |sernav=koncentracijski logori {{!}} Hrvatska enciklopedija |malper=www.enciklopedija.hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 |archive-date=2022-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008075027/https://www.enciklopedija.hr/natuknica.aspx?ID=32708 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de, royalîstên Yûgoslavya û neteweperestên serb ên çetnîk li dijî xirwat û Misilmanan bi alîkariya Îtalyayê kampanyayek qirkirinê dane meşandin.&lt;ref name=&quot;Dujmović2021&quot;/&gt; Hêzên Almaniya Nazî ji bo tolhildana kiryarên Partîzan, sûc û tolhildan li dijî sivîlan pêk anîn wek mînak li gundên Kamešnica û Lipayê ya ku di sala 1944an pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Krvava Cetina: masovni pokolji u cetinskome kraju i Poljicima u Drugome svjetskom ratu |paşnav=Kozlica |pêşnav=Ivan |tarîx=2012 |weşanger=Hrvatski Centar za Ratne Žrtve [u.a.] |isbn=978-953-57409-0-2 |series=Biblioteka Zentinam et Tril |cih=Zagreb }}&lt;/ref&gt;

Tevgereke berxwedanê derket holê ku di 22 hezîrana sala 1941an de, Yekemîn Yekîneya Partîzan a Sîsak li nêzîkî Sîsak hate damezrandin, yekem yekîneya leşkerî bû ku ji hêla tevgerek berxwedanê ve li Ewropaya dagirkirî hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Povijest Hrvatske |paşnav=Pavličević |pêşnav=Dragutin |tarîx=2007 |weşanger=Naklada Pavičić |isbn=978-953-6308-71-2 |çap=4., dop. izd |series=Biblioteka hrvatske povijesti |cih=Zagreb }}&lt;/ref&gt; Ev yek destpêka tevgera Partîzan a Yûgoslavyayê, komûnîst, komek berxwedanê ya dijî-faşîst a pir-neteweyî bi serokatiya [[Josip Broz Tito]] hate organîzekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.vecernji.hr/vijesti/josipovic-antifasizam-je-duhovni-otac-domovinskog-rata-303250 |sernav=Josipović: Antifašizam je duhovni otac Domovinskog rata |malper=www.vecernji.hr |ziman=hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}&lt;/ref&gt; Di warê etnîkî de, xirwat piştî Serban di tevgera Partîzan de beşdarên herî mezin bûn. Di warê rêjeya zêdebûnê de, xirwat bi rêjeya nifûsa xwe ya li Yûgoslavyayê beşdar tevgera Partîzanê dibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hoare |pêşnav=Marko Attila |tarîx=2002 |sernav=Whose is the partisan movement? Serbs, Croats and the legacy of a shared resistance |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13518040208430537 |kovar=The Journal of Slavic Military Studies |ziman=en |cild=15 |hejmar=4 |rr=24–41 |doi=10.1080/13518040208430537 |issn=1351-8046 }}&lt;/ref&gt; Di gulana sala 1944an de (li gorî Tîto), Xirwatan %30 ji pêkhateya etnîkî ya Partîzan pêk dihat ku %22 ji nifûsa Yûgoslavyayê pêk dihatin. Tevger bi awayekî bilez mezin dibe û di Konferansa Tehranê de di kanûna sala 1943an de, Partîzan yek ji beşdarên hevalbendan hate nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Marica |pêşnav=Karakaš Obradov |tarîx=2008-12-28 |sernav=Saveznički zračni napadi na Split i okolicu i djelovanje Narodne zaštite u Splitu tijekom Drugog svjetskog rata |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/74494 |kovar=Historijski zbornik |ziman=hr |cild=61 |hejmar=2 |rr=323–349 |issn=0351-2193 }}&lt;/ref&gt;

Bi piştgiriya hevalbendan di warê lojîstîk, amûr, perwerde û hêza hewayî de û bi alîkariya leşkerên Sovyetê ku beşdarî Êrîşa Belgradê ya slaa 1944an dibin, Partîzan heya gulana sala 1945an kontrola Yûgoslavya û herêmên sinor ên Îtalya û Awistiryayê bi dest dixe. Endamên hêzên çekdar ên NDHê û leşkerên din ên Akserê û bi sivîlan re ber bi Awistiryayê ve vekişiyan. Piştî radestkirina wan, di meşa mirinê ya Yûgoslavyayê ya hevkarên naziyan de gelek kes hatin kuştin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Croatia/World-War-II |sernav=Croatia - WWII, Partisans, Yugoslavia {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}&lt;/ref&gt; Di salên paşîn de, almanên etnîkî li [[Yûgoslavya]]yê rastî zilmê hatin û gelek kes hatin binçavkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

Daxwazên siyasî yên tevgera Partîzan di Konseya Dewletê ya Antî-Faşîst a Rizgariya Neteweyî ya Xirwatistanê ku di sala 1943an de wekî hilgirê dewletbûna Krowatyayê pêşdikeve û paşê di sala 1945an de veguhere Meclîsê û AVNOJ-hevtayê wê di asta Yûgoslavyayê de tê dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Maurović |pêşnav=Marko |tarîx=2004-05-08 |sernav=Josip protiv Josifa (+ bilješke na str. 106-107) |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/81342 |kovar=Pro tempore |ziman=hr |hejmar=1 |rr=73–83 |issn=1334-8302 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.sabor.hr/Default.aspx?art=27859&amp;sec=2867 |sernav=Hrvatski sabor - Priopćenja |tarîx=2012-01-19 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 |tarîxa-arşîvê=2012-01-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120119084444/http://www.sabor.hr/Default.aspx?art=27859&amp;sec=2867 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

Li ser bingeha lêkolînên li ser mexdûrên şer û piştî şer ên demograf, Vladîmîr Žerjavić û statîstîknas Bogoljub Kočović, bi giştî 295.000 kes ji axê (herêmên ku piştî şer ji Îtalyayê hatine standin tê de nîne) mirin ku ji %7.3ê nifûsê pêk dihat, di nav wan de 125–137 hezar serb, 118–124 hezar Kroat, 16–17 hezar Cihû û 15 hezar jî Roman bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Žerjavić |pêşnav=Vladimir |tarîx=1995 |sernav=Demografski i ratni gubici Hrvatske u Drugom svjetskom ratu i poraću |url=https://hrcak.srce.hr/213638?lang=en |kovar=Časopis za suvremenu povijest |ziman=hr |cild=27 |hejmar=3 |rr=543–559 |issn=0590-9597 }}&lt;/ref&gt; Wekî din qurbaniyên ji herêmên ku piştî şer tevlî Xirwatistanê dibin, bi tevahî 32.000 kes dimirin ku ji wan 16.000 kes îtalî û 15.000 kroatî bûn.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2023-10-02 |sernav=Croatia |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Croatia&amp;oldid=1178247121 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Nêzîkî 200.000 xirwat ji tevahiya Yûgoslavyayê (Xirwatistan di nav de) û ji derveyî welat bi tevahî di tevahiya şer û encamên wê yên yekser de hatin kuştin ku bi qasî %5,4 ji nifûsa xirwatan bû.&lt;ref name=&quot;:10&quot;/&gt;

=== Yûgoslavyaya Duyem 1945–1991 ===
[[Wêne:Nixontito19712.jpg|thumb|Josip Broz Tito ji 1944 heta 1980 Yûgoslavyayê bi rê ve dibe; Wêne: di sala 1971an de Tito bi serokê Dewletên Yekbûyî Richard Nixon re li Qesra Spî.]]
Piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]], Xirwatistan dibe yekîneyek yek-partî ya federal a Sosyalîst a SFR ya Yûgoslavyayê ku ji hêla komunîstan ve hatiye birêvebirin lê di nav federasyonê de xwediyê statuyek otonomî bû. Di sala 1967an de, nivîskar zimanzanasên xirwatî danezana li ser rewş û navê ximanê standardî ya xirwatî weşandin û daxwaza wekhevîkirina zimanê xwe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Šute |pêşnav=Ivica |tarîx=1998 |sernav=Deklaracija o nazivu i položaju hrvatskog književnog jezika – Građa za povijest Deklaracije, Zagreb, 1997, str. 225 |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/76413 |kovar=Radovi Zavoda za hrvatsku povijest Filozofskoga fakulteta Sveučilišta u Zagrebu : Radovi Zavoda za hrvatsku povijest Filozofskoga fakulteta Sveučilišta u Zagrebu |ziman=hr |cild=31 |hejmar=1 |rr=317–318 |issn=0353-295X }}&lt;/ref&gt;

Deklerasyon beşdarî tevgerek neteweyî bû ku li mafên medenî yên mezintir û ji nû ve dabeşkirina aboriya Yûgoslavyayê digere, bi Bihara Xirwatan ya sala 1971an ku ji aliyê serokatiya Yûgoslavyayê ve tê tepisandin, bi dawî dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jutarnji.hr/heroina-hrvatskog-proljeca/305499/ |sernav=Heroina Hrvatskog proljeća - Jutarnji.hr |tarîx=2012-08-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 |tarîxa-arşîvê=2016-03-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160303221245/http://www.jutarnji.hr/heroina-hrvatskog-proljeca/305499/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Dîsa jî, Destûra Bingehîn a Yûgoslavyayê ya sala 1974an otonomiyek zêde dide yekîneyên federal ku di bingeh de armancek Bihara Xirwatan pêk anî û ji bo serxwebûna pêkhateyên federatîv bingehek qanûnî peyda dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ejil.org/article.php?article=1207&amp;issue=67 |sernav=Recognition of States: The Collapse of Yugoslavia and the Soviet Union - EJIL |malper=www.ejil.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}&lt;/ref&gt;

Piştî mirina Tîto yê di sala 1980an de, rewşa siyasî li Yûgoslavyayê xerabtir dibe. Tengasiya neteweyî ji ber Bîrnameya SANU ya 1986an (muxtira) û derbeyên sala 1989an ve li Vojvodîna, Kosova û Montenegro zêde dike.&lt;ref name=&quot;Frucht2005&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/1989/01/12/world/leaders-of-a-republic-in-yugoslavia-resign.html |sernav=Leaders of a Republic In Yugoslavia Resign |paşnav=Reuters |tarîx=1989-01-12 |malper=The New York Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}&lt;/ref&gt; Di çileya sala 1990an de, Partiya Komunîst bi fraksîyona xirwatî daxwaza federasyonek sistkirî dike, li ser xetên neteweyî perçe dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pauković |pêşnav=Davor |tarîx=2008-12-22 |sernav=Last Congress of the League of Communists of Yugoslavia: Causes, Consequences and Course of Dissolution |url=https://hrcak.srce.hr/clanak/55640 |kovar=Suvremene teme : međunarodni časopis za društvene i humanističke znanosti |ziman=hr |cild=1 |hejmar=1 |rr=21–33 |issn=1847-2397 }}&lt;/ref&gt; Di heman salê de, hilbijartinên yekem ên pir-partî li Xirwatistanê hatin lidarxistin ku di heman demê de bi serketina Franjo Tuđman aloziyên neteweperestî girantir dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/obituary-franjo-tudjman-1132142.html |sernav=Obituary: Franjo Tudjman |tarîx=1999-12-13 |malper=The Independent |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}&lt;/ref&gt; Hinek ji serbên li Xirwatistanê meclîsê terikandin û bi mebesta bidestxistina serxwebûna Xirwatistanê, otonomiya Komara Krajinaya Serbî ya nenaskirî ragihandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/1990/10/02/world/croatia-s-serbs-declare-their-autonomy.html |sernav=Croatia's Serbs Declare Their Autonomy |paşnav=Sudetic |pêşnav=Chuck |paşnav2=Times |pêşnav2=Special To the New York |tarîx=1990-10-02 |malper=The New York Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=qmN95fFocsMC |sernav=Eastern Europe and the Commonwealth of Independent States, 1999 |paşnav=Publications |pêşnav=Europa |paşnav2=4th 1999 |tarîx=1999 |weşanger=Taylor &amp; Francis Group |isbn=978-1-85743-058-5 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

=== Şerê serxwebûna Xirwatistanê ===
Bi zêdebûna rageşiyê re, Xirwatistan di 25ê hezîrana sala 1991ê de serxwebûna xwe ragihand. Lêbelê pêkanîna tam a danezanê tenê piştî rawestandina sê mehan li ser biryara 8ê cotmeha sala 1991ê dikeve meriyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/1991/06/26/world/2-yugoslav-states-vote-independence-to-press-demands.html |sernav=2 YUGOSLAV STATES VOTE INDEPENDENCE TO PRESS DEMANDS |paşnav=Sudetic |pêşnav=Chuck |tarîx=1991-06-26 |malper=The New York Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.sabor.hr/Default.aspx?art=20091&amp;sec=2462 |sernav=Hrvatski sabor |tarîx=2012-03-14 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 |tarîxa-arşîvê=2018-07-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180715210901/http://www.sabor.hr/Default.aspx?art=20091&amp;sec=2462 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Di vê navberê de, dema ku [[Artêşa Gel a Yûgoslavyayê]] (JNA) di bin kontrola Serbistanê de bû û komên cuda yên paramîlîter ên Serbî êrîşî Xirwatistanê dikin, alozî ber bi şerekî eşkere ve çû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/1991/11/04/world/army-rushes-to-take-a-croatian-town.html |sernav=Army Rushes to Take a Croatian Town |paşnav=Sudetic |pêşnav=Chuck |tarîx=1991-11-04 |malper=The New York Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}&lt;/ref&gt;

Di dawiya sala 1991an de, şerekî dijwar ku li ser eniyek berfereh pêk hatin, kontrola Xirwatistanê li dora ji sê paran axê, daxist du parê axa welêt.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/1991/12/20/world/croatia-clashes-rise-mediators-pessimistic.html |sernav=Croatia Clashes Rise; Mediators Pessimistic |paşnav=Press |pêşnav=The Associated |tarîx=1991-12-20 |malper=The New York Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-08-01-mn-177-story.html |sernav=Serbian Forces Press Fight for Major Chunk of Croatia |paşnav=Powers |pêşnav=Charles T. |tarîx=1991-08-01 |malper=Los Angeles Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}&lt;/ref&gt; Komên paramîlîter ên sirbî piştre dest bi kampanyaya kuştin, êrîşên terorî û derxistina xirwatan li herêmên serhildêr kirin ku kuştina bi hezaran sîvîlên xirwat derxistin ku bi qasî 400.000 xirwat û kesên din ên ne-serbî ji malên wan koçber dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.index.hr/clanak.aspx?id=175515 |sernav=Utjecaj srbijanske agresije na stanovništvo Hrvatske |malper=www.index.hr |ziman=hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.un.org/icty/pressreal/2007/pr1162e-summary.htm |sernav=SUMMARY OF JUDGEMENT FOR MILAN MARTI |tarîx=2007-12-15 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 |tarîxa-arşîvê=2007-12-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071215084458/http://www.un.org/icty/pressreal/2007/pr1162e-summary.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Serbên ku li bajarên Xirwatistanê dijîn, bi taybetî yên li nêzî eniyên şer, rastî cûrbicûrên cudakariyan hatin.&lt;ref name=&quot;:10&quot;/&gt; Her çiqas di astek sinordar de û bi hêjmarek kêm de bin jî, serbên Xirwatistanê yên li Slovenyaya Rojhilat û Rojava û beşên Krajina neçar dimînin ku birevin yan jî ji hêla hêzên xirwatî ve têne derxistin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The law of the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |url=https://archive.org/details/lawofinternation0000bass |paşnav=Bassiouni |pêşnav=M. Cherif |paşnav2=Manikas |pêşnav2=Peter |tarîx=1996 |weşanger=Transnational Publishers |kesên-din=Internationaler Strafgerichtshof für das Ehemalige Jugoslawien |isbn=978-1-57105-004-5 |cih=Irvington-on-Hudson, NY }}&lt;/ref&gt; Hikûmeta Xirwatistan bi eşkereyî van kiryaran şermezar kir û xwest ku rawestîne û diyarkir ku jiderxistina serban ne beşek ji siyaseta hikûmetê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Allen |pêşnav=Allen D. |tarîx=1996-06-01 |sernav=A Spacetime Note, with Strings Attached |url=http://dx.doi.org/10.1063/1.2807644 |kovar=Physics Today |cild=49 |hejmar=6 |rr=13–13 |doi=10.1063/1.2807644 |issn=0031-9228 }}&lt;/ref&gt;

Di 15 çileya sala 1992an de, Xirwatistan ji hêla Civata Aborî ya Ewropî ve û piştre jî ji hêla Neteweyên Yekbûyî ve hate qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/1991/12/24/world/slovenia-and-croatia-get-bonn-s-nod.html |sernav=Slovenia and Croatia Get Bonn's Nod |paşnav=Kinzer |pêşnav=Stephen |tarîx=1991-12-24 |malper=The New York Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/1992/05/23/world/3-ex-yugoslav-republics-are-accepted-into-un.html |sernav=3 Ex-Yugoslav Republics Are Accepted Into U.N. |tarîx=1992-05-23 |malper=The New York Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}&lt;/ref&gt; Şer bi bandor di tebaxa sala 1995an de biserketineke diyarker a Xirwatistanê bi dawî dibe ku her sal di 5ê tebaxê wekî Roja Serketin û Spasdariya Welat û Roja Parêzvanên xirwatî tê bibîranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1995-08-08-mn-32662-story.html |sernav=Croats Declare Victory, End Blitz : Balkans: Belgrade regime sends tanks toward border, fueling fears of new fighting. U.N. says refugee exodus of up to 200,000 Serbs is the largest since the warfare began. |paşnav=Murphy |pêşnav=Dean E. |tarîx=1995-08-08 |malper=Los Angeles Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}&lt;/ref&gt; Piştî biserketina Xirwatistanê, nêzîkî 200.000 serbên ji Komara Serbi-Krajina ya xwenaskirî ji herêmê direvin û bi sedan sîvîlên bi giranî kal û pîr serbî di encama operasyona leşkerî de hatine kuştin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4747379.stm |sernav=Evicted Serbs remember Storm |tarîx=2005-08-05 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}&lt;/ref&gt; Erdên wan piştre ji aliyê penaberên xirwat ên ji [[Bosniya û Herzegovîna|Bosna û Herzegovînayê]] ve têne cihwar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=373cAwAAQBAJ |sernav=International Trials and Reconciliation: Assessing the Impact of the International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia |paşnav=Clark |pêşnav=Janine Natalya |tarîx=2014-06-20 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-97475-8 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Herêmên mayî yên dagirkirî piştî Peymana Erdûtê ya Mijdara 1995an, bi mîsyona UNTAESê di çileya sala 1998an de bi dawî dibe û beşdarê erdê Xirwatistanê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/1998/01/16/world/an-ethnic-morass-is-returned-to-croatia.html |sernav=An Ethnic Morass Is Returned to Croatia |paşnav=Hedges |pêşnav=Chris |tarîx=1998-01-16 |malper=The New York Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}&lt;/ref&gt; Piraniya çavkaniyan hejmara kuştiyên şer nêzî 20.000 kes e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3095774.stm |sernav=Presidents apologise over Croatian war |tarîx=2003-09-10 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tehrantimes.com/news/182811/UN-to-hear-Croatia-genocide-claim-against-Serbia |sernav=UN to hear Croatia genocide claim against Serbia: |tarîx=2008-11-18 |malper=Tehran Times |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}&lt;/ref&gt;

=== Kroatyaya Serbixwe (1991–aniha) ===
Piştî bidawîhatina şer, Xirwatistan rûbirûyê kêşeyên nûavakirina piştî şer, vegera penaberan, damezrandina demokrasiyê, parastina mafên mirovan û geşepêdana giştî ya civakî û aborî dimîne.

Serdema salên 2000an bi demokratîkbûnê, mezinbûna aborî, reformên avahî û civakî û pirsgirêkên wekî bêkarî, gendelî û bêserûberiya rêveberiya giştî tê diyar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=26RVYkUkBXAC&amp;q=hrvatska+nakon+2000&amp;pg=PA43 |sernav=Socijalna politika Hrvatske |paşnav=Puljiz |pêşnav=Vlado |paşnav2=Bežovan |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Matković |pêşnav3=Teo |paşnav4=Šućur |pêşnav4=dr Zoran |paşnav5=Zrinščak |pêşnav5=Siniša |tarîx=2008 |weşanger=Pravni fakultet u Zagrebu |isbn=978-953-97320-9-5 |ziman=hr }}&lt;/ref&gt; Di mijdara sala 2000 û adara sala 2001an de, parlamenê Destûra Bingehîn a Xirwatistanê guhert ku cara yekem di 22yê kanûna sala 1990an de hat qebûlkirin ku guhertina awayiya xwe ya du-meclîsî vedigerîne forma xweya yekgirtî ya dîrokî û serdestiya serokatiyê kêm dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.sabor.hr/en/about-parliament/history/important-dates/22-december-christmas-constitution-first-constitution |sernav=22 December – Christmas Constitution – the first Constitution of the independent Republic of Croatia |malper=Croatian Parliament |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usud.hr/en/history-and-development-croatian-constitutional-judicature#9 |sernav=History and Development of Croatian Constitutional Judicature {{!}} Constitutional Court of the Republic of Croatia |malper=www.usud.hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}&lt;/ref&gt;

Xirwatistan di 25ê gulana 2000an de tevlî Hevkariya ji bo Aştiyê dibe û di 30yê mijdara sala 2000an de dibe endamê Rêxistina Bazirganiya Cîhanî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.enciklopedija.hr/natuknica.aspx?ID=46827 |sernav=Partnerstvo za mir {{!}} Hrvatska enciklopedija |malper=www.enciklopedija.hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 |archive-date=2023-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102114540/https://www.enciklopedija.hr/natuknica.aspx?ID=46827 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Di 29ê cotmeha sala 2001an de,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jutarnji.hr/naslovnica/kronologija-tezak-put-od-priznanja-do-kucanja-na-vrata-eu-3756672 |sernav=Jutarnji list - Kronologija: Težak put od priznanja do kucanja na vrata EU |tarîx=2006-10-02 |malper=www.jutarnji.hr |ziman=hr-hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}&lt;/ref&gt; Xirwatistan bi [[Yekîtiya Ewropayê]] re Peymana Îstîqrar û Hevgirtinê îmze dike ku di sala 2003an de ji bo endametiya Yekîtiya Ewropayê serlêdaneke fermî ragihand.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://mpu.gov.hr/ |sernav=Naslovna |malper=mpu.gov.hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}&lt;/ref&gt; Di sala 2004an de statuya welatekî berendam ji bo Xirwatistanê hate dayîn û di sala 2005an bi Yekîtiya Ewropayê re danûstandinên endamtiyê tê destpêkirin.&lt;ref name=&quot;:11&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dnevnik.hr/vijesti/hrvatska/evo-kako-je-izgledao-hrvatski-put-prema-eu---292731.html |sernav=Evo kako je izgledao hrvatski put prema EU! |malper=Dnevnik.hr |ziman=hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}&lt;/ref&gt; Tevî ku di destpêka salên 2000î de aboriya Xirwatistanê geşbûnek girîng bidest dixe, krîza darayî di sala 2008an de hikûmet neçar dimîne ku lêçûnên bibire û ev jî bi xwe re nerazîbûnek gelemperî ya gel tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2023-02-13 |sernav=Ivo Goldstein |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ivo_Goldstein&amp;oldid=1139050228 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Xirwatistan di salên 2008-2009an de ji bo cara yekem di Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî de xizmet dike û di kanûna sala 2008an de kursiya ne-daîmî wergirtiye. Di 1ê avrêla sala 2009an de Xirwatistan tevlî [[NATO]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dnevnik.hr/vijesti/hrvatska/hrvatska-postala-punopravna-clanica-nato-saveza.html |sernav=Hrvatska postala članica NATO saveza |malper=Dnevnik.hr |ziman=hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2011an de pêleke xwepêşandanên li dijî hikûmetê nerazîbûneke giştî li hember rewşa siyasî û aborî ya heyî nîşan da. Xwepêşandan di bersiva skandalên gendeliyê yên hikûmetê yên vê dawiyê de bîr û baweriyên siyasî yên cihêreng li hev anîn û banga hilbijartinên pêşwext kirin. Di 28ê cotmeha sala 2011an de parlementeran biryara betalkirina parlamenê dabû û protestoyên li kolanan gav bi gav kêm bûn. Serok [[Ivo Josipović]] roja duşemê, 31ê çiriya pêşîn ji bo hilweşandina meclîsê (Sabor) razî dibe û hilbijartinên nû ji bo roja yekşemê, 4ê kanûna pêşîn a sala 2011 destnîşan kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.economist.com/eastern-approaches/2011/03/06/et-tu-zagreb |sernav=Et tu, Zagreb? |malper=The Economist |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dnevnik.hr/vijesti/hrvatska/ovo-su-bili-najzanimljiviji-trenuci-u-saboru.html |sernav=Ovo su bili najzanimljiviji trenuci u Saboru! |malper=Dnevnik.hr |ziman=hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://odluka2011.dnevnik.hr/clanak/vijesti/predsjednik-josipovic-raspisao-izbore.html |sernav=Predsjednik Josipović raspisao izbore! - Odluka 2011 |tarîx=2011-12-03 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 |tarîxa-arşîvê=2011-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111203150728/http://odluka2011.dnevnik.hr/clanak/vijesti/predsjednik-josipovic-raspisao-izbore.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Di 30yê hezîrana sala 2011an de, Xirwatistanê danûstandinên endambûna Yekîtiya Ewropayê bi awayekî serketî gihîşte dawiyê.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/home/en |sernav=Press corner |malper=European Commission - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}&lt;/ref&gt; Welat di 9ê kanûna sala 2011an de peymana pevlêbûnê îmze kir û di 22ê çileya sala 2012an de giştpirsiyek (referandûm) pêk anî ku welatiyên xirwatî ji bo endametiya Yekîtiya Ewropayê dengdanên xwe pêk anîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://europa.eu/news/external-relations/2011/03/20110302_en.htm |sernav=EUROPA - EU News - Croatia is scheduled to become the EU's 28th member on 1 July 2013 |tarîx=2012-01-23 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 |tarîxa-arşîvê=2012-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120123185048/http://europa.eu/news/external-relations/2011/03/20110302_en.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-16670298 |sernav=Croatia EU referendum: Voters back membership |tarîx=2012-01-22 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}&lt;/ref&gt; Piştre welêt di 1ê tîrmeha sala 2013an de beşdarê Yekîtiya Ewropayê dibe

Dema ku [[Mecaristan]] bi girtina sinorên xwe yê bi Serbistanê girtî dihêle, Xirwatistan ji ber krîza koçberan a 2015an a ewropî bi bandor dibe. Zêdetirî 700.000 penaber û koçber ji bo ku derbasî welatên din ên Yekîtiya Ewropayê bibin berê xwe didin Xirwatistanê.

Di 25 çileya sala 2022an de, Konseya OECDê biryar dide ku danûstandinên tevlêbûnê bi Xirwatistanê re bide despêkirin. Di pêvajoya tevlêbûnê de, Xirwatistan gelek reforman pêk tîne ku dê hemî qadên çalakiyê pêşde bibin ku di nav de ji karûbarên giştî û pergala dadweriyê bigire heya perwerde, veguhastin, darayî, tenduristî û bazirganî hebûn. Li gorî Nexşeya Rêya Tevlêbûna OECDê ji hezîrana sala 2022an ve, Xirwatistanê dê ji hêla 25 komîteyên OECDê ve bi vekolînên teknîkî tê kontrolkirin, heya niha Xirwatistan bi awayekî bilez ji ya ku tê hêvî kirin bi pêş ve diçe. Tê çaverê kirin ku endamtiya temamî di sala 2025an de pêk were. Ev yek armanca dawiya siyaseta derve ya mezinê Xirwatistanê ye ku welêt bigihîjê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://mvep.gov.hr/press-22794/oecd-membership-means-benefits-for-citizens-higher-living-standard/253882 |sernav=OECD membership means benefits for citizens, higher living standard |malper=template.gov.hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://mvep.gov.hr/press-22794/croatia-s-accession-to-the-oecd-is-progressing-faster-than-expected/257332 |sernav=Croatia's accession to the OECD is progressing faster than expected |malper=template.gov.hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vlada.gov.hr/vijesti/oecd-jos-jedan-instrument-za-unaprjedjenje-reformskih-procesa-clanstvo-ce-nas-uciniti-jos-boljom-i-kvalitetnijom-zemljom/38169 |sernav=Vlada Republike Hrvatske - OECD još jedan instrument za unaprjeđenje reformskih procesa, članstvo će nas učiniti još boljom i kvalitetnijom zemljom |malper=vlada.gov.hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}&lt;/ref&gt;

Di 1ê çileya 2023an de Xirwatistan ewro wek diravê xwe yê fermî pejirand ku ewro cihê konaya (dirava Kroatyayê ya berê) Xirwatistanê digire û hikûmê xirwatî bûye endamê 20emê [[Herêma Ewroyê]]. Di heman rojê de Kroatya bûye endamê 27em ê Herêma Şengenê ya bêsinor ku bi vî awayî entegrasyona xwe ya tevahî [[Yekîtiya Ewropayê]] destnîşan dike.&lt;ref name=&quot;:12&quot;/&gt;

Di 19ê cotmeha sala 2016an de, Andrej Plenković wek serokwezîrê niha yê Xirwatistanê dest bi kar kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.andrejplenkovic.hr/page.php?id=1 |sernav=Andrej Plenković - O meni |malper=www.andrejplenkovic.hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}&lt;/ref&gt; Hilbijartinên serokatiyê yên herî dawî ku di 5ê çileya sala 2020an de pêk hatiye, [[Zoran Milanović]] wek serokê Xirwatistanê hatiye hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.predsjednik.hr/vijesti/svecanost-prisege/ |sernav=Održana svečanost prisege predsjednika Republike Hrvatske Zorana Milanovića |malper=Predsjednik Republike Hrvatske - Zoran Milanović |ziman=hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Satellite image of Croatia in September 2003.jpg|thumb|Wêneyî Satelîtî a Xirwatistanê]]
Xirwatistan welatekî li [[Ewropaya Navendî]] û li başûrê rojhilatê Ewropayê û li peravên [[Deryaya Adriyatîk]]ê ye. Li bakurê rojhilat Mecaristan, li rojhilat Serbistan, li başûr rojhilat [[Bosniya û Herzegovîna]] û li bakur rojava Montenegro û Slovenya cih digirin. Welêt bi piranî di navbera dirêjahiya 42° û 47° bakur û dirêjahiya 13° û 20° rojhilatî de ye. Beşek ji xaka li başûrê giran a derdora Dubrovnikê dergehek pratîkî ye ku ji hêla avên bejahî ve bi parzemîna mayî ve girêdayî ye lê li ser bejahiyê bi xeteke kurt a peravê ya ku girêdayî Bosna û Herzegovîna ye li dora Neumê veqetandî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dzs.gov.hr/ |sernav=Naslovna |malper=template.gov.hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}&lt;/ref&gt; Pira Pelješacê ekslave bi axa Xirwatistanê ve girê dide.

Rûbera Xirwatistanê 56.594 kîlomêtre çargoşe ye ku ji 56.414 kîlomêtre çargoşe bejahî û 128 kîlomêtre çargoşe jî ji rûava avê pêk tê. Ligel rûbera biçûk Xirwatistan 127em welatê herî mezin ê cîhanê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2023-10-03 |sernav=Croatia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/croatia |kovar=The World Factbook |ziman=en |weşanger=Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=2023-10-07 |roja-arşîvê=2023-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231005120412/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/croatia/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Herêmên bilindên welêt ji çiyayên Alpên Dînarîk bi lûtkeya Dinara 1.831 mêtre li nêzî sinorê Bosniya û Herzegovînayê li başûr despêdike heya peravê Deryaya Adriyatîkê dirêj dibe ku tevahiya hidûdê başûrê rojavayê Xirwatistanê pêk tîne. Xirwatistana Girav ji hezaran zêdetir girav û giravên ku bi mezinahiya wan cûda ne pêk tê ku li 48 giravan bi awayekî domdarî mirovan lê jiyan kirine.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Giravên herî mezin Girava Cresê û Girava Krkê ye ku her yek ji wan xwedan rûbera dora 405 kîlomêtre çargoşe ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Parçeyên bakur ên gir ên Hrvatsko Zagorje û deştên deşt ên Slavonyayên li rojhilat ku beşek ji Baskê Pannoniyayê ye ku çemên mezin ên wekî Danub, Drava, Kupa û Sava di nav herêmê ve derbas dibin. Dunûb, çemê duyemîn ê herî dirêj ê Ewropayê ye ku di nav bajarê Vukovar ê li rojhilatê tund derbas dibe û beşek ji sinorê bi Vojvodînayê re pêk tîne. Herêmên navendî û başûrî yên nêzî peravên adriyatîkê û giravan ji çiyayên nizm û bilindahiyên daristaniyan pêk tên. Çavkaniyên sirûştî yên ku ji bo hilberînê têra xwe girîng têne dîtin, neft, komir, boksît, kana hesinê kêm-pola, kalsiyûm, gips, asfalta xwezayî, sîlîka, mîka, gil, xwê û hîdroenerjî hene. Topografiya karst bi qasî nîvê Xirwatistanê pêk tîne ku bi taybetî li Alpên Dînarîk diyar e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.geografija.hr/clanci/1011/rasirenost-krsa-u-hrvatskoj |sernav=Raširenost krša u Hrvatskoj {{!}} Geografija.hr |tarîx=2012-06-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 |tarîxa-arşîvê=2012-06-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120609163634/http://www.geografija.hr/clanci/1011/rasirenost-krsa-u-hrvatskoj |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Xirwatistan xwedî şikeftên kûr e ku 49 ji wan ji 250 mêtre, 14 ji şikeftan 500 mêtreyê û 3 şikeft jî ji 1000 mêtreyê kûrtir in. Golên herî navdar ên Xirwatistanê golên Plitvice ne ku ji pergalek ji 16 golan pêk tê ku rêjgehên (sûlav) golan li ser kevirên dolomît û kevirên kisilîn bi hev re têne girêdan. Gol bi rengên xwe yên cihêreng navdar in ku ji rengê turkuazê bigire heya kesk, gewr yan jî şîn bi reng in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.com/travel/feature/20110617-the-best-national-parks-of-europe |sernav=BBC - Travel - The best national parks of Europe : National Parks |tarîx=2012-07-01 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 |tarîxa-arşîvê=2014-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140714183245/http://www.bbc.com/travel/feature/20110617-the-best-national-parks-of-europe |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
=== Avhewa ===
Piraniya Xirwatistanê xwedan avhewa parzemînek nerm a germ e û bi baran e. Germahiya navînî ya mehane di navbera −3&amp;nbsp;°C û (di meha çile de) û 18&amp;nbsp;°C (di tîrmehê de) e. Deverên herî sar ên welêt Lika û Gorski Kotar in ku avhewayek berf e û herêm xwedî herêmeke daristanî ye ku 1200 mêtre ji asta deryayê bilind e. Deverên herî germ jî li peravên Adriyatîkê ne û nemaze li hinterlanda nêzîk ku ji hêla avhewaya Deryaya Navîn ve hatiye bibandor kirin.
[[Wêne:Winter bora in Senj.jpg|thumb|Bora bayekî hişk û sar e ku ji bejahiyê ber bi deryayê ve tê ku pêlên wê dikarin bigihîjin hêza bahozê, nemaze li qenala jêrîn Velebitê.]]
Germahiya herî nizm -35,5&amp;nbsp;°C di 3ê sibata sala 1919an de li Čakovecê pêk hatiye û germahiya herî bilind 42,8&amp;nbsp;°C di 4ê tebaxa sala 1981an de li Ploçeyê hate tomar kirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.18356/34b952ca-en-fr |sernav=Central African Republic |tarîx=2015-02-19 |weşanger=UN |isbn=978-92-1-057188-3 |rr=142–146 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://klima.hr/razno.php?id=priopcenja&amp;param=pr21072017 |sernav=DHMZ |malper=klima.hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 |roja-arşîvê=2017-08-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170802003217/http://klima.hr/razno.php?id=priopcenja&amp;param=pr21072017 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Li gorî herêma erdnîgarî û celebê avhewayê, rêjeya barîna salane di navbera 600 milîmetre (24 înç) û 3500 mîlîmetre (140 înç) de ye. Barîna herî kêm li giravên derve (Biševo, Lastovo, Svetac, Vis) û deverên rojhilatê Slavonyayê tê tomar kirin. Barîna herî zêde yê baranê li çiyayê Dînara û li Gorskî Kotarê dibarin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Li hundir bayên serdest ji bakurê rojhilat yan jî başûrrojava sivik heta nerm in û li herêma peravê jî bayên serdest ji aliyê taybetmendiyên herêmî ve têne destnîşankirin. Leza bayê bilind bi gelemperî di mehên sartir de li ser peravê têne tomar kirin, bi gelemperî wekî bayê buraya bakurê rojhilatê sar an jî kêm caran wekî bayê jugoya germ a başûr tê. Deverên herî bi tav giravên derve, Hvar û Korçula ne ku salê zêdetirî 2700 demjimêrên tavê têne tomar kirin. Li devera navîn û başûrê Deryaya Adriyatîk bi gelemperî û bakurê peravên Adriyatîkê û peravên Adriyatîkê ya bakur, her sal bi zêdetirî 2000 demjimêrên bi tav têne tomarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/search?q=n2:1333-3305 |sernav=n2:1333-3305 - Search Results |malper=www.worldcat.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}&lt;/ref&gt;

=== Biyopirrengî ===
[[Wêne:Krk waterfalls.jpg|thumb|Parka Neteweyî ya Krkayê.]]
Xirwatistan dikare li ser bingeha avhewa û jeomorfolojiyê li ekoherêman were dabeş kirin. Welat di warê cihêrengiya biyolojîk de yek ji welatên herî dewlemend ên [[Ewropa]]yê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.eea.europa.eu/highlights/biodiversity-rich-croatia-becomes-33rd |sernav=Biodiversity-rich Croatia becomes 33rd full EEA member country — European Environment Agency |malper=www.eea.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://eu2020.hr/Home/Custom?code=CroatiaEU |sernav=EU 2020 HR |malper=eu2020.hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 |roja-arşîvê=2023-04-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230404233816/https://eu2020.hr/Home/Custom?code=CroatiaEU |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Xirwatistan çar cure herêmên biyoerdnîgarî hene - deverên peravên Deryaya Navîn û li nêzîkî deverên peravê, deverên Alpinî, piraniya Lika û Gorski Kotar, deverên Pannonian bi Drava û Danubê re û deverên mayî yên parzemînî. Ya herî girîng jîngehên karst in ku karstê di bin avê de ne, wek kanyonên Zrmanja û Krka û astengên tufa û her weha jîngehên di bin erdê de. Welêt sê ekoherêman dihewîne ku di nav de Çiyayên Dînarîk daristanên tevlihev, daristanên panonî yên tevlihev û daristanên îlîrî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dinerstein |pêşnav=Eric |paşnav2=Olson |pêşnav2=David |paşnav3=Joshi |pêşnav3=Anup |paşnav4=Vynne |pêşnav4=Carly |paşnav5=Burgess |pêşnav5=Neil D. |paşnav6=Wikramanayake |pêşnav6=Eric |paşnav7=Hahn |pêşnav7=Nathan |paşnav8=Palminteri |pêşnav8=Suzanne |paşnav9=Hedao |pêşnav9=Prashant |tarîx=2017-06-01 |sernav=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5451287/ |kovar=Bioscience |cild=67 |hejmar=6 |rr=534–545 |doi=10.1093/biosci/bix014 |issn=0006-3568 |pmc=5451287 |pmid=28608869 }}&lt;/ref&gt;

Devera karstê bi qasî 7.000 şikeft û çal vedihewîne ku hinek ji wan jîngeha yekane vertebrayê şikefta avî ya naskirî yê olmê ne. Daristan bi girîngî heye, ji ber ku ew 2.490.000 hektar vedigirin ku %44 ji axa Xirwatistanê pêk têne. Cûreyên din ên jînewaran ev in ku di nav de zozan, çîmen, çol, zozan, jînewarên zozan, jînewarên peravî û jînewarên deryayî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.haop.hr/hr |sernav=MINGOR |tarîx=2023-10-06 |malper=MINGOR |ziman=hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}&lt;/ref&gt;

Di warê fîtogeografiyê de, Xirwatistan beşek ji Keyaniya Boreal e û beşek ji parêzgehên îlîrya û Ewropa Navendî yên Herêma Circumborealê û parêzgeha Adriatîk a Herêma Deryaya Navîn e. Fona Cîhanî ya Xwezayê, Kroatyayê di navbera sê ekoherêman de dabeş dike ku di nav de daristanên tevlihev ên Panonî, daristanên tevlihev ên Çiyayên Dînarîk û daristanên pelweşîn ên Îlîrî hene.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dubrovnik2011.sdewes.org/venue.php |sernav=The 6th Dubrovnik Conference on Sustainable Development of Energy, Water and Environment Systems - SDEWES |malper=www.dubrovnik2011.sdewes.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}&lt;/ref&gt;

Xirwatistan malavaniya 37.000 cureyên nebat û heywanên naskirî ye lê hejmara wan ya rastîn di navbera 50.000 û 100.000 de hatiye texmîn kirin. Zêdetirî hezar cure endemîk in, nemaze li çiyayên Velebit û Biokovo, giravên Adriatîk û çemên karstê ne. Metirsiya herî giran windakirin û hilweşandina jîngehê ye. Pirsgirêkek din ji hêla celebên biyanî yên dagirker, nemaze algayên Caulerpa taxifolia ve tê pêşkêş kirin. Xirwatistan di sala 2018an de xwedan pileyek navînî ya Endeksa Yekbûna Peyzaja Daristanî ya 4.92/10 ye ku di nav 172 welatan de, di rêza 113an de cih girtiye.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;
[[Wêne:8. SKYWALK (BIOKOVO).jpg|thumb|Skywalk li Parka Xwezayê ya Biokovoyê.]]
Algayên dagirker bi rêkûpêk têne şopandin û rakirin ku jîngeha benthîk bêne parastin. Cureyên nebatên çandinî yên xwemalî û cûreyên heywanên kedî li welêt gelek in. Di nav wan de pênc cureyên hespan, pênc cureyên dewaran, heşt cure pez, du cure beraz û cureyek mirîşk hene. Li Xirwatistanê 444 herêmên parastî hene, ku %9ê welêt vedihewîne. Di nav wan de heşt parkên neteweyî, du rezervên hişk û deh parkên xwezayî hene. Devera herî navdar a parastî û parka neteweyî ya herî kevn a li Kroatya Parka Neteweyî ya Golên Plitvice ye ku cihek Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê ye. Parka Xwezayê Velebit jî beşek ji Bernameya Mirov û Biyosferê ya UNESCOyê ye. Rezervên hişk û taybetî, û her weha parkên neteweyî û xwezayî, ji hêla hikûmeta navendî ve têne birêvebirin û tên parastin. Herêmên din ên parastî ji aliyê wîlayetan ve têne birêvebirin. Di sala 2005an de Tora Ekolojî ya Neteweyî hate damezrandin ku wekî gava yekem ji bo amadekirina endametiya [[Yekîtiya Ewropayê]] û tevlêbûna tora Natura 2000an bû.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Rêveberî ==
[[Wêne:Sabor-pročelje.jpg|thumb|Parlamena Kroatyayê (Sabor).]]
Komara Xirwatistan dewletek unîter a destûrî ye ku pergala parlamenteriyê bikar tîne. Desthilatên hikûmetê li Xirwatistan rêberiya qanûnî, rêveberî û dadwerî ye.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.vlada.hr/en/about_croatia/information/political_structure |sernav=Political Structure / Information / About Croatia / Government of the Republic Croatia - official web portal |tarîx=2013-09-05 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 |tarîxa-arşîvê=2013-09-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130905201133/http://www.vlada.hr/en/about_croatia/information/political_structure |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Serokê komarê (bi xirwatî: Predsjednik Republike) serokê dewletê ye ku rasterast ji bo heyamek pênc-salî tê hilbijartin û ji hêla Destûra Bingehîn ve bi du serdeman tê sinordar kirin. Ji xeynî wezîfeya fermandariya giştî ya hêzên çekdar, erka prosedurî ya serokkomar heye ku serokwezîr bi hevkariya bi parlamenê re tayîn dike û bandorek bi qismî li ser siyaseta derve jî heye.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Hikûmet ji aliyê serokwezîr ve tê birêvebirin ku çar cîgirên serokwezîr û 16 wezîrên di sektorên taybetî de berpirsiyar in hene. Desteya birêvebirinê berpirsê pêşniyarkirina qanûn û budceyê, cîbicîkirina qanûnan û rênîşandana polîtîkayên derve û navxweyî ye. Hikûmet li Banski dvori ya Zagrebê welêt birêve dibe.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
=== Hiqûq û sîstema dadweriyê ===
Parlamenek yekawan (Sabor) xwediyê hêza qanûndanînê ye. Hejmara endamên Sabor (meclîs) dikare ji 100ê heta 160an biguhere. Endamên meclisê ji bo xizmeta çar salan, bi dengdayîna gel têne hilbijartin. Rûniştinên qanûnî her sal ji 15ê çileyê heta 15ê tîrmehê û ji 15ê îlonê heta 15ê kanûnê berdewam dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.sabor.hr/Default.aspx?sec=713 |sernav=Hrvatski sabor |tarîx=2016-07-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 |tarîxa-arşîvê=2016-07-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160706061905/http://www.sabor.hr/Default.aspx?sec=713 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Du partiyên siyasî yên herî mezin ên Xirwatistanê Yekîtiya Demokrat a Xirwatistanê û Partiya Sosyal Demokrat a Xirwatistanê ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.sabor.hr/Default.aspx?sec=776 |sernav=Hrvatski sabor - 6th term |tarîx=2016-07-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 |tarîxa-arşîvê=2016-07-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160706062229/http://www.sabor.hr/Default.aspx?sec=776 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

Xirwatistan xwedan pergalek dadrêsî ya zagona medenî ye ku tê de qanûn di serî de ji qanûnên nivîskî derdikeve, ku dadger wekî cîbicîkarên qanûnê ne. Pêşveçûna qanûnan bi piranî ji hêla pergalên qanûnî yên Almanyayê û Awistiryayê ve hatiye bibandor kirin. Hiqûqa xirwatî li du beşên bingehîn ên wekî hiqûqa taybet û hiqûqa gelemperî têne dabeş kirin. Berî ku danûstandinên endametiya Yekîtiya Ewropayê biqedin, qanûnên Xirwatistanê bi qaîdeyên civatê re bi tevahî lihevhatî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.delhrv.ec.europa.eu/?lang=en&amp;content=62 |sernav=Delegation of the European Union to the Republic of Croatia - Overview of EU - Croatia relations |tarîx=2012-03-26 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 |tarîxa-arşîvê=2012-03-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120326105744/http://www.delhrv.ec.europa.eu/?lang=en&amp;content=62 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Dadgehên neteweyî yên sereke Dadgeha Destûra Bingehîn e ku çavdêriya binpêkirina Destûra Bingehîn dike û Dadgeha Bilind jî dadgeha herî bilind e ku dikare îtîraz li biryaran bike. Dadgehên Îdarî, Bazirganî, Wîlayet, Ceza û Şaredarî dozan di warên xwe de birêve dibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.vsrh.hr/ustavne-odredbe.aspx |sernav=Ustavne odredbe |malper=www.vsrh.hr |ziman=hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}&lt;/ref&gt; Dema ku îtîraz di dadgehên tevlihev ên dadwerên pispor de têne nîqaş kirin, dozên ku di bin daraza dadrêsî de ne di gava yekem de ji hêla dadwerek pispor ve têne biryardan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2013_03_28_473.html |sernav=Zakon o sudovima |malper=narodne-novine.nn.hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}&lt;/ref&gt; Dozgeriya Dewletê saziya dadweriyê ye ku ji dozgerên giştî pêk tê û xwedî rayeya destpêkirina darizandina sûcdarên sûcan e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dorh.hr/en |sernav=Naslovna {{!}} DORH |malper=dorh.hr |ziman=hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}&lt;/ref&gt;

Dezgehên bicihanîna qanûnê di bin desthilatdariya Wezareta Navxweyî de têne organîze kirin ku ji hêza polîsên neteweyî pêk tên. Servîsa ewlehiyê ya Xirwatistanê Ajansa Ewlekarî û Îstixbaratê (SOA) ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.soa.hr/en/about-us/security-intelligence-system-of-the-republic-of-croatia/ |sernav=SOA - Security-intelligence system of the Republic of Croatia |malper=www.soa.hr |tarîxa-gihiştinê=2023-10-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_00UDQAAQBAJ&amp;q=Handbook+of+European+Intelligence+Cultures |sernav=Handbook of European Intelligence Cultures |paşnav=Graaff |pêşnav=Bob de |paşnav2=Nyce |pêşnav2=James M. |tarîx=2016-08-02 |weşanger=Rowman &amp; Littlefield |isbn=978-1-4422-4942-4 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

== Aborî û Geştyarî ==
Xirwatistan ji hêla [[Banka Cîhanî]] ve wekî aboriyek bi dahata bilind tê dabeşkirin û li ser Endeksa Pêşkeftina Mirovî di rêza bilind de ye. Xizmet, sektorên pîşesaziyê û çandinî bi rêzê li ser aboriyê serdest in. Tûrîzm ji bo welêt çavkaniyek girîng a dahatiyê ye, ku di nav 20 deverên geştyariyê yên herî populer de cih digire. Dewlet beşeke aboriyê, bi lêçûnên giran ên hikûmetê kontrol dike. Yekîtiya Ewropayê hevkarê herî girîng ê bazirganî yê Xirwatistan ye. Xirwatistan ewlehiya civakî, lênihêrîna tenduristî ya gerdûnî, û perwerdehiya seretayî û navîn a bê xwendin peyda dike dema ku piştgirî dide çandê bi navgîniya saziyên giştî û veberhênanên pargîdanî yên di medya û weşanê de.

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Croatia}}

{{YE}}
{{Dewletên Ewropayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]]
[[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1991ê de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]]
[[Kategorî:Endamên Yekîtiya ji bo Behra Spî]]
[[Kategorî:Xirwatistan| ]]</text>
      <sha1>pl25p257v432udkdiql2y246dyt8jq4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>New York City</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15897</id>
    <revision>
      <id>2095718</id>
      <parentid>2081582</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T05:07:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14174" sha1="0q0cbnasb131fx2c4v73akvvoon3k61" xml:space="preserve">{{Agahîdank bajarên DYA
| nav                = Bajarê New Yorkê
| navê_fermî         = New York City
| wêne               = NYC Montage 7.jpg
| wêne_sernav        = New York
| al                 = Flag of New York City.svg
| mertal             = Seal of New York City.svg
| welat              = {{Ala|DYA}}
| dewlet             = [[New York]]
| navê_navçeyan      = [[Bronks]]&lt;br /&gt;[[Brooklyn]]&lt;br /&gt;[[Manhattan]]&lt;br /&gt;[[Queens]]&lt;br /&gt;[[Richmond]]
| bicehbûna_ewropiyan = [[1624]]
| şaredar            = [[Bill de Blasio]]
| gelhe              = {{Nifûs ji Wîkîdaneyê}}
| berbelavî          = 27.532
| rûerd              = 1.214,4
| av                 = 428,8
| bilindayî          = 10
| çem                = 
| dem                = [[UTC]]-5
| kodên_postayê      = 100xx-104xx, 11004-05, 111xx-114xx, 116xx
| kodên_telefonê     = [[212]], [[718]], [[917]], [[646]], [[347]], [[929]]
| nexşeya_cihan      = DYA
| lat_deg            = 40
| lat_min            = 43
| lat_sec            = 
| lat_dir            = N
| lon_deg            = 74
| lon_min            = 00
| lon_sec            = 
| lon_dir            = W
| malper             = http://www.nyc.gov
}}
'''New York''', anku '''Nûyork'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, bi gelemperî wek '''New York City''' yan jî bi kurtasî wekî '''NYC''', bajarê herî qelebalix ê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ku li gorî daneyên sala 2020an bi nifûsa 8.804.190 kesan ku li ser 778.2&amp;nbsp;km² tê belavkirin, New York bajarê herî mezin û bajarê herî qerebalix ê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ye. New York du caran ji [[Los Angeles]]ê mezintir e New York duyem bajarê herî mezin ê Dewletên Yekbûyî ye ku nifûsa bajêr di nav 50 parêzgehên [[Dewletên Yekbûyî]], ji nifûsa 38 parêzgehan zêdetir e. Bajar navenda erdnîgarî û demografîk e ku megalopolîsa bakurê rojhilat e û hem jî qada metropolê ya New Yorkê ye ku li [[Dewletên Yekbûyî]] hem ji hêla nifûsê ve û hem jî ji hêla bajarî ve qada metropolê ya herî mezin a [[Dewletên Yekbûyî]] ye. Li gel zêdetirî 20,1 milyon mirov li qada statîstîkî ya metropolê û bi 23,5 milyon mirovan li qada statîstîkî ya hevgirtî ya sala 2020an de New York City yek ji megabajarên herî populer ên cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.statsamerica.org/radius/big.aspx |sernav=Big Radius Tool: StatsAmerica |malper=www.statsamerica.org |roja-gihiştinê=2026-02-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

New Yorkê navendek çandî, darayî, teknolojiya bilind, şahî, glamor û medyaya cîhanî ye ku bandorek girîng li ser bazirganî, lênihêrîna tenduristî û zanistên jiyanê, lêkolîn, teknolojî, perwerde, siyaset, turîzm, xwaringeh, huner, mode û werzişê kiriye. Bajêr cihê navenda Neteweyên Yekbûyî ye ku bajarê New Yorkê ji bo dîplomasiya navneteweyî navendek girîng e û carinan wekî paytexta cîhanê tê binav kirin.

Bajarê New Yorkê ku yek ji mezintirîn benderên xwezayî yên cîhanê ye ji pênc navçe pêk tê ku her yek ji wan bi navçeyeke Parêzgeha New Yorkê re hevbeş e. Pênc navçeyên ku di sala 1898an de dema ku hikûmetên herêmî di nav yek şaredariyek yekbûyî de hatin damezrandin, ev in: Brooklyn (Eyaleta Kings), Queens (Queens County), Manhattan (Eyaleta New York), Bronx (Eyaleta Bronx) û Staten Island (Eyaleta Richmond). Ji sala 2021ê vir ve, qada metropolê ya New Yorkê aboriya metropolê ya herî mezin a cîhanê ye ku bi hilbera metropolî ya dawî, bi ser 2.4 trilyon dolarên amerîkî ye. New York City ji bo veberhênerên gerdûnî penagehek ewlehdar e. Li gorî statîstîkên sala 2023an New York bajarê herî biha yê cîhanê ye ku koçber bi zehmetî dikarin li bajêr bijîn.

New York City bi Keleha Amsterdamê ve hatiye avakirin ku navendeke bazirganiyê ya li Girava Manhattanê ye ku ji aliyê kolonîstên holendî ve li dora sala 1624an hatiye damezrandin. Navê wargehê di sala 1626an de New Amsterdam bû ku di sala 1653an de wekê bajar hatiye pejirandin. Berî ku ev nav di sala 1674an de bi awayekî daîmî were pejirandin, bajar di sala 1664an de ketiye bin kontrola Îngilîstanê û piştî ku qiral [[Charles III|Charles II]] erd daye birayê xwe, [[Dûka Yorkê]], bi awayekî demkî navê bajêr dibe New York.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nps.gov/nr/travel/kingston/colonization.htm |sernav=Dutch Colonization |malper=www.nps.gov |roja-gihiştinê=2026-02-02 |paşnav=Kingston Ubarn Cultural Park |archive-date=2008-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081123001850/http://www.nps.gov/nr//travel/kingston/colonization.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Piştî serxwebûna ji [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]], bajar ji 1785 heta sala 1790an bûye paytexta neteweyî ya Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.senate.gov/pagelayout/general/one_item_and_teasers/file_not_found.htm |sernav=U.S. Senate: 404 Error Page |malper=www.senate.gov |roja-gihiştinê=2026-02-02 }}&lt;/ref&gt; Bajarê nûjen di sala 1898an de bi yekbûna pênc navçeyên wekê [[Manhattan]], Brooklyn, Queens, Bronx û Staten Island hatiye damezrandin.

Bajarê New Yorkê ku li navçeya darayî ya Manhattanê ya li [[Wall Street]]ê ye ku hem wekî navenda darayî û teknolojiya darayî a cîhanê ya sereke û hem jî wekî bajarê herî bihêz ê aborî ya cîhanê hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.zyen.com/ |sernav=Z/Yen Group Limited |malper=www.zyen.com |roja-gihiştinê=2026-02-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=New York widens lead over London in top finance centres index |url=https://www.reuters.com/business/new-york-widens-lead-over-london-top-finance-centres-index-2022-03-24/ |roja-gihiştinê=2026-02-02 |xebat=Reuters |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kearney.com/service/national-transformations-institute/gcr/2021-full-report |sernav=Global Cities: divergent prospects and new imperatives in the global recovery |malper=Kearney |roja-gihiştinê=2026-02-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ji sala 2022an pê ve, herêma metropolîtan a New Yorkê mezintirîn aboriya metropolîtan a cîhanê ye ku bi berhema metropolîtan a giştî ya bajêr zêdetirî 2,16 trilyon dolarê amerîkî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP35620 |sernav=Total Gross Domestic Product for New York-Newark-Jersey City, NY-NJ-PA (MSA) |malper=fred.stlouisfed.org |tarîx=2024-12-04 |roja-gihiştinê=2026-02-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Aboriya herêma metropolîtan a New Yorkê ji xeynî neh welatan ji hemî welatan mezintir e. Tevî ku pergaleke veguhastina bilez a 24/7 heye, New York di qerebalixiya trafîkê ya otomobîlan a bajarî de jî di cîhanê de yek ji bajarên pêşeng e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Congestion pricing in New York gets the go-ahead after all. Maybe |url=https://www.economist.com/united-states/2024/11/21/congestion-pricing-in-new-york-gets-the-go-ahead-after-all-maybe |roja-gihiştinê=2026-02-02 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt; Li gorî sermiyana bazarê ya şîrketên xwe yên navnîşkirî, ev bajar malavanê du mezintirîn borsayê ye li cîhanê wekê [[Borsaya New Yorkê]] û borsaya Nasdaqê dike. Bajarê New Yorkê ji bo veberhênerên gerdûnî penageheke bi hêz e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.propertyinvestortoday.co.uk/breaking-news/2016/12/international-investors-eye-new-york-as-safe-haven |sernav=International investors eye New York as safe haven |malper=Property Investor Today |roja-gihiştinê=2026-02-02 |ziman=en |roja-arşîvê=2023-11-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231103153122/https://www.propertyinvestortoday.co.uk/breaking-news/2016/12/international-investors-eye-new-york-as-safe-haven |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Ji sala 2025an pê ve bajarê New Yorkê ji bo koçberan bajarê herî biha yê cîhanê ye û li gorî hemî bajarên din ên Amerîkayê bi rêjeyek zêde kirê ya avahiyan biha ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Tong |pêşnav=Goh Chiew |tarîx=2023-06-08 |sernav=New York overtakes Hong Kong as the most expensive city in the world for expats, new survey shows |url=https://www.cnbc.com/amp/2023/06/08/nyc-overtakes-hong-kong-as-most-expensive-city-in-world-for-expats-eca.html |roja-gihiştinê=2026-02-02 |xebat=CNBC |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=New York City rent hits all-time high |url=https://www.newsweek.com/new-york-rent-hits-all-time-high-1945346 |roja-gihiştinê=2026-02-02 |xebat=Newsweek |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Fifth Avenue kolana kirînê ya herî biha ya cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ir.cushmanwakefield.com/news/press-release-details/2023/New-Yorks-Fifth-Avenue-Retains-its-Top-Ranking-as-the-Worlds-Most-Expensive-Retail-Destination/default.aspx |sernav=New York’s Fifth Avenue Retains its Top Ranking as the World’s Most Expensive Retail Destination |malper=ir.cushmanwakefield.com |roja-gihiştinê=2026-02-02 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Bajarê New Yorkê mala herî zêde milyardarên li cihanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rprealtyplus.com/international/new-york-is-2025s-richest-city-with-123-billionaires-119516.html |sernav=New York Is 2025’s Richest City With 123 Billionaires |malper=Realty Plus Magazine |roja-gihiştinê=2026-02-02 |ziman=en |roja-arşîvê=2025-04-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250414225445/https://www.rprealtyplus.com/international/new-york-is-2025s-richest-city-with-123-billionaires-119516.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; ku kesên xwedî dewlemendiya pir zêde&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2024/07/19/population-ultra-high-net-worth-wealth.html |sernav=The ultra-wealthy just gained $49 trillion in wealth thanks to stocks |malper=CNBC |tarîx=2024-07-19 |roja-gihiştinê=2026-02-02 |ziman=en |paşnav=Frank |pêşnav=Robert }}&lt;/ref&gt; (ji 30 milyon dolarê amerîkî mezintir) û milyonerên ji her bajarekî cîhanê bi rêjeyek girîng li bajêr e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://nyartmarket.independenthq.com/ |sernav=The NYC Art Market Report - Independent |malper=Independent - NYC Art Market Report |roja-gihiştinê=2026-02-02 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
== Etîmolojî ==
Di sala 1664an de, navê New Yorkê ji bo rêzgirtina Dûka Yorkê (paşê ji aliyê qral James II yê Îngilîstanê ve) hatiye guhertin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=New Amsterdam becomes New York |url=https://www.qchron.com/editions/queenswide/new-amsterdam-becomes-new-york/article_dd6e910f-a882-5b2e-9771-a2caa1574e07.html |roja-gihiştinê=2026-02-02 |xebat=Queens Chronicle |roja-arşîvê=2017-02-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170201120328/https://www.qchron.com/editions/queenswide/new-amsterdam-becomes-new-york/article_dd6e910f-a882-5b2e-9771-a2caa1574e07.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Birayê mezin ê James, qiral Charles II, ew wek xwediyê axa berê ya Holenda Nû, tevî bajarê Amsterdam a Nû, dema ku Îngilîstanê ji destê Holandayê stendiye, erkdar kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New York City, 1664–1710: Conquest and Change |paşnav=Archdeacon |pêşnav=Thomas J. |weşanger=Cornell University Press |tarîx=2014-02-15 |isbn=978-0-8014-6891-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9bTxAAAAQBAJ&amp;pg=PT19 }}&lt;/ref&gt; Navê Holenda Nû bûye parêzgeha New Yorkê (niha parêzgeha New Yorkê).&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |sernav=James, Duke of York |malper=Historical Society of the New York Courts |roja-gihiştinê=2026-02-02 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

== Nifûs ==
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}

== Bajarên hevçeng ==
{| class=&quot;wikitable&quot;  style=&quot;text-align:center; background:white; width:50%;&quot;
|- style=&quot;color:white;&quot;
! ! style=&quot;background:#659ec7; width:10%;&quot;| Bajar
! ! style=&quot;background:#659ec7; width:22%;&quot;| Welat
! ! style=&quot;background:#659ec7; width: 5%;&quot;| Sala destpêkê
|-
|! ! style=&quot;background:lemonchiffon;&quot;| '''[[Tokyo]]'''
|! ! align=left| {{Ala|Japon}}
|! !| 1960
|-
|! ! style=&quot;background:lemonchiffon;&quot;| '''[[Beijing]]'''
|! ! align=left| {{Ala|Çîn}}&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/ |roja-gihiştinê=2011-09-16 |roja-arşîvê=2010-01-17 |urlya-arşîvê=https://www.webcitation.org/5mq6B2fdq?url=http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|! !| 1980
|-
|! ! style=&quot;background:lemonchiffon;&quot;| '''[[Qahîre]]'''
|! ! align=left| {{Ala|Misir}}
|! !| 1982
|-
|! ! style=&quot;background:lemonchiffon;&quot;| '''[[Madrid]]'''
|! ! align=left| {{Ala|Spanya}}&lt;ref&gt;http://www.munimadrid.es/portal/site/munimadrid/menuitem.dbd5147a4ba1b0aa7d245f019fc08a0c/&lt;/ref&gt;
|! !| 1982
|-
|! ! style=&quot;background:lemonchiffon;&quot;| '''[[Santo Domingo]]'''
|! ! align=left| {{Ala|Komara Domînîk}}
|! !|1983
|-
|! ! style=&quot;background:lemonchiffon;&quot;| '''[[Budapeşt]]'''
|! ! align=left| {{Ala|Mecaristan}}
|! !| 1992
|-
|! ! style=&quot;background:lemonchiffon;&quot;| '''[[Roma]]'''
|! ! align=left| {{Ala|Îtalya}}
|! !| 1992
|-
|! ! style=&quot;background:lemonchiffon;&quot;| '''[[Orşelîm]]'''
|! ! align=left| {{Ala|Îsraêl}}
|! !| 1993
|-
|! ! style=&quot;background:lemonchiffon;&quot;| '''[[London]]'''
|! ! align=left| {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
|! !| 2001
|-
|! ! style=&quot;background:lemonchiffon;&quot;| '''[[Johannesburg]]'''
|! ! align=left| {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
|! !| 2003
|}

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Top of Rock Cropped.jpg|[[Manhattan]], New York, bi hingura êvarê
Wêne:Liberty-statue-from-front.jpg|Peykerê Azadiyê li New Yorkê
Wêne:Brooklyn Botanic Garden New York May 2015 panorama 2.jpg|{{Girêdan|Baxçeyê Botanik ê Brooklynê|en}}, [[Brooklyn]]
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|New York City}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|40|43|N|74|00|W|type:city(8175133)|display=title}}

[[Kategorî:Avabûnên 1624an li Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Bajar]]
[[Kategorî:Erdnîgariya DYAyê]]
[[Kategorî:New York City| ]]</text>
      <sha1>0q0cbnasb131fx2c4v73akvvoon3k61</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zinar Sozdar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20223</id>
    <revision>
      <id>2095764</id>
      <parentid>1957008</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T09:35:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2095764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2000" sha1="gyjr32xc8kxomm8i422blk6iy27jty1" xml:space="preserve">'''Zinar Sozdar''' (jdb. 1972 li [[Qizilce]], [[Dep]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]]) [[hunermend]]ekî [[muzîka kurdî]] ye.

== Kurtejiyan ==

Di sala [[1972]]an de li gundê [[Qizilce]] ya ser bi [[Dep]]ê ve hate dinê. Dema hatiye dinê malbata wî pir feqîr bûye. Tevî wî ee şeş bira û şeş xwişk in. Ew î Dibistana seretayî li gund xwend. Bi piştre ji bo xwendina xwe ya navîn çû bajarokê [[Dep]]ê. Kekê wî di sala [[1984]]an de li [[Ewropa]]yê tevî têkoşîna neteweyî bûbû. Sala [[1987]]an dema ew li lîseyê di sinifa yekem de bû, kekê wî li bajarê [[Dêrsim]]ê şehîd ket. Ji ber vê yekê ew mecbûr ma û terka dibistanê û ya bajarokê [[Dep]]ê kir. Piştî ku ji Depê veqetiya, ew rasterast çû [[Ewropa]]yê cem bavê xwe. Bavê wî di salên [[1970]]î de çûbû [[Ewropa]]yê, li [[Elmanya]]yê bi cihûwar bûbû. Zinar Sozdar li Elmanyayê pêşî fêrî zimanê [[Elmanî]] bû. Bi piştre di dawiya perwerdehiya sê salan de wî wek asîstanê fizîkê lîseyê xelas kir. Paşê xwendina zanîngehê heq kir û di sala [[1993]]an de dest bi beşê komputerê kir. Zinar Sozdar di sala [[1999]]an de wek muhendîsê komputerê bi serfirazî beşê komputerê xelas kir. Niha di şîrketeke taybet a [[Elmanî]] de wek muhendîsê komputerê dixebite.

== Albûmên wî ==
* Welat Dûrem-Herdê Depê - [[1993]]
* Gula Baxçê Min
* Min Bêriya Te Kir
* Hesreta Welat - [[2007]]

== Girêdanên derve ==
* [http://www.zinarsozdar.de Malpera Fermî ya Zinar Sozdar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211222012128/http://zinarsozdar.de/ |date=2021-12-22 }}
* [http://www.ronibaran.de/zinar.html Gotinên Stranên Zinar Sozdar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312201730/http://www.ronibaran.de/zinar.html |date=2007-03-12 }}

== Çavkanî ==
* Hevpeyvîn bi Zinar Sozdar re, www.netkurd.org, Amadekar: Mustafa Gazî 3.4.2007

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Hunermendên kurd]]
[[Kategorî:Kesên ji Elezîzê]]</text>
      <sha1>gyjr32xc8kxomm8i422blk6iy27jty1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095765</id>
      <parentid>2095764</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T09:35:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kurtejiyan */</comment>
      <origin>2095765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1976" sha1="hx4ce6pm9mepfxeneftdtxja7y9dbxo" xml:space="preserve">'''Zinar Sozdar''' (jdb. 1972 li [[Qizilce]], [[Dep]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]]) [[hunermend]]ekî [[muzîka kurdî]] ye.

== Kurtejiyan ==

Di sala 1972an de li gundê [[Qizilce]] ya ser bi [[Dep]]ê ve hate dinê. Dema hatiye dinê malbata wî pir feqîr bûye. Tevî wî ee şeş bira û şeş xwişk in. Ew î Dibistana seretayî li gund xwend. Bi piştre ji bo xwendina xwe ya navîn çû bajarokê [[Dep]]ê. Kekê wî di sala 1984an de li [[Ewropa]]yê tevî têkoşîna neteweyî bûbû. Sala 1987an dema ew li lîseyê di sinifa yekem de bû, kekê wî li bajarê [[Dêrsim]]ê şehîd ket. Ji ber vê yekê ew mecbûr ma û terka dibistanê û ya bajarokê [[Dep]]ê kir. Piştî ku ji Depê veqetiya, ew rasterast çû [[Ewropa]]yê cem bavê xwe. Bavê wî di salên 1970î de çûbû [[Ewropa]]yê, li [[Elmanya]]yê bi cihûwar bûbû. Zinar Sozdar li Elmanyayê pêşî fêrî zimanê [[Elmanî]] bû. Bi piştre di dawiya perwerdehiya sê salan de wî wek asîstanê fizîkê lîseyê xelas kir. Paşê xwendina zanîngehê heq kir û di sala 1993an de dest bi beşê komputerê kir. Zinar Sozdar di sala 1999an de wek muhendîsê komputerê bi serfirazî beşê komputerê xelas kir. Niha di şîrketeke taybet a [[Elmanî]] de wek muhendîsê komputerê dixebite.

== Albûmên wî ==
* Welat Dûrem-Herdê Depê - [[1993]]
* Gula Baxçê Min
* Min Bêriya Te Kir
* Hesreta Welat - [[2007]]

== Girêdanên derve ==
* [http://www.zinarsozdar.de Malpera Fermî ya Zinar Sozdar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211222012128/http://zinarsozdar.de/ |date=2021-12-22 }}
* [http://www.ronibaran.de/zinar.html Gotinên Stranên Zinar Sozdar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312201730/http://www.ronibaran.de/zinar.html |date=2007-03-12 }}

== Çavkanî ==
* Hevpeyvîn bi Zinar Sozdar re, www.netkurd.org, Amadekar: Mustafa Gazî 3.4.2007

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Hunermendên kurd]]
[[Kategorî:Kesên ji Elezîzê]]</text>
      <sha1>hx4ce6pm9mepfxeneftdtxja7y9dbxo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095766</id>
      <parentid>2095765</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T09:36:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Albûmên wî */</comment>
      <origin>2095766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1984" sha1="anz0qis6nf3b4xaob0geu43h4ltcwoh" xml:space="preserve">'''Zinar Sozdar''' (jdb. 1972 li [[Qizilce]], [[Dep]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]]) [[hunermend]]ekî [[muzîka kurdî]] ye.

== Kurtejiyan ==

Di sala 1972an de li gundê [[Qizilce]] ya ser bi [[Dep]]ê ve hate dinê. Dema hatiye dinê malbata wî pir feqîr bûye. Tevî wî ee şeş bira û şeş xwişk in. Ew î Dibistana seretayî li gund xwend. Bi piştre ji bo xwendina xwe ya navîn çû bajarokê [[Dep]]ê. Kekê wî di sala 1984an de li [[Ewropa]]yê tevî têkoşîna neteweyî bûbû. Sala 1987an dema ew li lîseyê di sinifa yekem de bû, kekê wî li bajarê [[Dêrsim]]ê şehîd ket. Ji ber vê yekê ew mecbûr ma û terka dibistanê û ya bajarokê [[Dep]]ê kir. Piştî ku ji Depê veqetiya, ew rasterast çû [[Ewropa]]yê cem bavê xwe. Bavê wî di salên 1970î de çûbû [[Ewropa]]yê, li [[Elmanya]]yê bi cihûwar bûbû. Zinar Sozdar li Elmanyayê pêşî fêrî zimanê [[Elmanî]] bû. Bi piştre di dawiya perwerdehiya sê salan de wî wek asîstanê fizîkê lîseyê xelas kir. Paşê xwendina zanîngehê heq kir û di sala 1993an de dest bi beşê komputerê kir. Zinar Sozdar di sala 1999an de wek muhendîsê komputerê bi serfirazî beşê komputerê xelas kir. Niha di şîrketeke taybet a [[Elmanî]] de wek muhendîsê komputerê dixebite.

== Albûmên wî ==
* ''Welat Dûrem-Herdê Depê'' - 1993
* ''Gula Baxçê Min''
* ''Min Bêriya Te Kir''
* ''Hesreta Welat'' - 2007

== Girêdanên derve ==
* [http://www.zinarsozdar.de Malpera Fermî ya Zinar Sozdar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211222012128/http://zinarsozdar.de/ |date=2021-12-22 }}
* [http://www.ronibaran.de/zinar.html Gotinên Stranên Zinar Sozdar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312201730/http://www.ronibaran.de/zinar.html |date=2007-03-12 }}

== Çavkanî ==
* Hevpeyvîn bi Zinar Sozdar re, www.netkurd.org, Amadekar: Mustafa Gazî 3.4.2007

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Hunermendên kurd]]
[[Kategorî:Kesên ji Elezîzê]]</text>
      <sha1>anz0qis6nf3b4xaob0geu43h4ltcwoh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095767</id>
      <parentid>2095766</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T09:38:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2095767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2027" sha1="hiqiibb3t6ln1h9ov0zz9cix4t80ihe" xml:space="preserve">'''Zinar Sozdar''', bi navê wî yê resmî '''Nurettin Çelik''' (jdb. 1972 li [[Qizilce]], [[Dep]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]]), hundermend û stranbêjekî kurd e.

== Kurtejiyan ==

Di sala 1972an de li gundê [[Qizilce]] ya ser bi [[Dep]]ê ve hate dinê. Dema hatiye dinê malbata wî pir feqîr bûye. Tevî wî ee şeş bira û şeş xwişk in. Ew î Dibistana seretayî li gund xwend. Bi piştre ji bo xwendina xwe ya navîn çû bajarokê [[Dep]]ê. Kekê wî di sala 1984an de li [[Ewropa]]yê tevî têkoşîna neteweyî bûbû. Sala 1987an dema ew li lîseyê di sinifa yekem de bû, kekê wî li bajarê [[Dêrsim]]ê şehîd ket. Ji ber vê yekê ew mecbûr ma û terka dibistanê û ya bajarokê [[Dep]]ê kir. Piştî ku ji Depê veqetiya, ew rasterast çû [[Ewropa]]yê cem bavê xwe. Bavê wî di salên 1970î de çûbû [[Ewropa]]yê, li [[Elmanya]]yê bi cihûwar bûbû. Zinar Sozdar li Elmanyayê pêşî fêrî zimanê [[Elmanî]] bû. Bi piştre di dawiya perwerdehiya sê salan de wî wek asîstanê fizîkê lîseyê xelas kir. Paşê xwendina zanîngehê heq kir û di sala 1993an de dest bi beşê komputerê kir. Zinar Sozdar di sala 1999an de wek muhendîsê komputerê bi serfirazî beşê komputerê xelas kir. Niha di şîrketeke taybet a [[Elmanî]] de wek muhendîsê komputerê dixebite.

== Albûmên wî ==
* ''Welat Dûrem-Herdê Depê'' - 1993
* ''Gula Baxçê Min''
* ''Min Bêriya Te Kir''
* ''Hesreta Welat'' - 2007

== Girêdanên derve ==
* [http://www.zinarsozdar.de Malpera Fermî ya Zinar Sozdar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211222012128/http://zinarsozdar.de/ |date=2021-12-22 }}
* [http://www.ronibaran.de/zinar.html Gotinên Stranên Zinar Sozdar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312201730/http://www.ronibaran.de/zinar.html |date=2007-03-12 }}

== Çavkanî ==
* Hevpeyvîn bi Zinar Sozdar re, www.netkurd.org, Amadekar: Mustafa Gazî 3.4.2007

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Hunermendên kurd]]
[[Kategorî:Kesên ji Elezîzê]]</text>
      <sha1>hiqiibb3t6ln1h9ov0zz9cix4t80ihe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095768</id>
      <parentid>2095767</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T09:38:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2095768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2038" sha1="1ooromccaw8xvxrghnydehdr92s2wah" xml:space="preserve">{{Xebat}}

'''Zinar Sozdar''', bi navê wî yê resmî '''Nurettin Çelik''' (jdb. 1972 li [[Qizilce]], [[Dep]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]]), hundermend û stranbêjekî kurd e.

== Kurtejiyan ==

Di sala 1972an de li gundê [[Qizilce]] ya ser bi [[Dep]]ê ve hate dinê. Dema hatiye dinê malbata wî pir feqîr bûye. Tevî wî ee şeş bira û şeş xwişk in. Ew î Dibistana seretayî li gund xwend. Bi piştre ji bo xwendina xwe ya navîn çû bajarokê [[Dep]]ê. Kekê wî di sala 1984an de li [[Ewropa]]yê tevî têkoşîna neteweyî bûbû. Sala 1987an dema ew li lîseyê di sinifa yekem de bû, kekê wî li bajarê [[Dêrsim]]ê şehîd ket. Ji ber vê yekê ew mecbûr ma û terka dibistanê û ya bajarokê [[Dep]]ê kir. Piştî ku ji Depê veqetiya, ew rasterast çû [[Ewropa]]yê cem bavê xwe. Bavê wî di salên 1970î de çûbû [[Ewropa]]yê, li [[Elmanya]]yê bi cihûwar bûbû. Zinar Sozdar li Elmanyayê pêşî fêrî zimanê [[Elmanî]] bû. Bi piştre di dawiya perwerdehiya sê salan de wî wek asîstanê fizîkê lîseyê xelas kir. Paşê xwendina zanîngehê heq kir û di sala 1993an de dest bi beşê komputerê kir. Zinar Sozdar di sala 1999an de wek muhendîsê komputerê bi serfirazî beşê komputerê xelas kir. Niha di şîrketeke taybet a [[Elmanî]] de wek muhendîsê komputerê dixebite.

== Albûmên wî ==
* ''Welat Dûrem-Herdê Depê'' - 1993
* ''Gula Baxçê Min''
* ''Min Bêriya Te Kir''
* ''Hesreta Welat'' - 2007

== Girêdanên derve ==
* [http://www.zinarsozdar.de Malpera Fermî ya Zinar Sozdar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211222012128/http://zinarsozdar.de/ |date=2021-12-22 }}
* [http://www.ronibaran.de/zinar.html Gotinên Stranên Zinar Sozdar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312201730/http://www.ronibaran.de/zinar.html |date=2007-03-12 }}

== Çavkanî ==
* Hevpeyvîn bi Zinar Sozdar re, www.netkurd.org, Amadekar: Mustafa Gazî 3.4.2007

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Hunermendên kurd]]
[[Kategorî:Kesên ji Elezîzê]]</text>
      <sha1>1ooromccaw8xvxrghnydehdr92s2wah</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095769</id>
      <parentid>2095768</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T09:38:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Çavkanî */</comment>
      <origin>2095769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1887" sha1="g6j8tre86s0wmh7352gt1nl4qypz4l5" xml:space="preserve">{{Xebat}}

'''Zinar Sozdar''', bi navê wî yê resmî '''Nurettin Çelik''' (jdb. 1972 li [[Qizilce]], [[Dep]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]]), hundermend û stranbêjekî kurd e.

== Kurtejiyan ==

Di sala 1972an de li gundê [[Qizilce]] ya ser bi [[Dep]]ê ve hate dinê. Dema hatiye dinê malbata wî pir feqîr bûye. Tevî wî ee şeş bira û şeş xwişk in. Ew î Dibistana seretayî li gund xwend. Bi piştre ji bo xwendina xwe ya navîn çû bajarokê [[Dep]]ê. Kekê wî di sala 1984an de li [[Ewropa]]yê tevî têkoşîna neteweyî bûbû. Sala 1987an dema ew li lîseyê di sinifa yekem de bû, kekê wî li bajarê [[Dêrsim]]ê şehîd ket. Ji ber vê yekê ew mecbûr ma û terka dibistanê û ya bajarokê [[Dep]]ê kir. Piştî ku ji Depê veqetiya, ew rasterast çû [[Ewropa]]yê cem bavê xwe. Bavê wî di salên 1970î de çûbû [[Ewropa]]yê, li [[Elmanya]]yê bi cihûwar bûbû. Zinar Sozdar li Elmanyayê pêşî fêrî zimanê [[Elmanî]] bû. Bi piştre di dawiya perwerdehiya sê salan de wî wek asîstanê fizîkê lîseyê xelas kir. Paşê xwendina zanîngehê heq kir û di sala 1993an de dest bi beşê komputerê kir. Zinar Sozdar di sala 1999an de wek muhendîsê komputerê bi serfirazî beşê komputerê xelas kir. Niha di şîrketeke taybet a [[Elmanî]] de wek muhendîsê komputerê dixebite.

== Albûmên wî ==
* ''Welat Dûrem-Herdê Depê'' - 1993
* ''Gula Baxçê Min''
* ''Min Bêriya Te Kir''
* ''Hesreta Welat'' - 2007

== Girêdanên derve ==
* [http://www.zinarsozdar.de Malpera Fermî ya Zinar Sozdar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211222012128/http://zinarsozdar.de/ |date=2021-12-22 }}
* [http://www.ronibaran.de/zinar.html Gotinên Stranên Zinar Sozdar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312201730/http://www.ronibaran.de/zinar.html |date=2007-03-12 }}

== Çavkanî ==
{{Kontrola otorîteyê}}</text>
      <sha1>g6j8tre86s0wmh7352gt1nl4qypz4l5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095770</id>
      <parentid>2095769</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T09:38:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Çavkanî */</comment>
      <origin>2095770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1902" sha1="pxqbvfh7t9guapma816b7jmv6yum45n" xml:space="preserve">{{Xebat}}

'''Zinar Sozdar''', bi navê wî yê resmî '''Nurettin Çelik''' (jdb. 1972 li [[Qizilce]], [[Dep]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]]), hundermend û stranbêjekî kurd e.

== Kurtejiyan ==

Di sala 1972an de li gundê [[Qizilce]] ya ser bi [[Dep]]ê ve hate dinê. Dema hatiye dinê malbata wî pir feqîr bûye. Tevî wî ee şeş bira û şeş xwişk in. Ew î Dibistana seretayî li gund xwend. Bi piştre ji bo xwendina xwe ya navîn çû bajarokê [[Dep]]ê. Kekê wî di sala 1984an de li [[Ewropa]]yê tevî têkoşîna neteweyî bûbû. Sala 1987an dema ew li lîseyê di sinifa yekem de bû, kekê wî li bajarê [[Dêrsim]]ê şehîd ket. Ji ber vê yekê ew mecbûr ma û terka dibistanê û ya bajarokê [[Dep]]ê kir. Piştî ku ji Depê veqetiya, ew rasterast çû [[Ewropa]]yê cem bavê xwe. Bavê wî di salên 1970î de çûbû [[Ewropa]]yê, li [[Elmanya]]yê bi cihûwar bûbû. Zinar Sozdar li Elmanyayê pêşî fêrî zimanê [[Elmanî]] bû. Bi piştre di dawiya perwerdehiya sê salan de wî wek asîstanê fizîkê lîseyê xelas kir. Paşê xwendina zanîngehê heq kir û di sala 1993an de dest bi beşê komputerê kir. Zinar Sozdar di sala 1999an de wek muhendîsê komputerê bi serfirazî beşê komputerê xelas kir. Niha di şîrketeke taybet a [[Elmanî]] de wek muhendîsê komputerê dixebite.

== Albûmên wî ==
* ''Welat Dûrem-Herdê Depê'' - 1993
* ''Gula Baxçê Min''
* ''Min Bêriya Te Kir''
* ''Hesreta Welat'' - 2007

== Girêdanên derve ==
* [http://www.zinarsozdar.de Malpera Fermî ya Zinar Sozdar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211222012128/http://zinarsozdar.de/ |date=2021-12-22 }}
* [http://www.ronibaran.de/zinar.html Gotinên Stranên Zinar Sozdar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312201730/http://www.ronibaran.de/zinar.html |date=2007-03-12 }}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}</text>
      <sha1>pxqbvfh7t9guapma816b7jmv6yum45n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095771</id>
      <parentid>2095770</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T09:39:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Hunermendên kurd]]</comment>
      <origin>2095771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1935" sha1="2w6tcyfm1mw1yvoyj5cwpnn1dgkx21j" xml:space="preserve">{{Xebat}}

'''Zinar Sozdar''', bi navê wî yê resmî '''Nurettin Çelik''' (jdb. 1972 li [[Qizilce]], [[Dep]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]]), hundermend û stranbêjekî kurd e.

== Kurtejiyan ==

Di sala 1972an de li gundê [[Qizilce]] ya ser bi [[Dep]]ê ve hate dinê. Dema hatiye dinê malbata wî pir feqîr bûye. Tevî wî ee şeş bira û şeş xwişk in. Ew î Dibistana seretayî li gund xwend. Bi piştre ji bo xwendina xwe ya navîn çû bajarokê [[Dep]]ê. Kekê wî di sala 1984an de li [[Ewropa]]yê tevî têkoşîna neteweyî bûbû. Sala 1987an dema ew li lîseyê di sinifa yekem de bû, kekê wî li bajarê [[Dêrsim]]ê şehîd ket. Ji ber vê yekê ew mecbûr ma û terka dibistanê û ya bajarokê [[Dep]]ê kir. Piştî ku ji Depê veqetiya, ew rasterast çû [[Ewropa]]yê cem bavê xwe. Bavê wî di salên 1970î de çûbû [[Ewropa]]yê, li [[Elmanya]]yê bi cihûwar bûbû. Zinar Sozdar li Elmanyayê pêşî fêrî zimanê [[Elmanî]] bû. Bi piştre di dawiya perwerdehiya sê salan de wî wek asîstanê fizîkê lîseyê xelas kir. Paşê xwendina zanîngehê heq kir û di sala 1993an de dest bi beşê komputerê kir. Zinar Sozdar di sala 1999an de wek muhendîsê komputerê bi serfirazî beşê komputerê xelas kir. Niha di şîrketeke taybet a [[Elmanî]] de wek muhendîsê komputerê dixebite.

== Albûmên wî ==
* ''Welat Dûrem-Herdê Depê'' - 1993
* ''Gula Baxçê Min''
* ''Min Bêriya Te Kir''
* ''Hesreta Welat'' - 2007

== Girêdanên derve ==
* [http://www.zinarsozdar.de Malpera Fermî ya Zinar Sozdar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211222012128/http://zinarsozdar.de/ |date=2021-12-22 }}
* [http://www.ronibaran.de/zinar.html Gotinên Stranên Zinar Sozdar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312201730/http://www.ronibaran.de/zinar.html |date=2007-03-12 }}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Hunermendên kurd]]</text>
      <sha1>2w6tcyfm1mw1yvoyj5cwpnn1dgkx21j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095772</id>
      <parentid>2095771</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T09:39:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Stranbêjên kurd]]</comment>
      <origin>2095772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1967" sha1="0c51m3nwepv5kuw8igiivlkmqkkamw4" xml:space="preserve">{{Xebat}}

'''Zinar Sozdar''', bi navê wî yê resmî '''Nurettin Çelik''' (jdb. 1972 li [[Qizilce]], [[Dep]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]]), hundermend û stranbêjekî kurd e.

== Kurtejiyan ==

Di sala 1972an de li gundê [[Qizilce]] ya ser bi [[Dep]]ê ve hate dinê. Dema hatiye dinê malbata wî pir feqîr bûye. Tevî wî ee şeş bira û şeş xwişk in. Ew î Dibistana seretayî li gund xwend. Bi piştre ji bo xwendina xwe ya navîn çû bajarokê [[Dep]]ê. Kekê wî di sala 1984an de li [[Ewropa]]yê tevî têkoşîna neteweyî bûbû. Sala 1987an dema ew li lîseyê di sinifa yekem de bû, kekê wî li bajarê [[Dêrsim]]ê şehîd ket. Ji ber vê yekê ew mecbûr ma û terka dibistanê û ya bajarokê [[Dep]]ê kir. Piştî ku ji Depê veqetiya, ew rasterast çû [[Ewropa]]yê cem bavê xwe. Bavê wî di salên 1970î de çûbû [[Ewropa]]yê, li [[Elmanya]]yê bi cihûwar bûbû. Zinar Sozdar li Elmanyayê pêşî fêrî zimanê [[Elmanî]] bû. Bi piştre di dawiya perwerdehiya sê salan de wî wek asîstanê fizîkê lîseyê xelas kir. Paşê xwendina zanîngehê heq kir û di sala 1993an de dest bi beşê komputerê kir. Zinar Sozdar di sala 1999an de wek muhendîsê komputerê bi serfirazî beşê komputerê xelas kir. Niha di şîrketeke taybet a [[Elmanî]] de wek muhendîsê komputerê dixebite.

== Albûmên wî ==
* ''Welat Dûrem-Herdê Depê'' - 1993
* ''Gula Baxçê Min''
* ''Min Bêriya Te Kir''
* ''Hesreta Welat'' - 2007

== Girêdanên derve ==
* [http://www.zinarsozdar.de Malpera Fermî ya Zinar Sozdar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211222012128/http://zinarsozdar.de/ |date=2021-12-22 }}
* [http://www.ronibaran.de/zinar.html Gotinên Stranên Zinar Sozdar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312201730/http://www.ronibaran.de/zinar.html |date=2007-03-12 }}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Hunermendên kurd]]
[[Kategorî:Stranbêjên kurd]]</text>
      <sha1>0c51m3nwepv5kuw8igiivlkmqkkamw4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095773</id>
      <parentid>2095772</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T09:39:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Jidayikbûn 1972]]</comment>
      <origin>2095773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1998" sha1="ctuvgs0lap9llziji429gwrznurkeb5" xml:space="preserve">{{Xebat}}

'''Zinar Sozdar''', bi navê wî yê resmî '''Nurettin Çelik''' (jdb. 1972 li [[Qizilce]], [[Dep]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]]), hundermend û stranbêjekî kurd e.

== Kurtejiyan ==

Di sala 1972an de li gundê [[Qizilce]] ya ser bi [[Dep]]ê ve hate dinê. Dema hatiye dinê malbata wî pir feqîr bûye. Tevî wî ee şeş bira û şeş xwişk in. Ew î Dibistana seretayî li gund xwend. Bi piştre ji bo xwendina xwe ya navîn çû bajarokê [[Dep]]ê. Kekê wî di sala 1984an de li [[Ewropa]]yê tevî têkoşîna neteweyî bûbû. Sala 1987an dema ew li lîseyê di sinifa yekem de bû, kekê wî li bajarê [[Dêrsim]]ê şehîd ket. Ji ber vê yekê ew mecbûr ma û terka dibistanê û ya bajarokê [[Dep]]ê kir. Piştî ku ji Depê veqetiya, ew rasterast çû [[Ewropa]]yê cem bavê xwe. Bavê wî di salên 1970î de çûbû [[Ewropa]]yê, li [[Elmanya]]yê bi cihûwar bûbû. Zinar Sozdar li Elmanyayê pêşî fêrî zimanê [[Elmanî]] bû. Bi piştre di dawiya perwerdehiya sê salan de wî wek asîstanê fizîkê lîseyê xelas kir. Paşê xwendina zanîngehê heq kir û di sala 1993an de dest bi beşê komputerê kir. Zinar Sozdar di sala 1999an de wek muhendîsê komputerê bi serfirazî beşê komputerê xelas kir. Niha di şîrketeke taybet a [[Elmanî]] de wek muhendîsê komputerê dixebite.

== Albûmên wî ==
* ''Welat Dûrem-Herdê Depê'' - 1993
* ''Gula Baxçê Min''
* ''Min Bêriya Te Kir''
* ''Hesreta Welat'' - 2007

== Girêdanên derve ==
* [http://www.zinarsozdar.de Malpera Fermî ya Zinar Sozdar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211222012128/http://zinarsozdar.de/ |date=2021-12-22 }}
* [http://www.ronibaran.de/zinar.html Gotinên Stranên Zinar Sozdar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312201730/http://www.ronibaran.de/zinar.html |date=2007-03-12 }}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Hunermendên kurd]]
[[Kategorî:Stranbêjên kurd]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1972]]</text>
      <sha1>ctuvgs0lap9llziji429gwrznurkeb5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095774</id>
      <parentid>2095773</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T09:39:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Kesên ji Elezîzê]]</comment>
      <origin>2095774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2032" sha1="omio4terbv67nrc46mlufg299aykhfo" xml:space="preserve">{{Xebat}}

'''Zinar Sozdar''', bi navê wî yê resmî '''Nurettin Çelik''' (jdb. 1972 li [[Qizilce]], [[Dep]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]]), hundermend û stranbêjekî kurd e.

== Kurtejiyan ==

Di sala 1972an de li gundê [[Qizilce]] ya ser bi [[Dep]]ê ve hate dinê. Dema hatiye dinê malbata wî pir feqîr bûye. Tevî wî ee şeş bira û şeş xwişk in. Ew î Dibistana seretayî li gund xwend. Bi piştre ji bo xwendina xwe ya navîn çû bajarokê [[Dep]]ê. Kekê wî di sala 1984an de li [[Ewropa]]yê tevî têkoşîna neteweyî bûbû. Sala 1987an dema ew li lîseyê di sinifa yekem de bû, kekê wî li bajarê [[Dêrsim]]ê şehîd ket. Ji ber vê yekê ew mecbûr ma û terka dibistanê û ya bajarokê [[Dep]]ê kir. Piştî ku ji Depê veqetiya, ew rasterast çû [[Ewropa]]yê cem bavê xwe. Bavê wî di salên 1970î de çûbû [[Ewropa]]yê, li [[Elmanya]]yê bi cihûwar bûbû. Zinar Sozdar li Elmanyayê pêşî fêrî zimanê [[Elmanî]] bû. Bi piştre di dawiya perwerdehiya sê salan de wî wek asîstanê fizîkê lîseyê xelas kir. Paşê xwendina zanîngehê heq kir û di sala 1993an de dest bi beşê komputerê kir. Zinar Sozdar di sala 1999an de wek muhendîsê komputerê bi serfirazî beşê komputerê xelas kir. Niha di şîrketeke taybet a [[Elmanî]] de wek muhendîsê komputerê dixebite.

== Albûmên wî ==
* ''Welat Dûrem-Herdê Depê'' - 1993
* ''Gula Baxçê Min''
* ''Min Bêriya Te Kir''
* ''Hesreta Welat'' - 2007

== Girêdanên derve ==
* [http://www.zinarsozdar.de Malpera Fermî ya Zinar Sozdar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211222012128/http://zinarsozdar.de/ |date=2021-12-22 }}
* [http://www.ronibaran.de/zinar.html Gotinên Stranên Zinar Sozdar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312201730/http://www.ronibaran.de/zinar.html |date=2007-03-12 }}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Hunermendên kurd]]
[[Kategorî:Stranbêjên kurd]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1972]]
[[Kategorî:Kesên ji Elezîzê]]</text>
      <sha1>omio4terbv67nrc46mlufg299aykhfo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095775</id>
      <parentid>2095774</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T09:39:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Kesên ji Depê]]</comment>
      <origin>2095775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2062" sha1="mkn1pz3gofpyc96eb0jq1rlwwpzisdr" xml:space="preserve">{{Xebat}}

'''Zinar Sozdar''', bi navê wî yê resmî '''Nurettin Çelik''' (jdb. 1972 li [[Qizilce]], [[Dep]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]]), hundermend û stranbêjekî kurd e.

== Kurtejiyan ==

Di sala 1972an de li gundê [[Qizilce]] ya ser bi [[Dep]]ê ve hate dinê. Dema hatiye dinê malbata wî pir feqîr bûye. Tevî wî ee şeş bira û şeş xwişk in. Ew î Dibistana seretayî li gund xwend. Bi piştre ji bo xwendina xwe ya navîn çû bajarokê [[Dep]]ê. Kekê wî di sala 1984an de li [[Ewropa]]yê tevî têkoşîna neteweyî bûbû. Sala 1987an dema ew li lîseyê di sinifa yekem de bû, kekê wî li bajarê [[Dêrsim]]ê şehîd ket. Ji ber vê yekê ew mecbûr ma û terka dibistanê û ya bajarokê [[Dep]]ê kir. Piştî ku ji Depê veqetiya, ew rasterast çû [[Ewropa]]yê cem bavê xwe. Bavê wî di salên 1970î de çûbû [[Ewropa]]yê, li [[Elmanya]]yê bi cihûwar bûbû. Zinar Sozdar li Elmanyayê pêşî fêrî zimanê [[Elmanî]] bû. Bi piştre di dawiya perwerdehiya sê salan de wî wek asîstanê fizîkê lîseyê xelas kir. Paşê xwendina zanîngehê heq kir û di sala 1993an de dest bi beşê komputerê kir. Zinar Sozdar di sala 1999an de wek muhendîsê komputerê bi serfirazî beşê komputerê xelas kir. Niha di şîrketeke taybet a [[Elmanî]] de wek muhendîsê komputerê dixebite.

== Albûmên wî ==
* ''Welat Dûrem-Herdê Depê'' - 1993
* ''Gula Baxçê Min''
* ''Min Bêriya Te Kir''
* ''Hesreta Welat'' - 2007

== Girêdanên derve ==
* [http://www.zinarsozdar.de Malpera Fermî ya Zinar Sozdar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211222012128/http://zinarsozdar.de/ |date=2021-12-22 }}
* [http://www.ronibaran.de/zinar.html Gotinên Stranên Zinar Sozdar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312201730/http://www.ronibaran.de/zinar.html |date=2007-03-12 }}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Hunermendên kurd]]
[[Kategorî:Stranbêjên kurd]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1972]]
[[Kategorî:Kesên ji Elezîzê]]
[[Kategorî:Kesên ji Depê]]</text>
      <sha1>mkn1pz3gofpyc96eb0jq1rlwwpzisdr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095777</id>
      <parentid>2095775</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T09:44:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2095777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2113" sha1="5745tako5uiu8bw9l5x1nokhgom39v4" xml:space="preserve">{{Xebat}}

'''Zinar Sozdar''', bi navê wî yê resmî '''Nurettin Çelik''' (jdb. 1972 li [[Qizilce]], [[Dep]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]]), hundermend û stranbêjekî kurd e.

== Biyografî ==

Di sala 1972an de li gundê [[Qizilce]] ya ser bi [[Dep]]ê ve hate dinê. Wexta hatiye dinê, malbata wî pir feqîr bû. Tevî wî wan şeş bira û şeş xwişk bûn. Ew di mekteba seretayî li gund xwend. Piştre ji bo xwendina xwe ya navîn ew diçe bajarokê [[Dep]]ê. Kekê wî di sala 1984an de li [[Ewropa]]yê tevî [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] bûbû. Sala 1987an wexta ku ew li lîseyê di sinifa yekê de bû, kekê wî li bajarê [[Dêrsim]]ê şehîd ketiye. Ji ber wê yekê ew mecbûr ma û terka mektebê û ji bajarokê [[Dep]]ê kir. 

Piştî ku ji Depê veqetiya, ew rasterast çû Ewropayê cem bavê xwe. Bavê wî di salên 1970î de çûbû Ewropayê, li [[Almanya|Almanyayê]] bi cihûwar bûbû. Zinar Sozdar li Almanyayê pêşî fêrî zimanê [[Zimanê almanî|almanî]] bû. Dûve di dawiya perwerdehiya sê salan de (''Ausbildung''), wî wek asîstanê fizîkê lîseyê xelas kir. Paşê xwendina zanîngehê heq kir û di sala 1993an de dest bi beşê kompûterê kir. Zinar Sozdar di sala 1999an de wek muhendîsê komputerê bi serfirazî beşê komputerê xelas kir. 

Niha di şîrketeke taybet a almanî de wek muhendîsê komputerê dişuxilê.

== Albûmên wî ==
* ''Welat Dûrem-Herdê Depê'' - 1993
* ''Gula Baxçê Min''
* ''Min Bêriya Te Kir''
* ''Hesreta Welat'' - 2007

== Girêdanên derve ==
* [http://www.zinarsozdar.de Malpera Fermî ya Zinar Sozdar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211222012128/http://zinarsozdar.de/ |date=2021-12-22 }}
* [http://www.ronibaran.de/zinar.html Gotinên Stranên Zinar Sozdar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312201730/http://www.ronibaran.de/zinar.html |date=2007-03-12 }}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Hunermendên kurd]]
[[Kategorî:Stranbêjên kurd]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1972]]
[[Kategorî:Kesên ji Elezîzê]]
[[Kategorî:Kesên ji Depê]]</text>
      <sha1>5745tako5uiu8bw9l5x1nokhgom39v4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095778</id>
      <parentid>2095777</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T09:44:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2095778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2343" sha1="d6rv0jasyz1y8sutxr9hf4kdsoasaw8" xml:space="preserve">{{Xebat}}

'''Zinar Sozdar''', bi navê wî yê resmî '''Nurettin Çelik'''&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bernamegeh.com/zinar-sozdar-kimdir/ |sernav=Zinar Sozdar kimdir |malper=Bernamegeh |tarîx=2021-12-25 |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; (jdb. 1972 li [[Qizilce]], [[Dep]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]]), hundermend û stranbêjekî kurd e.

== Biyografî ==

Di sala 1972an de li gundê [[Qizilce]] ya ser bi [[Dep]]ê ve hate dinê. Wexta hatiye dinê, malbata wî pir feqîr bû. Tevî wî wan şeş bira û şeş xwişk bûn. Ew di mekteba seretayî li gund xwend. Piştre ji bo xwendina xwe ya navîn ew diçe bajarokê [[Dep]]ê. Kekê wî di sala 1984an de li [[Ewropa]]yê tevî [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] bûbû. Sala 1987an wexta ku ew li lîseyê di sinifa yekê de bû, kekê wî li bajarê [[Dêrsim]]ê şehîd ketiye. Ji ber wê yekê ew mecbûr ma û terka mektebê û ji bajarokê [[Dep]]ê kir.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

Piştî ku ji Depê veqetiya, ew rasterast çû Ewropayê cem bavê xwe. Bavê wî di salên 1970î de çûbû Ewropayê, li [[Almanya|Almanyayê]] bi cihûwar bûbû. Zinar Sozdar li Almanyayê pêşî fêrî zimanê [[Zimanê almanî|almanî]] bû. Dûve di dawiya perwerdehiya sê salan de (''Ausbildung''), wî wek asîstanê fizîkê lîseyê xelas kir. Paşê xwendina zanîngehê heq kir û di sala 1993an de dest bi beşê kompûterê kir. Zinar Sozdar di sala 1999an de wek muhendîsê komputerê bi serfirazî beşê komputerê xelas kir. 

Niha di şîrketeke taybet a almanî de wek muhendîsê komputerê dişuxilê.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Albûmên wî ==
* ''Welat Dûrem-Herdê Depê'' - 1993
* ''Gula Baxçê Min''
* ''Min Bêriya Te Kir''
* ''Hesreta Welat'' - 2007

== Girêdanên derve ==
* [http://www.zinarsozdar.de Malpera Fermî ya Zinar Sozdar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211222012128/http://zinarsozdar.de/ |date=2021-12-22 }}
* [http://www.ronibaran.de/zinar.html Gotinên Stranên Zinar Sozdar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312201730/http://www.ronibaran.de/zinar.html |date=2007-03-12 }}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Hunermendên kurd]]
[[Kategorî:Stranbêjên kurd]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1972]]
[[Kategorî:Kesên ji Elezîzê]]
[[Kategorî:Kesên ji Depê]]</text>
      <sha1>d6rv0jasyz1y8sutxr9hf4kdsoasaw8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095779</id>
      <parentid>2095778</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T09:45:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2095779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2573" sha1="a5wsrktaik2b9wi24rpae5ujr7ritv7" xml:space="preserve">{{Xebat}}

'''Zinar Sozdar''', bi navê wî yê resmî '''Nurettin Çelik'''&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bernamegeh.com/zinar-sozdar-kimdir/ |sernav=Zinar Sozdar kimdir |malper=Bernamegeh |tarîx=2021-12-25 |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; (jdb. 1972 li [[Qizilce]], [[Dep]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]]), hundermend û stranbêjekî kurd e.

== Biyografî ==

Di sala 1972an de li gundê [[Qizilce]] ya ser bi [[Dep]]ê ve hate dinê. Wexta hatiye dinê, malbata wî pir feqîr bû. Tevî wî wan şeş bira û şeş xwişk bûn. Ew di mekteba seretayî li gund xwend. Piştre ji bo xwendina xwe ya navîn ew diçe bajarokê [[Dep]]ê. Kekê wî di sala 1984an de li [[Ewropa]]yê tevî [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] bûbû. Sala 1987an wexta ku ew li lîseyê di sinifa yekê de bû, kekê wî li bajarê [[Dêrsim]]ê şehîd ketiye. Ji ber wê yekê ew mecbûr ma û terka mektebê û ji bajarokê [[Dep]]ê kir.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://sanatcilar.kurtcebilgi.com/zinar-sozdar-bilgileri/ |sernav=Zinar Sozdar |malper=Kürtçe Bilgi - KurtceBilgi.Com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=tr-TR |paşnav=Bilgi |pêşnav=Kürtçe}}&lt;/ref&gt; 

Piştî ku ji Depê veqetiya, ew rasterast çû Ewropayê cem bavê xwe. Bavê wî di salên 1970î de çûbû Ewropayê, li [[Almanya|Almanyayê]] bi cihûwar bûbû. Zinar Sozdar li Almanyayê pêşî fêrî zimanê [[Zimanê almanî|almanî]] bû. Dûve di dawiya perwerdehiya sê salan de (''Ausbildung''), wî wek asîstanê fizîkê lîseyê xelas kir. Paşê xwendina zanîngehê heq kir û di sala 1993an de dest bi beşê kompûterê kir. Zinar Sozdar di sala 1999an de wek muhendîsê komputerê bi serfirazî beşê komputerê xelas kir. 

Niha di şîrketeke taybet a almanî de wek muhendîsê komputerê dişuxilê.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Albûmên wî ==
* ''Welat Dûrem-Herdê Depê'' - 1993
* ''Gula Baxçê Min''
* ''Min Bêriya Te Kir''
* ''Hesreta Welat'' - 2007

== Girêdanên derve ==
* [http://www.zinarsozdar.de Malpera Fermî ya Zinar Sozdar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211222012128/http://zinarsozdar.de/ |date=2021-12-22 }}
* [http://www.ronibaran.de/zinar.html Gotinên Stranên Zinar Sozdar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312201730/http://www.ronibaran.de/zinar.html |date=2007-03-12 }}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Hunermendên kurd]]
[[Kategorî:Stranbêjên kurd]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1972]]
[[Kategorî:Kesên ji Elezîzê]]
[[Kategorî:Kesên ji Depê]]</text>
      <sha1>a5wsrktaik2b9wi24rpae5ujr7ritv7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095780</id>
      <parentid>2095779</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T09:46:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2095780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2816" sha1="psf5nif1sni54qpc42wccffb90pq1q3" xml:space="preserve">{{Xebat}}

'''Zinar Sozdar''', bi navê wî yê resmî '''Nurettin Çelik'''&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bernamegeh.com/zinar-sozdar-kimdir/ |sernav=Zinar Sozdar kimdir |malper=Bernamegeh |tarîx=2021-12-25 |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; (jdb. 1972 li [[Qizilce]], [[Dep]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]]), hundermend û stranbêjekî kurd e.

== Biyografî ==

Di sala 1972an de li gundê [[Qizilce]] ya ser bi [[Dep]]ê ve hate dinê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://biyografi.kurtcebilgi.com/zinar-sozdar-biyografisi/ |sernav=Zinar Sozdar Biyografisi |malper=Kürtçe Bilgi - KurtceBilgi.Com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=tr-TR |paşnav=Bilgi |pêşnav=Kürtçe}}&lt;/ref&gt; Wexta hatiye dinê, malbata wî pir feqîr bû. Tevî wî wan şeş bira û şeş xwişk bûn. Ew di mekteba seretayî li gund xwend. Piştre ji bo xwendina xwe ya navîn ew diçe bajarokê [[Dep]]ê. Kekê wî di sala 1984an de li [[Ewropa]]yê tevî [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] bûbû. Sala 1987an wexta ku ew li lîseyê di sinifa yekê de bû, kekê wî li bajarê [[Dêrsim]]ê şehîd ketiye. Ji ber wê yekê ew mecbûr ma û terka mektebê û ji bajarokê [[Dep]]ê kir.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://sanatcilar.kurtcebilgi.com/zinar-sozdar-bilgileri/ |sernav=Zinar Sozdar |malper=Kürtçe Bilgi - KurtceBilgi.Com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=tr-TR |paşnav=Bilgi |pêşnav=Kürtçe}}&lt;/ref&gt; 

Piştî ku ji Depê veqetiya, ew rasterast çû Ewropayê cem bavê xwe. Bavê wî di salên 1970î de çûbû Ewropayê, li [[Almanya|Almanyayê]] bi cihûwar bûbû. Zinar Sozdar li Almanyayê pêşî fêrî zimanê [[Zimanê almanî|almanî]] bû. Dûve di dawiya perwerdehiya sê salan de (''Ausbildung''), wî wek asîstanê fizîkê lîseyê xelas kir. Paşê xwendina zanîngehê heq kir û di sala 1993an de dest bi beşê kompûterê kir. Zinar Sozdar di sala 1999an de wek muhendîsê komputerê bi serfirazî beşê komputerê xelas kir. 

Niha di şîrketeke taybet a almanî de wek muhendîsê komputerê dişuxilê.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Albûmên wî ==
* ''Welat Dûrem-Herdê Depê'' - 1993
* ''Gula Baxçê Min''
* ''Min Bêriya Te Kir''
* ''Hesreta Welat'' - 2007

== Girêdanên derve ==
* [http://www.zinarsozdar.de Malpera Fermî ya Zinar Sozdar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211222012128/http://zinarsozdar.de/ |date=2021-12-22 }}
* [http://www.ronibaran.de/zinar.html Gotinên Stranên Zinar Sozdar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312201730/http://www.ronibaran.de/zinar.html |date=2007-03-12 }}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Hunermendên kurd]]
[[Kategorî:Stranbêjên kurd]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1972]]
[[Kategorî:Kesên ji Elezîzê]]
[[Kategorî:Kesên ji Depê]]</text>
      <sha1>psf5nif1sni54qpc42wccffb90pq1q3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095781</id>
      <parentid>2095780</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T09:46:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Guhartoya [[Special:Diff/2095780|2095780]] yê [[Special:Contributions/Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[User talk:Kurê Acemî|gotûbêj]]) şûnde kir</comment>
      <origin>2095781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2573" sha1="a5wsrktaik2b9wi24rpae5ujr7ritv7" xml:space="preserve">{{Xebat}}

'''Zinar Sozdar''', bi navê wî yê resmî '''Nurettin Çelik'''&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bernamegeh.com/zinar-sozdar-kimdir/ |sernav=Zinar Sozdar kimdir |malper=Bernamegeh |tarîx=2021-12-25 |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; (jdb. 1972 li [[Qizilce]], [[Dep]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]]), hundermend û stranbêjekî kurd e.

== Biyografî ==

Di sala 1972an de li gundê [[Qizilce]] ya ser bi [[Dep]]ê ve hate dinê. Wexta hatiye dinê, malbata wî pir feqîr bû. Tevî wî wan şeş bira û şeş xwişk bûn. Ew di mekteba seretayî li gund xwend. Piştre ji bo xwendina xwe ya navîn ew diçe bajarokê [[Dep]]ê. Kekê wî di sala 1984an de li [[Ewropa]]yê tevî [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] bûbû. Sala 1987an wexta ku ew li lîseyê di sinifa yekê de bû, kekê wî li bajarê [[Dêrsim]]ê şehîd ketiye. Ji ber wê yekê ew mecbûr ma û terka mektebê û ji bajarokê [[Dep]]ê kir.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://sanatcilar.kurtcebilgi.com/zinar-sozdar-bilgileri/ |sernav=Zinar Sozdar |malper=Kürtçe Bilgi - KurtceBilgi.Com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=tr-TR |paşnav=Bilgi |pêşnav=Kürtçe}}&lt;/ref&gt; 

Piştî ku ji Depê veqetiya, ew rasterast çû Ewropayê cem bavê xwe. Bavê wî di salên 1970î de çûbû Ewropayê, li [[Almanya|Almanyayê]] bi cihûwar bûbû. Zinar Sozdar li Almanyayê pêşî fêrî zimanê [[Zimanê almanî|almanî]] bû. Dûve di dawiya perwerdehiya sê salan de (''Ausbildung''), wî wek asîstanê fizîkê lîseyê xelas kir. Paşê xwendina zanîngehê heq kir û di sala 1993an de dest bi beşê kompûterê kir. Zinar Sozdar di sala 1999an de wek muhendîsê komputerê bi serfirazî beşê komputerê xelas kir. 

Niha di şîrketeke taybet a almanî de wek muhendîsê komputerê dişuxilê.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Albûmên wî ==
* ''Welat Dûrem-Herdê Depê'' - 1993
* ''Gula Baxçê Min''
* ''Min Bêriya Te Kir''
* ''Hesreta Welat'' - 2007

== Girêdanên derve ==
* [http://www.zinarsozdar.de Malpera Fermî ya Zinar Sozdar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211222012128/http://zinarsozdar.de/ |date=2021-12-22 }}
* [http://www.ronibaran.de/zinar.html Gotinên Stranên Zinar Sozdar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312201730/http://www.ronibaran.de/zinar.html |date=2007-03-12 }}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Hunermendên kurd]]
[[Kategorî:Stranbêjên kurd]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1972]]
[[Kategorî:Kesên ji Elezîzê]]
[[Kategorî:Kesên ji Depê]]</text>
      <sha1>a5wsrktaik2b9wi24rpae5ujr7ritv7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095782</id>
      <parentid>2095781</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T09:46:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2095782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2562" sha1="brc6g16r2ih34323424e1lt1ho6s65n" xml:space="preserve">'''Zinar Sozdar''', bi navê wî yê resmî '''Nurettin Çelik'''&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bernamegeh.com/zinar-sozdar-kimdir/ |sernav=Zinar Sozdar kimdir |malper=Bernamegeh |tarîx=2021-12-25 |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; (jdb. 1972 li [[Qizilce]], [[Dep]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]]), hundermend û stranbêjekî kurd e.

== Biyografî ==

Di sala 1972an de li gundê [[Qizilce]] ya ser bi [[Dep]]ê ve hate dinê. Wexta hatiye dinê, malbata wî pir feqîr bû. Tevî wî wan şeş bira û şeş xwişk bûn. Ew di mekteba seretayî li gund xwend. Piştre ji bo xwendina xwe ya navîn ew diçe bajarokê [[Dep]]ê. Kekê wî di sala 1984an de li [[Ewropa]]yê tevî [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] bûbû. Sala 1987an wexta ku ew li lîseyê di sinifa yekê de bû, kekê wî li bajarê [[Dêrsim]]ê şehîd ketiye. Ji ber wê yekê ew mecbûr ma û terka mektebê û ji bajarokê [[Dep]]ê kir.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://sanatcilar.kurtcebilgi.com/zinar-sozdar-bilgileri/ |sernav=Zinar Sozdar |malper=Kürtçe Bilgi - KurtceBilgi.Com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=tr-TR |paşnav=Bilgi |pêşnav=Kürtçe}}&lt;/ref&gt; 

Piştî ku ji Depê veqetiya, ew rasterast çû Ewropayê cem bavê xwe. Bavê wî di salên 1970î de çûbû Ewropayê, li [[Almanya|Almanyayê]] bi cihûwar bûbû. Zinar Sozdar li Almanyayê pêşî fêrî zimanê [[Zimanê almanî|almanî]] bû. Dûve di dawiya perwerdehiya sê salan de (''Ausbildung''), wî wek asîstanê fizîkê lîseyê xelas kir. Paşê xwendina zanîngehê heq kir û di sala 1993an de dest bi beşê kompûterê kir. Zinar Sozdar di sala 1999an de wek muhendîsê komputerê bi serfirazî beşê komputerê xelas kir. 

Niha di şîrketeke taybet a almanî de wek muhendîsê komputerê dişuxilê.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Albûmên wî ==
* ''Welat Dûrem-Herdê Depê'' - 1993
* ''Gula Baxçê Min''
* ''Min Bêriya Te Kir''
* ''Hesreta Welat'' - 2007

== Girêdanên derve ==
* [http://www.zinarsozdar.de Malpera Fermî ya Zinar Sozdar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211222012128/http://zinarsozdar.de/ |date=2021-12-22 }}
* [http://www.ronibaran.de/zinar.html Gotinên Stranên Zinar Sozdar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312201730/http://www.ronibaran.de/zinar.html |date=2007-03-12 }}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Hunermendên kurd]]
[[Kategorî:Stranbêjên kurd]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1972]]
[[Kategorî:Kesên ji Elezîzê]]
[[Kategorî:Kesên ji Depê]]</text>
      <sha1>brc6g16r2ih34323424e1lt1ho6s65n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nîvê Heyvê (fîlm)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24264</id>
    <revision>
      <id>2095722</id>
      <parentid>1776851</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T05:13:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3160" sha1="99dvrkq6k0kcjf3yi8hx0tibtk6az09" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}}
{{Agahîdank fîlm/wîkîdane}}
'''Nîwemang''' an '''Nîvê Heyvê''' fîlma derhênerê [[kurd]] [[Behmen Qubadî]]. Nîvê Heyvê [[Awistriya]], [[Fransa]], [[Îran]] û [[Herêma Kurdistanê]] ya [[Iraq]]ê hatiye kêşan. Ew fîlm ji bo 250mîn salvegera [[Mozart|Amadeus Mozart]] bi piştgiriya Awistriyayê hat çêkirin.
== Kurteçîroka Nivê Heyvê ==
Filma Nîvê Heyvê behsa çîroka hunermendê pîremêrd ê kurd Memo dike. Memo [[dengbêj]]ekî pîremêrd û navdar e. Piştî 35 salan ji li bendemayinê, Memo erêkirin stend ku li [[Kurdistana Îraqê]] konsêrtekê pêk bîne. Kurê Memo naxwaze ku bavê wî bikeve ser rê, çimkî ew bawer dike ku tiştekî ne baş dê li hêviya wî be, berî ku heyv temam bibe. Keko hevalê Memo ye. Ew otobuseke dibistanan dajo û alîkariya hevalê xwe dike ku 10 kurên Memo yên muzîkvan bide hev, ku her yek li devereke rojhilata Kurdistanê dijî.
Ji aliyekî dî ve, divê Memo hunermenda jin Heşo qanî bike ku pê re here konsêrtê. Heşo ligel 1334 jinên hunermend ên jin ên dî yên revyayî li devereke çiyayî dijî. Ji ber ku li [[Îran]]ê qedexe ye ku jin li pêşiya mêran bistirê, Heşo xwe di otobusê de vedişêre.
Rêwitiya Memo û grûpa wî ya hunermend tije zehmetî ne. Lê bêhna Memo ya fireh herkesî dibe nav hest û sihirbaziyê.

== Lîstikvan ==
* [[Ismail Ghaffari]] : Memo
* [[Gulşîfte Ferahanî]] : Niwemang
* [[Hedye Tehranî]] : Heşo
* [[Allah-Morad Rashtian]] : Kako

== Xelat ==
# Xelata Mezin ''Grand Prix'', [[Festîvala Fîlm a Avarasyayê]], [[Qazaxistan]], 2007
# Xelata Gel, [[Rojnameya Radikal]], [[Istanbul International Film Festival]], [[Tirkiye]], 2007.
# Fîlma Herî baş, [[San Sebastián International Film Festival]], ([[Welatê Baskî]], [[Spanya]]), 2006.
# Xelata Prize, [[San Sebastián International Film Festival]], (Welatê Baskî, Spanya), 2006.

== Girêdanên derve ==
* https://web.archive.org/web/20110522195019/http://www.boston.com/ae/movies/articles/2007/08/29/half_moon_tracks_the_travails_of_kurdish_musicians/ Review by Ty Burr], [[The Boston Globe]].
* [http://www.variety.com/review/VE1117933441.html?categoryid=31&amp;cs=1 Review by Ronnie Scheib] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080606025450/http://www.variety.com/review/VE1117933441.html?categoryid=31&amp;cs=1 |date=2008-06-06 }}, [[Variety]].
* [https://web.archive.org/web/20070930220658/http://www.hollywoodreporter.com/hr/search/article_display.jsp?vnu_content_id=1003119381 Review by Kirk Honeycutt], [[Hollywood Reporter]].
* [http://www.newcrownedhope.org/index.php?id=eventdetail&amp;L=2 Half Moon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060630012605/http://www.newcrownedhope.org/index.php?id=eventdetail&amp;L=2 |date=2006-06-30 }}, ''New Crowned Hope'' Festival, Vienna, 2006.
* [http://kurdishcinema.com/KurdiNiveHeyveLiStenboleye.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071010032946/http://www.kurdishcinema.com/KurdiNiveHeyveLiStenboleye.html |date=2007-10-10 }}, [[Kurdish Magazin]]

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Fîlm-şitil}}

[[Kategorî:Fîlmên kurdî]]
[[Kategorî:Fîlmên 2006an]]</text>
      <sha1>99dvrkq6k0kcjf3yi8hx0tibtk6az09</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Taksonomî (biyolojî)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24357</id>
    <revision>
      <id>2095735</id>
      <parentid>2051938</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T06:26:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3944" sha1="aalngkky9drptacoz12zx59mbda5ay9" xml:space="preserve">[[Wêne:Biological classification L Pengo vflip ku.svg|thumb|150px|[[Dabeşandina biyolojîk]] ]]

'''Taksonomî''' (ji zimanê grekî: τάξις, ''taksis'' bi wateya &quot;pergal, sazûman&quot; û νόμος, ''nomos'', &quot;qanûn, zanistî&quot;) navlêdana organîzmayên jîndar bi awayekî zanistî ye.

== Taksonomiya lawirnasî û riweknasiyê ==
* [[Cîhan]] (''Regnum'')
** Binecîhan an jêrecîhan (''Subregnum'')
** [[Bir]] (''Divisio'') / [[Filûm]] (''Phylum'')
** Binebir an jêrebir (''Subdivisio'') / [[Binefilûm]] (''Subphylum'')
*** Sereçîn an joreçîn (''Suprerclassis'')
*** [[Çîn]] (''Classis'')
*** Bineçîn an jêreçîn (''Infraclassis'')
**** Serekom an jorekom (''Superordo'')
**** [[Kom]] (''Ordo'')
**** Binekom an jêrekom (''Infraordo'')
***** Serefamîle an jorefamîle (''Superfamilia'')
***** [[Famîle]] (''Familia'')
***** Binefamîle an jêrefamîle (''Subfamilia'')
****** [[Êl]] (''Tribus'')
****** Bine-êl an jêre-êl (''Subtribus'')
****** [[Cins]] (''Genus'')
****** Binecins an jêrecins (''Subgenus'')
******* Parve an [[seksiyon]] (''Sectio'')
******* Bineparve an bineseksiyon (''Subsectio'')
******** [[Rêze]] (''Series'')
******** Binerêze (''Subseries'')
********* [[Cure]] (''Species'')
********* Binecure an jêrecure (''Subspecies'')
********** [[Varyete]] (''Varietas'')
********** [[Binevaryete]] (''Subvarietas'')
*********** [[Dirûv (biylojî)|Dirûv]] (''Forma'')
*********** [[Binedirûv]] (''Subforma'')

== Paşpirtikên taksonomîk ==
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!'''Takson''' 
!'''[[Riwek]]'''
!'''[[Kefzer]]'''
!'''[[Kuvark]]'''
!'''[[Ajal]]'''
|-
| Bir/fîlûm/beş || -phyta || -phyta || -mycota
|-
| Binebir/binefîlum/jêrebir || -phytina || -phytina || -mycotina
|-
| Çîn || -opsida || -phyceae || -mycetes
|-
| Bineçîn || -idae || -phycidae || -mycetidae
|-
| Kom/deste || -ales || -ales || -ales
|-
| Binekom/jêrekom || -ineae || -ineae || -ineae
|-
| Serekom/jorekom || -acea || -acea || -acea || -oidea 
|-
| Famîle || -aceae || -aceae || -aceae || -idae
|-
| Binefamîle/jêrefamîle || -oideae || -oideae || -oideae || -inae
|-
| Êl || -eae || -eae || -eae || -ini
|-
| Bineêl/jêreêl || -inae || -inae || -inae || -ina
|-
| Cins/genus
|-   
| Cure    
|-
| Binecins/jêrecins
|}
&lt;/div&gt;

== Herwiha binêre ==
* [[Dabeşandina biyolojîk]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.nhm.ac.uk/nature-online/science-of-natural-history/taxonomy-systematics/what-is-taxonomy/index.html What is taxonomy?] at the [http://www.nhm.ac.uk/ ''Natural History Museum London'']
* [http://www.e-taxonomy.eu/node/5 What is taxonomy?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160610175954/http://www.e-taxonomy.eu/node/5 |date=2016-06-10 }} at the [http://www.e-taxonomy.eu/ ''European Distributed Institute of Taxonomy'']
* [http://www.guardian.co.uk/science/taxonomy Taxonomy related articles] at [https://web.archive.org/web/19961105173344/http://www.guardian.co.uk/ ''The Guardian'']
* [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/ Taxonomy] at [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ NCBI] the ''National Center for Biotechnology Information''
* [http://www.uniprot.org/taxonomy/ Taxonomy] at [http://www.uniprot.org/ UniProt] the ''Universal Protein Resource''
* [http://www.itis.gov/ ITIS] the ''Integrated Taxonomic Information System''
* [http://www.cbd.int/gti/ GTI] the ''Global Taxonomic Initiative''
* [http://www.taxonomy.org.au/index.html TRIN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210102636/http://www.taxonomy.org.au/index.html |date=2011-12-10 }} the ''Taxonomy Research &amp; Information Network''
* [http://www.cetaf.org CETaF] the ''Consortium of European Taxonomic Facilities''
* [http://species.wikimedia.org/ Wikispecies] ''free species directory'

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Biyolojî-şitil}}

[[Kategorî:Biyolojî]]
[[Kategorî:Navlêkirinên biyolojîk]]
[[Kategorî:Taksonomî (biyolojî)| ]]</text>
      <sha1>aalngkky9drptacoz12zx59mbda5ay9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Afrîka</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30348</id>
    <revision>
      <id>2095652</id>
      <parentid>2091433</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T00:12:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="154936" sha1="psesk4lszqww4f17cji0zooswhgiq5g" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyar vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nava wan de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazareke aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de antropologan gelek [[fosîl]] û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê ''[[Australopithecus afarensis]]'' ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û ''[[Homo ergaster]]'' (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina ''[[Homo sapiensê]]'' (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2002-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20021222062034/http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê nîjerokongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Kongoyê]] ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê [[Afrîkaya Navendî]] re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongo]] û [[Angola|Angolayê]] gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Afrîkaya Başûr]] belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

Li dora destpêka sedsala hezarsala piştê zayînê axaftvanên zimanê bantûyî gihîştine navenda [[Tanzanya|Tanzanyaya]] îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

Berê ku ber bi [[Rojhilata Navîn]] ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li [[Tûnis|Tûnisa]] a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û [[Misir]] fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; [[Selahedînê Eyûbî]] ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ismaili and Fatimid North Africa |paşnav=Baker |pêşnav=Christine D |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.327 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.327}}&lt;/ref&gt; Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Maghrib: 1147–1500 |paşnav=Fromherz |pêşnav=Allen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.322 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.322}}&lt;/ref&gt;

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=European Slaves in North Africa and North African Slaves in Europe from the Early Modern Period to the 1820s |paşnav=Oualdi |pêşnav=M'hamed |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595}}&lt;/ref&gt; Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt;

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi [[Sûdan|Sûdanê]] be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slavery in the Mandara Mountains and Lake Chad Basin |paşnav=Chetima |pêşnav=Melchisedek |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.890 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.890}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Ethiopia |paşnav=Marcus |pêşnav=Harold G. |weşanger=Berkeley : University of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-22479-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofethiopi0000marc}}&lt;/ref&gt;

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ajuran Sultanate |paşnav=Mukhtar |pêşnav=Mohamed Haji |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe146 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia and the Horn of Africa |paşnav=Abir |pêşnav=M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=537–577 |isbn=978-0-521-20413-2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gray |pêşnavê-edîtor=Richard |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/ethiopia-and-the-horn-of-africa/F8A03786AA49FE91AE44D6F3A56885AA |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521204132.010}}&lt;/ref&gt; Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gao Empire |paşnav=McIntosh |pêşnav=Susan Keech |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–3 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe312 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe312}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê [[Afrîkaya Rojava]] hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Conrad |pêşnav=David C. |paşnav2=Fisher |pêşnav2=Humphrey J. |tarîx=1983 |sernav=The Conquest That Never Was: Ghana and the Almoravids, 1076. II. The Local Oral Sources |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-in-africa/article/abs/conquest-that-never-was-ghana-and-the-almoravids-1076-ii-the-local-oral-sources/01C98BFDB91C78BFAC421A8F42C02407 |kovar=History in Africa |ziman=en |cild=10 |rr=53–78 |doi=10.2307/3171690 |issn=0361-5413}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McIntosh, Susan (2008). &quot;Reconceptualizing Early Ghana&quot;. Canadian Journal of African Studies. 43 (2). Taylor and Francis: 347–373. JSTOR 40380172}}&lt;/ref&gt; Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Niane, Djibril (1984). &quot;Mali and the second Mandingo expansion&quot;. General History of Africa. UNESCO. Retrieved 6 October 2024.}}&lt;/ref&gt; Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mossi Empire |paşnav=Djata |pêşnav=Sundiata |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe127 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe127}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Yoruba People |paşnav=Akintoye |pêşnav=Stephen Adebanji |weşanger=Amalion |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-2-35926-027-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=iZcQEAAAQBAJ&amp;dq=history+of+the+yoruba&amp;pg=PT7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Igbo Civilization: Nri Kingdom and Hegemony |paşnav=M. Angulu Onwuejeogwu |tarîx=1980 |url=http://archive.org/details/an-igbo-civilization-nri-kingdom-and-hegemony}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Benin (Edo city-state) |paşnav=Lawal |pêşnav=Babatunde |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe124 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dagbonkingdom.com/dagbon-history/ |sernav=Dagbon Kingdom History: Kings, Wars and Origins |tarîx=2024-03-25 |roja-gihiştinê=2026-08-26 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Asante, Akan, and Mossi States |paşnav=Hargrove |pêşnav=Jarvis |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354}}&lt;/ref&gt; Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Bulliet et al. 2015b, p. 512}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Angola |paşnav=Ball |pêşnav=Jeremy |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.180 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.180}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670î de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ndongo and Portugal at War |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=89–122 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/ndongo-and-portugal-at-war/6057AF1FECBDCD88C32C5F2898D3DD9C |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Queen Njinga’s Struggle for Ndongo |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=123–161 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/queen-njingas-struggle-for-ndongo/1C9A81A7BA46ADD0FF917CD44BF38F1A |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Emergence of Lunda |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=217–266 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/emergence-of-lunda/217772278889F27A939637A817DC83EF |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=John |tarîx=2024 |sernav=Mwene Muji: A Medieval Empire in Central Africa? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/mwene-muji-a-medieval-empire-in-central-africa/2F2D9F46069847DC655F171B75636D27 |kovar=The Journal of African History |ziman=en |cild=65 |hejmar=1 |rr=30–46 |doi=10.1017/S0021853724000161 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Political Complexity North and South of the Zambezi River |paşnav=Schoeman |pêşnav=Maria |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.69 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.69}}&lt;/ref&gt; Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî dîroka damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Africa, 1250-1800 |paşnav=Oliver |pêşnav=Roland Anthony |weşanger=Cambridge, U.K. ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-79024-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/medievalafrica1200rola |paşnav2=Atmore |pêşnav2=Anthony |paşnav3=Oliver |pêşnav3=Roland Anthony African middle ages}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt; Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vansina |pêşnav=Jan |tarîx=1998 |sernav=Government in Kasai before the Lunda |url=https://www.jstor.org/stable/220882 |kovar=The International Journal of African Historical Studies |weşanger=Boston University African Studies Center |cild=31 |hejmar=1 |rr=1–22 |doi=10.2307/220882 |issn=0361-7882}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luba–Lunda states |paşnav=Macola |pêşnav=Giacomo |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2015 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe060 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe060}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt;

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt; Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-5}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Swahili World |paşnav=Wynne-Jones |pêşnav=Stephanie |weşanger=Routledge |tarîx=2017-10-16 |isbn=978-1-317-43016-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EyE6DwAAQBAJ |paşnav2=LaViolette |pêşnav2=Adria}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Madagascar : a short history |paşnav=Randrianja |pêşnav=Solofo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-226-70418-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/madagascarshorth0000rand}}&lt;/ref&gt; Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Malagasy empires (Sakalava and Merina) |paşnav=Campbell |pêşnav=Gwyn |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe056 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe056}}&lt;/ref&gt;

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Huffman, Thomas N. (2015). &quot;Mapela, Mapungubwe and the Origins of States in Southern Africa&quot;. The South African Archaeological Bulletin. 70 (201): 15–27. ISSN 0038-1969.}}&lt;/ref&gt; ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe Reconsidered: A Living Legacy: Exploring Beyond the Rise and Decline of the Mapungubwe State |paşnav=Chirikure |pêşnav=Shadreck |weşanger=Real African Publishers Pty Ltd. |tarîx=2015-10-01 |isbn=978-1-920655-06-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3pa7CgAAQBAJ&amp;dq=kingdom+of+mapungubwe&amp;pg=PT6 |paşnav2=Delius |pêşnav2=Peter |paşnav3=Esterhuysen |pêşnav3=Amanda |paşnav4=Hall |pêşnav4=Simon |paşnav5=Lekgoathi |pêşnav5=Sekibakiba |paşnav6=Maulaudzi |pêşnav6=Maanda |paşnav7=Neluvhalani |pêşnav7=Vele |paşnav8=Ntsoane |pêşnav8=Otsile |paşnav9=Pearce |pêşnav9=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe : ancient African civilisation on the Limpopo |paşnav=Huffman |pêşnav=Thomas N. |weşanger=Johannesburg : Wits University Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-86814-408-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/mapungubweancien0000huff}}&lt;/ref&gt; Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Southern Africa before Colonial Times |paşnav=Wright |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.92 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.92}}&lt;/ref&gt; Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldredge |pêşnav=Elizabeth A. |tarîx=1992 |sernav=Sources of Conflict in Southern Africa, C. 1800-30: The 'Mfecane' Reconsidered |url=https://www.jstor.org/stable/182273 |kovar=The Journal of African History |weşanger=Cambridge University Press |cild=33 |hejmar=1 |rr=1–35 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt; Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fûlayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya [[Etiyopya]] bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia in the Nineteenth Century |paşnav=Tibebu |pêşnav=Teshale |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.279 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.279}}&lt;/ref&gt; Li Başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistine ku li seranserê herêma fireh rê li ber tevliheviyeke berfireh vekirine û di heman demê de çend komarên Boer hatin damezrandine. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li [[Okyanûsa Hindî]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt;

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt;

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Ev faktorên kontekstî bûne sedemên Şerê Afrîkayê ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction: Traditional Authority and Democratization in Africa |paşnav=Kyed |pêşnav=Helene Maria |weşanger=Palgrave Macmillan US |tarîx=2007 |rr=1–28 |isbn=978-0-230-60971-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Buur |pêşnavê-edîtor=Lars |url=https://doi.org/10.1057/9780230609716_1 |paşnav2=Buur |pêşnav2=Lars |paşnavê-edîtor2=Kyed |pêşnavê-edîtor2=Helene Maria |doi=10.1057/9780230609716_1}}&lt;/ref&gt; Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyemîn]] ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke [[Îtalya|Îtalyayê]] bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de [[Tûnis]] û [[Maroko]] serxwebûna xwe ji [[Fransa|Fransayê]] bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of France |paşnav=Bély |pêşnav=Lucien |weşanger=Editions Jean-paul Gisserot |tarîx=2001 |isbn=978-2-87747-563-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Ltzav890zpIC&amp;pg=PA118}}&lt;/ref&gt; [[Gana]] di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina [[Yekîtiya Afrîkayê]] di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Hargreaves, John D. (1996). Decolonization in Africa (2nd ed.). London: Longman. ISBN 0-582-24917-1. OCLC 33131573.}}&lt;/ref&gt;

Piştê ku rejîma [[Estado Novo]] bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li [[Angola]], [[Pozikê Verdeyê]], [[Mozambîk]], Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. [[Rodesya]] di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji [[Keyaniya Yekbûyî]] ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê [[Zîmbabwe|Zimbabwe]]) nehatiye naskirin. Her çiqas [[Afrîkaya Başûr]] yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://factsinstitute.com/countries/countries-in-africa/ |sernav=The 54 Countries in Africa in Alphabetical Order - The Facts Institute |tarîx=2024-09-12 |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=en-GB |paşnav=Maria |pêşnav=Caitriona |paşnav2=Lomo |pêşnav2=Naa-Atswei Mawufemor}}&lt;/ref&gt; Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lührmann |pêşnav=Anna |paşnav2=Grahn |pêşnav2=Sandra |paşnav3=Morgan |pêşnav3=Richard |paşnav4=Pillai |pêşnav4=Shreeya |paşnav5=Lindberg |pêşnav5=Staffan I. |tarîx=2019-08-18 |sernav=State of the world 2018: democracy facing global challenges* |url=https://doi.org/10.1080/13510347.2019.1613980 |kovar=Democratization |weşanger=Routledge |cild=26 |hejmar=6 |rr=895–915 |doi=10.1080/13510347.2019.1613980 |issn=1351-0347}}&lt;/ref&gt;

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin [[serweriyên kolonyalîst]] de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê [[Kenya|Kenyayê]] ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê [[Lîbya]] û [[Gîneya Rojbendî]] ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar [[Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê]] bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li [[Sûdan|Sûdanê]] qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên [[Şerê Sar]] ên di navbera [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/703958.stm |sernav=BBC NEWS {{!}} Africa {{!}} Flashback 1984: Portrait of a famine |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Robert G. Patman, The Soviet Union in the Horn of Africa, 1990, ISBN 0-521-36022-6, pp. 295–296.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=WOLDEMESKEL |pêşnav=GETACHEW |tarîx=1989-07-01 |sernav=THE CONSEQUENCES OF RESETTLEMENT IN ETHIOPIA |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a098187 |kovar=African Affairs |cild=88 |hejmar=352 |rr=359–374 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a098187 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/democraticrepublicofcongo/8792068/Is-your-mobile-phone-helping-fund-war-in-Congo.html |sernav=&quot;s your mobile phone helping fund war in Congo? |roja-gihiştinê=2026-08-28 |archive-date=2017-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018135029/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/democraticrepublicofcongo/8792068/Is-your-mobile-phone-helping-fund-war-in-Congo.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.reuters.com/article/2008/01/22/us-congo-democratic-death-idUSL2280201220080122 |sernav=&quot;Congo war-driven crisis kills 45,000 a month-study&quot; |roja-gihiştinê=2026-08-28 |archive-date=2011-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110414093820/http://www.reuters.com/article/2008/01/22/us-congo-democratic-death-idUSL2280201220080122 |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The State of Food Security and Nutrition in the World 2026 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; IFAD ; UNICEF ; WFP ; WHO ; |tarîx=2026 |isbn=978-92-5-140461-4 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd8306en |paşnav2=IFAD |paşnav3=UNICEF |paşnav4=WFP |paşnav5=WHO |doi=10.4060/cd8306en |issn=2663-8061}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê [[Angola]], [[Sierra Leone]] û [[Cezayir|Cezayîrê]] di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê [[Lîberya|Lîberyayê]] di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.migrationpolicy.org/journal |sernav=Migration Information Source {{!}} Migration Policy Institute |malper=www.migrationpolicy.org |tarîx=2026-08-27 |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-28}}&lt;/ref&gt; [[Afrîkaya Bakur]] rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Onyishi |pêşnav=Augustine |paşnav2=Solomon |pêşnav2=Ogbonna |tarîx=2019-12-31 |sernav=The African Continental Free Trade Zone (AFCFTZ): Economic Tsunami Or Development Opportunities In Sub-Sahara Africa |url=https://www.researchgate.net/publication/344266156_The_African_Continental_Free_Trade_Zone_AFCFTZ_Economic_Tsunami_Or_Development_Opportunities_In_Sub-Sahara_Africa |kovar=Journal of Development and Administrative Studies |cild=1 |rr=133–149}}&lt;/ref&gt; Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê [[Ebola]] û [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] hêdî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Frankema |pêşnav=Ewout |paşnav2=van Waijenburg |pêşnav2=Marlous |tarîx=2018-10-01 |sernav=Africa rising? A historical perspective |url=https://doi.org/10.1093/afraf/ady022 |kovar=African Affairs |cild=117 |hejmar=469 |rr=543–568 |doi=10.1093/afraf/ady022 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africarenewal.un.org/en |sernav=Home {{!}} Africa Renewal |malper=africarenewal.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-28}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Drysdale, Alasdair and Gerald H. Blake. (1985) The Middle East and North Africa, Oxford University Press US. ISBN 0-19-503538-0.}}&lt;/ref&gt; Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji [[Tûnis|Tûnisê]] (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Merriam-Webster's Geographical Dictionary (Index) (1998), Merriam-Webster, pp. 10–11. ISBN 0-87779-546-0.}}&lt;/ref&gt; Ji xala herî bakur, Ras ben Sakka li Tûnisê (37°21' Bakur), heta xala herî başûr, pozikê Agulhasaya li [[Afrîkaya Başûr]] (34°51'15&quot; başûr) bi qasê 8.000 km ye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Lewin, Evans. (1924) Africa, Clarendon press.}}&lt;/ref&gt; Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Merriam-Webster's Geographical Dictionary (Index) (1998), Merriam-Webster, pp. 10–11. ISBN 0-87779-546-0.}}&lt;/ref&gt;

Welatê herî mezin ên parzemînê [[Cezayir|Cezayîr]] e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî [[Seyşel]] e ku giraveke li perava rojhilat e.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Hoare, Ben. (2002) The Kingfisher A–Z Encyclopedia, Kingfisher Publications. p. 11. ISBN 0-7534-5569-2.}}&lt;/ref&gt; Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî [[Gambiya]] ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africa-arabia-plate.weebly.com/somali-plate.html |sernav=Somali Plate |malper=African/Arabian Tectonic Plates |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chu |pêşnav=Dezhi |paşnav2=Gordon |pêşnav2=Richard G. |tarîx=1999 |sernav=Evidence for motion between Nubia and Somalia along the Southwest Indian ridge |url=https://www.nature.com/articles/18014 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=398 |hejmar=6722 |rr=64–67 |doi=10.1038/18014 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt;

=== Avhewa ===
Avhewaya Afrîkayê ji bilindeyên herî bilind ên tropîkal bigire heya deverên subarktîk ên parzemînê diguhere. Nîvê bakur ê parzemîna Afrîkayê bi piranî çol an deverên ziwa ye. Di heman demê de deverên navendî û deverên başûr hem deştên savanayê û hem jî herêmên daristanên gurr (daristana baranê) vedihewînin. Di navberê de nêzîkatiyeke heye ku tê de şêwazên nebatan ên wekê sahel û stepê serdest in. Afrîka parzemîna herî germ ê Cîhanê ye û ji %60ê rûyê parzemînê ji deverên ziwa (deverên bê baran) û ji deverên çolî pêk tê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.africa.upenn.edu/ |sernav=Avhewa Afrîkayê |roja-gihiştinê=2026-08-28 |archive-date=2011-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110731143110/http://www.africa.upenn.edu/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Temperature Bar Chart Africa--1901-2020--2021-07-14.png|thumb|Ev grafîk guherîna germahiya li Afrîkayê di navbera salên 1901 û 2021ê de nîşan dide. Rengê sor germtir û şîn jî ji navînî sartir e (germahiya navînî ya di navbera salên 1971-2000an de wekê xala referansa ji bo van guhertinan tê girtin.)]]
Ji ber ku Afrîka yek ji di warê guherîna avhewayê yek ji herêmên herî xeternak e û di heman demê de tevê ku ji sedê 4 kêmtir ê ji emisyonên seraya gerdûnî berpirsiyar e, guherîna avhewaya li Afrîkayê gefeke metirsîdar e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.afdb.org/en/cop29/focus-africa |sernav=Focus on Africa |malper=African Development Bank Group |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-08-28 |weşanger=African Development Bank Group |ziman=en |paşnav=Bank |pêşnav=African Development}}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewayê dibe sedema şêweyên barana ku her ku diçe nearam dibe, bûyerên hewaya ekstrem ên wekê ziwabûn, lehî û bilindbûna germahiya rûyê deryayê bandor li gelek deverên parzemînê kiriye. Ev guhertin ji bo ewlehiya xwarin û avê, biyolojîkî, tenduristiya giştî û pêşketina aborî bûye gef. Di roja îro de Afrîka bi navînî ji deverên din ên cîhanê bileztir germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/africa-faces-disproportionate-burden-from-climate-change-and-adaptation-costs |sernav=Africa faces disproportionate burden from climate change and adaptation costs |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2024-09-02 |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Guherîna avhewayê lawaziyên heyî yên civakî û aborî zêde dike. Beşên mezin ên nifûsa Afrîkayê girêdayê çavkaniyên jiyanê yên hesas ên li hember avhewayê ye ku çandinî çavkaniya sereke ye (%55-62 ji hêza kar li Afrîkaya Başûrê Sehrayê).&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Climate Change 2022 – Impacts, Adaptation and Vulnerability: Working Group II Contribution to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change |paşnav=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2023 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/climate-change-2022-impacts-adaptation-and-vulnerability/161F238F406D530891AAAE1FC76651BD |doi=10.1017/9781009325844}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku welatên parzemînê di xizaniyê de dijîn, guherîna avhewayê her ku diçe bandor ên neyînî li parzemînê dike. Ji zêdetirî nîvê (56%) ji zêdetirî 2.000 bûyerên tenduristiya giştî yên tomarkirî ya li Afrîkayê di navbera salên 2001 û 2021ê de bi guherîna avhewayê ve girêdayî bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacdc.org/download/climate-change-and-health-strategic-framework-2025/ |sernav=Climate Change and Health: Strategic Framework 2025 |malper=Africa CDC |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Bi taybetî li herêmên hesas ên ku ji guherîna avhewayê bi bandor bûye, kêmbûna çavkaniyan bûye sedema koçberî û pevçûnan. Deverên bajarî ku pir caran bi wargehên nefermî têne diyar kirin, dikarin bi xetereyên zêde yên lehiyê û germahiya zêde re rû bi rû bimînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Climate Change 2022 – Impacts, Adaptation and Vulnerability: Working Group II Contribution to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change |paşnav=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2023 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/climate-change-2022-impacts-adaptation-and-vulnerability/161F238F406D530891AAAE1FC76651BD |doi=10.1017/9781009325844}}&lt;/ref&gt;

=== Ekolojî û biyocûre ===
[[Wêne:Vegetation Africa.png|thumb|Nexşeya biyomên sereke yên li Afrîkayê]]
Ligel 198 deverên parastî yên deryayî, 50 rezervên biyosferê û 80 rezervên zozanan, li seranserê Afrîkayê zêdetirî 3.000 deverên parastî hene. Wêrankirina girîng a jîngehê, zêdebûna nifûsa mirovan û nêçîrên îllegal cûrbecûrîya biyolojîk û erdên çandiniyê kêm kiriye. Destwerdana mirovan, bêaramiya civakî û anîna cureyên ne-xwemalî gefê li biyolojîk cihêrengiya parzemînê dixwin. Ev yek ji ber pirsgirêkên îdarî, kêmasiya personelê û pirsgirêkên fînansekirinê girantir bûye.

Li gorî Bernameya Jîngehê ya Neteweyên Yekbûyî, birîna daristanan li gorî rêjeya heyî ya li cîhanê du qat zêde bandor li parzemîna Afrîkayê kiriye. Rêjeya birîna daristanan ji 4,08 milyon hektar ku di navbera salên 2000-2015an hatiye birîn, di navbera salên 2015-2025an de ev rêje daketiye 3.45 milyon hektaran.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}&lt;/ref&gt; Li gorî navenda lêkolînên Afrîkayê ya Zanîngeha Pensîlvanyayê, ji %31ê çêregeh (an mêrg) û ji %19ê daristan û zozanan wekê deverên xirabûyî hatine dabeşkirin û rêjeya birîna daristanan ji birîna navînîya daristanên li cîhanê du qat zêdetir e. Hinek çavkaniyan îdîa kirine ku bi qasê ji %90ê daristanên resen ên pak ên li [[Afrîkaya Rojava]] hatine xirakirin. Ji dema hatina mirovan 2.000 sal berê ve, zêdetirî ji %90ê daristanên resen ên Madagaskarê hatine xirakirin. Bi qasê ji %65ê erdê çandiniyê ji ber xirabûna axê bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/climate-change/news/nature-laid-waste-the-destruction-of-africa-844370.html |sernav=Nature laid waste: The destruction of Africa |malper=The Independent |tarîx=2008-06-11 |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;
=== Fauna ===
Afrîka xwedî populasyona herî zêde yê [[Heywan|ajalan]] e û bi qada azad ê ji bo jiyana ajalan xwedî kombinasyona herî zêde û xwedî cûreyên herî zêdeyê a cîhanê ye ku bi nifûsên kovî yên goştxwerên mezin (wekê [[şêr]], [[keftar]] û çîta) û gihaxweran (wek [[gamêş]], [[fîl]], [[hêştir]] û zirafe) ku bi azadî li ser deştên ku bi piranî vekirîne digerin. Di heman demê de parzemîn malavaniya cûrbecûr ajalên &quot;daristanî&quot; ye ku di nav wan de mar û prîmat û ajalên jiyana avî yên wekê ziha û amfîbî hene. Her wiha ji ber ku ew ji nemana megafauna ya pleîstosenê herî kêm bandor lê bûye, Afrîka xwedî hejmara herî mezin ê cureyên megafaunan e.

=== Pirsgirêkên jîngehî ===
Pirsgirêkên jîngehî yên Afrîkayê rêzeke pirsgirêk in ku ji ber bandorên rasterast û nerasterast ên mirovan li ser jîngeha xwezayî çêdibin û bandorê li mirovan û hema hema li hemî şêweyên jiyana li Afrîkayê dikin. Di nav pirsgirêkên serekeyê yên parzemînê de ku ji bo pêşeroja parzemînê dibe ku bibe xetere birîna daristanan, xirabûna axê, qirêjiya hewayê, qirêjiya avê, erozyona peravan, qirêjiya çopê, guherîna avhewayê, rijandina petrolê, windabûna cûrbecûrîya biyolojîkî û kêmbûna avê (ku dibe sedema pirsgirêkên gihîştina dabînkirina ava bi ewle û paqijiyê) hene. Di heman demê de ev pirsgirêk dibin sedema pevçûnên jîngehî. Kêmbûna teknîkên adaptasyona avhewaya li Afrîkayê bûye sedem ku parzemînê li hember guherîna avhewayê qels bibe.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Obi, Cyril (2005). Environmental movements in sub-Saharan Africa: a political ecology of power and conflict. UN Research Institute for Social Development. OCLC 153316952.}}&lt;/ref&gt;

== Polîtîka ==
=== Yekîtiya Afrîkayê ===
[[Wêne:Flag of the African Union.svg|thumb|Alaya Yekitiya Afrîkayê]]
Yekîtiya Afrîkayê (YA) yekîtiyeke parzemînî ye ku ji 55 dewletên endam pêk tê. Yekîtî di sala 2001ê de bi navenda xwe li [[Adîs Abeba|Addis Ababayê]] wekê cîgirê rêxistina yekîtiya Afrîkayê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.africa-union.org/official_documents/Speeches_%26_Statements/HE_Thabo_Mbiki/Launch%20of%20the%20African%20Union%2C%209%20July%202002.htm |sernav=Launch of the African Union, 9 July 2002: Address by the chairperson of the AU, President Thabo Mbeki |roja-gihiştinê=29 August 2026 |archive-date=3 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090503210549/http://www.africa-union.org/official_documents/Speeches_%26_Statements/HE_Thabo_Mbiki/Launch%20of%20the%20African%20Union%2C%209%20July%202002.htm |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de parlamentoya pan-afrîkî (PAP) li Midrand a Afrîkaya Başûr e.

Yekîtiya Afrîkayê û Komîsyona Yekîtiya Afrîkayê bi tevahî saziyên cûda ne ku ji aliyê qanûna damezrîner a [[Yekîtiya Afrîkayê]] ve hatiye damezrandin ku armanc saziyê ev e ku civaka aborî ya Afrîkayê ku dewleteke federal e, veguherîne dewletek li gorî peymanên navneteweyî yên damezrandî. Meclîsa Yekîtiya Afrîkayê ji dezgehên wekê yasadanîn, dadwerî û cîbicîkar pêk hatiye. Meclîs ji aliyê serok û serokên dewletê ya Yekîtiya Afrîkayê ve tê rêvebirin ku di heman demê de serokê parlamentoya pan-afrîkî (PAP) ye. Serokkomar ji aliyê PAPê ve têne hilbijartin. Desthilat û desthilata serokê meclîsê ji qanûna damezrîner û protokola parlamentoya pan-afrîkî û her weha ji mîrateya desthilata serokatiyê ya ku ji aliyê peymanên Afrîkayê û peymanên navneteweyî ve hatiye destnîşankirin tê. Di heman demê de hikûmet ji rayedarên yekîtî, herêmî, eyaletî û şaredarî û her wiha ji sedan saziyan pêk tê ku bi hev re karûbarên rojane yên saziyê birêve dibin.

Binpêkirinên mafên mirovan ên berfireh di roja îro de jî li gelek deverên Afrîkayê diqewimin ku pir caran di bin çavdêriya dewletê de ev binpêkirin têne kiru. Piraniya van binpêkirinan ji ber sedemên siyasî çêdibin ku pir caran di heyamên şerê navxweyî yên welatan de çêdibin. Welatên ku di demên dawî de binpêkirinên mezin ên mafên mirovan lê hatine ragihandin [[Komara Demokratîk a Kongoyê]], [[Sierra Leone]], [[Lîberya]], [[Sûdan]], [[Zîmbabwe]] û [[Peravê Diranfîl|Perava Diranfîl]] in.

=== Nakokiyên sînorî ===
Dewletên efrîkî demek dirêj e ku di nav hewlên mezin dane ku sinorên navneteweyî wekê sinoreke ku nayê guhertin rêz lê werin girtin. Wek mînak, Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê (OAU) ku di sala 1963an de hatibû damezrandin û di sala 2002an de ji aliyê Yekîtiya Afrîkayê ve hatiye guhertin, rêzgirtina ji bo yekparçeyiya axa her welatekê wekê yek ji prensîbên xwe di rêziknameya saziyê de destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.peaceau.org/en/article/oau-charter-addis-ababa-25-may-1963 |sernav=OAU Charter, Addis Ababa, 25 May 1963-African Union - Peace and Security Department |malper=African Union,Peace and Security Department |roja-gihiştinê=2026-08-29 |ziman=en |paşnav=Kodjo |pêşnav=Tchioffo}}&lt;/ref&gt; Bi rastî ev yek dema ku li hember avakirina welatên ewropî tê berhev, li Afrîkayê ji bo guhertina sinoran pevçûn û şerê navneteweyî gelek kêm çêbûne ku ev yek bandor li avakirina welatan kiriye û bûye sedem ku hinek welat, dibe ku bi destê welateke din têk biçûna, rê li ber hatiye girtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Herbst |pêşnav=Jeffrey |tarîx=1990 |sernav=War and the State in Africa |url=https://www.jstor.org/stable/2538753 |kovar=International Security |weşanger=The MIT Press |cild=14 |hejmar=4 |rr=117–139 |doi=10.2307/2538753 |issn=0162-2889}}&lt;/ref&gt; Şerên navneteweyî ku li gelek welatên afrîkî derketine bi piştgiriya artêşên wekîl an tevgerên serhildêr derketine holê. Li gelek dewletên afrîkî ev şerên navxweyî çêbûne di nav van dewletan de Rwanda, Sûdan, Angola, Sierra Leone, Kongo, Lîberya, Etîyopya û Somalî hene. Şerên rizgariya neteweyî jî pir caran di warê îdeolojîk de karekterek marksîst, marksîst-lenînîst an jî maoîst wergirtine ku serxwebûna neteweyên afrîkî bi gotinên marksîst dihat bilindkirin. Nimûneyên destpêkê tevgera çekdarî ya yekîtiya Gîgelên Kamerûnê ye ku li dijî kolonyalîzma fransî bi serhildaneke marksîst-lenînîst û piştre jî serhildanên tevgerên wekê marksîst-lenînîst li Kongoyê (serhildana Simba) pêk hatine. Che Guevara beşdarê serhildana paşîn bûye û di sala 1967an de diyar kiriye ku Afrîka ji bo şoreşê ne amade ye. Tevî vê yekê li Zanzibarê berê û piştê yekbûna bi Tanzanyayê re, formên sosyalîzmê belav bûne. Li Sûdanê di bin rêveberiya Gaafar Nimeiry de, li Somalî di bin rêveberiya Siad Barre, li Etîyopyayê di bin rêveberiya Dergue û Mengistu Haile Mariam de, li Kongo Brazzaville di bin rêveberiyên cihêreng de ji salên 1960an û pê ve, di nav de Denis Sassou-Nguesso hebû, li Benînê di bin rêveberiya Mathieu Kerekou de, li Seychelles û Moşeel li Fransayê, li Albert Reîza, li Fransa-Guinea-Bissau, beriya şoreşa qerenfîlê ya Portûgalê ya sala 1974an, marksîzm-lenînîzm populer bû. Heta piştê sala 1990î jî, hinek mînakên marksîzma leşkerî hene, wek mînak milîsek ku ji aliyê Ernest Wamba-dia-Wamba ve di salên 1990î de li Rojhilatê Kongoyê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Adam Mayer: Military Marxism: Africa's Contribution to Revolutionary Theory, 1957-2023, Lexington Books, Lanham, 2025, pp. 37-90}}&lt;/ref&gt;

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}
== Aborî ==
[[Wêne:African countries by GDP (PPP) per capita in 2023.png|thumb|Di sala 2023an de Welatên Afrîkayê li gorî GDP (PPP) serê kesî]]
Her çend çavkaniyên xwezayî yên dewlemend ên parzemînê hebin jî, Afrîka wekê parzemîna herî xizan û wekê parzemîna herî kêm pêşketî ya cîhanê dimîne (ji xeynî Antarktîkayê) ku ev encama gelek sedeman e ku di nav de hikûmetên gendel ên ku gelek caran binpêkirinên mafên mirovan ên jidil kirine, plansaziya navendî ya têkçûyî, asta bilind a nexwendinê, xwebaweriya nizm, nebûna gihîştina sermayeya biyanî, mîrata kolonyalîzmê, bazirganiya koleyan, Şerê Sar û pevçûnên eşîrî û leşkerî yên pir caran (ji şerê gerîla bigire heya komkujiyan) hene.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sandbrook, Richard (1985). The Politics of Africa's Economic Stagnation, Cambridge University Press. passim.}}&lt;/ref&gt; GDPya giştî ya nomînal a parzemînê li paş GDPya çend welatên takekesî dimîne ku di nav wan de Dewletên Yekbûyî, Çîn, Japon, Almanya, Keyaniya Yekbûyî, Hindistan û Fransa hene. Li gorî rapora Geşepêdana Mirovan a Neteweyên Yekbûyî ya 2003an, 24 welatên di rêzên jêrîn de (ji 151an heta 175an) hemî welatên afrîkî bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://hdr.undp.org/ |sernav=Home {{!}} Human Development Reports |malper=hdr.undp.org |roja-gihiştinê=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;

Xizanî, rêjeya nexwendinê, kêmbûna xwarinê, dabînkirina avê û kanalîzasyona nebaş û tenduristiya xirab bandorê li girseyên mezin ên mirovan kiriye. Banka Cîhanî ya 2008an texmîn dike ku ji %81ê nifûsa Afrîkaya Başûrê Sahrayê di sala 2005an de rojane bi 2,50 dolarên amerîkî dijîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://econ.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/EXTDEC/EXTRESEARCH/0,,contentMDK:21882162~pagePK:64165401~piPK:64165026~theSitePK:469382,00.html |sernav=Research - World Bank Updates Poverty Estimates for the Developing World |malper=econ.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://econ.worldbank.org/external/default/main?pagePK=64165259&amp;piPK=64165421&amp;theSitePK=469372&amp;menuPK=64166093&amp;entityID=000158349_20080826113239 |sernav=The developing world is poorer than we thought, but no less successful in the fight against poverty, Vol. 1 of 1 |malper=econ.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-08-30}}&lt;/ref&gt; Afrîkaya Jêr-Sahrayê di kêmkirina xizaniyê de herêma herî ne serketî ya cîhanê ye ku di sala 1981ê de nêzîkê ji %50yê nifûsê (200 milyon kes) di xizaniyê de dijiyan ku ev rêje di sala 1996an de gihîştiye ji %58an û piştre jî ev rêje di sala 2005an de daketiye rêjeya ji %50yan (380 milyon kes). Hatiye texmînkirin ku kesek xizan ê navînî li başûrê Sahrayê bi tenê bi 70 sentê di rojê de dijî û di sala 2003an de ji sala 1973an xizantir bûye ku ev yek nîşan dide ku li hinek deveran xizanî zêde dibe. Hinek ji wan ji ber bernameyên lîberalîzasyona aborî yên neserketî ne ku ji aliyê pargîdanî û hikûmetên biyanî ve têne rêvebirin lê lêkolînên din xizaniya li parzemînê polîtîkayên xirab ên hikûmetên navxweyî destnîşan dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://globalpolitician.com/21498-africa-malawi-poverty |sernav=Global Politician  - Neo-liberalism and the Economic and Political Future of Africa |malper=globalpolitician.com |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en |archive-date=2010-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100131200200/http://globalpolitician.com/21498-africa-malawi-poverty |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.turkishweekly.net/news.php?id=58925 |sernav=JTW News - The Number of the Poor Increasing Worldwide while Sub-Saharan Africa is the Worst of All |malper=www.turkishweekly.net |roja-gihiştinê=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;

Krîza deynê ya dawî ya sala 2005an bi alîkariya nexşeya welatên xizan ên bi deynên giran hatiye çareserkirin ku di encamê de hinek bandorên erênî û neyînî li ser aboriya Afrîkayê çêbûne. Nêzîkê 10 sal piştê çareserkirina krîza deynê ya sala 2005ê li Afrîkaya Başûrê Sehrayê, Zambiya dîsa ketiye nav deynan. Sedemeke biçûk kêmbûna bihayên sifir di sala 2011an de bû lê sedema herî mezin ev bû ku gelek ji pereyên ku Zambiya deyn kiribûn ji aliyê elîtan ve hatine xerckirin an jî ji xwe re hildane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Zambia’s looming debt crisis is a warning for the rest of Africa |url=https://www.economist.com/leaders/2018/09/15/zambias-looming-debt-crisis-is-a-warning-for-the-rest-of-africa |roja-gihiştinê=2026-08-30 |xebat=The Economist |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Ji sala 1995an heta 2005an, rêjeya mezinbûna aborî ya Afrîkayê zêde bûye ku di sala 2005an de bi navînî bi rêyeya ji %5 aboriya parzemînê zêde bûye. Hinek welatan rêjeyên mezin bûna bilindtir dîtine ku di nav van welatan de Angola, Sûdan û Gîneya Rojbendî hebû  ku hemiyan hilberîna petrolê zêde kiribûn.

Hatiye texmînkirin ku parzemîn ji %90ê kobaltê, ji %90ê platînê, ji %50ê zêrê, ji %98ê kromê, ji %70ê tantalîtê, ji %64ê manganezê û sêyeka uranyûma cîhanê vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Africa: Developed Countries' Leverage On the Continent |url=https://allafrica.com/stories/200802070635.html |roja-gihiştinê=2026-08-30 |xebat=allAfrica.com |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.thetimes.com/ |sernav=Verifying Device |malper=www.thetimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-30}}&lt;/ref&gt; Li Komara Demokratîk a Kongoyê ji sedê 70ê koltanê cîhanê heye ku mîneralek e ku di hilberîna kapasîtorên tantalumê ji bo amûrên elektronîkî yên wekê telefonên mobîl tê bikar anîn. Her wiha Komara Demokratîk a Kongoyê xwediyê zêdetirî ji %30 ji rezervên elmasa cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-16 |sernav=DR Congo poll crucial for Africa |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/5209428.stm |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Gîne mezintirîn hinardekarê boksîta cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.thetimes.com/travel/destinations/africa-travel/south-africa/china-tightens-grip-on-africa-with-dollar44bn-lifeline-for-guinea-junta-blbsnm3psnj |sernav=Verifying Device |malper=www.thetimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-30}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku mezinbûna li Afrîkayê bi giranî ji aliyê xizmetguzariyê ve hatiye ajotin, ne ji aliyê pîşesazî an çandiniyê ve, ew mezinbûnek bê kar û bêyî kêmkirina asta hejariyê bû. Di heman demê de krîza ewlehiya xwarinê ya sala 2008an (ku piştî krîza darayî ya cîhanî pêk hat) 100 milyon kes xistiye nav bêewlehiya xwarinê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.strategicforesight.com/african_decade.htm |sernav=The African Decade? By Ilmas Futehally |malper=www.strategicforesight.com |roja-gihiştinê=2026-08-30}}&lt;/ref&gt; Di sala 2024an de nêzîkê 307 milyon kes neçar mane bi xwarina kêm jiyana xwe berdewam bikin (ji 46% ji tevahîya cîhanê) ku ev hejmar ji sala 2023an vir ve 10 milyon kes û ji sala 2022an vir ve 34 milyon kes zêde bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140174-3 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd4313en |doi=10.4060/cd4313en |issn=2225-7373}}&lt;/ref&gt;

Çîn bi welatên afrîkî re têkiliyên xwe her ku diçe xurttir dike û şirîkê bazirganî yê herî mezin ê Afrîkayê ye. Di sala 2007an de, pargîndaniyên çînî bi tevahî bi qasê 1 milyar dolarê amerîkî li Afrîkayê veberhênan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.migrationpolicy.org/journal |sernav=Migration Information Source {{!}} Migration Policy Institute |malper=www.migrationpolicy.org |tarîx=2026-08-27 |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Lêkolîneke Zanîngeha Harvardê bi serokatiya profesor Calestous Juma hatiye kirin, nîşan dide ku Afrîka dikare bi veguherîna ji parzemîneke derhanîn ber bi parzemîneke xweser ê ku dikare têra xwe bike. &quot;Çandiniya Afrîkayê li ser xaçerêyekê ye; em gihîştine dawiya sedsalek polîtîkayên ku ji bo hinardekirina hêmanên xav û derhanîna xwarinê ji Afrîkayê sûd werdigirtin. Afrîka dest pê dike ku balê bikişîne ser nûjeniya çandiniyê wekê hêza xwe ya nû ji bo bazirganî û aramiya herêmî.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2010/12/101202124337.htm |sernav=Africa can feed itself in a generation, experts say |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;
== Demografî ==
=== Komên etnîkî ===
[[Wêne:Africa population density, 2019.jpg|thumb|çep|Giraniya nifûsa li Afrîkayê (li serê her km² yê)]]
Ji ber ku serdemeke dirêj e ku mirov parzemînê dijîn parzemîna Afrîkayê ji aliyê antropologan wekê parzemîna herî cihêreng a genetîkî hatiye destnîşankirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://blogs.bcm.edu/2018/07/19/genetic-diversity-in-africa-is-greater-than-in-any-other-region-in-the-world/ |sernav=The genetic diversity in Africa is greater than in any other region in the world |malper=Baylor College of Medicine Blog Network |tarîx=2018-07-19 |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en-US |paşnav=Rodríguez |pêşnav=Ana}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ksj.mit.edu/tracker-archive/new-study-confirms-africans-are-most-gen/ |sernav=New study confirms that Africans are the most genetically diverse people on Earth. And it claims to pinpoint our center of origin. |malper=Knight Science Journalism @MIT |tarîx=2025-10-04 |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en-US |paşnav=May 1st 2009 |pêşnav=Boyce Rensberger /}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.progress.org.uk/africa-is-most-genetically-diverse-continent-dna-study-shows/ |sernav=Africa is most genetically diverse continent, DNA study shows |malper=PET |tarîx=2009-05-10 |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en-GB |paşnav=West |pêşnav=Sarah}}&lt;/ref&gt; Di nav 40 salên dawî de nifûs bi awayekê bi lez zêde bûye û ji ber vê yekê nifûsa parzemînê nifûseke ciwan e ku hinek eyaletên parzemînê zêdetirê ji nîvê nifûsa van eyaletan di bin temenê 25 salî de ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.growthbusters.org/ |sernav=GrowthBusters: End Growth Addiction &amp; Live Sustainably |malper=GrowthBusters {{!}} Hooked on Growth |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt; Bi zêdebûna nifûsa salên dawî nifûsa parzemînê ji 229 milyonan (1950) di sala 1990an de gihîştiye 630 milyonan. Ji sala 2021ê vir ve nifûsa parzemînê bi qasê 1 milyar 394 milyon hatiye texmînkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects |malper=population.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-30}}&lt;/ref&gt; Hêjmara giştî ya nifûsa Afrîkayê ji parzemînên din pir nû ye ku di salên 1990î de nifûsa parzemînê ji Ewropayê derbas bûye û di heman demê de li dora salên 2000î de jî ji nifûsa parzemîna Amerîkayê jî derbas bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Gladstone |pêşnav=Rick |tarîx=2015-07-29 |sernav=India Will Be Most Populous Country Sooner Than Thought, U.N. Says |url=https://www.nytimes.com/2015/07/30/world/asia/india-will-be-most-populous-country-sooner-than-thought-un-says.html |roja-gihiştinê=2026-08-30 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Ev zêdebûna hejmara zarokên ku li Afrîkayê li gorî cîhanê ji dayik dibin tê çaverêkirin ku di sala 2050an de bigihîje nêzîkî ji %37. Di salên 1990î de ji %16ê jidayikbûnên cîhanê li Afrîkaya Başûrê Sehrayê pêk dihatin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.economist.com/leaders/2018/09/22/what-to-do-about-africas-dangerous-baby-boom |sernav=What to do about Africa's dangerous baby boom}}&lt;/ref&gt;

Rêjeya giştî ya jidayîkbûna zarokan (serê jinê) ji bo Afrîkaya Başûrê Sehrayê di sala 2018an de 4,7 bû ku di cîhanê de rêjeya herî bilind bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-30}}&lt;/ref&gt; Hemî welatên li Afrîkaya Başûrê Sehrayê di sala 2019an de rêjeyên jidayikbûnê ji asta cihgirtinê bilindtir bûn û ji sedê 27,1ê jidayîkbûnên zindî yên cîhanê pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Haidong |paşnav2=Abbas |pêşnav2=Kaja M. |paşnav3=Abbasifard |pêşnav3=Mitra |paşnav4=Abbasi-Kangevari |pêşnav4=Mohsen |paşnav5=Abbastabar |pêşnav5=Hedayat |paşnav6=Abd-Allah |pêşnav6=Foad |paşnav7=Abdelalim |pêşnav7=Ahmed |paşnav8=Abolhassani |pêşnav8=Hassan |paşnav9=Abreu |pêşnav9=Lucas Guimarães |paşnav10=Abrigo |pêşnav10=Michael R. M. |paşnav11=Abushouk |pêşnav11=Abdelrahman I. |paşnav12=Adabi |pêşnav12=Maryam |paşnav13=Adair |pêşnav13=Tim |paşnav14=Adebayo |pêşnav14=Oladimeji M. |paşnav15=Adedeji |pêşnav15=Isaac Akinkunmi |tarîx=2020-10-17 |sernav=Global age-sex-specific fertility, mortality, healthy life expectancy (HALE), and population estimates in 204 countries and territories, 1950–2019: a comprehensive demographic analysis for the Global Burden of Disease Study 2019 |url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(20)30977-6/fulltext |kovar=The Lancet |ziman=English |weşanger=Elsevier |cild=396 |hejmar=10258 |rr=1160–1203 |doi=10.1016/S0140-6736(20)30977-6 |issn=0140-6736 |pmc=7566045 |pmid=33069325}}&lt;/ref&gt; Di sala 2021ê de, ji sedê 29ê jidayikbûnên cîhanî li Afrîkaya başûrê Sehrayê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=United Nations. Department of Economic and Social Affairs. World Population Prospects 2022. Summary of Results (PDF). New York. p. 14. Archived (PDF) from the original on 19 July 2022. Retrieved 6 July 2023.}}&lt;/ref&gt;

Axêverên zimanên bantûyî (ku şaxeke ji malbata zimanên nîjer-kongo ye) li başûr, navîn û başûrê rojhilatê Afrîkayê berbelav in. Gelên ku bi zimanê bantûyî diaxivin ji Sahelê gav bi gav li piraniya Afrîkaya başûrê Sahrayê belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Urban World History: An Economic and Geographical Perspective |paşnav=Tellier |pêşnav=Luc-Normand |weşanger=PUQ |tarîx=2009 |isbn=978-2-7605-2209-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cXuCjDbxC1YC}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de çend komên nîlotîk li Sûdana Başûr û Afrîkaya Rojhilat hene ku di nav wan de gelên swahîlî yên tevlihev ên li peravên Swahîlî û çend gelên xwemaliyên wekê xoîsan û pîgmî gelên mayî li başûr û li navenda Afrîkayê hene. Axêverên zimanên bantûyî li Gabon û Gîneya Ekvatorî serdest in û li hinek deverên başûrê Kamerûnê têne dîtin. Li Çola Kelaharî yê, gelên cuda yên wekê bûşmen (her weha &quot;san&quot; ku bi khoekhoe re nêzîk in lê ji wan cuda ne) demek dirêj e ku hene. San ji aliyê fîzîkî ve ji Afrîkîyên din cuda ne û gelê xwemaliyên başûrê Afrîkayê ne. Pîgmeyên berê, xelkekî di beriya bantûyiyên xwemaliyên Afrîkaya Navendî de ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.thetimes.com/ |sernav=Latest news &amp; breaking headlines |malper=www.thetimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Her çend hinek komên axêver ên nîlo-seharanî û afroasyatîk jî hebin jî gelên Afrîkaya Rojava bi piranî bi zimanên nîjerokongo diaxivin ku bi piranî ji şaxên nîjerokongo yên ne-bantûyî ne. Komên nîjadî yên ku bi zimanên nîjerokongoyî diaxivin komên ku bi zimanên wekê yorubayî, îgboyî, fulanî, akanî û wolofî diaxivin, komên  herî mezin û komên herî bi bandor bûn. Li Sehraya navendî, komên mandînkayî an mandeyî komên herî giring in. Komên ku bi zimanê çadî diaxivin, tevî hausayiyan, li deverên bakurtir ên herêma herî nêzîkî Sehrayê hatine dîtin. Civakên nîloseharayî yên wekê songhayî, kanûrî û zarmayî li rojhilatê Afrîkaya Rojava têne dîtin.

Gelên Afrîkaya Bakur ji sê komên xwemaliyên sereke yên wekê berberî li bakurê rojava, misirî li bakurê rojhilat û gelên ku bi zimanê nîloseharayî diaxivin li rojhilat pêk tên. Erebên ku di sedsala 7an de hatin, zimanê erebî û baweriya îslamê anîne Afrîkaya Bakur. Fenîkîyên semîtîk (kesên ku Kartacayê damezrandine) û hîksos, alanên hind û îranî, yewnanên hind û ewropî, romayî û vandal jî li Afrîkaya Bakur bi cih bûne. Di sedsala 21ê de, civakên berberî yên giring li Maroko û Cezayîrê mane û di heman demê de axaftvanên berberî li hinek herêmên Tûnis û Lîbyayê jî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2004-03-12 |sernav=Q&amp;A: The Berbers |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3509799.stm |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Tuaregên ku bi zimanê berberî diaxivin û gelên din ên ku pir caran koçer in, niştecihên sereke yên hundirê Sahraya Afrîkaya Bakur in. Her çend li her du herêman çanda erebî û zimanê erebî serdest be jî li Morîtanyayê, li bakur civatek berberî ya piçûk heye ku hema bêje tune bûye û li başûr jî gelên ku bi zimanê nîjerokongo diaxivin hene. Li Sûdanê, her çend çanda erebî û zimanê erebî serdest be jî, dever bi piranî ji aliyê komên ku di destpêkê de bi zimanê nîloseharayî diaxivîn ve hatiye cihwarî kirin ku di nav wan de komên etnîkî yên wekê nûbî, fûrî, masalîtî û zaghawayî hene ku di nav sedsalan de bi koçberên ji nîvgirava erebî re bi awayên cûrbecûr tevlihev bûne. Her wiha civakên piçûk ên koçerên beja yên ku bi zimanê afroasyatîk diaxivin li Misir û Sûdanê têne dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Linguistic Prehistory of the Sahara |paşnav=Blench |pêşnav=Roger |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2019 |rr=431–463 |isbn=978-1-108-47408-5 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Mattingly |pêşnavê-edîtor=D. J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/burials-migration-and-identity-in-the-ancient-sahara-and-beyond/linguistic-prehistory-of-the-sahara/76E34016357D7694FCF23CCF9A7F29D3 |series=Trans-Saharan Archaeology |paşnavê-edîtor2=Sterry |pêşnavê-edîtor2=M. |paşnavê-edîtor3=Gatto |pêşnavê-edîtor3=M. C. |paşnavê-edîtor4=Ray |pêşnavê-edîtor4=N. |doi=10.1017/9781108634311.014}}&lt;/ref&gt;

Di dema ku Oromo û Somalî bi zimanên ji şaxê kûşitî ya afroasyatîk diaxivin, li Kevana Afrîkayê hinek komên etiyopyayî û erîtreyî (mîna amhara û tîgrayan ku bi hev re wekê habesha têne zanîn) bi zimanên ji şaxê semîtîk ên malbata zimanên afroasyatîk diaxivin.

Berê tevgerên dekolonîzasyona piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, ewropî li her deverê Afrîkayê xwe radest kiribûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://time.com/ |sernav=TIME {{!}} Current &amp; Breaking News {{!}} National &amp; World Updates |malper=TIME |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Dekolonîzasyon di salên 1960î û di salên 1970î de pir caran bûye sedema koçberiya girseyî ya niştecihên spî ku bi taybetî ev koçberî ber bi Cezayîr û Maroko, (1,6 milyon pieds-noir koçberê Afrîkaya Bakur bûne) Kenya, Kongo, Rodesya, Mozambîk û ber bi Angolayê ve çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://time.com/ |sernav=TIME {{!}} Current &amp; Breaking News {{!}} National &amp; World Updates |malper=TIME |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1975 û 1977an de tenê zêdetirî milyonek kolonyalîst vegeriyane Portûgalê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/portugal/48.htm |sernav=Portugal - Emigration |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2026-08-30}}&lt;/ref&gt; Lêbelê afrîkîyên spî li gelek dewletên afrîkî, nemaze li Zimbabwe, Namibya, Réunion û Afrîkaya Başûr wekê kêmneteweyeke girîng dimînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pidgins and Creoles: Volume 2, Reference Survey |paşnav=Holm |pêşnav=John A. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-521-35940-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PcD7p9y3EIcC&amp;pg=PA394}}&lt;/ref&gt; Welatê ku nifûsa spî ya herî mezin a Afrîkayê lê heye Afrîkaya Başûr e. Diyasporayên holendî û brîtanî, civakên herî mezin ên parzemîna Afrîkayê ne ku bi eslê xwe ewropî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The World Book encyclopedia.: Volume 22: Research Guide |url=https://archive.org/details/1989worldbookencyclo22worl |paşnav=World Book |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1989 |isbn=978-0-7166-1289-6 |cih=Chicago}}&lt;/ref&gt;

Kolonyalîzma ewropî komên mezin ji asyayiyan, bi taybetî ji asyayiyên başûr, anîne cihê koloniyên brîtanî. Civakên mezin ên hindî li Afrîkaya Başûr têne dîtin û civakên biçûktir jî li Kenya, Tanzanya û li hinek welatên din ên başûr û başûrê rojhilatê Afrîkayê hene. Her çiqas gelek ji wan ji wî demê ve vegeriyane, giravên li Okyanûsa Hindî bi piranî ji aliyê mirovên ku bi eslê xwe asyayî ne hatiye cihwarî kirin ku pir caran bi afrîkî û ewropiyan re tevlihev in, civaka mezin a hindî li Ûgandayê di sala 1972an de ji aliyê Îdî Amîn ve hatiye derxistin. Gelên Madagaskarên gelekî awisturyayî ne lê gelên li peravê bi gelemperî bi eslê xwe bantûyî, ereb, hindî û ewropî ne. Bav û kalên malayî û hindî pêkhateyên Pozikê Koloredsê ne (gelên ku eslê xwe ji du an bêtir nijad û parzemînan digirin).&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.migrationpolicy.org/journal |sernav=Migration Information Source {{!}} Migration Policy Institute |malper=www.migrationpolicy.org |tarîx=2026-08-27 |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Winder |pêşnav=R. Bayly |tarîx=1962 |sernav=The Lebanese in West Africa |url=https://www.cambridge.org/core/journals/comparative-studies-in-society-and-history/article/abs/lebanese-in-west-africa/2C090488F61EEC6214432E53DE19DEBE |kovar=Comparative Studies in Society and History |ziman=en |cild=4 |hejmar=3 |rr=296–333 |doi=10.1017/S0010417500012342 |issn=1475-2999}}&lt;/ref&gt;

=== Dîn ===
[[Wêne:Religion distribution Africa crop.png|thumb|Nexşeya Afrîkayê ku belavbûna dîn ên li Afrîkayê nîşan dide]]
Her çiqas afrîkî baweriyên cûrbicûr ên dînan qebûl bikin jî, piraniya mirovan rêzê li dînên afrîkî an jî rêzê li beşên wan digirin. Lêbelê di giştpirsî yên (anket) fermî an jî di hêjmara nifûsê de, piraniya mirovan xwe girêdayê dînên sereke yên ku ji derveyî parzemînê hatine ku bi piranî bi rêya kolonyalîzmê, hatiye parzemînê, diyar kirine. Çend sedem ji bo vê yekê hene. Sedema sereke jî fikra kolonyalîst e ku bawerî û pratîkên dînî yên afrîkî têrê nakin. Ji ber ku ew pir caran mijareke hesas in ji bo hikûmetên bi nifûsên dînî yên tevlihev, zehmet e ku mirov bigihîje statîstîkên baweriyên dînî û statîstîkên li ser girêdana dînî.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Onishi |pêşnav=Norimitsu |tarîx=2001-11-01 |sernav=Rising Muslim Power in Africa Causes Unrest in Nigeria and Elsewhere |url=https://www.nytimes.com/2001/11/01/world/rising-muslim-power-in-africa-causes-unrest-in-nigeria-and-elsewhere.html |roja-gihiştinê=2026-08-30 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Li gorî ensîklopediya cîhanê, îslam û xiristiyanî du dîn ên herî mezin in. Îslam li gelek welatên Bakurê Afrîkayê ku li Cezayîrê ji %99ê nifûsa welat ji misilmanan pêk hatiye û îslam li Afrîkaya Bakur dînê herî berfireh û dînê fermî yê dewletan e.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/algeria/ |sernav=The World Factbook |roja-gihiştinê=2026-08-30 |archive-date=2021-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210104184359/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/algeria/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Piraniya xelkê li Afrîkaya Başûr, başûrê rojhilat Afrîkayê û Afrîkaya Navendî û her weha li beşek girîng a Qiloçê Afrîkayê û Afrîkaya Rojava, xwe wekê xiristiyan nas dikin. Xiristiyanên qiptî li Misirê kêmneteweyeke giring pêk tînin û dêra ortodoks a Etiyopyayê dêra herî mezin a Etiyopyayê ye ku bi qasê 36 milyon û 51 milyon bawermendên dêrê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/religion/2017/11/08/orthodox-christianity-in-the-21st-century/ |sernav=Orthodox Christianity in the 21st Century |malper=Pew Research Center |tarîx=2017-11-08 |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en-US |paşnav= |pêşnav=}}&lt;/ref&gt; Li gorî ensîklopediya Britannicayê ji %45ê nifûsa parzemînê xiristiyan, ji %40 misilman û ji %10 ji nifûsa parzemînê dîn ên kevneşopî dişopînin. Hejmareke kêm ji afrîkîyan hindû, budîst, konfuçyusîst, bahaî, an cihû ne û komeke biçûk jî bê bawer in.

=== Ziman ===
[[Wêne:Map of African language families.svg|thumb|Nexşeya malbatên zimanên li Afrîkayê]]
Li gorî piraniya texmînan, li Afrîkayê zêdetirî hezar ziman (UNESCO texmîn kiriye ku dora du hezar e) hene ku ji aliyê kom û gelên cihêreng ve tê axavtin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-URL_ID%3D8048%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |sernav=Africa |roja-gihiştinê=2026-08-30 |archive-date=2008-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080602050234/http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-URL_ID%3D8048%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Her çend hinek ji van zimanan bi koka xwe ewropî an asyayî bin jî piraniya zimanan bi koka xwe afrîkî ne. Ji ber vê yekê Afrîka parzemîna herî pirzimanî ya cîhanê ye û gelek kom hene  ku bi gelek zimanên afrîkî û her wiha yek an çend zimanên ewropî bi awayekî rewan diaxivin.

Çar malbatên zimanî yên sereke yên xwemaliyên Afrîkayê wiha ne:
* Zimanên afroasyatîk malbateke zimanî ye ku ji 240 zimanan pêk hatiye û ji aliyê 285 milyon kesan ve tê axavtin û li seranserê Qiloçê Afrîkayê, Afrîkaya Bakur, Sahelê û başûrê rojavayê Asyayê belav bûye.
* Zimanên nîlosaharî yek ji malbata zimanan e ku ji çend malbatên têkildar pêk hatiye ku ji aliyê 30 mîlyon kesan ve bi qasê 100 şaxên zimanî tê axavtin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.researchgate.net/publication/335691200_Linguistic_features_and_typologies_in_languages_commonly_referred_to_as_%27Nilo-Saharan%27 |sernav=Linguistic features and typologies in languages commonly referred to as 'Nilo-Saharan'}}&lt;/ref&gt; Zimanên nîlosaharî ji aliyê komên etnîkî ve li Çad, Etiyopya, Kenya, Nîjerya, Sûdan, Sûdana Başûr, Uganda û li bakurê Tanzanyayê tê axavtin.
* Malbata zimanî ya nîjerokongo yek ji malbatên zimanên li Afrîkayê ye ku li piraniya Afrîkaya başûrê Sahrayê tê axavtin. Ev malbata zimanên nîjerokongo ji aliyê hejmara zimanan ve, malbata herî mezin ê li Afrîkayê ye û dibe ku yek ji malbata zimanî ya herî mezin ê cîhanê be.
* Zimanên xoîsan komeke zimanî ye ku ji sê malbatên ku ji hev dûr in û ji du zimanên îzolekirî pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî pêncî zimanan pêk tê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Beyond ‘Khoisan’: Historical relations in the Kalahari Basin |weşanger=John Benjamins |tarîx=2014-08-29 |ziman=en |url=https://www.jbe-platform.com/content/books/9789027269928}}&lt;/ref&gt; Ev kom bi giranî li başûrê Afrîkayê ji aliyê nêzîkê 400.000 kesan ve tê axavtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.languagesgulper.com/eng/Khoisan.html |sernav=Khoisan |malper=www.languagesgulper.com |roja-gihiştinê=2026-08-30}}&lt;/ref&gt; Gelek ji zimanên xoîsanî di bin xetereya nemanê de ne. Gelên xoyî û sanî wekê gelên resen ên vê beşa zimanê hatine hesab kirin.
Her çiqas çend welatan zimanên xwemalî (welatên wekê Swahîlî, Yoruba, Igbo û Hausa) bi qanûnî nas kiribin jî piştê bidawîhatina kolonyalîzmê, hema hema hemî welatan zimanên fermî yên ku ji derveyî parzemînê derketine pejirandine. Li gelek welatan, îngilîzî û fransî ji bo ragihandinê di warên giştî de wekê zimanê hikûmetê, bazirganiyê, perwerde û wekê zimanê medyayê têne bikar anîn. Zimanê erebî, portûgalî, afrîkansî û zimanê spanî mînakên zimanan in ku bi koka xwe ji derveyî Afrîkayê ne û di îro de ji aliyê milyonan afrîkîyan ve, hem di warên giştî û hem jî di warên taybet de têne bikar anîn. Ji ber ku ew berê di bin parastina Almanyayê de bû, li Namibyayê zimanê almanî tê axavtin. Bi kêmanî ji pênc kesan yek ê ji afrîkîyan bi zimanên kolonyalîstên berê diaxivin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africa.businessinsider.com/local/lifestyle/a-comprehensive-list-of-all-the-english-speaking-countries-in-africa/hdp1610 |sernav=A comprehensive list of all the English-speaking countries in Africa |malper=Business Insider Africa |tarîx=2021-09-12 |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en |paşnav=Oluwole |pêşnav=Victor}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://theconversation.com/africa-and-the-french-language-are-growing-together-in-global-importance-179224 |sernav=Africa and the French language are growing together in global importance |malper=The Conversation |tarîx=2022-03-17 |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en-US |paşnav=Stein-Smith |pêşnav=Kathleen |doi=10.64628/AAJ.5v5xnss5g}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.babbel.com/en/magazine/how-many-people-speak-portuguese-and-where-is-it-spoken |sernav=How Many People Speak Portuguese, And Where Is It Spoken? |malper=Babbel Magazine |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en |paşnav=Babbel.com |paşnav2=GmbH |pêşnav2=Lesson Nine}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di salên dawî de hinek welat difikirin ku zimanên xwe yên fermî yên kolonyal ên berê ji holê rakin ku di nav van welatan de welatên wekê Malî, Burkina Faso û Nîjer hene ku di salên 2020an de zimanê fransî ku zimanê fermî yê berê bû bidawî kirine û zimanên xwemalî li wekê zimanê fermî bikar anîne û bi vê yekê re de navên kolanên kolonyal jî guhertine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.msn.com/en-za/news/other/niger-downgrades-french-as-it-distances-from-its-colonial-past-with-a-new-official-language/ar-AA1Cub13?ocid=BingNewsVerp |sernav=MSN |malper=www.msn.com |roja-gihiştinê=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.barrons.com/news/mali-junta-renames-colonial-french-street-names-9bdfc394 |sernav=Mali Junta Renames Colonial French Street Names |malper=barrons |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en-us |paşnav=Presse |pêşnav=AFP-Agence France}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://qz.com/africa/2173650/new-wave-of-anti-colonial-populism-sweeps-francophone-africa |sernav=New wave of anti-colonial populism sweeps Francophone Africa&amp;#xa0; |malper=Quartz |tarîx=2022-06-06 |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;
== Çand ==
Afrîka bi gelek çandên etnîkî dabeş bûye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Khair El-Din Haseeb et al., The Future of the Arab Nation: Challenges and Options, 1 edition (Routledge: 1991), p.54}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Halim Barakat, The Arab World: Society, Culture, and State, (University_of_California_Press: 1993), p.80}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tajudeen Abdul Raheem, ed., Pan Africanism: Politics, Economy and Social Change in the Twenty-First Century, Pluto Press, London, 1996.}}&lt;/ref&gt; Vejînkirina çandî aliyek yekgirtî yê avakirina neteweyê piştî serxwebûnê pêk hatiye ku bi naskirina pêwîstiya bikaranîna çavkaniyên çandî yên ji bo dewlemendkirina pêvajoya perwerdehiyê, ku bi gelek awayan afirandina hawîrdoreke guncav hewce dike. Di demên dawî de, daxwaza ji bo girîngiyeke pir mezintir li ser aliyê çandî di hemî aliyên pêşketinê de her ku diçe zêdetir deng vedaye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ocpa.irmo.hr/resources/docs/COMEDAFII_Unesco_EdCultRole-en.pdf |sernav=Education And Culture In Africa'S Quest For Development}}&lt;/ref&gt; Hinek aliyên çandên kevneşopî di salên dawî de ji ber paşguhkirin û tepeserkirina ji aliyê rejîmên kolonyal û piştî-kolonyal ve kêm hatine bicih anîn. Wek mînak adetên afrîkî hatine kêm kirin û zimanên afrîkî di dibistanên mîsyonê de hatine qedexekirin&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.pearsonhighered.com/assets/hip/us/hip_us_pearsonhighered/samplechapter/0205208606.pdf |sernav=Pearsonhighered.com |roja-gihiştinê=2026-08-30 |archive-date=2015-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150501070358/http://www.pearsonhighered.com/assets/hip/us/hip_us_pearsonhighered/samplechapter/0205208606.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; û di heman demê de kolonyalîstên wekê Leopold II yê Belçîkayê hewl daye ku afrîkîyan ji çanda pirjinî yê û sêrbaziyê dest bide berdan.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

F. Abiola Irele û Simon Gikandi diyar kirine ku nasnameya heyî ya wêjeya afrîkî di &quot;hevdîtina trawmatîk a di navbera Afrîka û Ewropayê de&quot; de dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=African literature and the colonial factor |paşnav=Gikandi |pêşnav=Simon |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2000 |rr=379–397 |isbn=978-1-139-05463-8 |cild=1 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Irele |pêşnavê-edîtor=F. Abiola |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-african-and-caribbean-literature/african-literature-and-the-colonial-factor/75EB9C067EFD344DD2B2323A31CA772E |paşnavê-edîtor2=Gikandi |pêşnavê-edîtor2=Simon |doi=10.1017/CHOL9780521832755.021}}&lt;/ref&gt; Ji aliyekî din ve Mhoze Chikowero bawer dike ku afrîkîyan muzîk, reqs, giyanî û çandên din ên performansê bikar anîne ku xwe wekê ajanên çalak û rewşenbîrên xwemalî (ji nû ve) destnîşan bikin ku marjînalîzekirina kolonyalîzma xwe ji holê rakin û çarenûsa xwe ji nû ve diyar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=African Music, Power, and Being in Colonial Zimbabwe |paşnav=Chikowero |pêşnav=Mhoze |weşanger=Indiana University Press |tarîx=2015-11-24 |isbn=978-0-253-01809-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o3y9CgAAQBAJ&amp;pg=PA8}}&lt;/ref&gt;

Ji adara sala 2023an pê ve, 98 milkên afrîkî ji aliyê UNESCOyê ve wekê cihên Mîrata Cîhanê hatine navnîş kirin ku 54 ji wan cihên çandî, 39 cihên xwezayî û 5 jî cihên tevlihev in. Lîsteya Mîrata Cîhanê ya di Xetereyê de 15 cihên Afrîkî vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://whc.unesco.org/en/africa/ |sernav=Africa |malper=UNESCO World Heritage Centre |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en |paşnav=Centre |pêşnav=UNESCO World Heritage}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>psesk4lszqww4f17cji0zooswhgiq5g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nosûde</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30426</id>
    <revision>
      <id>2095721</id>
      <parentid>1939602</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T05:11:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2060" sha1="g5gbmzcq7hw5rnpnen3vvc8wt0n7v6k" xml:space="preserve">{{Agahîdank bajarok
| Nav                = Nosûde
| Navê din           = 
| Navê fermî         = 
| Wêne               = 
| Wêne sernav        = 
| Welat              = [[Rojhilatê Kurdistanê]]
| Dûgel              = {{ala|Îran}}
| Parêzgeh           = [[Kirmaşan (parêzgeh)|Kirmaşan]]
| Şaristan           = [[Pawe (navçe)|Pawe]]
| Bexş               = 
| Gundistan          = 
| Şaredar            = 
| Gelhe              = 1.562
| Gelhe sal          = [[2006]]
| Berbelavî          = 
| Rûerd              = 
| Bilindayî          = 1225
| Koda postayê       = 
| Koda telefonê      = 
| nexşeya_cihan      = Îran
| nc_relief          = na
| koordînat          = {{Koord|35|9|38|N|46|12|13|E|display=inline, title}}
}}
'''Nosûde''' an '''Newsû''' yek ji bajarokên herêman [[Hewraman]] e. Nifûsê bajarok li gorê [[World Gazetteer]] 1582 kes e. Newsû li mintiqa Hewraman a [[Hewraman-e Lûhon]], li bakûrê bajarê [[Pawe]] dikeve. Gelê bajarok hemû [[hewramî]]axivin. Newsûd yek ji navendên [[Kurdên Hewramî]] ye [[sosyal]] û [[çand]]îye. Tê zanîn ku, serokê êlên hewramî, heta sala 1931 [[Cafer Siltan]] bû ku li Newsû diman, û herwaha Newsû wek serbajarê Hewraman-e Lûhon bû.

== Girêdanên derve ==
* [http://www.iranistik.uni-goettingen.de/Hawraman.html Weneyên Newsû] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080812042827/http://www.iranistik.uni-goettingen.de/Hawraman.html |date=2008-08-12 }}
* [http://hawramanno.net/Besho-PertokuGovara-Govaru-Hewramani.html Hawramanno!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090106193919/http://hawramanno.net/Besho-PertokuGovara-Govaru-Hewramani.html |date=2009-01-06 }}
* [https://web.archive.org/web/20160305092821/http://bevoelkerungsstatistik.de/wg.php?x=&amp;men=gpro&amp;lng=de&amp;des=wg&amp;geo=-1916&amp;srt=pnan&amp;col=adhoq&amp;msz=1500&amp;pt=c&amp;va=&amp;geo=450634620 World Gazetteer]

{{Kirmaşan}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|35|09|38|N|46|12|13|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]]
[[Kategorî:Hewraman]]</text>
      <sha1>g5gbmzcq7hw5rnpnen3vvc8wt0n7v6k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alfabeya fonetîk a navneteweyî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32225</id>
    <revision>
      <id>2095655</id>
      <parentid>1546782</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T00:19:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7005" sha1="oowtq3vgcdyafiwim0dp3bgmdx7n6l1" xml:space="preserve">[[Wêne:IPA chart 2018.pdf|thumb|250px|Alfabeya fonetîk a navneteweyî]]
'''Alfabeya fonetîk a navneteweyî''' an '''IPA''' ({{bi-en|International Phonetic Alphabet}}) [[alfabe|alfabeya standard]] - sîstema nîşanan e ku bi armanca nivîsandina transkrîpsiyonê hatiye amadekirin. AFN li ser bingeha [[alfabeya latînî]] hatiye sazkirin.
Alfabe hatiye pêşxistin daku bi rêya kodkirina dengan zimanên cîhanê rast bên bilêvkirin. Ev sîstem herî zêde di [[zimannasî]] û amadekirina ferhengan da tê bikaranîn. Di AFN de her dengek bi herfekî tê diyarkirin. Dengên ku di nav de xişinî, dengê diranan, niçinî, dirêjkirin û kurtkirina dengan û hwd., bi sembolên taybet ve li ser herfan tên zêdekirin.
Ji bilî herfên [[Alfabeya latînî|latînî]] hin herf ji [[alfabe]]yêncuda hatine hildan û veguherrandin.

Alfabeya fonetîk a navneteweyî ji aliyê Yekîtiya Fonetîk a Navneteweyî ve hatiye amadekirin. Dem bi dem YFN hin sembol li alfabeyê zêde dike, kêm dike, vediguherre. Li gor rewşa sala [[2008]]an di AFN de 107 herf, 52 [[nîşanên diyakrîtîk]] û 4 cure derbik hene.

== Dîrok ==
Di sala 1886an komeke mamosteyên ziman ên [[Fransa]] û [[Brîtanya]]yê bi pêşengiya zimannasê fransî Pol Pasî (Paul Passy) rêxistineke ku di sala 1897an de wek [[Yekîtiya fonetîk a navnetewî]] ({{bi-fr|''l’[[:fr:Association phonétique internationale|Association phonétique internationale]]''}})&lt;ref name=&quot;IPA194-196&quot;&gt;International Phonetic Association. ''Handbook''. P. 194—196&lt;/ref&gt; hat naskirin, ava kirin. Destpêkê alfabe li ser bingeha reforma rastnivîsiya zimanê îngilîzî hatibû çêkirin, ku wek [[Alfabeya romî]] dihat naskirin, lê piştre ji bo ku alfabe kêrî zimanên din jî were naveroka sembolan li gorî taybetmendiya zimanan dihat guhertin&lt;ref&gt;«Originally, the aim was to make available a set of phonetic symbols which would be given ''different'' articulatory values, if necessary, in different languages» // International Phonetic Association. ''Handbook''. P. 195—196&lt;/ref&gt;. Mînak, dengê [{{IPA|ʃ}}] (''ş'') di zimanê îngilîzî de bi herfa «c» dihat nivîsandin, lê di zimanê fransizî de bi herfa «x»&lt;ref name=&quot;IPA194-196&quot;/&gt;. Lê belê di sala 1988'an de alfabe gîhandin standartekî daku dengên mîna hev ên zimanên curbecur bi heman herfên AFN'ê ve bên nivîsandin&lt;ref name=&quot;IPA194-196&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Passy |pêşnav=Paul |sal=1888 |sernav=Our revised alphabet |kovar=The Phonetic Teacher |rr=57–60 }}&lt;/ref&gt;.

Ji roja sazkirinê heta niha AFN di gelek guhertinan re derbas bû. Piştî guhertinên tomarî ên di salên 1900'î û 1932'yan de AFN heta Kongreya Kielê ya ku di sala 1989'an de derbas bû, bê guhertin ma. Di sala 1993yan de sererastkirinên biçûk hatin çêkirin - 4 [[dengdêrên rêza navîn]] ên bidengkirina navendî&lt;ref name=&quot;world&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |paşnav=MacMahon |pêşnav=Michael K. C. |beş=Phonetic Notation |edîtor=P. T. Daniels and W. Bright (eds.) |sernav=The World's Writing Systems |url=https://archive.org/details/isbn_9780195079937 |rr=[https://archive.org/details/isbn_9780195079937/page/821 821]–846 |weşanger=Oxford University Press |sal=1996 |cih=New York |isbn=0-19-507993-0 }}&lt;/ref&gt; li ser hatin zêdekirin û sembolên [[dengdarên bêdeng]] ên [[dengdarên teqîner|teqîner]] hatin rakirin&lt;ref name=&quot;Pullum&quot;&gt;Pullum and Ladusaw. ''Phonetic Symbol Guide''. P. 152, 209&lt;/ref&gt;. Guhertina herî dawî di sala 2005'an de hat çêkirin — sembola [[dengdarê lêv-diranî]] yê yekderbik li AFN hat zêdekirin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |paşnav=Nicolaidis |pêşnav=Katerina |sernav=Approval of New IPA Sound: The Labiodental Flap |url=http://www2.arts.gla.ac.uk/IPA/flap.htm |sal=2005 |weşanger=International Phonetic Association |tarîxa-gihiştinê=2006-09-17 |urlya-arşîvê=https://www.webcitation.org/61BbSvZjh?url=http://www2.arts.gla.ac.uk/IPA/flap.htm |tarîxa-arşîvê=2011-08-24 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;.

== Taybetmendî ==
Prensîba AFN a ereke ji her dengekî re sembolekê çêbike&lt;ref&gt;«From its earliest days…the International Phonetic Association has aimed to provide ‘a separate sign for each distinctive sound; that is, for each sound which, being used instead of another, in the same language, can change the meaning of a word’» // International Phonetic Association. ''Handbook''. P. 27&lt;/ref&gt;. Ango ji bo nîşankirina dengekî ew şêwaza bihevdukirina du an sê herfan bi kar nayne&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;Di [[zimanê îngilîzî]] de carinan ji bo nîşankirina dengekî du herf tên bikaranîn, mînak ''sh'' û ''th'' ji bo dengên AFN {{IPA|[ʃ]}} û {{IPA|[θ]}}/{{IPA|[ð]}}.&lt;/ref&gt; an jî herfek ji bo nîşankirina du dengan (wek «[[x]]» ji bo [ks] an [gz]). Eger tu zimanekî cîhanê yê ku tê zanîn di navbera du dengên nêzîkî hev, lê naşibin hev de firqiyê naxe navberê, AFN herfeke taybet ji wan dengan re çênake. Mînak, di zimanê kurdî de herfên &quot;p&quot; di gotinên &quot;pîr&quot; (jina bi temenê mezin) û &quot;pîr&quot; (asta ruhaniyê) de wek hev nayên bilêvkirin, û li gorî bilêvkirinê wateya gotinê diguherînin, ji ber vê yekê AFN ji bo dengê &quot;p&quot; ê di gotina &quot;pîr&quot; (jina bi temenê mezin) nîşana {{IPA|[p]}} diyar dike, ji bo &quot;p&quot; ê di gotina &quot;pîr&quot; (asta ruhaniyê) nîşana {{IPA|[pʰ]}} diyar dike. Bi gotinên din, ev taybetmendiya dide xuyakirin ku AFN alfabeyeke [[fonematîk]] e, ne [[fonetîk]] e.

Di AFN de 107 herf [[dengdar]] û [[dengdêr]]an destnîşan dikin, 31 — [[nîşanên diyakrîtîk]] bilêvkirina herfan zelaltir dikin, û herwiha 19 nîşanên ku taybetmendiyên wek dirêjbûn, ton, [[derbik]] û [[întonasyon]] diyar dikin hene.

== Girêdanên derve ==
* {{En}} [http://www.langsci.ucl.ac.uk/ipa/ Alfabeya Fonetîk a Navneteweyî (IPA)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100502080218/http://www.langsci.ucl.ac.uk/ipa/ |date=2010-05-02 }}

=== Dosyeyên Deng ===
* [https://web.archive.org/web/20030604130512/http://hctv.humnet.ucla.edu/departments/linguistics/VowelsandConsonants/ Peter Ladefoged's Course in Phonetics (with sound files)]* [http://hctv.humnet.ucla.edu/departments/linguistics/VowelsandConsonants/course/chapter1/chapter1.html IPA chart]
* [http://hctv.humnet.ucla.edu/departments/linguistics/VowelsandConsonants/vowels/contents.html An introduction to the sounds of languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050703083533/http://hctv.humnet.ucla.edu/departments/linguistics/VowelsandConsonants/vowels/contents.html |date=2005-07-03 }}
* [http://web.uvic.ca/ling/resources/ipa/ipa-lab.htm IPA chart]
* [http://www.paulmeier.com/ipa/charts.html Flash version of IPA charts, with sound samples]
* [http://www.ling.hf.ntnu.no/ipa/full/ Another set of IPA sound samples] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060712074807/http://www.ling.hf.ntnu.no/ipa/full/ |date=2006-07-12 }}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

;Nîşe
&lt;references group=&quot;note&quot;/&gt;

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Alfabe]]</text>
      <sha1>oowtq3vgcdyafiwim0dp3bgmdx7n6l1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lîga şampiyonên UEFAyê 2009/2010</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32849</id>
    <revision>
      <id>2095708</id>
      <parentid>1961174</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T04:32:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92729" sha1="8ao7crhclppc8ugwqi0qu33xgnqk1gr" xml:space="preserve">{{Kêm|tarîx=adar 2024}}
{{Agahîdanka giştî}}
UEFA Champions League 2009/2010 [[Pêşbirka]] [[futbolê]] ya [[Ewropî]] bo ha mí timien [[Ewropa]]. Sala 2008/2009 [[FC Barcelona|Barcelona]] be Je tîma [[Manchester United FC|Manchester United]] ep 2-0.Tima peter [[UEFA Champions League]] beri [[Real Madrid CF|Real Madride]] ko 9 cara berya.Ev yarî her sal ji aliyê ([[FIFA]]) ve tê sazkirin.

== Yane ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!colspan=&quot;4&quot;|Grûb
|-
|{{Sembola alayê|Îngilistan}} [[Manchester United FC|Manchester United]]
|{{Sembola alayê|Îtalya}} [[FC Internazionale Milano|Inter]]
|{{Sembola alayê|Almanya}} [[FC Bayern München|Bayern München]]
|{{Sembola alayê|Holenda}} [[AZ Alkmaar]]
|-
|{{Sembola alayê|Îngilistan}} [[Liverpool FC|Liverpool]]
|{{Sembola alayê|Îtalya}} [[Juventus FC|Juventus]]
|{{Sembola alayê|Rûsya}} [[FC Rubin Kazan|Rubin Kazan]]
|{{Sembola alayê|Skotlenda }} [[Rangers FC|Rangers]]
|-
|{{Sembola alayê|Îngilistan}} [[FC Chelsea|Chelsea]]
|{{Sembola alayê|Îtalya}} [[AC Milan|Milan]]
|{{Sembola alayê|Rûsya}} [[PFC CSKA Moskva|CSKA Moskva]]
|{{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Beşiktaş Jimnastik Kulübü|Beşiktaş]]
|-
|{{Sembola alayê|Spanya}} [[FC Barcelona|Barcelona]]
|{{Sembola alayê|Fransa}} [[FC Girondins de Bordeaux|Bordeaux]]
|{{Sembola alayê|Romanya}} [[FC Unirea Urziceni]]
|{{Sembola alayê|Ûkrayna}} [[FC Dynamo Kiev|Dynamo Kiev]]
|-
|{{Sembola alayê|Spanya}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]]
|{{Sembola alayê|Fransa}} [[Olympique de Marseille|Marseille]]
|{{Sembola alayê|Portûgal}} [[FC Porto|Porto]]
|{{Sembola alayê|Belçîka}} [[Standard Liège]]
|-
|{{Sembola alayê|Spanya}} [[Sevilla FC|Sevilla]]
|{{Sembola alayê|Almanya}} [[Vfl Wolfsburg|Wolfsburg]] 
|colspan=&quot;2&quot;|
|-
!colspan=&quot;4&quot;|Cewley serekî
|-
!Şampiyon
!colspan=&quot;3&quot;|Ne-şampiyon
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|
|{{Sembola alayê|Îngilistan}} [[Arsenal FC|Arsenal]]
|{{Sembola alayê|Îtalya}} [[ACF Fiorentina|Fiorentina]]
|{{Sembola alayê|Almanya}} [[Vfb Stuttgart|Stuttgart]]
|-
|{{Sembola alayê|Spanya}} [[Atlético Madrid]]
|{{Sembola alayê|Fransa}} [[Olympique Lyonnais|Lyon]]
|
|-
!colspan=&quot;4&quot;|Sêyem pêşekî
|-
!Şampiyon
!colspan=&quot;3&quot;|Ne-şampiyon
|-
|{{Sembola alayê|Yewnanistan}} [[Olympiakos]] 
|{{Sembola alayê|Rûsya}} [[FC Dynamo Moskva|Dynamo Moskova]]
|{{Sembola alayê|Skotland}} [[Celtic FC|Celtic]]
|{{Sembola alayê|Belçîka}} [[RSC Anderlecht|Anderlecht]]
|-
|{{Sembola alayê|Çekya}} [[SK Slavia Prag|Slavia Prag]]
|{{Sembola alayê|Romanya}} [[FC Timişoara]] 
|{{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Sivasspor]]
|{{Sembola alayê|Yewnanistan}} [[Panathinaikos]] 
|-
|{{Sembola alayê|Swîsre}} [[FC Zürich]]
|{{Sembola alayê|Portûgal}} [[Sporting Lissabon]]
|{{Sembola alayê|Ûkrayna}} [[FC Sjachtar Donetsk|Sjachtar Donetsk]]
|{{Sembola alayê|Çekya}} [[AC Sparta Prag|Sparta Prag]]
|-
|
|{{Sembola alayê|Holand}} [[FC Twente|Twente]]
|colspan=&quot;2&quot;|
|-
!colspan=&quot;4&quot;|Duem pêşekî
|-
|-
|{{Sembola alayê|Bulgaristan}} [[PFC Levski Sofia|Levski Sofia]]
|{{Sembola alayê|Poland}} [[Wisła Kraków]]
|{{Sembola alayê|Lîtvanya}} [[FK Ekranas|Ekranas]]
|{{Sembola alayê|Belçîka}} [[FK Baku|Baku]]
|-
|{{Sembola alayê|Norwêc}} [[Stabæk Fotball|Stabæk]]
|{{Sembola alayê|Macaristan}} [[Debreceni VSC|Debrecen]]
|{{Sembola alayê|Moldova}} [[FC Sheriff|Sheriff Tiraspol]]
|{{Sembola alayê|Albanya}} [[SK Tirana|Tirana]]
|-
|{{Sembola alayê|Danîmarka}} [[FC Köpenhamn]]
|{{Sembola alayê|Kroatya}} [[NK Dinamo Zagreb|Dinamo Zagreb]]
|{{Sembola alayê|Îrland}} [[Bohemian FC|Bohemians]]
|{{Sembola alayê|Ermenistan}} [[FC Pyunik|Pyunik]]
|-
|{{Sembola alayê|Awistriya}} [[FC Red Bull Salzburg|Red Bull Salzburg]]
|{{Sembola alayê|Kîpros}} [[APOEL FC|APOEL]]
|{{Sembola alayê|Makedonya}} [[FK Makedonija Gjorče Petrov|Makedonija]]
|{{Sembola alayê|Qazaxistan}} [[FC Aktobe|Aktobe]]
|-
|{{Sembola alayê|Serbistan}} [[FK Partizan Belgrad|Partizan]]
|{{Sembola alayê|Slovenya}} [[NK Maribor|Maribor]]
|{{Sembola alayê|Îsland}} [[FH Hafnarfjörður]]
|{{Sembola alayê|Bakurê Îrlandê}} [[Glentoran FC|Glentoran]]
|-
|{{Sembola alayê|Îsrael}} [[Maccabi Haifa F.C.|Maccabi Haifa]]
|{{Sembola alayê|Fînland}} [[FC Inter Åbo|Inter Åbo]]
|{{Sembola alayê|Gurcistan}} [[FC WIT Georgia|WIT Georgia]]
|{{Sembola alayê|Wales}} [[Rhyl FC|Rhyl]]
|-
|{{Sembola alayê|Swêd}} [[Kalmar FF]]
|{{Sembola alayê|Letonya}} [[FK Ventspils|Ventspils]]
|{{Sembola alayê|Belarûs}} [[FC BATE|BATE]]
|{{Sembola alayê|Giravên Feroe}} [[EB/Streymur]]
|-
|{{Sembola alayê|Slovakya}} [[ŠK Slovan Bratislava|Slovan Bratislava]]
|{{Sembola alayê|Bosniya û Herzegovîna}} [[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski]]
|{{Sembola alayê|Estonya}} [[FC Levadia Tallinn|Levadia]]
|{{Sembola alayê|Lûksembûrg}} [[F91 Dudelange|Dudelange]]
|-
!colspan=&quot;4&quot;|Yekem pêşekî
|-
|{{Sembola alayê|Malta}} [[Hibernians FC|Hibernians]]
|{{Sembola alayê|Andorra}} [[UE Sant Julià|Sant Julià]]
|{{Sembola alayê|Montenegro}} [[FK Mogren|Mogren]]
|{{Sembola alayê|San Marîno}} [[SP Tre Fiori|Tre Fiori]]
|}

== Tîmên beşdar û grûbên wan ==
''Agahî'':
* Y = Yarî
* YS = Yariyên serkevtî
* YW = Yariyên wekhev
* YD = Yariyên dorandî
* GA = Golên avêtî
* GX = Golên xwarî
* F = Farqa di navbera golên avêtî û xwarî de
* X = Xal (puan)

==== Grûba A ====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!width=&quot;175&quot;|Tîmên beşdar
!width=&quot;20&quot;|Y
!width=&quot;20&quot;|YS
!width=&quot;20&quot;|YW
!width=&quot;20&quot;|YD
!width=&quot;20&quot;|GA
!width=&quot;20&quot;|GX
!width=&quot;20&quot;|F
!width=&quot;20&quot;|X
|- bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;
|align=left|{{Sembola alayê|Fransa}} [[FC Girondins de Bordeaux|Bordeaux]]
|6||5||1||0||9||2||+7||'''16'''
|- bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;
|align=left|{{Sembola alayê|Almanya}} [[FC Bayern München|Bayern München]]
|6||3||1||2||9||5||+4||'''10'''
|-
|align=left|{{Sembola alayê|Îtalya}} [[Juventus FC|Juventus]] 
|6||2||2||2||4||7||-3||'''8'''
|-
|align=left|{{Sembola alayê|Îsrael}} [[Maccabi Haifa F.C.|Maccabi Haifa]]
|6||0||0||6||0||8||-8||'''0'''
|}

'''Matcher'''

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[15ê sibatê]] [[2009]] 
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Îtalya}}'''[[Juventus FC|Juventus]]'''
|align=center width=13%|'''1 – 1''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Fransa}}'''[[FC Girondins de Bordeaux|Bordeaux]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Vincenzo Iaquinta|Iaquinta]] [63] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Jaroslav Plašil|Plašil]] [75] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[15ê sibatê]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Border|[[Wêne:Flag of Israel.svg|20px]]}}'''[[Maccabi Haifa F.C.|Maccabi Haifa]]'''
|align=center width=13%|'''0 – 3''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Almanya}}'''[[FC Bayern München|Bayern München]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|
|
|valign=top|[[Daniel Van Buyten|Van Buyten]] [64] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Thomas Müller|Müller]]  [85] [88] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}
----
{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[30ê sibatê]] [[2009]]&lt;br /&gt; 
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Almanya}}'''[[FC Bayern München|Bayern München]]'''
|align=center width=13%|'''0 – 0''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Îtalya}}'''[[Juventus FC|Juventus]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|
|
|valign=top|
|}

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[30ê sibatê]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Fransa}}'''[[FC Girondins de Bordeaux|Bordeaux]]'''
|align=center width=13%|'''1 – 0''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Border|[[Wêne:Flag of Israel.svg|20px]]}}'''[[Maccabi Haifa F.C.|Maccabi Haifa]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Michaël Ciani|Ciani]] [83] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|
|}
----

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[21ê kanûna paşîn]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Fransa}}'''[[FC Girondins de Bordeaux|Bordeaux]]'''
|align=center width=13%|'''2 – 1''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Almanya}}'''[[FC Bayern München|Bayern München]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Michaël Ciani|Ciani]] [27] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Marc Planus|Planus]] [40] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Michaël Ciani|Ciani]] [60] [[Goal ser xeker]] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[21ê kanûna paşîn]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Îtalya}}'''[[Juventus FC|Juventus]]'''
|align=center width=13%|'''1 – 0''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Border|[[Wêne:Flag of Israel.svg|20px]]}}'''[[Maccabi Haifa F.C.|Maccabi Haifa]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Giorgio Chiellini|Chiellini]] [47] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|
|}
----
{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[4ê çiriya paşîn]] [[2009]] 
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Almanya}}'''[[FC Bayern München|Bayern München]]'''
|align=center width=13%|'''0 – 2''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Fransa}}'''[[FC Girondins de Bordeaux|Bordeaux]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|
|
|valign=top|[[Yoann Gourcuff|Gourcuff]] [37] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Marouane Chamakh|Chamakh]] [90] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[4ê çiriya paşîn]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Border|[[Wêne:Flag of Israel.svg|20px]]}}'''[[Maccabi Haifa F.C.|Maccabi Haifa]]'''
|align=center width=13%|'''0 – 1''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Îtalya}}'''[[Juventus FC|Juventus]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|
|
|valign=top|[[Mauro Camoranesi]] [45+2] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}
----
{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[25ê çiriya paşîn]] [[2009]]&lt;br /&gt; 
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Fransa}}'''[[FC Girondins de Bordeaux|Bordeaux]]'''
|align=center width=13%|'''2 – 0''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Îtalya}}'''[[Juventus FC|Juventus]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Fernando Menegazzo|Fernando]] [54] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Marouane Chamakh|Chamakh]] [90+4] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|
|}

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[25ê çiriya paşîn]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Almanya}}'''[[FC Bayern München|Bayern München]]'''
|align=center width=13%|'''1 – 0''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Border|[[Wêne:Flag of Israel.svg|20px]]}}'''[[Maccabi Haifa F.C.|Maccabi Haifa]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Ivica Olić]] [62] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|
|}
----
{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[8ê kanûna pêşîn]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Îtalya}}'''[[Juventus FC|Juventus]]'''
|align=center width=13%|'''1 – 4''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Almanya}}'''[[FC Bayern München|Bayern München]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[David Trezeguet|Trezeguet]] [19] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Hans-Jörg Butt|Butt]] [30] [[Penalty shootout|Penalty]] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Ivica Olić|Olić]] [52] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Mario Gómez|Gómez]] [83] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Anatoliy Tymoshchuk|Tymoshchuk]] [90+2] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[8ê kanûna pêşîn]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Border|[[Wêne:Flag of Israel.svg|20px]]}}'''[[Maccabi Haifa F.C.|Maccabi Haifa]]'''
|align=center width=13%|'''0 – 1''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Fransa}}'''[[FC Girondins de Bordeaux|Bordeaux]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|
|
|valign=top|[[Jussiê Ferreira Vieira|Vieira]] [13] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}

==== Grûba B ====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!width=&quot;175&quot;|Tîmên beşdar
!width=&quot;20&quot;|Y
!width=&quot;20&quot;|YS
!width=&quot;20&quot;|YW
!width=&quot;20&quot;|YD
!width=&quot;20&quot;|GA
!width=&quot;20&quot;|GX
!width=&quot;20&quot;|F
!width=&quot;20&quot;|X
|- bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;
|align=left|{{Sembola alayê|Îngilistan}} [[Manchester United FC|Manchester United]] 
|6||4||1||1||10||6||+4||'''13'''
|- bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;
|align=left|{{Sembola alayê|Rûsya}} [[PFC CSKA Moskva|CSKA Moskva]] 
|6||2||1||3||9||8||+1||'''10'''
|-
|align=left|{{Sembola alayê|Almanya}} [[Vfl Wolfsburg|Wolfsburg]]
|6||2||1||3||9||8||+1||'''7'''
|-
|align=left|{{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Beşiktaş Jimnastik Kulübü|Beşiktaş]]
|6||1||1||4||3||8||-5||'''4'''
|}

'''Matcher'''

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[15ê sibatê]] [[2009]] 
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Almanya}}'''[[Vfl Wolfsburg|Wolfsburg]]'''
|align=center width=13%|'''3 – 1''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Border|[[Wêne:Flag of Russia.svg|20px]]}}'''[[PFC CSKA Moskva|CSKA Moskva]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Grafite]] [64],[85][[Penalty shootout|Penalty]] ,[88] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Alan Dzagoev|Dzagoev]] [76] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[15ê sibatê]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Border|[[Wêne:Flag of Turkey.svg|20px]]}}'''[[Beşiktaş Jimnastik Kulübü|Beşiktaş]]'''
|align=center width=13%|'''0 – 1''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Îngilistan}}'''[[Manchester United FC|Manchester United]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|
|
|valign=top|[[Paul Scholes|Scholes]] [77] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}
----
{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[30ê sibatê]] [[2009]]&lt;br /&gt; 
|width=24% align=right|'''{{Border|[[Wêne:Flag of Russia.svg|20px]]}}'''[[PFC CSKA Moskva|CSKA Moskva]]'''
|align=center width=13%|'''2 – 1''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Border|[[Wêne:Flag of Turkey.svg|20px]]}}'''[[Beşiktaş Jimnastik Kulübü|Beşiktaş]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Alan Dzagoev|Alan]] [7] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt;[[Miloš Krasić|Krasić]] [61] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Ekrem Dağ|Dağ]] [90+2] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[30ê sibatê]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Îngilistan}}'''[[Manchester United FC|Manchester United]]'''
|align=center width=13%|'''2 – 1''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Almanya}}'''[[Vfl Wolfsburg|Wolfsburg]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Ryan Giggs|Giggs]] [59] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt;[[Michael Carrick|Carrick]] [78] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Edin Džeko|Džeko]] [56] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}
----
{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[21ê kanûna paşîn]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Border|[[Wêne:Flag of Russia.svg|20px]]}}'''[[PFC CSKA Moskva|CSKA Moskva]]'''
|align=center width=13%|'''0 – 1''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Îngilistan}}'''[[Manchester United FC|Manchester United]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|
|
|valign=top|[[Antonio Valencia|Valencia]] [86] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[21ê kanûna paşîn]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Almanya}}'''[[Vfl Wolfsburg|Wolfsburg]]'''
|align=center width=13%|'''0 – 0''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Border|[[Wêne:Flag of Turkey.svg|20px]]}}'''[[Beşiktaş Jimnastik Kulübü|Beşiktaş]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|
|
|valign=top|
|}
----
{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[4ê çiriya paşîn]] [[2009]] 
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Îngilistan}}'''[[Manchester United FC|Manchester United]]'''
|align=center width=13%|'''3 – 3''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Border|[[Wêne:Flag of Russia.svg|20px]]}}'''[[PFC CSKA Moskva|CSKA Moskva]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Michael Owen|Owen]] [29] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Paul Scholes|Scholes]] [84] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Antonio Valencia|Valencia]] [90+2] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Alan Dzagoev|Dzagoev]] [25] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Miloš Krasić|Krasić]] [31] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Aleksei Berezutski|Berezutski]] [47] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[4ê çiriya paşîn]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Border|[[Wêne:Flag of Turkey.svg|20px]]}}'''[[Beşiktaş Jimnastik Kulübü|Beşiktaş]]'''
|align=center width=13%|'''0 – 3''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Almanya}}'''[[Vfl Wolfsburg|Wolfsburg]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|
|
|valign=top|[[Zvjezdan Misimović|Misimović]] [14] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Christian Gentner|Gentner]] [80] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Edin Džeko|Džeko]] [87] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}
----
{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[25ê çiriya paşîn]] [[2009]]&lt;br /&gt; 
|width=24% align=right|'''{{Border|[[Wêne:Flag of Russia.svg|20px]]}}'''[[PFC CSKA Moskva|CSKA Moskva]]'''
|align=center width=13%|'''2 – 1''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Almanya}}'''[[Vfl Wolfsburg|Wolfsburg]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Tomáš Necid|Necid]] [58] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Miloš Krasić|Krasić]] [66] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Edin Džeko|Džeko]] [19] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[25ê çiriya paşîn]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Îngilistan}}'''[[Manchester United FC|Manchester United]]'''
|align=center width=13%|'''0 – 1''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Border|[[Wêne:Flag of Turkey.svg|20px]]}}'''[[Beşiktaş Jimnastik Kulübü|Beşiktaş]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|
|
|valign=top|[[Rodrigo Tello|Tello]] [20] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}
----
{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[8ê kanûna pêşîn]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Almanya}}'''[[Vfl Wolfsburg|Wolfsburg]]'''
|align=center width=13%|'''1 – 3''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Îngilistan}}'''[[Manchester United FC|Manchester United]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Edin Džeko|Džeko]] [56] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Michael Owen|Owen]] [44],[83],[90+1] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[8ê kanûna pêşîn]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Border|[[Wêne:Flag of Turkey.svg|20px]]}}'''[[Beşiktaş Jimnastik Kulübü|Beşiktaş]]'''
|align=center width=13%|'''1 – 2''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Border|[[Wêne:Flag of Russia.svg|20px]]}}'''[[PFC CSKA Moskva|CSKA Moskva]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Bobô]] [86] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Miloš Krasić|Krasić]] [41] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Evgeni Aldonin|Aldonin]] [90+5] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}

==== Grûba C ====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!width=&quot;175&quot;|Tîmên beşdar
!width=&quot;20&quot;|Y
!width=&quot;20&quot;|YS
!width=&quot;20&quot;|YW
!width=&quot;20&quot;|YD
!width=&quot;20&quot;|GA
!width=&quot;20&quot;|GX
!width=&quot;20&quot;|F
!width=&quot;20&quot;|X
|- bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;
|align=left|{{Sembola alayê|Spanya}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]]
|6||4||1||1||15||7||+8||'''13'''
|- bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;
|align=left|{{Sembola alayê|Îtalya}} [[AC Milan|Milan]] 
|6||2||3||1||8||7||+1||'''9'''
|-
|align=left|{{Sembola alayê|Fransa}} [[Olympique de Marseille|Marseille]]
|6||2||1||3||10||10||0||'''7'''
|-
|align=left|{{Sembola alayê|Swîsre}} [[FC Zürich]]
|6||1||1||4||5||14||-9||'''4'''
|}

'''Matcher'''

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[15ê sibatê]] [[2009]] 
|width=24% align=right|'''{{Border|[[Wêne:Flag of Switzerland.svg|20px]]}}'''[[FC Zürich]]'''
|align=center width=13%|'''2 – 5''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Spanya}}'''[[Real Madrid CF|Real Madrid]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Xavier Margairaz|Margairaz]] [64] [[Penalty shootout|Penalty]] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Silvan Aegerter|Aegerter]] [65] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Cristiano Ronaldo|C.ronaldo]] [27],[89] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Raúl González|Raúl]] [34] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Gonzalo Higuaín|Higuaín]] [45+1] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Guti Hernández|Guti]] [90+4] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[15ê sibatê]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Fransa}}'''[[Olympique de Marseille|Marseille]]'''
|align=center width=13%|'''1 – 2''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Îtalya}}'''[[AC Milan|Milan]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Gabriel Heinze|Heinze]] [49] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Filippo Inzaghi|Inzaghi]] [28],[74] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}
----
{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[30ê sibatê]] [[2009]]&lt;br /&gt; 
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Îtalya}}'''[[AC Milan|Milan]]'''
|align=center width=13%|'''0 – 1''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Border|[[Wêne:Flag of Switzerland.svg|20px]]}}'''[[FC Zürich]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Hannu Tihinen|Tihinen]] [10] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|
|}

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[30ê sibatê]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Spanya}}'''[[Real Madrid CF|Real Madrid]]'''
|align=center width=13%|'''3 – 0''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Fransa}}'''[[Olympique de Marseille|Marseille]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Cristiano Ronaldo|Ronaldo]] [58] [64] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt;[[Kaká]] [61] [[Penalty shootout|Penalty]] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|
|}
----
{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[21ê kanûna paşîn]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Spanya}}'''[[Real Madrid CF|Real Madrid]]'''
|align=center width=13%|'''2 – 3''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|{{Sembola alayê|Îtalya}}'''[[AC Milan|Milan]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Raúl González|Raúl]] [19] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Royston Drenthe|Drenthe]] [76]  [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Andrea Pirlo]] [62] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Alexandre Pato|Pato]] [66] [88]  [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[21ê kanûna paşîn]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Border|[[Wêne:Flag of Switzerland.svg|20px]]}}'''[[FC Zürich]]'''
|align=center width=13%|'''0 – 1''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Fransa}}'''[[Olympique de Marseille|Marseille]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|
|
|valign=top|[[Gabriel Heinze|Heinze]] [69] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}
----
{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[4ê çiriya paşîn]] [[2009]] 
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Îtalya}}'''[[AC Milan|Milan]]'''
|align=center width=13%|'''1 – 1''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Spanya}}'''[[Real Madrid CF|Real Madrid]]'''  
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Ronaldinho]] [35] [[Penalty shootout|Penalty]] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Karim Benzema|Benzema]] [29] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[4ê çiriya paşîn]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Fransa}}'''[[Olympique de Marseille|Marseille]]'''
|align=center width=13%|'''6 – 1''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Border|[[Wêne:Flag of Switzerland.svg|20px]]}}'''[[FC Zürich]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Silvan Aegerter|Aegerter]] [3] [[Goal ser xeker]] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Fabrice Abriel|Abriel]] [11] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Mamadou Niang|Niang]] [51] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Vitorino Hilton|Hilton]] [80] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Benoît Cheyrou|Cheyrou]] [47] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Brandão]] [90] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Alexandre Alphonse|Alphonse]] [31] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}
----
{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[25ê çiriya paşîn]] [[2009]]&lt;br /&gt; 
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Spanya}}'''[[Real Madrid CF|Real Madrid]]'''
|align=center width=13%|'''1 – 0''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Border|[[Wêne:Flag of Switzerland.svg|20px]]}}'''[[FC Zürich]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Gonzalo Higuaín|Higuaín]] [21] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|
|}

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[25ê çiriya paşîn]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Îtalya}}'''[[AC Milan|Milan]]'''
|align=center width=13%|'''1 – 1''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Fransa}}'''[[Olympique de Marseille|Marseille]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Marco Borriello|Borriello]] [10] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Lucho González|González]] [14] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}
----
{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[8ê kanûna pêşîn]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Border|[[Wêne:Flag of Switzerland.svg|20px]]}}'''[[FC Zürich]]'''
|align=center width=13%|'''1 – 1''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Îtalya}}'''[[AC Milan|Milan]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Milan Gajić|Gajić]] [30] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Ronaldinho]] [64] [[Penalty shootout|Penalty]] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[8ê kanûna pêşîn]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Fransa}}'''[[Olympique de Marseille|Marseille]]'''
|align=center width=13%|'''1 – 3''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Spanya}}'''[[Real Madrid CF|Real Madrid]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Lucho González|Lucho]] [11] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Cristiano Ronaldo|C.ronaldo]] [5],[80] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Raúl Albiol|Albiol]] [60] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}

==== Grûba D ====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!width=&quot;175&quot;|Tîmên beşdar
!width=&quot;20&quot;|Y
!width=&quot;20&quot;|YS
!width=&quot;20&quot;|YW
!width=&quot;20&quot;|YD
!width=&quot;20&quot;|GA
!width=&quot;20&quot;|GX
!width=&quot;20&quot;|F
!width=&quot;20&quot;|X
|- bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;
|align=left|{{Sembola alayê|Îngilistan}} [[Chelsea fc|Chelsea]]
|6||4||2||0||11||4||+7||'''14'''
|- bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;
|align=left|{{Sembola alayê|Portûgal}} [[FC Porto|Porto]]
|6||4||0||2||8||3||+5||'''12'''
|-
|align=left|{{Sembola alayê|Spanya}} [[Club Atlético de Madrid|Atlético Madrid]]
|6||0||3||3||3||13||-10||'''3'''
|-
|align=left|{{Sembola alayê|Kîpros}} [[APOEL FC|APOEL]] 
|6||0||3||3||4||7||-3||'''3'''
|}

'''Matcher'''

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[15ê sibatê]] [[2009]] 
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Îngilistan}}'''[[Chelsea fc|Chelsea]]'''
|align=center width=13%|'''1 – 0''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''[[Wêne:Flag of Portugal.svg|20px]]'''[[FC Porto|Porto]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Nicolas Anelka|Anelka]] [48] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|
|}

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[15ê sibatê]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Spanya}}'''[[Club Atlético de Madrid|Atlético Madrid]]'''
|align=center width=13%|'''0 – 0''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Border|[[Wêne:Flag of Cyprus.svg|20px]]}}'''[[APOEL FC|APOEL]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|
|
|valign=top|
|}
----
{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[30ê sibatê]] [[2009]]&lt;br /&gt; 
|width=24% align=right|'''{{Border|[[Wêne:Flag of Cyprus.svg|20px]]}}'''[[APOEL FC|APOEL]]'''
|align=center width=13%|'''0 – 1''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Îngilistan}}'''[[Chelsea fc|Chelsea]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|
|
|valign=top|[[Nicolas Anelka|Anelka]] [18] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[30ê sibatê]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''[[Wêne:Flag of Portugal.svg|20px]]'''[[FC Porto|Porto]]'''
|align=center width=13%|'''2 – 0''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|{{Sembola alayê|Spanya}}'''[[Club Atlético de Madrid|Atlético Madrid]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Radamel Falcao|Falcao]] [75] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt;[[Rolando]] [82] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|
|}
----
{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[21ê kanûna paşîn]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''[[Wêne:Flag of Portugal.svg|20px]]'''[[FC Porto|Porto]]'''
|align=center width=13%|'''2 – 1''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|{{Border|[[Wêne:Flag of Cyprus.svg|20px]]}}'''[[APOEL FC|APOEL]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Hulk]] [33] [48] [[Penalty shootout|Penalty]] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Álvaro Pereira|Pereira]] [22] [[Goal ser xeker]] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[21ê kanûna paşîn]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Îngilistan}}'''[[Chelsea fc|Chelsea]]'''
|align=center width=13%|'''4 – 0''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Spanya}}'''[[Club Atlético de Madrid|Atlético Madrid]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Salomon Kalou|Kalou]] [41] [52] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt;[[Frank Lampard|Lampard]] [69] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt;[[Luis Amaranto Perea]] [90+1] [[Goal ser xeker]] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|
|}
----
{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[4ê çiriya paşîn]] [[2009]] 
|width=24% align=right|'''{{Border|[[Wêne:Flag of Cyprus.svg|20px]]}}'''[[APOEL FC|APOEL]]'''
|align=center width=13%|'''0 – 1''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''[[Wêne:Flag of Portugal.svg|20px]]'''[[FC Porto|Porto]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|
|
|valign=top|[[Radamel Falcao|Falcao]] [84] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[4ê çiriya paşîn]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Spanya}}'''[[Club Atlético de Madrid|Atlético Madrid]]'''
|align=center width=13%|'''2 – 2''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Îngilistan}}'''[[Chelsea fc|Chelsea]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Sergio Agüero|Agüero]] [66],[90] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Didier Drogba|Drogba]] [82],[88] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}
----
{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[25ê çiriya paşîn]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''[[Wêne:Flag of Portugal.svg|20px]]'''[[FC Porto|Porto]]'''
|align=center width=13%|'''0 – 1''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Îngilistan}}'''[[Chelsea fc|Chelsea]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|
|
|valign=top|[[Nicolas Anelka|Anelka]] [69] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[25ê çiriya paşîn]] [[2009]]&lt;br /&gt; 
|width=24% align=right|'''{{Border|[[Wêne:Flag of Cyprus.svg|20px]]}}'''[[APOEL FC|APOEL]]'''
|align=center width=13%|'''1 – 1''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Spanya}}'''[[Club Atlético de Madrid|Atlético Madrid]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Nenad Mirosavljević|Mirosavljević]] [5] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Simão Sabrosa|Simão]] [62] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}

----
{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[8ê kanûna pêşîn]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Îngilistan}}'''[[Chelsea fc|Chelsea]]'''
|align=center width=13%|'''2 – 2''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Border|[[Wêne:Flag of Cyprus.svg|20px]]}}'''[[APOEL FC|APOEL]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Michael Essien|Essien]] [19] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt;[[Didier Drogba|Drogba]] [26] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Marcin Żewłakow|Żewłakow]] [6] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt;[[Nenad Mirosavljević|Mirosavljević]] [86] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[8ê kanûna pêşîn]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Spanya}}'''[[Club Atlético de Madrid|Atlético Madrid]]'''
|align=center width=13%|'''0 – 3''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''[[Wêne:Flag of Portugal.svg|20px]]'''[[FC Porto|Porto]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|
|
|valign=top|[[Bruno Alves|Alves]] [2] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt;[[Radamel Falcao|Falcao]] [14] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt;[[Hulk]] [76] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}

==== Grûba E ====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!width=&quot;175&quot;|Tîmên beşdar
!width=&quot;20&quot;|Y
!width=&quot;20&quot;|YS
!width=&quot;20&quot;|YW
!width=&quot;20&quot;|YD
!width=&quot;20&quot;|GA
!width=&quot;20&quot;|GX
!width=&quot;20&quot;|F
!width=&quot;20&quot;|X
|- bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;
|align=left|{{Sembola alayê|Îtalya}} [[ACF Fiorentina|Fiorentina]] 
|6||5||0||1||14||7||+7||'''15'''
|- bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;
|align=left|{{Sembola alayê|Fransa}} [[Olympique Lyonnais|Lyon]]
|6||4||1||1||12||3||+9||'''13'''
|-
|align=left|{{Sembola alayê|Îngilistan}} [[Liverpool FC|Liverpool]]
|6||2||1||3||5||7||-2||'''7'''
|-
|align=left|{{Sembola alayê|Macaristan}} [[Debreceni VSC|Debrecen]]
|6||0||0||6||5||19||−14||'''0'''
|}

'''Matcher'''

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[16ê sibatê]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Îngilistan}}'''[[Liverpool FC|Liverpool]]'''
|align=center width=13%|'''1 – 0''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Macaristan}}'''[[Debreceni VSC|Debrecen]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Dirk Kuyt|Kuyt]] [45+1] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|
|}

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[16ê sibatê]] [[2009]] 
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Fransa}}'''[[Olympique Lyonnais|lyon]]'''
|align=center width=13%|'''1 – 0''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Îtalya}}'''[[ACF Fiorentina|Fiorentina]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Miralem Pjanić|Pjanić]] [76] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|
|}

----
{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[29ê sibatê]] [[2009]]&lt;br /&gt; 
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Macaristan}}'''[[Debreceni VSC|Debrecen]]'''
|align=center width=13%|'''0 – 4''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Fransa}}'''[[Olympique Lyonnais|lyon]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|
|
|valign=top|[[Kim Källström|Källström]] [3] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Miralem Pjanić|Pjanić]] [13] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Sidney Govou|Govou]] [24] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Bafétimbi Gomis|Gomis]] [51] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[29ê sibatê]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Îtalya}}'''[[ACF Fiorentina|Fiorentina]]'''
|align=center width=13%|'''2 – 0''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Îngilistan}}'''[[Liverpool FC|Liverpool]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Stevan Jovetić|Jovetić]] [28] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt;[[Stevan Jovetić|Jovetić]] [37] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|
|}
----
{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[20ê kanûna paşîn]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Îngilistan}}'''[[Liverpool FC|Liverpool]]'''
|align=center width=13%|'''1 – 2''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Fransa}}'''[[Olympique Lyonnais|lyon]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Yossi Benayoun|Benayoun]] [41] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Maxime Gonalons|Gonalons]] [72] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt;[[César Delgado|Delgado]] [90+1] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[20ê kanûna paşîn]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Macaristan}}'''[[Debreceni VSC|Debrecen]]'''
|align=center width=13%|'''3 – 4''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Îtalya}}'''[[ACF Fiorentina|Fiorentina]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Péter Czvitkovics|Czvitkovics]] [2] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Gergely Rudolf|Rudolf]] [28] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Adamo Coulibaly|Coulibaly]] [88] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]  
|
|valign=top|[[Adrian Mutu|Mutu]] [6] [20] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Alberto Gilardino|Gilardino]] [10] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Mario Santana|Santana]] [37] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}
----
{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[3ê çiriya paşîn]] [[2009]] 
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Fransa}}'''[[Olympique Lyonnais|lyon]]'''
|align=center width=13%|'''1 – 1''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Îngilistan}}'''[[Liverpool FC|Liverpool]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Lisandro López|López]] [90] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Ryan Babel|Babel]] [83] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[3ê çiriya paşîn]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Îtalya}}'''[[ACF Fiorentina|Fiorentina]]'''
|align=center width=13%|'''5 – 2''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Macaristan}}'''[[Debreceni VSC|Debrecen]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Adrian Mutu|Mutu]] [14]  [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Dario Dainelli|Dainelli]] [52] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Riccardo Montolivo|Montolivo]] [59] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Marco Marchionni|Marchionni]] [61] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Alberto Gilardino|Gilardino]] [74] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Gergely Rudolf|Rudolf]] [38] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Adamo Coulibaly|Coulibaly]] [70] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}
----
{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[24ê çiriya paşîn]] [[2009]]&lt;br /&gt; 
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Îtalya}}'''[[ACF Fiorentina|Fiorentina]]'''
|align=center width=13%|'''1 – 0''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Fransa}}'''[[Olympique Lyonnais|lyon]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Juan Manuel Vargas|Vargas]] [28]  [[Penalty shootout|Penalty]] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|
|}

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[24ê çiriya paşîn]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Macaristan}}'''[[Debreceni VSC|Debrecen]]'''
|align=center width=13%|'''0 – 1''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Îngilistan}}'''[[Liverpool FC|Liverpool]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|
|
|valign=top|[[David N'Gog|N'Gog]] [4]  [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}
----
{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[9ê kanûna pêşîn]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Fransa}}'''[[Olympique Lyonnais|lyon]]'''
|align=center width=13%|'''4 – 0''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Macaristan}}'''[[Debreceni VSC|Debrecen]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Bafétimbi Gomis|Gomis]] [25] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Michel Bastos|Bastos]] [45] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt;[[Miralem Pjanić|Pjanić]] [59] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Aly Cissokho|Cissokho]] [76] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|
|}

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[9ê kanûna pêşîn]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Îngilistan}}'''[[Liverpool FC|Liverpool]]'''
|align=center width=13%|'''1 – 2''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Îtalya}}'''[[ACF Fiorentina|Fiorentina]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Yossi Benayoun|Benayoun]] [43]  [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Martin Jørgensen|Jørgensen]] [63] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Alberto Gilardino|Gilardino]] [90+1] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}

==== Grûba F ====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!width=&quot;175&quot;|Tîmên beşdar
!width=&quot;20&quot;|Y
!width=&quot;20&quot;|YS
!width=&quot;20&quot;|YW
!width=&quot;20&quot;|YD
!width=&quot;20&quot;|GA
!width=&quot;20&quot;|GX
!width=&quot;20&quot;|F
!width=&quot;20&quot;|X
|- bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;
|align=left|{{Sembola alayê|Spanya}} [[FC Barcelona|Barcelona]]
|6||3||2||1||7||3||+5||'''11'''
|- bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;
|align=left|{{Sembola alayê|Îtalya}} [[FC Internazionale Milano|Inter]]  
|6||2||3||1||7||6||+1||'''9'''
|-
|align=left|{{Sembola alayê|Rûsya}} [[FC Rubin Kazan|Rubin Kazan]]
|6||1||3||2||4||7||−3||'''6'''
|-
|align=left|{{Sembola alayê|Ûkrayna}} [[FC Dynamo Kiev|Dynamo Kiev]]
|6||1||2||3||7||9||-2||'''5'''
|}

'''Matcher'''

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[16ê sibatê]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Border|[[Wêne:Flag of Ukraine.svg|20px]]}}'''[[FC Dynamo Kiev|Dynamo Kiev]]'''
|align=center width=13%|'''3 – 1''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Border|[[Wêne:Flag of Russia.svg|20px]]}}'''[[FC Rubin Kazan|Rubin Kazan]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Ayila Yussuf|Yussuf]] [71] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Gérson Magrão|Magrão]] [79] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Oleh Husyev|Husyev]] [85] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt;
|
|valign=top|[[Alejandro Damián Domínguez|Domínguez]] [25] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[16ê sibatê]] [[2009]] 
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Îtalya}}'''[[FC Internazionale Milano|Inter]]'''
|align=center width=13%|'''0 – 0''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Spanya}}'''[[FC Barcelona|Barcelona]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|
|
|valign=top|
|}
----
{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[29ê sibatê]] [[2009]]&lt;br /&gt; 
|width=24% align=right|'''{{Border|[[Wêne:Flag of Russia.svg|20px]]}}'''[[FC Rubin Kazan|Rubin Kazan]]'''
|align=center width=13%|'''1 – 1''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Îtalya}}'''[[FC Internazionale Milano|Inter]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Alejandro Damián Domínguez|Domínguez]] [11] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Dejan Stanković|Stanković]] [27] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[29ê sibatê]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Spanya}}'''[[FC Barcelona|Barcelona]]'''
|align=center width=13%|'''2 – 0''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Border|[[Wêne:Flag of Ukraine.svg|20px]]}}'''[[FC Dynamo Kiev|Dynamo Kiev]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Lionel Messi|Messi]] [26] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt;[[Pedro Rodríguez Ledesma|Pedro]] [76] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|
|}
----
{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[20ê kanûna paşîn]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Spanya}}'''[[FC Barcelona|Barcelona]]'''
|align=center width=13%|'''1 – 2''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Border|[[Wêne:Flag of Russia.svg|20px]]}}'''[[FC Rubin Kazan|Rubin Kazan]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Zlatan Ibrahimović|Ibrahimović]] [48] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Aleksandr Ryazantsev|Ryazantsev]] [2] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt;[[Gökdeniz Karadeniz|Karadeniz]] [73] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[20ê kanûna paşîn]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Îtalya}}'''[[FC Internazionale Milano|Inter]]'''
|align=center width=13%|'''2 – 2''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Border|[[Wêne:Flag of Ukraine.svg|20px]]}}'''[[FC Dynamo Kiev|Dynamo Kiev]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Dejan Stanković|Stanković]] [35] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt;[[Walter Samuel|Samuel]] [47] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Taras Mykhalyk|Mykhalyk]] [5] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt;[[Lúcio]] [40] [[Goal ser xeker]] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}
----
{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[3ê çiriya paşîn]] [[2009]] 
|width=24% align=right|'''{{Border|[[Wêne:Flag of Russia.svg|20px]]}}'''[[FC Rubin Kazan|Rubin Kazan]]'''
|align=center width=13%|'''0 – 0''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Spanya}}'''[[FC Barcelona|Barcelona]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|
|
|valign=top|
|}

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[3ê çiriya paşîn]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Border|[[Wêne:Flag of Ukraine.svg|20px]]}}'''[[FC Dynamo Kiev|Dynamo Kiev]]'''
|align=center width=13%|'''1 – 2''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Îtalya}}'''[[FC Internazionale Milano|Inter]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Andriy Shevchenko|Shevchenko]] [21] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Diego Milito|Milito]] [86] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Wesley Sneijder|Sneijder]] [89] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}
----
{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[24ê çiriya paşîn]] [[2009]]&lt;br /&gt; 
|width=24% align=right|'''{{Border|[[Wêne:Flag of Ukraine.svg|20px]]}}'''[[FC Rubin Kazan|Rubin Kazan]]'''
|align=center width=13%|'''0 – 0''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Border|[[Wêne:Flag of Russia.svg|20px]]}}'''[[FC Dynamo Kiev|Dynamo Kiev]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|
|
|valign=top|
|}

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[24ê çiriya paşîn]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Spanya}}'''[[FC Barcelona|Barcelona]]'''
|align=center width=13%|'''2 – 0''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Îtalya}}'''[[FC Internazionale Milano|Inter]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Gerard Piqué|Piqué]] [10] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Pedro Rodríguez Ledesma|Pedro]] [26] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|
|}
----
{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[9ê kanûna pêşîn]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Îtalya}}'''[[FC Internazionale Milano|Inter]]'''
|align=center width=13%|'''2 – 0''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Border|[[Wêne:Flag of Russia.svg|20px]]}}'''[[FC Rubin Kazan|Rubin Kazan]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Samuel Eto'o|Eto'o]] [31] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Mario Balotelli|Balotelli]] [64] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|
|}

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[9ê kanûna pêşîn]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Border|[[Wêne:Flag of Ukraine.svg|20px]]}}'''[[FC Dynamo Kiev|Dynamo Kiev]]'''
|align=center width=13%|'''1 – 2''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Spanya}}'''[[FC Barcelona|Barcelona]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Artem Milevskiy|Milevskiy]] [2] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Xavi Hernández|Xavi]] [33] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Lionel Messi|Messi]] [86] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}

==== Grûba G ====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!width=&quot;175&quot;|Tîmên beşdar
!width=&quot;20&quot;|Y
!width=&quot;20&quot;|YS
!width=&quot;20&quot;|YW
!width=&quot;20&quot;|YD
!width=&quot;20&quot;|GA
!width=&quot;20&quot;|GX
!width=&quot;20&quot;|F
!width=&quot;20&quot;|X
|- bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;
|align=left|{{Sembola alayê|Spanya}} [[Sevilla FC|Sevilla]]
|6||4||1||1||11||3||+8||'''13'''
|- bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;
|align=left|{{Sembola alayê|Almanya}} [[Vfb Stuttgart|Stuttgart]]  
|6||2||3||1||9||7||+2||'''9'''
|-
|align=left|{{Sembola alayê|Romanya}} [[FC Unirea Urziceni]]
|6||2||2||2||8||8||0||'''8'''
|-
|align=left|{{Sembola alayê|Skotland}} [[Rangers FC|Rangers]]
|6||0||2||4||4||13||-8||'''2'''
|}

'''Matcher'''

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[16ê sibatê]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Spanya}}'''[[Sevilla FC|Sevilla]]'''
|align=center width=13%|'''2 – 0''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Romanya}}'''[[FC Unirea Urziceni]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Luís Fabiano|L.Fabiano]] [45+1] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Renato Dirnei Florêncio|Renato]] [70] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|
|}

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[16ê sibatê]] [[2009]] 
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Almanya}}'''[[Vfb Stuttgart|Stuttgart]]'''
|align=center width=13%|'''1 – 1''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''[[Wêne:Flag of Scotland.svg|20px]]'''[[Rangers FC|Rangers]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Pavel Pogrebnjak|Pogrebnjak]] [18] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Madjid Bougherra|Bougherra]] [77] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}
----
{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[29ê sibatê]] [[2009]]&lt;br /&gt; 
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Romanya}}'''[[FC Unirea Urziceni]]'''
|align=center width=13%|'''1 – 1''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Almanya}}'''[[Vfb Stuttgart|Stuttgart]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Dacian Varga|Varga]] [48] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Serdar Tasci|Tasci]] [5] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[29ê sibatê]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''[[Wêne:Flag of Scotland.svg|20px]]'''[[Rangers FC|Rangers]]'''
|align=center width=13%|'''1 – 4''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Spanya}}'''[[Sevilla FC|Sevilla]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Nacho Novo|Novo]] [88] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Abdoulay Konko|Konko]] [50] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt;[[Adriano Correia Claro|Adriano]] [64] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Luís Fabiano|Fabiano]] [72] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt;[[Frédéric Kanouté]] [74] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}
----
{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[20ê kanûna paşîn]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''[[Wêne:Flag of Scotland.svg|20px]]'''[[Rangers FC|Rangers]]'''
|align=center width=13%|'''1 – 4''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Romanya}}'''[[FC Unirea Urziceni]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Ricardo Gomes Vilana|Vilana]] [2] [[goal ser xeker]] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Marius Bilaşco|Bilaşco]] [50] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Kyle Lafferty|Lafferty]] [64] [[goal ser xeker]] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Lee McCulloch|McCulloch]] [72] [[goal ser xeker]] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt;[[Pablo Brandán]] [74] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[20ê kanûna paşîn]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Almanya}}'''[[Vfb Stuttgart|Stuttgart]]'''
|align=center width=13%|'''1 – 3''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Spanya}}'''[[Sevilla FC|Sevilla]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Élson]] [74] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Sébastien Squillaci|Squillaci]] [50] [50] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt;[[Jesús Navas]] [64] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}
----
{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[3ê çiriya paşîn]] [[2009]] 
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Romanya}}'''[[FC Unirea Urziceni]]'''
|align=center width=13%|'''1 – 1''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''[[Wêne:Flag of Scotland.svg|20px]]'''[[Rangers FC|Rangers]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Marius Onofraş|Onofraş]] [88] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Lee McCulloch|McCulloch]] [79] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[3ê çiriya paşîn]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Spanya}}'''[[Sevilla FC|Sevilla]]'''
|align=center width=13%|'''1 – 1''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Almanya}}'''[[Vfb Stuttgart|Stuttgart]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Jesús Navas|Navas]] [14] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Zdravko Kuzmanović|Kuzmanović]] [79] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}
----
{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[24ê çiriya paşîn]] [[2009]]&lt;br /&gt; 
|width=24% align=right|'''[[Wêne:Flag of Scotland.svg|20px]]'''[[Rangers FC|Rangers]]'''
|align=center width=13%|'''0 – 2''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Almanya}}'''[[Vfb Stuttgart|Stuttgart]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|
|
|valign=top|[[Sebastian Rudy|Rudy]] [16] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Zdravko Kuzmanović|Kuzmanović]] [59] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[24ê çiriya paşîn]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Romanya}}'''[[FC Unirea Urziceni]]'''
|align=center width=13%|'''1 – 0''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Spanya}}'''[[Sevilla FC|Sevilla]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Ivica Dragutinović|Ivica]] [45] [[goal ser xeker]] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|
|}
----
{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[9ê kanûna pêşîn]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Almanya}}'''[[Vfb Stuttgart|Stuttgart]]'''
|align=center width=13%|'''3 – 1''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Romanya}}'''[[FC Unirea Urziceni]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Ciprian Marica|Marica]] [5] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Christian Träsch|Träsch]] [8] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Pavel Pogrebnyak|Pogrebnyak]] [11] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[António Semedo|Semedo]] [46] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[9ê kanûna pêşîn]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Spanya}}'''[[Sevilla FC|Sevilla]]'''
|align=center width=13%|'''1 – 0''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''[[Wêne:Flag of Scotland.svg|20px]]'''[[Rangers FC|Rangers]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Frédéric Kanouté|Kanouté]] [8] [[Penalty shootout|Penalty]] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|
|}

==== Grûba H ====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!width=&quot;175&quot;|Tîmên beşdar
!width=&quot;20&quot;|Y
!width=&quot;20&quot;|YS
!width=&quot;20&quot;|YW
!width=&quot;20&quot;|YD
!width=&quot;20&quot;|GA
!width=&quot;20&quot;|GX
!width=&quot;20&quot;|F
!width=&quot;20&quot;|X
|- bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;
|align=left|{{Sembola alayê|Îngilistan}} [[Arsenal FC|Arsenal]]
|6||4||1||1||12||5||+7||'''13'''
|- bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;
|align=left|{{Border|[[Wêne:Flag of Greece.svg|20px]]}} [[Olympiakos]]
|6||4||0||2||4||5||-1||'''10'''
|-
|align=left|{{Sembola alayê|Belçîka}} [[Standard Liège]]
|6||1||2||3||7||9||-2||'''5'''
|-
|align=left|{{Sembola alayê|Holand}} [[AZ Alkmaar]] 
|6||0||4||2||4||7||−3||'''4'''
|}

'''Matcher'''

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[16ê sibatê]] [[2009]] 
|width=24% align=right|'''{{Border|[[Wêne:Flag of Greece.svg|20px]]}}'''[[Olympiakos]]'''
|align=center width=13%|'''1 – 0''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Holand}}'''[[AZ Alkmaar]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Vasilis Torosidis|Torosidis]] [79] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|
|}

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[16ê sibatê]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Belçîka}}'''[[Standard Liège]]'''
|align=center width=13%|'''2 – 3''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Îngilistan}}'''[[Arsenal FC|Arsenal]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Eliaquim Mangala|Mangala]] [3] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Milan Jovanović|Jovanović]] [5] [[Penalty shootout|Penalty]] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Nicklas Bendtner|Bendtner]] [45] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Thomas Vermaelen|Vermaelen]] [77] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Eduardo da Silva|Eduardo]] [81] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}
----
{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[29ê sibatê]] [[2009]]&lt;br /&gt; 
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Îngilistan}}'''[[Arsenal FC|Arsenal]]'''
|align=center width=13%|'''2 – 0''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Border|[[Wêne:Flag of Greece.svg|20px]]}}'''[[Olympiakos]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Robin van Persie|van Persie]] [78] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt;[[Andrej Arsjavin|Arsjavin]] [86] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|
|}

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[29ê sibatê]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Holand}}'''[[AZ Alkmaar]]'''
|align=center width=13%|'''1 – 1''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Belçîka}}'''[[Standard Liège]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Mounir El Hamdaoui|Hamdaoui]] [48] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Moussa Traoré|Traoré]] [91] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}
----
{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[20ê kanûna paşîn]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Holand}}'''[[AZ Alkmaar]]'''
|align=center width=13%|'''1 – 1''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Îngilistan}}'''[[Arsenal FC|Arsenal]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[David Mendes da Silva|Da Silva]] [90+3] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Cesc Fàbregas|Fàbregas]] [36] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[20ê kanûna paşîn]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Border|[[Wêne:Flag of Greece.svg|20px]]}}'''[[Olympiakos]]'''
|align=center width=13%|'''2 – 1''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Belçîka}}'''[[Standard Liège]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Konstantinos Mitroglou|Mitroglou]] [43] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt;[[Ieroklis Stoltidis|Stoltidis]] [90+3] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Igor De Camargo|Camargo]] [37] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}
----
{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[3ê çiriya paşîn]] [[2009]] 
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Îngilistan}}'''[[Arsenal FC|Arsenal]]'''
|align=center width=13%|'''4 – 1''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Holand}}'''[[AZ Alkmaar]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Cesc Fàbregas|Fàbregas]] [25],[52] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Samir Nasri|Nasri]] [43] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Abou Diaby|Diaby]] [72] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Eduardo da Silva|Eduardo]] [82] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[3ê çiriya paşîn]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Belçîka}}'''[[Standard Liège]]'''
|align=center width=13%|'''2 – 0''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Border|[[Wêne:Flag of Greece.svg|20px]]}}'''[[Olympiakos]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Dieumerci Mbokani|Mbokani]] [31] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt;[[Milan Jovanović|Jovanović]]  [88] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|
|}
----
{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[24ê çiriya paşîn]] [[2009]]&lt;br /&gt; 
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Holand}}'''[[AZ Alkmaar]]'''
|align=center width=13%|'''0 – 0''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Border|[[Wêne:Flag of Greece.svg|20px]]}}'''[[Olympiakos]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|
|
|valign=top|
|}

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[24ê çiriya paşîn]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Îngilistan}}'''[[Arsenal FC|Arsenal]]'''
|align=center width=13%|'''2 – 0''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Belçîka}}'''[[Standard Liège]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Samir Nasri|Nasri]] [35] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Denílson Pereira Neves|Denílson]] [45+2] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|
|}
----
{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[9ê kanûna pêşîn]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Border|[[Wêne:Flag of Greece.svg|20px]]}}'''[[Olympiakos]]'''
|align=center width=13%|'''1 – 0''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Îngilistan}}'''[[Arsenal FC|Arsenal]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Leonardo de Jesus Geraldo|Leonardo]] [47] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|
|}

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[9ê kanûna pêşîn]] [[2009]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Belçîka}}'''[[Standard Liège]]'''
|align=center width=13%|'''1 – 1''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Holand}}'''[[AZ Alkmaar]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Sinan Bolat|Bolat]] [90+5] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Jeremain Lens|Lens]] [42] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}
----
=== Dewrey 16 ===
Tìmen con bo dewrey care.Lottninga vè de hèta kerin.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Grupp !!  A !!  B
|-
| &lt;div align=&quot;center&quot;&gt; '''Grûba A''' || {{Sembola alayê|Fransa}} [[FC Girondins de Bordeaux|Bordeaux]] || {{Sembola alayê|Almanya}} [[FC Bayern München|Bayern München]]  
|-
| &lt;div align=&quot;center&quot;&gt; '''Grûba B''' || {{Sembola alayê|Îngilistan}} [[Manchester United FC|Manchester United]] || {{Sembola alayê|Rûsya}} [[PFC CSKA Moskva|CSKA Moskva]]
|-
| &lt;div align=&quot;center&quot;&gt; '''Grûba C''' || {{Sembola alayê|Spanya}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]]   || {{Sembola alayê|Îtalya}} [[AC Milan|Milan]]
|-
| &lt;div align=&quot;center&quot;&gt; '''Grûba D''' || {{Sembola alayê|Îngilistan}} [[Chelsea fc|Chelsea]] || {{Sembola alayê|Portûgal}} [[FC Porto|Porto]]
|-
| &lt;div align=&quot;center&quot;&gt; '''Grûba E''' || {{Sembola alayê|Îtalya}} [[ACF Fiorentina|Fiorentina]]  || {{Sembola alayê|Fransa}} [[Olympique Lyonnais|Lyon]] 
|-
| &lt;div align=&quot;center&quot;&gt; '''Grûba F''' || {{Sembola alayê|Spanya}} [[FC Barcelona|Barcelona]] || {{Sembola alayê|Îtalya}} [[FC Internazionale Milano|Inter]] 
|-
| &lt;div align=&quot;center&quot;&gt; '''Grûba G''' || {{Sembola alayê|Spanya}} [[Sevilla FC|Sevilla]] || {{Sembola alayê|Almanya}} [[Vfb Stuttgart|Stuttgart]]  
|-
| &lt;div align=&quot;center&quot;&gt; '''Grûba H''' || {{Sembola alayê|Îngilistan}} [[Arsenal FC|Arsenal]] || {{Sembola alayê|Yewnanistan}} [[Olympiakos]]
|}

'''Dewrey 16'''
{| class=&quot;toccolours&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;border-collapse:collapse; font-size:95%;&quot;
|----- valign=&quot;top&quot;&quot; align=&quot;center&quot;
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | Dam
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | Tìma Yekem
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | Encam 
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | Tìma Dewam
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | Yekem Match
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | Dewam Match
|----- valign=&quot;top&quot;&quot; align=&quot;center&quot;
|  [[16ê sibatê]] [[2010]]/[[10ê adarê]] [[2010]]
|  {{Sembola alayê|Fransa}} [[Olympique Lyonnais|Lyon]] || 2-1 || {{Sembola alayê|Spanya}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] || 1-0 || 1-1
|----- valign=&quot;top&quot;&quot; align=&quot;center&quot;
|  [[16ê sibatê]] [[2010]]/[[10ê adarê]] [[2010]]
|  {{Sembola alayê|Îtalya}} [[AC Milan|Milan]] || 2-7 || {{Sembola alayê|Îngilistan}} [[Manchester United FC|Manchester United]] || 2-3 || 0-4
|----- valign=&quot;top&quot;&quot; align=&quot;center&quot;
|  [[17ê sibatê]] [[2010]]/[[9ê adarê]] [[2010]]
|  {{Sembola alayê|Almanya}} [[FC Bayern München|Bayern München]] ||(C) 4-4 || {{Sembola alayê|Îtalya}} [[ACF Fiorentina|Fiorentina]] || 2-1 || 2-3
|----- valign=&quot;top&quot;&quot; align=&quot;center&quot; 
|  [[17ê sibatê]] [[2010]]/[[9ê adarê]] [[2010]]
|  {{Sembola alayê|Portûgal}} [[FC Porto|Porto]] || 2-6 || {{Sembola alayê|Îngilistan}} [[Arsenal FC|Arsenal]] || 2-1 || 0-5
|----- valign=&quot;top&quot;&quot; align=&quot;center&quot;
|  [[23ê sibatê]] [[2010]]/[[17ê adarê]] [[2010]]
|  {{Sembola alayê|Almanya}} [[Vfb Stuttgart|Stuttgart]] || 1-5 || {{Sembola alayê|Spanya}} [[FC Barcelona|Barcelona]] || 1-1 || 0-4 
|----- valign=&quot;top&quot;&quot; align=&quot;center&quot;
|  [[23ê sibatê]] [[2010]]/[[17ê adarê]] [[2010]]
|  {{Sembola alayê|Yewnanistan}} [[Olympiakos]] || 1-3 || {{Sembola alayê|Fransa}} [[FC Girondins de Bordeaux|Bordeaux]] || 0-1 || 1-2
|----- valign=&quot;top&quot;&quot; align=&quot;center&quot;
|  [[24ê sibatê]] [[2010]]/[[16ê adarê]] [[2010]]
|  {{Sembola alayê|Îtalya}} [[FC Internazionale Milano|Inter]] || 3-1 || {{Sembola alayê|Îngilistan}} [[FC Chelsea|Chelsea]] || 2-1 || 1-0
|----- valign=&quot;top&quot;&quot; align=&quot;center&quot;
|  [[24ê sibatê]] [[2010]]/[[16ê adarê]] [[2010]]
|  {{Sembola alayê|Rûsya}} [[PFC CSKA Moskva|CSKA Moskva]] || 3-2 || {{Sembola alayê|Spanya}} [[Sevilla FC|Sevilla]] || 1-1 || 2-1 
|}

'''Match 1 Lyon-Real Madrid'''

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[16ê sibatê]] [[2010]] 
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Fransa}}'''[[Olympique Lyonnais|Lyon]]'''
|align=center width=13%|'''1 – 0''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Spanya}}'''[[Real Madrid CF|Real Madrid]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Jean Makoun|Makoun]] [47]  [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|
|}

'''Match 2 Real Madrid-Lyon'''

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[10ê adarê]] [[2010]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Spanya}}'''[[Real Madrid CF|Real Madrid]]'''
|align=center width=13%|'''1 – 1''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Fransa}}'''[[Olympique Lyonnais|Lyon]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Cristiano Ronaldo|Ronaldo]]  [6] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Miralem Pjanić|Pjanić]]  [75] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}
----
'''Match 1 Milan-Manchester United'''

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[16ê sibatê]] [[2010]] 
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Îtalya}}'''[[AC Milan|Milan]]'''
|align=center width=13%|'''2 – 3''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Îngilistan}}'''[[Manchester United FC|Manchester United]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Ronaldinho]] [3]  [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Clarence Seedorf|Seedorf]] [85] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Paul Scholes|Scholes]] [36]  [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Wayne Rooney|Rooney]] [66],[74] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}

'''Match 2 Manchester United-Milan'''

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[10ê adarê]] [[2010]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Îngilistan}}'''[[Manchester United FC|Manchester United]]'''
|align=center width=13%|'''4 – 0''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Îtalya}}'''[[AC Milan|Milan]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Wayne Rooney|Rooney]] [13] [46] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Park Ji-Sung|Park]] [59]  [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Darren Fletcher|Fletcher]] [88]  [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|
|}
----
'''Match 1 Bayern München-Fiorentina'''

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[17ê sibatê]] [[2010]] 
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Almanya}}'''[[FC Bayern München|Bayern München]]'''
|align=center width=13%|'''2 – 1''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Îtalya}}'''[[ACF Fiorentina|Fiorentina]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Arjen Robben|Robben]] [45+3]  [[Penalty shootout|Penalty]] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Miroslav Klose|Klose]] [89] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Per Krøldrup|Krøldrup]] [50]  [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}

'''Match 2 Fiorentina-Bayern München'''

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[9ê adarê]] [[2010]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Îtalya}}'''[[ACF Fiorentina|Fiorentina]]'''
|align=center width=13%|'''3 – 2''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Almanya}}'''[[FC Bayern München|Bayern München]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Juan Manuel Vargas|Vargas]] [28]  [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Stevan Jovetić|Jovetić]] [54] [64] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Mark van Bommel|Bommel]] [60]  [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Arjen Robben|Robben]] [65]  [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}
----
'''Match 1 Porto-Arsenal'''

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[17ê sibatê]] [[2010]] 
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Portûgal}}'''[[FC Porto|Porto]]'''
|align=center width=13%|'''2 – 1''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Îngilistan}}'''[[Arsenal FC|Arsenal]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Silvestre Varela|Varela]] [11]   [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Radamel Falcao|Falcao]] [51] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Sol Campbell|Campbell]] [18]  [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}

'''Match 2 Arsenal-Porto'''

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[9ê adarê]] [[2010]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Îngilistan}}'''[[Arsenal FC|Arsenal]]'''
|align=center width=13%|'''5 – 0''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Portûgal}}'''[[FC Porto|Porto]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Nicklas Bendtner]] [10] [25] [90+1] [[Penalty shootout|Penalty]] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Samir Nasri|Nasri]] [63]  [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Emmanuel Eboué|Eboué]] [66]  [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|
|}
----
'''Match 1 Stuttgart-Barcelona'''

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[23ê sibatê]][[2010]] 
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Almanya}}'''[[VfB Stuttgart|Stuttgart]]'''
|align=center width=13%|'''1 – 1''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Spanya}}'''[[FC Barcelona|Barcelona]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Cacau]] [25]  [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Zlatan Ibrahimović|Ibrahimović]] [52]  [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}

'''Match 2 Barcelona-Stuttgart'''

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[17ê adarê]] [[2010]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Spanya}}'''[[FC Barcelona|Barcelona]]'''
|align=center width=13%|'''4 – 0''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Almanya}}'''[[VfB Stuttgart|Stuttgart]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Lionel Messi|Messi]] [13] [60] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Pedro Rodríguez Ledesma|Pedro]] [22]  [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Bojan Krkić|Bojan]] [89]  [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|
|}
----
'''Match 1 Milan-Manchester United'''

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[23ê sibatê]] [[2010]] 
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Yewnanistan}}'''[[Olympiacos]]'''
|align=center width=13%|'''0 – 1''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Fransa}}'''[[Bordeaux]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|
|
|valign=top|[[Michaël Ciani|Ciani]] [45+2]  [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}

'''Match 2 Manchester United-Milan'''

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[17ê adarê]] [[2010]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Fransa}}'''[[Bordeaux]]'''
|align=center width=13%|'''2 – 1''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Yewnanistan}}'''[[Olympiacos]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Yoann Gourcuff|Gourcuff]] [5]  [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Marouane Chamakh|Chamakh]] [88]  [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Konstantinos Mitroglou|Mitroglou]] [65]  [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}
----
'''Match 1 Bayern München-Fiorentina'''

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[24ê sibatê]] [[2010]] 
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Îtalya}}'''[[Inter]]'''
|align=center width=13%|'''2 – 1''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Îngilistan}}'''[[Chelsea]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Diego Milito|Milito]] [3]   [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Esteban Cambiasso|Cambiasso]] [55] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Salomon Kalou|Kalou]] [51]   [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}

'''Match 2 Fiorentina-Bayern München'''

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[16ê adarê]] [[2010]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Îngilistan}}'''[[Chelsea]]'''
|align=center width=13%|'''0 – 1''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Îtalya}}'''[[Inter]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|
|
|valign=top|[[Samuel Eto'o|Eto'o]] [78]  [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}
----
'''Match 1 Porto-Arsenal'''

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[17ê adarê]] [[2010]] 
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Rûsya}}'''[[CSKA Moscow|Moscow]]'''
|align=center width=13%|'''1 – 1''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Spanya}}'''[[Sevilla FC|Sevilla]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Mark González|González]] [66]  [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Álvaro Negredo|Negredo]] [25]  [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}

'''Match 2 Arsenal-Porto'''

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[16ê adarê]] [[2010]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Spanya}}'''[[Sevilla FC|Sevilla]]'''
|align=center width=13%|'''1 – 2''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Rûsya}}'''[[CSKA Moscow|Moscow]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Diego Perotti|Perotti]] [41]   [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Tomáš Necid|Necid]] [39]   [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Keisuke Honda|Honda]] [55] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}

== çarek-fînale ==
{| class=&quot;toccolours&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;border-collapse:collapse; font-size:95%;&quot;
|----- valign=&quot;top&quot;&quot; align=&quot;center&quot;
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | Dam
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | Tìma Yekem
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | Encam
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | Tìma Dewam
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | Yekem Match
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | Dewam Match 
|----- valign=&quot;top&quot;&quot; align=&quot;center&quot;
|  [[30ê adarê]] [[2010]]/[[7ê nîsanê]] [[2010]]
|  {{Sembola alayê|Fransa}} [[Olympique Lyonnais|Lyon]] || 3-2 || {{Sembola alayê|Fransa}} [[FC Girondins de Bordeaux|Bordeaux]] || 3-1 || 0-1
|----- valign=&quot;top&quot;&quot; align=&quot;center&quot;
|  [[30ê adarê]] [[2010]]/[[7ê nîsanê]] [[2010]]
|  {{Sembola alayê|Almanya}} [[FC Bayern München|Bayern München]] || (C) 4-4 || {{Sembola alayê|Îngilistan}} [[Manchester United FC|Manchester United]] || 2-1 || 2-3
|----- valign=&quot;top&quot;&quot; align=&quot;center&quot;
|  [[31ê adarê]] [[2010]]/[[6ê nîsanê]] [[2010]]
|  {{Sembola alayê|Îngilistan}} [[Arsenal FC|Arsenal]] || 3-6 || {{Sembola alayê|Spanya}} [[FC Barcelona|Barcelona]] || 2-2 || 1-4
|----- valign=&quot;top&quot;&quot; align=&quot;center&quot; 
|  [[31ê adarê]] [[2010]]/[[6ê nîsanê]] [[2010]]
|  {{Sembola alayê|Îtalya}} [[FC Internazionale Milano|Inter]] || 2-0 || {{Sembola alayê|Rûsya}} [[PFC CSKA Moskva|CSKA Moskva]] || 1-0 || 1-0 
|}

'''Match 1 Lyon-Bordeaux'''

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[16ê sibatê]] [[2010]] 
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Fransa}}'''[[Olympique Lyonnais|Lyon]]'''
|align=center width=13%|'''3 – 1''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Fransa}}'''[[FC Girondins de Bordeaux|Bordeaux]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Lisandro López|Lisandro]] [10] [77] [[Penalty shootout|Penalty]] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Michel Bastos|Bastos]] [32] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|&lt;br /&gt; [[Marouane Chamakh|Chamakh]] [14] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}

'''Match 2 Bordeaux-Lyon'''

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[10ê adarê]] [[2010]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Fransa}}'''[[FC Girondins de Bordeaux|Bordeaux]]'''
|align=center width=13%|'''1 – 0''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Fransa}}'''[[Olympique Lyonnais|Lyon]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Marouane Chamakh|Chamakh]] [45] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|
|}
----
'''Match 1 Bayern München-Manchester United'''

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[16ê sibatê]] [[2010]] 
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Almanya}}'''[[FC Bayern München|Bayern München]]'''
|align=center width=13%|'''2 – 1''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Îngilistan}}'''[[Manchester United FC|Manchester United]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Franck Ribéry|Ribéry]] [77]  [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Ivica Olić|Olić]] [90+2] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Wayne Rooney|Rooney]] [2]  [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}

'''Match 2 Manchester United-Bayern München'''

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[10ê adarê]] [[2010]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Îngilistan}}'''[[Manchester United FC|Manchester United]]'''
|align=center width=13%|'''3 – 2''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Almanya}}'''[[FC Bayern München|Bayern München]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Darron Gibson|Gibson]] [3]  [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Nani]] [7] [41] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Ivica Olić|Olić]] [43]  [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Arjen Robben|Robben]] [74] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}
----
'''Match 1 Arsenal-Barcelona'''

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[17ê sibatê]] [[2010]] 
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Îngilistan}}'''[[Arsenal FC|Arsenal]]'''
|align=center width=13%|'''2 – 2''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Spanya}}'''[[FC Barcelona|Barcelona]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Theo Walcott|Walcott]] [69]  [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Cesc Fàbregas|Fàbregas]] [85] [[Penalty shootout|Penalty]] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Zlatan Ibrahimović|Ibrahimović]] [46] [59] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}

'''Match 2 Barcelona-Arsenal'''

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[9ê adarê]] [[2010]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Spanya}}'''[[FC Barcelona|Barcelona]]'''
|align=center width=13%|'''4 – 1''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Îngilistan}}'''[[Arsenal FC|Arsenal]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Lionel Messi|Messi]] [21] [37] [42] [88] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|[[Nicklas Bendtner|Bendtner]] [18] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}
----
'''Match 1 Inter-Moscow'''

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[17ê sibatê]] [[2010]] 
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Îtalya}}'''[[FC Internazionale Milano|Inter]]'''
|align=center width=13%|'''1 – 0''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Rûsya}}'''[[PFC CSKA Moskva|CSKA Moskva]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Diego Milito|Milito]] [65]   [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top| 
|}

'''Match 2 Moscow-Inter'''

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[9ê adarê]] [[2010]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Rûsya}}'''[[PFC CSKA Moskva|CSKA Moskva]]'''
|align=center width=13%|'''0 – 1''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Îtalya}}'''[[FC Internazionale Milano|Inter]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|
|
|valign=top|[[Wesley Sneijder|Sneijder]] [6]   [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}

== nyw-fînale ==
{| class=&quot;toccolours&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;border-collapse:collapse; font-size:95%;&quot;
|----- valign=&quot;top&quot;&quot; align=&quot;center&quot;
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | Dam
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | Tìma Yekem
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | Encam
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | Tìma Dewam
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | Yekem Match
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | Dewam Match 
|----- valign=&quot;top&quot;&quot; align=&quot;center&quot;
|  [[20ê nîsanê]] [[2010]]/[[28ê nîsanê]] [[2010]]
|  {{Sembola alayê|Almanya}} [[FC Bayern München|Bayern München]] || 4-0 || {{Sembola alayê|Fransa}} [[Olympique Lyonnais|Lyon]] || 1-0 || 3-0
|----- valign=&quot;top&quot;&quot; align=&quot;center&quot;
|  [[21ê nîsanê]] [[2010]]/[[27ê nîsanê]] [[2010]]
|  {{Sembola alayê|Îtalya}} [[FC Internazionale Milano|Inter]] || 3-2 || {{Sembola alayê|Spanya}} [[FC Barcelona|Barcelona]] || 3-1 || 0-1
|}

'''Match 1 Inter-Barcelona'''

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[16ê sibatê]] [[2010]] 
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Îtalya}}'''[[FC Internazionale Milano|Inter]]'''
|align=center width=13%|'''3 – 1''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Spanya}}'''[[FC Barcelona|Barcelona]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Wesley Sneijder|Sneijder]] [30] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Maicon]] [48] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]&lt;br /&gt; [[Diego Milito|Milito]] [61] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|&lt;br /&gt; [[Pedro Rodriguez|Rodriguez]] [19] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}

'''Match 2 Barcelona-Inter'''

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[10ê adarê]] [[2010]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Spanya}}'''[[FC Barcelona|Barcelona]]'''
|align=center width=13%|'''1 – 0''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Îtalya}}'''[[FC Internazionale Milano|Inter]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Gerard Piqué|Piqué]] [84] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|
|}
----
'''Match 1 Bayern München-Lyon'''

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[16ê sibatê]] [[2010]] 
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Almanya}}'''[[Bayern München]]'''
|align=center width=13%|'''1 – 0''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Fransa}}'''[[Olympique Lyonnais|Lyon]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|[[Arjen Robben|Robben]] [69]  [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|
|valign=top|
|}

'''Match 2 Lyon-Bayern München'''

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[10ê adarê]] [[2010]]
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Fransa}}'''[[Olympique Lyonnais|Lyon]]'''
|align=center width=13%|'''0 – 3''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Almanya}}'''[[FC Bayern München|Bayern München]]'''
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top|
|
|valign=top|[[Ivica Olić|Olić]] [43], [43], [43]   [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}
----

== Fînal ==

'''Fînal'''

{| style=&quot;width: 100%; background: #ffffff;&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|align=center rowspan=3 width=15%|&lt;br /&gt;[[22ê gulanê]] [[2010]] 
|width=24% align=right|'''{{Sembola alayê|Almanya}}'''[[FC Bayern München|Bayern München]]
|align=center width=13%|'''0 – 2''' &lt;br /&gt; 
|width=24%|'''{{Sembola alayê|Îtalya}}'''[[FC Internazionale Milano|Inter]]
|- style=font-size:85%
|align=right valign=top| 
|
|valign=top|[[Diego Milito|Milito]] [35], [70] [[Wêne:Soccerball shade.svg|13px]]
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; margin: 0 auto;&quot;
|-
! UEFA Champions League 2009/2010
|-
|{{Border|[[Wêne:Flag of Italy.svg|200px]]}}&lt;br /&gt;'''[[FC Internazionale Milano|Inter]]'''&lt;br /&gt;'''Bu cara sîyê'''
|}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2010/matches/all/index.html 2009–10 All matches – season at UEFA website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170909101436/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2010/matches/all/index.html |date=2017-09-09 }}
* [https://web.archive.org/web/20110924080551/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2010/index.html 2009–10 UEFA Champions League], UEFA.com
* [http://www.uefa.com/newsfiles/630630.pdf UEFA Executive Committee approves changes to UEFA club competitions] (includes access list for this competition)
* [https://web.archive.org/web/20071012205634/http://www.xs4all.nl/~kassiesa/bert/uefa/access2009.html Access list 2009/2010] (UEFA European Cup Football by Bert Kassies)
* All scorers 2009–10 UEFA Champions League (excluding qualifying round) according to [http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2010/statistics/round=2000028/players/type=topscorers/index.html protocols UEFA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171101162848/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2010/statistics/round=2000028/players/type=topscorers/index.html |date=2017-11-01 }} + all scorers [http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2010/statistics/round=2000024/players/type=topscorers/index.html qualifying round] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141110105936/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2010/statistics/round=2000024/players/type=topscorers/index.html |date=2014-11-10 }}
* [http://en.archive.uefa.com/competitions/ucl/history/season=2010/intro.html 2009/10 UEFA Champions League]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2019 }} - results and line-ups (archive)

{{UEFA Champions League}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Lîgên futbolê]]
[[Kategorî:UEFA Champions League]]</text>
      <sha1>8ao7crhclppc8ugwqi0qu33xgnqk1gr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Murat Bozlak</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40074</id>
    <revision>
      <id>2095717</id>
      <parentid>1925218</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T05:00:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8185" sha1="kv6xjr7wg1yjqwbezlftazcayca5quf" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
'''Murat Bozlak''' (jdb. [[30ê kanûna pêşîn]] [[1952]] li [[Şereflikoçhisar]], [[Enqere]]; m. [[4ê kanûna paşîn|4ê kanûna paşîn a]] [[2015]]) siyasetmedarekî [[kurd]] bû ku di nav çend partiyên siyasî de çalak bû. Bozlak bû serokê [[Partiya Demokrasiya Gel]] (HADEP) û endamê [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê|Meclîsa Mezin a Neteweyî]] di dema xwe di [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP). Bozlak siyasetmedarekî kurd&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Morris |pêşnav=Chris |lînka-nivîskar=Chris Morris (journalist) |tarîx=2000-02-25 |sernav=Turkey jails Kurds and charges mayors |url=https://www.theguardian.com/world/2000/feb/25/2 |roja-gihiştinê=2020-10-21 |xebat=[[The Guardian]] |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; û endamê damezrîner ê Partiya Sosyal Demokrat (SODEP), Partiya Populîst a Sosyal Demokrat (SHP), Partiya Kedê ya Gel (HEP), Partiya Demokrasiyê (DEP) û HADEPê bû. Her du partiyên pêşî hatin hilweşandin û sê yên dawîn jî ji aliyê dadgeha destûra bingehîn a Tirkiyeyê ve hatin qedexekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.haberler.com/murat-bozlak/biyografisi/ |sernav=Murat Bozlak Kimdir ? - Murat Bozlak Hayatı ve Biyografisi |malper=www.haberler.com |roja-gihiştinê=2020-10-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bianet.org/english/politics/186048-almost-all-party-chairs-served-jail-term |sernav=Almost All Party Chairs Served Jail Term |malper=[[Bianet]] |tarîx=3 gulan 2017 |roja-gihiştinê=2020-10-20 |paşnav1=Fırat |pêşnav1=Nuri |paşnav2=Yıldız |pêşnav2=Yılmaz }}&lt;/ref&gt;

== Jiyana berê û xwendin ==
Bozlak ji Fakulteya Hiqûqê ya [[Zanîngeha Enqereyê]] mezûn bû û paşê wek parêzerê serbixwe xebitî.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.haberler.com/murat-bozlak/biyografisi/ |sernav=Murat Bozlak Kimdir ? - Murat Bozlak Hayatı ve Biyografisi |malper=www.haberler.com |roja-gihiştinê=2020-10-21 }}&lt;/ref&gt;

== Kariyera siyasî ==
Di sibata 1994 de, dema ku ew sekreterê giştî yê DEPê bû, Bozlak li [[Enqere]] ji sûîqestekê rizgar bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Blood and Belief: The PKK and the Kurdish Fight for Independence |paşnav=Marcus |pêşnav=Aliza |weşanger=NYU Press |sal=2009 |rr=226 |isbn=978-0-8147-9587-3 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştî binçavkirina wekîlên DEPê di Adara 1994an de û girtina DEPê, di gulana 1994an de partiya HADEPê hat damezrand.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Di mijdara 1998an de, piştî ku Îtalyayê red kir ku [[Abdullah Öcalan]] radestî Tirkiyeyê bike, bi dehan endamên HADEPê yên din hatin binçavkirin û bi hinceta ku li dijî nêzîkatiya Tirkiyeyê ya li hemberî pirsgirêka kurd a Tirkiyeyê piştgirî daye greva birçîbûnê ya li seranserî welat hatiye sûcdarkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://reuters.screenocean.com/record/500867 |sernav=Reuters Archive Licensing |malper=Reuters Archive Licensing |roja-gihiştinê=2020-10-20 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di heman mehê de ji ber axaftinên ku di sala 1993an de kiribû, hat girtin û salek cezayê girtîgehê lê hat birîn.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Çend endamên parlemena Brîtanyayê yên li derdora Jeremy Corbyn ev girtin şermezar kirin û diyar kirin ku Bozlak ji bo pirsgirêka kurd û tirk tenê bi muzakereyan çareseriyek peyda kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://edm.parliament.uk/early-day-motion/17545 |sernav=Arrest of Murat Bozlak - Early Day Motions - UK Parliament |malper=edm.parliament.uk |roja-gihiştinê=2020-10-20 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Bozlak di nîsana 1997an de karîbû ji girtîgehê derkeve.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Turkey's Kurdish Question |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |weşanger=Rowman &amp; Littlefield Publishers |tarîx=2000-01-01 |rr=95 |isbn=978-0-585-17773-1 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di îlona 1999an de di demeke kurt de serokatiya HADEPê radestî Turan Demir kir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştî ku Demîr ji ber propagandaya terorê 10 meh cezayê girtîgehê lê hat birîn, di kongreya 4emîn a partiyê de di mijdara 2000î de dîsa dest bi serokatiyê kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ocalan et le PKK: Les mutations de la question kurde en Turquie et au moyen-orient |paşnav1=Cigerli |pêşnav1=Sabri |weşanger=Maisonneuve et Larose |sal=2005 |rr=200 |isbn=978-2-7068-1885-1 |ziman=fr |paşnav2=Saout |pêşnav2=Didier Le }}&lt;/ref&gt; Ji bo hilbijartinên giştî yên Çiriya Paşîn 2002, di xema qedexekirina partiya HADEPê de, ji serokatiya wê îstifa kir û tevlî [[Partiya Gel a Demokratîk]] (DEHAP) bû.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Cigerli, Sabri; Saout, Didier Le (2005), pp.201–202&lt;/ref&gt; Lê namzediya wî ya parêzgeha Diyarbekirê ji aliyê rayedarên tirk ên hilbijartinê ve hat betalkirin.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li şûna wî hevjîna wî Zeycan Bozlak bû namzeta DEHAPê ya Amedê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.voanews.com/archive/turkeys-constitutional-court-issues-ruling-against-pro-kurdish-hadep-2003-03-13 |sernav=Turkey's Constitutional Court Issues Ruling Against Pro-Kurdish HADEP - 2003-03-13 {{!}} Voice of America - English |malper=www.voanews.com |roja-gihiştinê=2020-10-21 |ziman=en |archive-date=2020-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023073832/https://www.voanews.com/archive/turkeys-constitutional-court-issues-ruling-against-pro-kurdish-hadep-2003-03-13 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; HADEP di cotmeha 2003an de ji aliyê Dadgeha Destûra Bingehîn a Tirkiyeyê ve hat girtin û Bozlak 5 salan ji siyasetê hat qedexekirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Di hilbijartinên Hezîrana 2011an de, Bozlak wek berendamê serbixwe yê Adanayê ji bo Bloka Ked,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://secim.haberler.com/2011/adana-secim-sonuclari/ |sernav=ADANA 2011 GENEL SEÇİM SONUÇLARI |malper=secim.haberler.com |roja-gihiştinê=2020-10-21 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2025 }}&lt;/ref&gt; Demokrasî û Azadiyê ya ku [[Partiya Aştî û Demokrasiyê]] (BDP) piştgiriya wê dike, ji bo parlementoya Tirkiyeyê hat hilbijartin. Di sala 2014an de Bozlak û 26 parlementerên BDPê tevlî HDPê bûn û piştî wê koma parlamenê ava kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/english/print/155309-hdp-forms-group-in-parliament |sernav=English :: HDP Forms Group in Parliament |malper=[[Bianet]] |roja-gihiştinê=2020-10-21 }}&lt;/ref&gt;

=== Pozisiyonên siyasetê ===
Wî anî ziman ku Kurdistan piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] bû çar parçe û ket nav &quot;sîstema netewî-kolonyal&quot; û mafê &quot;xwerêvebirinê&quot; ji bo kurdan parast.&lt;ref name=&quot;Poulton1997&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Top Hat, Grey Wolf, and Crescent: Turkish Nationalism and the Turkish Republic |paşnav=Poulton |pêşnav=Hugh |weşanger=C. Hurst &amp; Company (Publishers) Limited |tarîx=1997 |rr=240–243 |isbn=0-8147-6648-X |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=f4dpAAAAMAAJ }}&lt;/ref&gt; Piştre jî xwest ku kurdên li Tirkiyeyê weke wan werina naskirin û destûr bê dayîn ku xwe bi awayekî demokratik bi rêxistin bikin.&lt;ref name=&quot;Poulton1997&quot; /&gt; Wî her wiha red kir ku pirsgirêka kurdan bi gelê tirk re heye, lê zêdetir bi dewleta tirk re heye.&lt;ref name=&quot;Poulton1997&quot; /&gt;

== Jiyana taybet ==
Heta Çileya 2015an weke parlementeriya Edeneyê kar kir û wefat kir. Wî merasîma ku bi kevneşopî ji bo wekîlên mirî li ber parlamena Tirkiyeyê tê lidarxistin red kir. Li şûna wê, di 6ê Çile de li ber avahiya DBP'ê ya Enqereyê merasîmek hat lidarxistin, beriya ku li gundê xwe bê definkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyetdailynews.com/veteran-hdp-deputy-bozlak-passes-away-76507 |sernav=Veteran HDP deputy Bozlak passes away |malper=Hürriyet Daily News |roja-gihiştinê=2020-10-21 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Bozlak zewicî bû û bavê sê zarokan bû.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1952]]
[[Kategorî:Mirin 2015]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokratîk a Gelan]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Herêmên Demokratîk]]</text>
      <sha1>kv6xjr7wg1yjqwbezlftazcayca5quf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zimanê urdû</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40597</id>
    <revision>
      <id>2095642</id>
      <parentid>2095380</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T19:04:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-49449-44</username>
        <id>183004</id>
      </contributor>
      <origin>2095642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1088" sha1="he5ppabeo4wx9dc88cw6sducbkfoxb0" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Zimanê urdû''' [[ziman]]ê fermî a [[Pakistan]] û [[Hindistan]]ê ye. Urdû û [[zimanê hindî]] mîna hev in. Li hemû dinyayê nêzî 200 milyon kes bi zimanê urdû diaxive. Di zimanê urdû de [[peyv]]ên zimanê [[tirkî]], [[Zimanê mongolî|monolî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê erebî|erebî]], û [[Zimanê sanskrîtî|sanskrîtî]] hene. [[Gramer]]a zimanê urdû gelek hêsan e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}} [[Berhem]]ên zimanê urdû piranî [[ol]]î û [[wêje]]yî ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}}

Bi [[alfabeya erebî]] tê nivîsandin. Di alfebêda 52 [[Tîp|herf]] hene.

[[Wêne:Urdu alphabets.png|thumb|250px|çep|Alfabeya ûrdû]]

== Çavkanî ==
* [http://www.essortment.com/all/urdulanguage_rguo.htm http://www.essortment.com/all/urdulanguage_rguo.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090428170836/http://www.essortment.com/all/urdulanguage_rguo.htm |date=2009-04-28 }}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Zimanên ku tên çemandin]]
[[Kategorî:Zimanê urdû| ]]</text>
      <sha1>he5ppabeo4wx9dc88cw6sducbkfoxb0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095643</id>
      <parentid>2095642</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T19:06:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-49449-44</username>
        <id>183004</id>
      </contributor>
      <origin>2095643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1098" sha1="4nkl2vdwu889li54qof8bhlq5u6buas" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Zimanê urdû''' [[ziman]]ê fermî a [[Pakistan]] û [[Hindistan]]ê ye. Urdû û [[zimanê hindî]] mîna hev in. Li hemû dinyayê nêzî 200 milyon kes bi zimanê urdû diaxive. Di zimanê urdû de [[peyv]]ên zimanê [[tirkî]], [[Zimanê mongolî|monolî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê erebî|erebî]], pûncabî û [[Zimanê sanskrîtî|sanskrîtî]] hene. [[Gramer]]a zimanê urdû gelek hêsan e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}} [[Berhem]]ên zimanê urdû piranî [[ol]]î û [[wêje]]yî ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}}

Bi [[alfabeya erebî]] tê nivîsandin. Di alfebêda 52 [[Tîp|herf]] hene.

[[Wêne:Urdu alphabets.png|thumb|250px|çep|Alfabeya ûrdû]]

== Çavkanî ==
* [http://www.essortment.com/all/urdulanguage_rguo.htm http://www.essortment.com/all/urdulanguage_rguo.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090428170836/http://www.essortment.com/all/urdulanguage_rguo.htm |date=2009-04-28 }}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Zimanên ku tên çemandin]]
[[Kategorî:Zimanê urdû| ]]</text>
      <sha1>4nkl2vdwu889li54qof8bhlq5u6buas</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095647</id>
      <parentid>2095643</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T19:27:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Guherto</username>
        <id>41494</id>
      </contributor>
      <comment>Guhartoya [[Special:Diff/2095643|2095643]] yê [[Special:Contributions/~2026-49449-44|~2026-49449-44]] ([[User talk:~2026-49449-44|gotûbêj]]) şûnde kir</comment>
      <origin>2095647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1088" sha1="he5ppabeo4wx9dc88cw6sducbkfoxb0" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Zimanê urdû''' [[ziman]]ê fermî a [[Pakistan]] û [[Hindistan]]ê ye. Urdû û [[zimanê hindî]] mîna hev in. Li hemû dinyayê nêzî 200 milyon kes bi zimanê urdû diaxive. Di zimanê urdû de [[peyv]]ên zimanê [[tirkî]], [[Zimanê mongolî|monolî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê erebî|erebî]], û [[Zimanê sanskrîtî|sanskrîtî]] hene. [[Gramer]]a zimanê urdû gelek hêsan e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}} [[Berhem]]ên zimanê urdû piranî [[ol]]î û [[wêje]]yî ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}}

Bi [[alfabeya erebî]] tê nivîsandin. Di alfebêda 52 [[Tîp|herf]] hene.

[[Wêne:Urdu alphabets.png|thumb|250px|çep|Alfabeya ûrdû]]

== Çavkanî ==
* [http://www.essortment.com/all/urdulanguage_rguo.htm http://www.essortment.com/all/urdulanguage_rguo.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090428170836/http://www.essortment.com/all/urdulanguage_rguo.htm |date=2009-04-28 }}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Zimanên ku tên çemandin]]
[[Kategorî:Zimanê urdû| ]]</text>
      <sha1>he5ppabeo4wx9dc88cw6sducbkfoxb0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095648</id>
      <parentid>2095647</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T19:27:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Guherto</username>
        <id>41494</id>
      </contributor>
      <comment>Guhartoya [[Special:Diff/2095642|2095642]] yê [[Special:Contributions/~2026-49449-44|~2026-49449-44]] ([[User talk:~2026-49449-44|gotûbêj]]) şûnde kir</comment>
      <origin>2095648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1099" sha1="48wy4lfvm1k0jbdh3ytat793iedeslw" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Zimanê urdû''' [[ziman]]ê fermî a [[Pakistan]] û [[Hindistan]]ê ye. Urdû û [[zimanê hindî]] mîna hev in. Li hemû dinyayê nêzî 200 milyon kes bi zimanê urdû diaxive. Di zimanê urdû de [[peyv]]ên zimanê [[tirkî]], [[Zimanê mongolî|monolî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê erebî|erebî]], [[hindî]] û [[Zimanê sanskrîtî|sanskrîtî]] hene. [[Gramer]]a zimanê urdû gelek hêsan e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}} [[Berhem]]ên zimanê urdû piranî [[ol]]î û [[wêje]]yî ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}}

Bi [[alfabeya erebî]] tê nivîsandin. Di alfebêda 52 [[Tîp|herf]] hene.

[[Wêne:Urdu alphabets.png|thumb|250px|çep|Alfabeya ûrdû]]

== Çavkanî ==
* [http://www.essortment.com/all/urdulanguage_rguo.htm http://www.essortment.com/all/urdulanguage_rguo.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090428170836/http://www.essortment.com/all/urdulanguage_rguo.htm |date=2009-04-28 }}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Zimanên ku tên çemandin]]
[[Kategorî:Zimanê urdû| ]]</text>
      <sha1>48wy4lfvm1k0jbdh3ytat793iedeslw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095726</id>
      <parentid>2095648</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T05:17:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-49449-44</username>
        <id>183004</id>
      </contributor>
      <origin>2095726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1087" sha1="joe5cqwsi91e3nukgpq3j56zga1z62e" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Zimanê urdû''' [[ziman]]ê fermî a [[Pakistan]] û [[Hindistan]]ê ye. Urdû û [[zimanê hindî]] mîna hev in. Li hemû dinyayê nêzî 200 milyon kes bi zimanê urdû diaxive. Di zimanê urdû de [[peyv]]ên zimanê [[tirkî]], [[Zimanê mongolî|monolî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê erebî|erebî]],û [[Zimanê sanskrîtî|sanskrîtî]] hene. [[Gramer]]a zimanê urdû gelek hêsan e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}} [[Berhem]]ên zimanê urdû piranî [[ol]]î û [[wêje]]yî ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}}

Bi [[alfabeya erebî]] tê nivîsandin. Di alfebêda 52 [[Tîp|herf]] hene.

[[Wêne:Urdu alphabets.png|thumb|250px|çep|Alfabeya ûrdû]]

== Çavkanî ==
* [http://www.essortment.com/all/urdulanguage_rguo.htm http://www.essortment.com/all/urdulanguage_rguo.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090428170836/http://www.essortment.com/all/urdulanguage_rguo.htm |date=2009-04-28 }}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Zimanên ku tên çemandin]]
[[Kategorî:Zimanê urdû| ]]</text>
      <sha1>joe5cqwsi91e3nukgpq3j56zga1z62e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095755</id>
      <parentid>2095726</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T07:54:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2095755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1077" sha1="d7330c5424dbenkixn2urudbeghc0tf" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Zimanê urdû''' [[ziman]]ê fermî a [[Pakistan]] û [[Hindistan]]ê ye. Urdû û [[zimanê hindî]] mîna hev in. Li hemû dinyayê nêzî 200 milyon kes bi zimanê urdû diaxive. Di zimanê urdû de [[peyv]]ên zimanê [[tirkî]], [[Zimanê mongolî|mongolî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê erebî|erebî]] û [[Zimanê sanskrîtî|sanskrîtî]] hene. [[Gramer]]a zimanê urdû gelek hêsan e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}} [[Berhem]]ên zimanê urdû piranî [[ol]]î û [[wêje]]yî ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}}

Bi [[alfabeya erebî]] tê nivîsandin. Di alfebêda 52 [[Tîp|herf]] hene.

[[Wêne:Urdu alphabets.png|thumb|Alfabeya ûrdû]]

== Çavkanî ==
* [http://www.essortment.com/all/urdulanguage_rguo.htm http://www.essortment.com/all/urdulanguage_rguo.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090428170836/http://www.essortment.com/all/urdulanguage_rguo.htm |date=2009-04-28 }}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Zimanên ku tên çemandin]]
[[Kategorî:Zimanê urdû| ]]</text>
      <sha1>d7330c5424dbenkixn2urudbeghc0tf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095757</id>
      <parentid>2095755</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T07:55:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2095757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1078" sha1="n1lxhjr938j8zk8tnj5uu5g1fyv91i8" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Zimanê urdû''' [[ziman]]ê fermî a [[Pakistan]] û [[Hindistan]]ê ye. Urdû û [[zimanê hindî]] mîna hev in. Li hemû dinyayê nêzî 200 milyon kes bi zimanê urdû diaxive. Di zimanê urdû de [[peyv]]ên zimanê [[tirkî]], [[Zimanê mongolî|mongolî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê erebî|erebî]] û [[Zimanê sanskrîtî|sanskrîtî]] hene. [[Gramer]]a zimanê urdû gelek hêsan e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}} [[Berhem]]ên zimanê urdû piranî [[ol]]î û [[wêje]]yî ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}}

Bi [[alfabeya erebî]] tê nivîsandin. Di alfebê da 52 [[Tîp|herf]] hene.

[[Wêne:Urdu alphabets.png|thumb|Alfabeya ûrdû]]

== Çavkanî ==
* [http://www.essortment.com/all/urdulanguage_rguo.htm http://www.essortment.com/all/urdulanguage_rguo.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090428170836/http://www.essortment.com/all/urdulanguage_rguo.htm |date=2009-04-28 }}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Zimanên ku tên çemandin]]
[[Kategorî:Zimanê urdû| ]]</text>
      <sha1>n1lxhjr938j8zk8tnj5uu5g1fyv91i8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Elegez</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42878</id>
    <revision>
      <id>2095636</id>
      <parentid>2094877</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T17:43:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Guherto</username>
        <id>41494</id>
      </contributor>
      <origin>2095636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1888" sha1="ofiq80q5mf4eyqpyk19621tl7zlvguz" xml:space="preserve">{{Agahîdank gund
| nav                = Elegez
| navê_din           = 
| navê_fermî         = Alagyaz Ալագյազ
| wêne               = Alagyaz,NE.jpg
| sernavê_wêne       = Elegez
| welat              = {{ARM}}
| dewlet             = 
| parêzgeh           = [[Aragatsotn (parêzgeh)|Aragatsotn]]
| navçe              = 
| nahiye             = 
| hejmara_mezrayan   = 
| nifûs              = 469
| sala_nifûsê        = [[2001]]
| berbelaviya_nifûsê_km2 = 
| temamiya_qadê_km2  = 
| bilindahî_m        = 2.050
| koda_postayê       = 
| koda_telefonê      = 
| nexşeya_reptiyeyê  = Ermenistan
| koordînat          = {{Koord|40|40|53|N|44|17|25|E|display=inline, title}}
}}
'''Elegez''' (bi ermenî: Ալագյազ, ''Alagyaz''; bi latînî wek Alagëz{{Çavk}}; heta 1938, ''Camuşvana Mezin'') gundekî û merkeza [[Aragatson (parêzgeh)|parêzgeha Aragatsona]] [[Ermenistan|Ermenistanê]] ye.

Li dorê 11 gund hene. Piraniya niştîvanên Elegezê [[êzîdî]] ne. Li Elegezê [[kurmancî]] tê axiftin. Straneke ''[[rock]]ê'' ya [[Koma Wetan]] ya li ser Elegezê navdar e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}}

Li bajêr karxaneyeke penîr heye.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

* [http://www.youtube.com/watch?v=QruogKg2rWY Elegez - Koma Weten]
* Report of the results of the 2001 Armenian Census, National Statistical Service of the Republic of Armenia
* Kiesling, Rediscoving Armenia, p. 23, available online at the US embassy to Armenia's website
* [http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1642444_1659467_1648069,00.html The Kurdish Question] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080927205816/http://www.time.com/time/specials/2007/article/0%2C28804%2C1642444_1659467_1648069%2C00.html |date=2008-09-27 }}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Gundên Êzîdiyan li Ermenistanê]]
[[Kategorî:Kurdên Ermenistanê]]</text>
      <sha1>ofiq80q5mf4eyqpyk19621tl7zlvguz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Okyanûsya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44097</id>
    <revision>
      <id>2095627</id>
      <parentid>2095560</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T17:00:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2095627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43078" sha1="rfcjsuzwkkryjf501kchnkclty35vd1" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}&lt;/ref&gt; Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;

Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}&lt;/ref&gt; Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran.

Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Oceanic art&quot;, The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin &amp; Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kolonîzekirina Okyanûsyayê ===
==== Awistralya ====
[[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]]
Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408}}&lt;/ref&gt; Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}&lt;/ref&gt;

Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&amp;pg=PA81}}&lt;/ref&gt; Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê &quot;Mirovê Mungo&quot; (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}&lt;/ref&gt;

==== Melanezya ====
Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}&lt;/ref&gt;

Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

==== Mîkronezya ====
[[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]]
Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}&lt;/ref&gt;

Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê &quot;Chamorros&quot; hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên &quot;Latte&quot; jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}&lt;/ref&gt;

==== Polînezya ====
[[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]]
Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}&lt;/ref&gt;

Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}&lt;/ref&gt; &quot;gelên lapîta&quot; ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}&lt;/ref&gt;

Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}&lt;/ref&gt; Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}&lt;/ref&gt;

=== Lêkolînên ewropiyan ===
[[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]]
Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa &quot;Pasîfîkê&quot; bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê.

Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}&lt;/ref&gt;

Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}&lt;/ref&gt; Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&amp;pg=PA6}}&lt;/ref&gt; Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

=== Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî ===
[[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]]
Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya &quot;Bounty&quot; ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}&lt;/ref&gt;

Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA :  History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}&lt;/ref&gt;

Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir &quot;Herêma Papuayê&quot;) û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}&lt;/ref&gt;

=== Dîroka nûjen ===
[[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]]
Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific}}&lt;/ref&gt;

Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&amp;pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, &quot;Hawaii Operation&quot;. United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}&lt;/ref&gt; êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. &quot;Decoding Pearl Harbor&quot;, in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}&lt;/ref&gt; Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne &quot;dominion&quot; (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê &quot;Polynésie Française&quot; (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific}}&lt;/ref&gt;
== Erdnîgarî ==
Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane. Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.

Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.

Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, &quot;Okyanûsyaya Nêzîk&quot; (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha &quot;Okyanûsyaya Dûr&quot; (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji  giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberî Okyanûsa Başûr in. Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav &quot;Great Barrier Reef&quot; (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.

== Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! '''Cih'''
! '''Welat'''
! '''Serbajar-Paytext'''
! width=&quot;80&quot; | '''Rûerd &lt;br /&gt; (km²)'''
! width=&quot;80&quot; | '''Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)'''
! '''Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²'''
|-
| [[Wêne:LocationAU.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{AUS}} &lt;!-- Awistraliya --&gt;
| [[Canberra]]
| align=&quot;right&quot;| 7.686.850
| align=&quot;right&quot;| 19.546.792
| align=&quot;right&quot;| 2,5
|-
| [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{COK}} &lt;!-- Giravên Cook --&gt;
| [[Avarua]]
| align=&quot;right&quot;| 240
| align=&quot;right&quot;| 20.811
| align=&quot;right&quot;| 87
|-
| [[Wêne:LocationFiji.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FJI}} &lt;!-- Fîjî --&gt;
| [[Suva]]
| align=&quot;right&quot;| 18.270
| align=&quot;right&quot;| 856.346
| align=&quot;right&quot;| 47
|-
| [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{KIR}} &lt;!-- Kirîbatî --&gt;
| [[Tarawa ya başûr]]
| align=&quot;right&quot;| 811
| align=&quot;right&quot;| 96.335
| align=&quot;right&quot;| 119
|-
| [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{MHL}} &lt;!-- Giravên Marşal --&gt;
| [[Majuro]]
| align=&quot;right&quot;| 181
| align=&quot;right&quot;| 73.630
| align=&quot;right&quot;| 407
|-
| [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FSM}} &lt;!-- Mîkronezya --&gt;
| [[Palikir]]
| align=&quot;right&quot;| 702
| align=&quot;right&quot;| 135.869
| align=&quot;right&quot;| 194
|-
| [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NRU}} &lt;!-- Naûrû --&gt;
| [[Yaren (Distrikt)|Yaren]]
| align=&quot;right&quot;| 21
| align=&quot;right&quot;| 12.329
| align=&quot;right&quot;| 587
|-
| [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NZL}} &lt;!-- Zêlanda Nû --&gt;
| [[Wellington]]
| align=&quot;right&quot;| 268.680
| align=&quot;right&quot;| 3.908.037
| align=&quot;right&quot;| 16,4
|-
| [[Wêne:LocationPalau.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PLW}} &lt;!-- Palau --&gt;
| [[Melekeok (bajar)|Melekeok]]
| align=&quot;right&quot;| 458
| align=&quot;right&quot;| 19.409
| align=&quot;right&quot;| 42
|-
| [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PNG}} &lt;!-- Papua Gîneya Nû --&gt;
| [[Port Moresby]]
| align=&quot;right&quot;| 462.840
| align=&quot;right&quot;| 5.172.033
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{SLB}} &lt;!-- Giravên Salomon --&gt;
| [[Honiara]]
| align=&quot;right&quot;| 28.450
| align=&quot;right&quot;| 494.786
| align=&quot;right&quot;| 17
|-
| [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{WSM}} &lt;!-- Samoa --&gt;
| [[Apia]]
| align=&quot;right&quot;| 2.944
| align=&quot;right&quot;| 178.631
| align=&quot;right&quot;| 61
|-
| [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TON}} &lt;!-- Tonga --&gt;
| [[Nuku'alofa]]
| align=&quot;right&quot;| 748
| align=&quot;right&quot;| 106.137
| align=&quot;right&quot;| 142
|-
| [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TUV}} &lt;!-- Tûvalû --&gt;
| [[Funafuti]]
| align=&quot;right&quot;| 26
| align=&quot;right&quot;| 11.146
| align=&quot;right&quot;| 429
|-
| [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{VUT}} &lt;!-- Vanûatû --&gt;
| [[Port Vila]]
| align=&quot;right&quot;| 12.200
| align=&quot;right&quot;| 196.178
| align=&quot;right&quot;| 16
|}

== Herêmên ne serbixwe ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Welat
! Serbajar
! Rûerd &lt;br /&gt; (km²)
! width=&quot;80&quot; | Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)
! width=&quot;80&quot; | Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²
&lt;!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | {{US-HI}} (DYA)
| [[Honolulu]]
| align=&quot;right&quot;| 28.311
| align=&quot;right&quot;| 1.285.498
| align=&quot;right&quot;| 45
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{ASM}} &lt;!-- Samoaya Amerîkanî --&gt; (DYA)
| [[Pago Pago]]
| align=&quot;right&quot;| 199
| align=&quot;right&quot;| 68.688
| align=&quot;right&quot;| 345
|-
| align=&quot;left&quot; | {{GUM}} &lt;!-- Guam --&gt; (DYA)
| [[Hagåtña]]
| align=&quot;right&quot;| 549
| align=&quot;right&quot;| 160.796
| align=&quot;right&quot;| 293
|-
| align=&quot;left&quot; | {{MNP}} &lt;!-- Bakurê Marianan --&gt; (DYA)
| [[Saipan]]
| align=&quot;right&quot;| 477
| align=&quot;right&quot;| 77.311
| align=&quot;right&quot;| 162
|-
| align=&quot;left&quot; | {{TKL}} &lt;!-- Tokelau --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Fakaofo]] (Fale) 
| align=&quot;right&quot;| 10
| align=&quot;right&quot;| 1.431
| align=&quot;right&quot;| 143
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PYF}} &lt;!-- Polînezyaya Fransî --&gt; (Fr.)
| [[Papeete]]
| align=&quot;right&quot;| 4.167
| align=&quot;right&quot;| 257.847
| align=&quot;right&quot;| 62
|-
| align=&quot;left&quot; | {{WLF}} &lt;!-- Wallis û Futuna --&gt; (Fr.)
| [[Mata-Utu]]
| align=&quot;right&quot;| 274
| align=&quot;right&quot;| 15.585
| align=&quot;right&quot;| 57
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NFK}} &lt;!-- Giravên Norfolk --&gt; (Aws.)
| [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]]
| align=&quot;right&quot;| 35
| align=&quot;right&quot;| 1.866
| align=&quot;right&quot;| 53
&lt;!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi)
| [[Hanga Roa]]
| align=&quot;right&quot;| 164
| align=&quot;right&quot;| 3.791
| align=&quot;right&quot;| 23
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NCL}} &lt;!-- Kaledonyaya Nû --&gt; (Fr.)
| [[Nouméa]]
| align=&quot;right&quot;| 19.060
| align=&quot;right&quot;| 207.858
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NIU}} &lt;!-- Niue --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Alofi (Niue)|Alofi]]
| align=&quot;right&quot;| 260
| align=&quot;right&quot;| 2.134
| align=&quot;right&quot;| 8,2
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PCN}} &lt;!-- Giravên Pitcairn --&gt; (Brîtanya)
| [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]]
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 1,0
|}
&lt;!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---&gt;

== Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) ==

* {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan
* {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]]

== Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne ==
* {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê)
* {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye)
* {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê)
* {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya)
* {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA)
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Okyanûsa Başûr]]
[[Kategorî:Okyanûsa Hindî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin]]
[[Kategorî:Okyanûsya| ]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>rfcjsuzwkkryjf501kchnkclty35vd1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095628</id>
      <parentid>2095627</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T17:03:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2095628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43093" sha1="cduejphrf55o6jvrb3ohiic4v8zutyn" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}&lt;/ref&gt; Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;

Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}&lt;/ref&gt; Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran.

Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Oceanic art&quot;, The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin &amp; Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kolonîzekirina Okyanûsyayê ===
==== Awistralya ====
[[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]]
Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408}}&lt;/ref&gt; Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}&lt;/ref&gt;

Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&amp;pg=PA81}}&lt;/ref&gt; Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê &quot;Mirovê Mungo&quot; (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}&lt;/ref&gt;

==== Melanezya ====
Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}&lt;/ref&gt;

Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

==== Mîkronezya ====
[[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]]
Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}&lt;/ref&gt;

Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê &quot;Chamorros&quot; hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên &quot;Latte&quot; jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}&lt;/ref&gt;

==== Polînezya ====
[[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]]
Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}&lt;/ref&gt;

Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}&lt;/ref&gt; &quot;gelên lapîta&quot; ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}&lt;/ref&gt;

Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}&lt;/ref&gt; Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}&lt;/ref&gt;

=== Lêkolînên ewropiyan ===
[[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]]
Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa &quot;Pasîfîkê&quot; bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê.

Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}&lt;/ref&gt;

Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}&lt;/ref&gt; Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&amp;pg=PA6}}&lt;/ref&gt; Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

=== Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî ===
[[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]]
Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya &quot;Bounty&quot; ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}&lt;/ref&gt;

Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA :  History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}&lt;/ref&gt;

Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir &quot;Herêma Papuayê&quot;) û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}&lt;/ref&gt;

=== Dîroka nûjen ===
[[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]]
Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific}}&lt;/ref&gt;

Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&amp;pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, &quot;Hawaii Operation&quot;. United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}&lt;/ref&gt; êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. &quot;Decoding Pearl Harbor&quot;, in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}&lt;/ref&gt; Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne &quot;dominion&quot; (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê &quot;Polynésie Française&quot; (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific}}&lt;/ref&gt;
== Erdnîgarî ==
Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane. Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.

Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.

Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, &quot;Okyanûsyaya Nêzîk&quot; (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha &quot;Okyanûsyaya Dûr&quot; (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji  giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberî Okyanûsa Başûr in. Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav &quot;Great Barrier Reef&quot; (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.
=== Herêm ===

== Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! '''Cih'''
! '''Welat'''
! '''Serbajar-Paytext'''
! width=&quot;80&quot; | '''Rûerd &lt;br /&gt; (km²)'''
! width=&quot;80&quot; | '''Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)'''
! '''Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²'''
|-
| [[Wêne:LocationAU.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{AUS}} &lt;!-- Awistraliya --&gt;
| [[Canberra]]
| align=&quot;right&quot;| 7.686.850
| align=&quot;right&quot;| 19.546.792
| align=&quot;right&quot;| 2,5
|-
| [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{COK}} &lt;!-- Giravên Cook --&gt;
| [[Avarua]]
| align=&quot;right&quot;| 240
| align=&quot;right&quot;| 20.811
| align=&quot;right&quot;| 87
|-
| [[Wêne:LocationFiji.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FJI}} &lt;!-- Fîjî --&gt;
| [[Suva]]
| align=&quot;right&quot;| 18.270
| align=&quot;right&quot;| 856.346
| align=&quot;right&quot;| 47
|-
| [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{KIR}} &lt;!-- Kirîbatî --&gt;
| [[Tarawa ya başûr]]
| align=&quot;right&quot;| 811
| align=&quot;right&quot;| 96.335
| align=&quot;right&quot;| 119
|-
| [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{MHL}} &lt;!-- Giravên Marşal --&gt;
| [[Majuro]]
| align=&quot;right&quot;| 181
| align=&quot;right&quot;| 73.630
| align=&quot;right&quot;| 407
|-
| [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FSM}} &lt;!-- Mîkronezya --&gt;
| [[Palikir]]
| align=&quot;right&quot;| 702
| align=&quot;right&quot;| 135.869
| align=&quot;right&quot;| 194
|-
| [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NRU}} &lt;!-- Naûrû --&gt;
| [[Yaren (Distrikt)|Yaren]]
| align=&quot;right&quot;| 21
| align=&quot;right&quot;| 12.329
| align=&quot;right&quot;| 587
|-
| [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NZL}} &lt;!-- Zêlanda Nû --&gt;
| [[Wellington]]
| align=&quot;right&quot;| 268.680
| align=&quot;right&quot;| 3.908.037
| align=&quot;right&quot;| 16,4
|-
| [[Wêne:LocationPalau.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PLW}} &lt;!-- Palau --&gt;
| [[Melekeok (bajar)|Melekeok]]
| align=&quot;right&quot;| 458
| align=&quot;right&quot;| 19.409
| align=&quot;right&quot;| 42
|-
| [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PNG}} &lt;!-- Papua Gîneya Nû --&gt;
| [[Port Moresby]]
| align=&quot;right&quot;| 462.840
| align=&quot;right&quot;| 5.172.033
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{SLB}} &lt;!-- Giravên Salomon --&gt;
| [[Honiara]]
| align=&quot;right&quot;| 28.450
| align=&quot;right&quot;| 494.786
| align=&quot;right&quot;| 17
|-
| [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{WSM}} &lt;!-- Samoa --&gt;
| [[Apia]]
| align=&quot;right&quot;| 2.944
| align=&quot;right&quot;| 178.631
| align=&quot;right&quot;| 61
|-
| [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TON}} &lt;!-- Tonga --&gt;
| [[Nuku'alofa]]
| align=&quot;right&quot;| 748
| align=&quot;right&quot;| 106.137
| align=&quot;right&quot;| 142
|-
| [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TUV}} &lt;!-- Tûvalû --&gt;
| [[Funafuti]]
| align=&quot;right&quot;| 26
| align=&quot;right&quot;| 11.146
| align=&quot;right&quot;| 429
|-
| [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{VUT}} &lt;!-- Vanûatû --&gt;
| [[Port Vila]]
| align=&quot;right&quot;| 12.200
| align=&quot;right&quot;| 196.178
| align=&quot;right&quot;| 16
|}

== Herêmên ne serbixwe ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Welat
! Serbajar
! Rûerd &lt;br /&gt; (km²)
! width=&quot;80&quot; | Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)
! width=&quot;80&quot; | Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²
&lt;!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | {{US-HI}} (DYA)
| [[Honolulu]]
| align=&quot;right&quot;| 28.311
| align=&quot;right&quot;| 1.285.498
| align=&quot;right&quot;| 45
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{ASM}} &lt;!-- Samoaya Amerîkanî --&gt; (DYA)
| [[Pago Pago]]
| align=&quot;right&quot;| 199
| align=&quot;right&quot;| 68.688
| align=&quot;right&quot;| 345
|-
| align=&quot;left&quot; | {{GUM}} &lt;!-- Guam --&gt; (DYA)
| [[Hagåtña]]
| align=&quot;right&quot;| 549
| align=&quot;right&quot;| 160.796
| align=&quot;right&quot;| 293
|-
| align=&quot;left&quot; | {{MNP}} &lt;!-- Bakurê Marianan --&gt; (DYA)
| [[Saipan]]
| align=&quot;right&quot;| 477
| align=&quot;right&quot;| 77.311
| align=&quot;right&quot;| 162
|-
| align=&quot;left&quot; | {{TKL}} &lt;!-- Tokelau --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Fakaofo]] (Fale) 
| align=&quot;right&quot;| 10
| align=&quot;right&quot;| 1.431
| align=&quot;right&quot;| 143
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PYF}} &lt;!-- Polînezyaya Fransî --&gt; (Fr.)
| [[Papeete]]
| align=&quot;right&quot;| 4.167
| align=&quot;right&quot;| 257.847
| align=&quot;right&quot;| 62
|-
| align=&quot;left&quot; | {{WLF}} &lt;!-- Wallis û Futuna --&gt; (Fr.)
| [[Mata-Utu]]
| align=&quot;right&quot;| 274
| align=&quot;right&quot;| 15.585
| align=&quot;right&quot;| 57
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NFK}} &lt;!-- Giravên Norfolk --&gt; (Aws.)
| [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]]
| align=&quot;right&quot;| 35
| align=&quot;right&quot;| 1.866
| align=&quot;right&quot;| 53
&lt;!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi)
| [[Hanga Roa]]
| align=&quot;right&quot;| 164
| align=&quot;right&quot;| 3.791
| align=&quot;right&quot;| 23
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NCL}} &lt;!-- Kaledonyaya Nû --&gt; (Fr.)
| [[Nouméa]]
| align=&quot;right&quot;| 19.060
| align=&quot;right&quot;| 207.858
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NIU}} &lt;!-- Niue --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Alofi (Niue)|Alofi]]
| align=&quot;right&quot;| 260
| align=&quot;right&quot;| 2.134
| align=&quot;right&quot;| 8,2
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PCN}} &lt;!-- Giravên Pitcairn --&gt; (Brîtanya)
| [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]]
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 1,0
|}
&lt;!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---&gt;

== Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) ==

* {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan
* {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]]

== Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne ==
* {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê)
* {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye)
* {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê)
* {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya)
* {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA)
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Okyanûsa Başûr]]
[[Kategorî:Okyanûsa Hindî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin]]
[[Kategorî:Okyanûsya| ]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>cduejphrf55o6jvrb3ohiic4v8zutyn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095629</id>
      <parentid>2095628</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T17:09:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2095629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43773" sha1="8phz5fw3k9v3yx2jz3fqczo6bryqeev" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}&lt;/ref&gt; Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;

Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}&lt;/ref&gt; Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran.

Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Oceanic art&quot;, The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin &amp; Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kolonîzekirina Okyanûsyayê ===
==== Awistralya ====
[[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]]
Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408}}&lt;/ref&gt; Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}&lt;/ref&gt;

Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&amp;pg=PA81}}&lt;/ref&gt; Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê &quot;Mirovê Mungo&quot; (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}&lt;/ref&gt;

==== Melanezya ====
Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}&lt;/ref&gt;

Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

==== Mîkronezya ====
[[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]]
Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}&lt;/ref&gt;

Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê &quot;Chamorros&quot; hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên &quot;Latte&quot; jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}&lt;/ref&gt;

==== Polînezya ====
[[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]]
Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}&lt;/ref&gt;

Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}&lt;/ref&gt; &quot;gelên lapîta&quot; ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}&lt;/ref&gt;

Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}&lt;/ref&gt; Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}&lt;/ref&gt;

=== Lêkolînên ewropiyan ===
[[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]]
Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa &quot;Pasîfîkê&quot; bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê.

Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}&lt;/ref&gt;

Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}&lt;/ref&gt; Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&amp;pg=PA6}}&lt;/ref&gt; Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

=== Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî ===
[[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]]
Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya &quot;Bounty&quot; ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}&lt;/ref&gt;

Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA :  History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}&lt;/ref&gt;

Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir &quot;Herêma Papuayê&quot;) û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}&lt;/ref&gt;

=== Dîroka nûjen ===
[[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]]
Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific}}&lt;/ref&gt;

Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&amp;pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, &quot;Hawaii Operation&quot;. United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}&lt;/ref&gt; êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. &quot;Decoding Pearl Harbor&quot;, in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}&lt;/ref&gt; Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne &quot;dominion&quot; (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê &quot;Polynésie Française&quot; (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific}}&lt;/ref&gt;
== Erdnîgarî ==
Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane. Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.

Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.

Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, &quot;Okyanûsyaya Nêzîk&quot; (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha &quot;Okyanûsyaya Dûr&quot; (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji  giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberî Okyanûsa Başûr in. Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav &quot;Great Barrier Reef&quot; (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.
=== Herêm ===
Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.

Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, Vanûatû, Fîjî û Kaledonyaya Nû ye.

== Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! '''Cih'''
! '''Welat'''
! '''Serbajar-Paytext'''
! width=&quot;80&quot; | '''Rûerd &lt;br /&gt; (km²)'''
! width=&quot;80&quot; | '''Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)'''
! '''Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²'''
|-
| [[Wêne:LocationAU.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{AUS}} &lt;!-- Awistraliya --&gt;
| [[Canberra]]
| align=&quot;right&quot;| 7.686.850
| align=&quot;right&quot;| 19.546.792
| align=&quot;right&quot;| 2,5
|-
| [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{COK}} &lt;!-- Giravên Cook --&gt;
| [[Avarua]]
| align=&quot;right&quot;| 240
| align=&quot;right&quot;| 20.811
| align=&quot;right&quot;| 87
|-
| [[Wêne:LocationFiji.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FJI}} &lt;!-- Fîjî --&gt;
| [[Suva]]
| align=&quot;right&quot;| 18.270
| align=&quot;right&quot;| 856.346
| align=&quot;right&quot;| 47
|-
| [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{KIR}} &lt;!-- Kirîbatî --&gt;
| [[Tarawa ya başûr]]
| align=&quot;right&quot;| 811
| align=&quot;right&quot;| 96.335
| align=&quot;right&quot;| 119
|-
| [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{MHL}} &lt;!-- Giravên Marşal --&gt;
| [[Majuro]]
| align=&quot;right&quot;| 181
| align=&quot;right&quot;| 73.630
| align=&quot;right&quot;| 407
|-
| [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FSM}} &lt;!-- Mîkronezya --&gt;
| [[Palikir]]
| align=&quot;right&quot;| 702
| align=&quot;right&quot;| 135.869
| align=&quot;right&quot;| 194
|-
| [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NRU}} &lt;!-- Naûrû --&gt;
| [[Yaren (Distrikt)|Yaren]]
| align=&quot;right&quot;| 21
| align=&quot;right&quot;| 12.329
| align=&quot;right&quot;| 587
|-
| [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NZL}} &lt;!-- Zêlanda Nû --&gt;
| [[Wellington]]
| align=&quot;right&quot;| 268.680
| align=&quot;right&quot;| 3.908.037
| align=&quot;right&quot;| 16,4
|-
| [[Wêne:LocationPalau.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PLW}} &lt;!-- Palau --&gt;
| [[Melekeok (bajar)|Melekeok]]
| align=&quot;right&quot;| 458
| align=&quot;right&quot;| 19.409
| align=&quot;right&quot;| 42
|-
| [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PNG}} &lt;!-- Papua Gîneya Nû --&gt;
| [[Port Moresby]]
| align=&quot;right&quot;| 462.840
| align=&quot;right&quot;| 5.172.033
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{SLB}} &lt;!-- Giravên Salomon --&gt;
| [[Honiara]]
| align=&quot;right&quot;| 28.450
| align=&quot;right&quot;| 494.786
| align=&quot;right&quot;| 17
|-
| [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{WSM}} &lt;!-- Samoa --&gt;
| [[Apia]]
| align=&quot;right&quot;| 2.944
| align=&quot;right&quot;| 178.631
| align=&quot;right&quot;| 61
|-
| [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TON}} &lt;!-- Tonga --&gt;
| [[Nuku'alofa]]
| align=&quot;right&quot;| 748
| align=&quot;right&quot;| 106.137
| align=&quot;right&quot;| 142
|-
| [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TUV}} &lt;!-- Tûvalû --&gt;
| [[Funafuti]]
| align=&quot;right&quot;| 26
| align=&quot;right&quot;| 11.146
| align=&quot;right&quot;| 429
|-
| [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{VUT}} &lt;!-- Vanûatû --&gt;
| [[Port Vila]]
| align=&quot;right&quot;| 12.200
| align=&quot;right&quot;| 196.178
| align=&quot;right&quot;| 16
|}

== Herêmên ne serbixwe ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Welat
! Serbajar
! Rûerd &lt;br /&gt; (km²)
! width=&quot;80&quot; | Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)
! width=&quot;80&quot; | Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²
&lt;!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | {{US-HI}} (DYA)
| [[Honolulu]]
| align=&quot;right&quot;| 28.311
| align=&quot;right&quot;| 1.285.498
| align=&quot;right&quot;| 45
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{ASM}} &lt;!-- Samoaya Amerîkanî --&gt; (DYA)
| [[Pago Pago]]
| align=&quot;right&quot;| 199
| align=&quot;right&quot;| 68.688
| align=&quot;right&quot;| 345
|-
| align=&quot;left&quot; | {{GUM}} &lt;!-- Guam --&gt; (DYA)
| [[Hagåtña]]
| align=&quot;right&quot;| 549
| align=&quot;right&quot;| 160.796
| align=&quot;right&quot;| 293
|-
| align=&quot;left&quot; | {{MNP}} &lt;!-- Bakurê Marianan --&gt; (DYA)
| [[Saipan]]
| align=&quot;right&quot;| 477
| align=&quot;right&quot;| 77.311
| align=&quot;right&quot;| 162
|-
| align=&quot;left&quot; | {{TKL}} &lt;!-- Tokelau --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Fakaofo]] (Fale) 
| align=&quot;right&quot;| 10
| align=&quot;right&quot;| 1.431
| align=&quot;right&quot;| 143
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PYF}} &lt;!-- Polînezyaya Fransî --&gt; (Fr.)
| [[Papeete]]
| align=&quot;right&quot;| 4.167
| align=&quot;right&quot;| 257.847
| align=&quot;right&quot;| 62
|-
| align=&quot;left&quot; | {{WLF}} &lt;!-- Wallis û Futuna --&gt; (Fr.)
| [[Mata-Utu]]
| align=&quot;right&quot;| 274
| align=&quot;right&quot;| 15.585
| align=&quot;right&quot;| 57
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NFK}} &lt;!-- Giravên Norfolk --&gt; (Aws.)
| [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]]
| align=&quot;right&quot;| 35
| align=&quot;right&quot;| 1.866
| align=&quot;right&quot;| 53
&lt;!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi)
| [[Hanga Roa]]
| align=&quot;right&quot;| 164
| align=&quot;right&quot;| 3.791
| align=&quot;right&quot;| 23
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NCL}} &lt;!-- Kaledonyaya Nû --&gt; (Fr.)
| [[Nouméa]]
| align=&quot;right&quot;| 19.060
| align=&quot;right&quot;| 207.858
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NIU}} &lt;!-- Niue --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Alofi (Niue)|Alofi]]
| align=&quot;right&quot;| 260
| align=&quot;right&quot;| 2.134
| align=&quot;right&quot;| 8,2
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PCN}} &lt;!-- Giravên Pitcairn --&gt; (Brîtanya)
| [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]]
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 1,0
|}
&lt;!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---&gt;

== Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) ==

* {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan
* {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]]

== Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne ==
* {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê)
* {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye)
* {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê)
* {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya)
* {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA)
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Okyanûsa Başûr]]
[[Kategorî:Okyanûsa Hindî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin]]
[[Kategorî:Okyanûsya| ]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>8phz5fw3k9v3yx2jz3fqczo6bryqeev</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095630</id>
      <parentid>2095629</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T17:13:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2095630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44100" sha1="3s7j09mz0odb89yisv2hzv57l1xv9o9" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}&lt;/ref&gt; Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;

Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}&lt;/ref&gt; Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran.

Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Oceanic art&quot;, The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin &amp; Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kolonîzekirina Okyanûsyayê ===
==== Awistralya ====
[[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]]
Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408}}&lt;/ref&gt; Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}&lt;/ref&gt;

Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&amp;pg=PA81}}&lt;/ref&gt; Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê &quot;Mirovê Mungo&quot; (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}&lt;/ref&gt;

==== Melanezya ====
Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}&lt;/ref&gt;

Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

==== Mîkronezya ====
[[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]]
Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}&lt;/ref&gt;

Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê &quot;Chamorros&quot; hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên &quot;Latte&quot; jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}&lt;/ref&gt;

==== Polînezya ====
[[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]]
Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}&lt;/ref&gt;

Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}&lt;/ref&gt; &quot;gelên lapîta&quot; ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}&lt;/ref&gt;

Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}&lt;/ref&gt; Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}&lt;/ref&gt;

=== Lêkolînên ewropiyan ===
[[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]]
Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa &quot;Pasîfîkê&quot; bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê.

Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}&lt;/ref&gt;

Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}&lt;/ref&gt; Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&amp;pg=PA6}}&lt;/ref&gt; Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

=== Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî ===
[[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]]
Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya &quot;Bounty&quot; ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}&lt;/ref&gt;

Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA :  History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}&lt;/ref&gt;

Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir &quot;Herêma Papuayê&quot;) û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}&lt;/ref&gt;

=== Dîroka nûjen ===
[[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]]
Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific}}&lt;/ref&gt;

Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&amp;pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, &quot;Hawaii Operation&quot;. United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}&lt;/ref&gt; êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. &quot;Decoding Pearl Harbor&quot;, in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}&lt;/ref&gt; Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne &quot;dominion&quot; (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê &quot;Polynésie Française&quot; (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific}}&lt;/ref&gt;
== Erdnîgarî ==
Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane. Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.

Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.

Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, &quot;Okyanûsyaya Nêzîk&quot; (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha &quot;Okyanûsyaya Dûr&quot; (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji  giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberî Okyanûsa Başûr in. Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav &quot;Great Barrier Reef&quot; (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.
=== Herêm ===
Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.

Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, Vanûatû, Fîjî û Kaledonyaya Nû ye.

Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.

== Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! '''Cih'''
! '''Welat'''
! '''Serbajar-Paytext'''
! width=&quot;80&quot; | '''Rûerd &lt;br /&gt; (km²)'''
! width=&quot;80&quot; | '''Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)'''
! '''Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²'''
|-
| [[Wêne:LocationAU.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{AUS}} &lt;!-- Awistraliya --&gt;
| [[Canberra]]
| align=&quot;right&quot;| 7.686.850
| align=&quot;right&quot;| 19.546.792
| align=&quot;right&quot;| 2,5
|-
| [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{COK}} &lt;!-- Giravên Cook --&gt;
| [[Avarua]]
| align=&quot;right&quot;| 240
| align=&quot;right&quot;| 20.811
| align=&quot;right&quot;| 87
|-
| [[Wêne:LocationFiji.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FJI}} &lt;!-- Fîjî --&gt;
| [[Suva]]
| align=&quot;right&quot;| 18.270
| align=&quot;right&quot;| 856.346
| align=&quot;right&quot;| 47
|-
| [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{KIR}} &lt;!-- Kirîbatî --&gt;
| [[Tarawa ya başûr]]
| align=&quot;right&quot;| 811
| align=&quot;right&quot;| 96.335
| align=&quot;right&quot;| 119
|-
| [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{MHL}} &lt;!-- Giravên Marşal --&gt;
| [[Majuro]]
| align=&quot;right&quot;| 181
| align=&quot;right&quot;| 73.630
| align=&quot;right&quot;| 407
|-
| [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FSM}} &lt;!-- Mîkronezya --&gt;
| [[Palikir]]
| align=&quot;right&quot;| 702
| align=&quot;right&quot;| 135.869
| align=&quot;right&quot;| 194
|-
| [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NRU}} &lt;!-- Naûrû --&gt;
| [[Yaren (Distrikt)|Yaren]]
| align=&quot;right&quot;| 21
| align=&quot;right&quot;| 12.329
| align=&quot;right&quot;| 587
|-
| [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NZL}} &lt;!-- Zêlanda Nû --&gt;
| [[Wellington]]
| align=&quot;right&quot;| 268.680
| align=&quot;right&quot;| 3.908.037
| align=&quot;right&quot;| 16,4
|-
| [[Wêne:LocationPalau.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PLW}} &lt;!-- Palau --&gt;
| [[Melekeok (bajar)|Melekeok]]
| align=&quot;right&quot;| 458
| align=&quot;right&quot;| 19.409
| align=&quot;right&quot;| 42
|-
| [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PNG}} &lt;!-- Papua Gîneya Nû --&gt;
| [[Port Moresby]]
| align=&quot;right&quot;| 462.840
| align=&quot;right&quot;| 5.172.033
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{SLB}} &lt;!-- Giravên Salomon --&gt;
| [[Honiara]]
| align=&quot;right&quot;| 28.450
| align=&quot;right&quot;| 494.786
| align=&quot;right&quot;| 17
|-
| [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{WSM}} &lt;!-- Samoa --&gt;
| [[Apia]]
| align=&quot;right&quot;| 2.944
| align=&quot;right&quot;| 178.631
| align=&quot;right&quot;| 61
|-
| [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TON}} &lt;!-- Tonga --&gt;
| [[Nuku'alofa]]
| align=&quot;right&quot;| 748
| align=&quot;right&quot;| 106.137
| align=&quot;right&quot;| 142
|-
| [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TUV}} &lt;!-- Tûvalû --&gt;
| [[Funafuti]]
| align=&quot;right&quot;| 26
| align=&quot;right&quot;| 11.146
| align=&quot;right&quot;| 429
|-
| [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{VUT}} &lt;!-- Vanûatû --&gt;
| [[Port Vila]]
| align=&quot;right&quot;| 12.200
| align=&quot;right&quot;| 196.178
| align=&quot;right&quot;| 16
|}

== Herêmên ne serbixwe ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Welat
! Serbajar
! Rûerd &lt;br /&gt; (km²)
! width=&quot;80&quot; | Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)
! width=&quot;80&quot; | Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²
&lt;!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | {{US-HI}} (DYA)
| [[Honolulu]]
| align=&quot;right&quot;| 28.311
| align=&quot;right&quot;| 1.285.498
| align=&quot;right&quot;| 45
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{ASM}} &lt;!-- Samoaya Amerîkanî --&gt; (DYA)
| [[Pago Pago]]
| align=&quot;right&quot;| 199
| align=&quot;right&quot;| 68.688
| align=&quot;right&quot;| 345
|-
| align=&quot;left&quot; | {{GUM}} &lt;!-- Guam --&gt; (DYA)
| [[Hagåtña]]
| align=&quot;right&quot;| 549
| align=&quot;right&quot;| 160.796
| align=&quot;right&quot;| 293
|-
| align=&quot;left&quot; | {{MNP}} &lt;!-- Bakurê Marianan --&gt; (DYA)
| [[Saipan]]
| align=&quot;right&quot;| 477
| align=&quot;right&quot;| 77.311
| align=&quot;right&quot;| 162
|-
| align=&quot;left&quot; | {{TKL}} &lt;!-- Tokelau --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Fakaofo]] (Fale) 
| align=&quot;right&quot;| 10
| align=&quot;right&quot;| 1.431
| align=&quot;right&quot;| 143
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PYF}} &lt;!-- Polînezyaya Fransî --&gt; (Fr.)
| [[Papeete]]
| align=&quot;right&quot;| 4.167
| align=&quot;right&quot;| 257.847
| align=&quot;right&quot;| 62
|-
| align=&quot;left&quot; | {{WLF}} &lt;!-- Wallis û Futuna --&gt; (Fr.)
| [[Mata-Utu]]
| align=&quot;right&quot;| 274
| align=&quot;right&quot;| 15.585
| align=&quot;right&quot;| 57
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NFK}} &lt;!-- Giravên Norfolk --&gt; (Aws.)
| [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]]
| align=&quot;right&quot;| 35
| align=&quot;right&quot;| 1.866
| align=&quot;right&quot;| 53
&lt;!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi)
| [[Hanga Roa]]
| align=&quot;right&quot;| 164
| align=&quot;right&quot;| 3.791
| align=&quot;right&quot;| 23
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NCL}} &lt;!-- Kaledonyaya Nû --&gt; (Fr.)
| [[Nouméa]]
| align=&quot;right&quot;| 19.060
| align=&quot;right&quot;| 207.858
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NIU}} &lt;!-- Niue --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Alofi (Niue)|Alofi]]
| align=&quot;right&quot;| 260
| align=&quot;right&quot;| 2.134
| align=&quot;right&quot;| 8,2
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PCN}} &lt;!-- Giravên Pitcairn --&gt; (Brîtanya)
| [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]]
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 1,0
|}
&lt;!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---&gt;

== Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) ==

* {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan
* {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]]

== Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne ==
* {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê)
* {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye)
* {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê)
* {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya)
* {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA)
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Okyanûsa Başûr]]
[[Kategorî:Okyanûsa Hindî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin]]
[[Kategorî:Okyanûsya| ]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>3s7j09mz0odb89yisv2hzv57l1xv9o9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095631</id>
      <parentid>2095630</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T17:16:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2095631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44498" sha1="2v1nk22o4gefmyu1k9100dmsxklw5et" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}&lt;/ref&gt; Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;

Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}&lt;/ref&gt; Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran.

Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Oceanic art&quot;, The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin &amp; Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kolonîzekirina Okyanûsyayê ===
==== Awistralya ====
[[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]]
Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408}}&lt;/ref&gt; Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}&lt;/ref&gt;

Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&amp;pg=PA81}}&lt;/ref&gt; Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê &quot;Mirovê Mungo&quot; (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}&lt;/ref&gt;

==== Melanezya ====
Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}&lt;/ref&gt;

Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

==== Mîkronezya ====
[[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]]
Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}&lt;/ref&gt;

Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê &quot;Chamorros&quot; hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên &quot;Latte&quot; jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}&lt;/ref&gt;

==== Polînezya ====
[[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]]
Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}&lt;/ref&gt;

Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}&lt;/ref&gt; &quot;gelên lapîta&quot; ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}&lt;/ref&gt;

Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}&lt;/ref&gt; Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}&lt;/ref&gt;

=== Lêkolînên ewropiyan ===
[[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]]
Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa &quot;Pasîfîkê&quot; bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê.

Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}&lt;/ref&gt;

Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}&lt;/ref&gt; Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&amp;pg=PA6}}&lt;/ref&gt; Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

=== Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî ===
[[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]]
Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya &quot;Bounty&quot; ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}&lt;/ref&gt;

Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA :  History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}&lt;/ref&gt;

Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir &quot;Herêma Papuayê&quot;) û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}&lt;/ref&gt;

=== Dîroka nûjen ===
[[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]]
Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific}}&lt;/ref&gt;

Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&amp;pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, &quot;Hawaii Operation&quot;. United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}&lt;/ref&gt; êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. &quot;Decoding Pearl Harbor&quot;, in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}&lt;/ref&gt; Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne &quot;dominion&quot; (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê &quot;Polynésie Française&quot; (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific}}&lt;/ref&gt;
== Erdnîgarî ==
Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane. Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.

Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.

Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, &quot;Okyanûsyaya Nêzîk&quot; (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha &quot;Okyanûsyaya Dûr&quot; (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji  giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberî Okyanûsa Başûr in. Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav &quot;Great Barrier Reef&quot; (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.
=== Herêm ===
Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.

Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, Vanûatû, Fîjî û Kaledonyaya Nû ye.

Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.

Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li Okyanûsa Pasîfîkê pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi Okyanûsa Hindî û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.
=== Jeolojî ===

== Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! '''Cih'''
! '''Welat'''
! '''Serbajar-Paytext'''
! width=&quot;80&quot; | '''Rûerd &lt;br /&gt; (km²)'''
! width=&quot;80&quot; | '''Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)'''
! '''Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²'''
|-
| [[Wêne:LocationAU.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{AUS}} &lt;!-- Awistraliya --&gt;
| [[Canberra]]
| align=&quot;right&quot;| 7.686.850
| align=&quot;right&quot;| 19.546.792
| align=&quot;right&quot;| 2,5
|-
| [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{COK}} &lt;!-- Giravên Cook --&gt;
| [[Avarua]]
| align=&quot;right&quot;| 240
| align=&quot;right&quot;| 20.811
| align=&quot;right&quot;| 87
|-
| [[Wêne:LocationFiji.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FJI}} &lt;!-- Fîjî --&gt;
| [[Suva]]
| align=&quot;right&quot;| 18.270
| align=&quot;right&quot;| 856.346
| align=&quot;right&quot;| 47
|-
| [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{KIR}} &lt;!-- Kirîbatî --&gt;
| [[Tarawa ya başûr]]
| align=&quot;right&quot;| 811
| align=&quot;right&quot;| 96.335
| align=&quot;right&quot;| 119
|-
| [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{MHL}} &lt;!-- Giravên Marşal --&gt;
| [[Majuro]]
| align=&quot;right&quot;| 181
| align=&quot;right&quot;| 73.630
| align=&quot;right&quot;| 407
|-
| [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FSM}} &lt;!-- Mîkronezya --&gt;
| [[Palikir]]
| align=&quot;right&quot;| 702
| align=&quot;right&quot;| 135.869
| align=&quot;right&quot;| 194
|-
| [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NRU}} &lt;!-- Naûrû --&gt;
| [[Yaren (Distrikt)|Yaren]]
| align=&quot;right&quot;| 21
| align=&quot;right&quot;| 12.329
| align=&quot;right&quot;| 587
|-
| [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NZL}} &lt;!-- Zêlanda Nû --&gt;
| [[Wellington]]
| align=&quot;right&quot;| 268.680
| align=&quot;right&quot;| 3.908.037
| align=&quot;right&quot;| 16,4
|-
| [[Wêne:LocationPalau.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PLW}} &lt;!-- Palau --&gt;
| [[Melekeok (bajar)|Melekeok]]
| align=&quot;right&quot;| 458
| align=&quot;right&quot;| 19.409
| align=&quot;right&quot;| 42
|-
| [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PNG}} &lt;!-- Papua Gîneya Nû --&gt;
| [[Port Moresby]]
| align=&quot;right&quot;| 462.840
| align=&quot;right&quot;| 5.172.033
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{SLB}} &lt;!-- Giravên Salomon --&gt;
| [[Honiara]]
| align=&quot;right&quot;| 28.450
| align=&quot;right&quot;| 494.786
| align=&quot;right&quot;| 17
|-
| [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{WSM}} &lt;!-- Samoa --&gt;
| [[Apia]]
| align=&quot;right&quot;| 2.944
| align=&quot;right&quot;| 178.631
| align=&quot;right&quot;| 61
|-
| [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TON}} &lt;!-- Tonga --&gt;
| [[Nuku'alofa]]
| align=&quot;right&quot;| 748
| align=&quot;right&quot;| 106.137
| align=&quot;right&quot;| 142
|-
| [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TUV}} &lt;!-- Tûvalû --&gt;
| [[Funafuti]]
| align=&quot;right&quot;| 26
| align=&quot;right&quot;| 11.146
| align=&quot;right&quot;| 429
|-
| [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{VUT}} &lt;!-- Vanûatû --&gt;
| [[Port Vila]]
| align=&quot;right&quot;| 12.200
| align=&quot;right&quot;| 196.178
| align=&quot;right&quot;| 16
|}

== Herêmên ne serbixwe ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Welat
! Serbajar
! Rûerd &lt;br /&gt; (km²)
! width=&quot;80&quot; | Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)
! width=&quot;80&quot; | Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²
&lt;!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | {{US-HI}} (DYA)
| [[Honolulu]]
| align=&quot;right&quot;| 28.311
| align=&quot;right&quot;| 1.285.498
| align=&quot;right&quot;| 45
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{ASM}} &lt;!-- Samoaya Amerîkanî --&gt; (DYA)
| [[Pago Pago]]
| align=&quot;right&quot;| 199
| align=&quot;right&quot;| 68.688
| align=&quot;right&quot;| 345
|-
| align=&quot;left&quot; | {{GUM}} &lt;!-- Guam --&gt; (DYA)
| [[Hagåtña]]
| align=&quot;right&quot;| 549
| align=&quot;right&quot;| 160.796
| align=&quot;right&quot;| 293
|-
| align=&quot;left&quot; | {{MNP}} &lt;!-- Bakurê Marianan --&gt; (DYA)
| [[Saipan]]
| align=&quot;right&quot;| 477
| align=&quot;right&quot;| 77.311
| align=&quot;right&quot;| 162
|-
| align=&quot;left&quot; | {{TKL}} &lt;!-- Tokelau --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Fakaofo]] (Fale) 
| align=&quot;right&quot;| 10
| align=&quot;right&quot;| 1.431
| align=&quot;right&quot;| 143
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PYF}} &lt;!-- Polînezyaya Fransî --&gt; (Fr.)
| [[Papeete]]
| align=&quot;right&quot;| 4.167
| align=&quot;right&quot;| 257.847
| align=&quot;right&quot;| 62
|-
| align=&quot;left&quot; | {{WLF}} &lt;!-- Wallis û Futuna --&gt; (Fr.)
| [[Mata-Utu]]
| align=&quot;right&quot;| 274
| align=&quot;right&quot;| 15.585
| align=&quot;right&quot;| 57
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NFK}} &lt;!-- Giravên Norfolk --&gt; (Aws.)
| [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]]
| align=&quot;right&quot;| 35
| align=&quot;right&quot;| 1.866
| align=&quot;right&quot;| 53
&lt;!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi)
| [[Hanga Roa]]
| align=&quot;right&quot;| 164
| align=&quot;right&quot;| 3.791
| align=&quot;right&quot;| 23
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NCL}} &lt;!-- Kaledonyaya Nû --&gt; (Fr.)
| [[Nouméa]]
| align=&quot;right&quot;| 19.060
| align=&quot;right&quot;| 207.858
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NIU}} &lt;!-- Niue --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Alofi (Niue)|Alofi]]
| align=&quot;right&quot;| 260
| align=&quot;right&quot;| 2.134
| align=&quot;right&quot;| 8,2
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PCN}} &lt;!-- Giravên Pitcairn --&gt; (Brîtanya)
| [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]]
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 1,0
|}
&lt;!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---&gt;

== Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) ==

* {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan
* {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]]

== Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne ==
* {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê)
* {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye)
* {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê)
* {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya)
* {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA)
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Okyanûsa Başûr]]
[[Kategorî:Okyanûsa Hindî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin]]
[[Kategorî:Okyanûsya| ]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>2v1nk22o4gefmyu1k9100dmsxklw5et</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095666</id>
      <parentid>2095631</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T00:59:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2095666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45033" sha1="osl5ulx3dt5ndekuz26698sjfmj9qdo" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}&lt;/ref&gt; Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;

Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}&lt;/ref&gt; Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran.

Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Oceanic art&quot;, The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin &amp; Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kolonîzekirina Okyanûsyayê ===
==== Awistralya ====
[[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]]
Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408}}&lt;/ref&gt; Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}&lt;/ref&gt;

Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&amp;pg=PA81}}&lt;/ref&gt; Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê &quot;Mirovê Mungo&quot; (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}&lt;/ref&gt;

==== Melanezya ====
Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}&lt;/ref&gt;

Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

==== Mîkronezya ====
[[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]]
Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}&lt;/ref&gt;

Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê &quot;Chamorros&quot; hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên &quot;Latte&quot; jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}&lt;/ref&gt;

==== Polînezya ====
[[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]]
Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}&lt;/ref&gt;

Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}&lt;/ref&gt; &quot;gelên lapîta&quot; ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}&lt;/ref&gt;

Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}&lt;/ref&gt; Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}&lt;/ref&gt;

=== Lêkolînên ewropiyan ===
[[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]]
Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa &quot;Pasîfîkê&quot; bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê.

Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}&lt;/ref&gt;

Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}&lt;/ref&gt; Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&amp;pg=PA6}}&lt;/ref&gt; Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

=== Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî ===
[[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]]
Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya &quot;Bounty&quot; ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}&lt;/ref&gt;

Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA :  History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}&lt;/ref&gt;

Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir &quot;Herêma Papuayê&quot;) û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}&lt;/ref&gt;

=== Dîroka nûjen ===
[[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]]
Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific}}&lt;/ref&gt;

Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&amp;pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, &quot;Hawaii Operation&quot;. United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}&lt;/ref&gt; êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. &quot;Decoding Pearl Harbor&quot;, in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}&lt;/ref&gt; Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne &quot;dominion&quot; (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê &quot;Polynésie Française&quot; (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific}}&lt;/ref&gt;
== Erdnîgarî ==
Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane. Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.

Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.

Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, &quot;Okyanûsyaya Nêzîk&quot; (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha &quot;Okyanûsyaya Dûr&quot; (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji  giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberî Okyanûsa Başûr in. Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav &quot;Great Barrier Reef&quot; (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.
=== Herêm ===
Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.

Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, Vanûatû, Fîjî û Kaledonyaya Nû ye.

Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.

Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li Okyanûsa Pasîfîkê pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi Okyanûsa Hindî û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.
=== Jeolojî ===
Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye. Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye. Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê).

== Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! '''Cih'''
! '''Welat'''
! '''Serbajar-Paytext'''
! width=&quot;80&quot; | '''Rûerd &lt;br /&gt; (km²)'''
! width=&quot;80&quot; | '''Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)'''
! '''Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²'''
|-
| [[Wêne:LocationAU.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{AUS}} &lt;!-- Awistraliya --&gt;
| [[Canberra]]
| align=&quot;right&quot;| 7.686.850
| align=&quot;right&quot;| 19.546.792
| align=&quot;right&quot;| 2,5
|-
| [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{COK}} &lt;!-- Giravên Cook --&gt;
| [[Avarua]]
| align=&quot;right&quot;| 240
| align=&quot;right&quot;| 20.811
| align=&quot;right&quot;| 87
|-
| [[Wêne:LocationFiji.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FJI}} &lt;!-- Fîjî --&gt;
| [[Suva]]
| align=&quot;right&quot;| 18.270
| align=&quot;right&quot;| 856.346
| align=&quot;right&quot;| 47
|-
| [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{KIR}} &lt;!-- Kirîbatî --&gt;
| [[Tarawa ya başûr]]
| align=&quot;right&quot;| 811
| align=&quot;right&quot;| 96.335
| align=&quot;right&quot;| 119
|-
| [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{MHL}} &lt;!-- Giravên Marşal --&gt;
| [[Majuro]]
| align=&quot;right&quot;| 181
| align=&quot;right&quot;| 73.630
| align=&quot;right&quot;| 407
|-
| [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FSM}} &lt;!-- Mîkronezya --&gt;
| [[Palikir]]
| align=&quot;right&quot;| 702
| align=&quot;right&quot;| 135.869
| align=&quot;right&quot;| 194
|-
| [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NRU}} &lt;!-- Naûrû --&gt;
| [[Yaren (Distrikt)|Yaren]]
| align=&quot;right&quot;| 21
| align=&quot;right&quot;| 12.329
| align=&quot;right&quot;| 587
|-
| [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NZL}} &lt;!-- Zêlanda Nû --&gt;
| [[Wellington]]
| align=&quot;right&quot;| 268.680
| align=&quot;right&quot;| 3.908.037
| align=&quot;right&quot;| 16,4
|-
| [[Wêne:LocationPalau.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PLW}} &lt;!-- Palau --&gt;
| [[Melekeok (bajar)|Melekeok]]
| align=&quot;right&quot;| 458
| align=&quot;right&quot;| 19.409
| align=&quot;right&quot;| 42
|-
| [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PNG}} &lt;!-- Papua Gîneya Nû --&gt;
| [[Port Moresby]]
| align=&quot;right&quot;| 462.840
| align=&quot;right&quot;| 5.172.033
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{SLB}} &lt;!-- Giravên Salomon --&gt;
| [[Honiara]]
| align=&quot;right&quot;| 28.450
| align=&quot;right&quot;| 494.786
| align=&quot;right&quot;| 17
|-
| [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{WSM}} &lt;!-- Samoa --&gt;
| [[Apia]]
| align=&quot;right&quot;| 2.944
| align=&quot;right&quot;| 178.631
| align=&quot;right&quot;| 61
|-
| [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TON}} &lt;!-- Tonga --&gt;
| [[Nuku'alofa]]
| align=&quot;right&quot;| 748
| align=&quot;right&quot;| 106.137
| align=&quot;right&quot;| 142
|-
| [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TUV}} &lt;!-- Tûvalû --&gt;
| [[Funafuti]]
| align=&quot;right&quot;| 26
| align=&quot;right&quot;| 11.146
| align=&quot;right&quot;| 429
|-
| [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{VUT}} &lt;!-- Vanûatû --&gt;
| [[Port Vila]]
| align=&quot;right&quot;| 12.200
| align=&quot;right&quot;| 196.178
| align=&quot;right&quot;| 16
|}

== Herêmên ne serbixwe ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Welat
! Serbajar
! Rûerd &lt;br /&gt; (km²)
! width=&quot;80&quot; | Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)
! width=&quot;80&quot; | Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²
&lt;!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | {{US-HI}} (DYA)
| [[Honolulu]]
| align=&quot;right&quot;| 28.311
| align=&quot;right&quot;| 1.285.498
| align=&quot;right&quot;| 45
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{ASM}} &lt;!-- Samoaya Amerîkanî --&gt; (DYA)
| [[Pago Pago]]
| align=&quot;right&quot;| 199
| align=&quot;right&quot;| 68.688
| align=&quot;right&quot;| 345
|-
| align=&quot;left&quot; | {{GUM}} &lt;!-- Guam --&gt; (DYA)
| [[Hagåtña]]
| align=&quot;right&quot;| 549
| align=&quot;right&quot;| 160.796
| align=&quot;right&quot;| 293
|-
| align=&quot;left&quot; | {{MNP}} &lt;!-- Bakurê Marianan --&gt; (DYA)
| [[Saipan]]
| align=&quot;right&quot;| 477
| align=&quot;right&quot;| 77.311
| align=&quot;right&quot;| 162
|-
| align=&quot;left&quot; | {{TKL}} &lt;!-- Tokelau --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Fakaofo]] (Fale) 
| align=&quot;right&quot;| 10
| align=&quot;right&quot;| 1.431
| align=&quot;right&quot;| 143
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PYF}} &lt;!-- Polînezyaya Fransî --&gt; (Fr.)
| [[Papeete]]
| align=&quot;right&quot;| 4.167
| align=&quot;right&quot;| 257.847
| align=&quot;right&quot;| 62
|-
| align=&quot;left&quot; | {{WLF}} &lt;!-- Wallis û Futuna --&gt; (Fr.)
| [[Mata-Utu]]
| align=&quot;right&quot;| 274
| align=&quot;right&quot;| 15.585
| align=&quot;right&quot;| 57
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NFK}} &lt;!-- Giravên Norfolk --&gt; (Aws.)
| [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]]
| align=&quot;right&quot;| 35
| align=&quot;right&quot;| 1.866
| align=&quot;right&quot;| 53
&lt;!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi)
| [[Hanga Roa]]
| align=&quot;right&quot;| 164
| align=&quot;right&quot;| 3.791
| align=&quot;right&quot;| 23
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NCL}} &lt;!-- Kaledonyaya Nû --&gt; (Fr.)
| [[Nouméa]]
| align=&quot;right&quot;| 19.060
| align=&quot;right&quot;| 207.858
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NIU}} &lt;!-- Niue --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Alofi (Niue)|Alofi]]
| align=&quot;right&quot;| 260
| align=&quot;right&quot;| 2.134
| align=&quot;right&quot;| 8,2
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PCN}} &lt;!-- Giravên Pitcairn --&gt; (Brîtanya)
| [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]]
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 1,0
|}
&lt;!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---&gt;

== Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) ==

* {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan
* {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]]

== Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne ==
* {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê)
* {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye)
* {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê)
* {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya)
* {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA)
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Okyanûsa Başûr]]
[[Kategorî:Okyanûsa Hindî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin]]
[[Kategorî:Okyanûsya| ]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>osl5ulx3dt5ndekuz26698sjfmj9qdo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095669</id>
      <parentid>2095666</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T01:09:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2095669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45877" sha1="nqp6myxkc8kgleuucy9bd98ngrura5s" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}&lt;/ref&gt; Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;

Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}&lt;/ref&gt; Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran.

Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Oceanic art&quot;, The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin &amp; Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kolonîzekirina Okyanûsyayê ===
==== Awistralya ====
[[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]]
Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408}}&lt;/ref&gt; Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}&lt;/ref&gt;

Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&amp;pg=PA81}}&lt;/ref&gt; Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê &quot;Mirovê Mungo&quot; (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}&lt;/ref&gt;

==== Melanezya ====
Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}&lt;/ref&gt;

Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

==== Mîkronezya ====
[[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]]
Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}&lt;/ref&gt;

Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê &quot;Chamorros&quot; hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên &quot;Latte&quot; jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}&lt;/ref&gt;

==== Polînezya ====
[[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]]
Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}&lt;/ref&gt;

Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}&lt;/ref&gt; &quot;gelên lapîta&quot; ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}&lt;/ref&gt;

Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}&lt;/ref&gt; Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}&lt;/ref&gt;

=== Lêkolînên ewropiyan ===
[[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]]
Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa &quot;Pasîfîkê&quot; bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê.

Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}&lt;/ref&gt;

Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}&lt;/ref&gt; Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&amp;pg=PA6}}&lt;/ref&gt; Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

=== Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî ===
[[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]]
Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya &quot;Bounty&quot; ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}&lt;/ref&gt;

Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA :  History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}&lt;/ref&gt;

Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir &quot;Herêma Papuayê&quot;) û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}&lt;/ref&gt;

=== Dîroka nûjen ===
[[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]]
Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific}}&lt;/ref&gt;

Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&amp;pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, &quot;Hawaii Operation&quot;. United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}&lt;/ref&gt; êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. &quot;Decoding Pearl Harbor&quot;, in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}&lt;/ref&gt; Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne &quot;dominion&quot; (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê &quot;Polynésie Française&quot; (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific}}&lt;/ref&gt;
== Erdnîgarî ==
Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane. Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.

Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.

Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, &quot;Okyanûsyaya Nêzîk&quot; (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha &quot;Okyanûsyaya Dûr&quot; (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji  giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberî Okyanûsa Başûr in. Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav &quot;Great Barrier Reef&quot; (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.
=== Herêm ===
Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.

Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, Vanûatû, Fîjî û Kaledonyaya Nû ye.

Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.

Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li Okyanûsa Pasîfîkê pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi Okyanûsa Hindî û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.
=== Jeolojî ===
Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye. Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye. Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê).

Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e. Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk  ev û bi kêmî aram e. Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).

== Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! '''Cih'''
! '''Welat'''
! '''Serbajar-Paytext'''
! width=&quot;80&quot; | '''Rûerd &lt;br /&gt; (km²)'''
! width=&quot;80&quot; | '''Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)'''
! '''Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²'''
|-
| [[Wêne:LocationAU.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{AUS}} &lt;!-- Awistraliya --&gt;
| [[Canberra]]
| align=&quot;right&quot;| 7.686.850
| align=&quot;right&quot;| 19.546.792
| align=&quot;right&quot;| 2,5
|-
| [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{COK}} &lt;!-- Giravên Cook --&gt;
| [[Avarua]]
| align=&quot;right&quot;| 240
| align=&quot;right&quot;| 20.811
| align=&quot;right&quot;| 87
|-
| [[Wêne:LocationFiji.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FJI}} &lt;!-- Fîjî --&gt;
| [[Suva]]
| align=&quot;right&quot;| 18.270
| align=&quot;right&quot;| 856.346
| align=&quot;right&quot;| 47
|-
| [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{KIR}} &lt;!-- Kirîbatî --&gt;
| [[Tarawa ya başûr]]
| align=&quot;right&quot;| 811
| align=&quot;right&quot;| 96.335
| align=&quot;right&quot;| 119
|-
| [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{MHL}} &lt;!-- Giravên Marşal --&gt;
| [[Majuro]]
| align=&quot;right&quot;| 181
| align=&quot;right&quot;| 73.630
| align=&quot;right&quot;| 407
|-
| [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FSM}} &lt;!-- Mîkronezya --&gt;
| [[Palikir]]
| align=&quot;right&quot;| 702
| align=&quot;right&quot;| 135.869
| align=&quot;right&quot;| 194
|-
| [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NRU}} &lt;!-- Naûrû --&gt;
| [[Yaren (Distrikt)|Yaren]]
| align=&quot;right&quot;| 21
| align=&quot;right&quot;| 12.329
| align=&quot;right&quot;| 587
|-
| [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NZL}} &lt;!-- Zêlanda Nû --&gt;
| [[Wellington]]
| align=&quot;right&quot;| 268.680
| align=&quot;right&quot;| 3.908.037
| align=&quot;right&quot;| 16,4
|-
| [[Wêne:LocationPalau.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PLW}} &lt;!-- Palau --&gt;
| [[Melekeok (bajar)|Melekeok]]
| align=&quot;right&quot;| 458
| align=&quot;right&quot;| 19.409
| align=&quot;right&quot;| 42
|-
| [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PNG}} &lt;!-- Papua Gîneya Nû --&gt;
| [[Port Moresby]]
| align=&quot;right&quot;| 462.840
| align=&quot;right&quot;| 5.172.033
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{SLB}} &lt;!-- Giravên Salomon --&gt;
| [[Honiara]]
| align=&quot;right&quot;| 28.450
| align=&quot;right&quot;| 494.786
| align=&quot;right&quot;| 17
|-
| [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{WSM}} &lt;!-- Samoa --&gt;
| [[Apia]]
| align=&quot;right&quot;| 2.944
| align=&quot;right&quot;| 178.631
| align=&quot;right&quot;| 61
|-
| [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TON}} &lt;!-- Tonga --&gt;
| [[Nuku'alofa]]
| align=&quot;right&quot;| 748
| align=&quot;right&quot;| 106.137
| align=&quot;right&quot;| 142
|-
| [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TUV}} &lt;!-- Tûvalû --&gt;
| [[Funafuti]]
| align=&quot;right&quot;| 26
| align=&quot;right&quot;| 11.146
| align=&quot;right&quot;| 429
|-
| [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{VUT}} &lt;!-- Vanûatû --&gt;
| [[Port Vila]]
| align=&quot;right&quot;| 12.200
| align=&quot;right&quot;| 196.178
| align=&quot;right&quot;| 16
|}

== Herêmên ne serbixwe ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Welat
! Serbajar
! Rûerd &lt;br /&gt; (km²)
! width=&quot;80&quot; | Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)
! width=&quot;80&quot; | Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²
&lt;!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | {{US-HI}} (DYA)
| [[Honolulu]]
| align=&quot;right&quot;| 28.311
| align=&quot;right&quot;| 1.285.498
| align=&quot;right&quot;| 45
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{ASM}} &lt;!-- Samoaya Amerîkanî --&gt; (DYA)
| [[Pago Pago]]
| align=&quot;right&quot;| 199
| align=&quot;right&quot;| 68.688
| align=&quot;right&quot;| 345
|-
| align=&quot;left&quot; | {{GUM}} &lt;!-- Guam --&gt; (DYA)
| [[Hagåtña]]
| align=&quot;right&quot;| 549
| align=&quot;right&quot;| 160.796
| align=&quot;right&quot;| 293
|-
| align=&quot;left&quot; | {{MNP}} &lt;!-- Bakurê Marianan --&gt; (DYA)
| [[Saipan]]
| align=&quot;right&quot;| 477
| align=&quot;right&quot;| 77.311
| align=&quot;right&quot;| 162
|-
| align=&quot;left&quot; | {{TKL}} &lt;!-- Tokelau --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Fakaofo]] (Fale) 
| align=&quot;right&quot;| 10
| align=&quot;right&quot;| 1.431
| align=&quot;right&quot;| 143
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PYF}} &lt;!-- Polînezyaya Fransî --&gt; (Fr.)
| [[Papeete]]
| align=&quot;right&quot;| 4.167
| align=&quot;right&quot;| 257.847
| align=&quot;right&quot;| 62
|-
| align=&quot;left&quot; | {{WLF}} &lt;!-- Wallis û Futuna --&gt; (Fr.)
| [[Mata-Utu]]
| align=&quot;right&quot;| 274
| align=&quot;right&quot;| 15.585
| align=&quot;right&quot;| 57
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NFK}} &lt;!-- Giravên Norfolk --&gt; (Aws.)
| [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]]
| align=&quot;right&quot;| 35
| align=&quot;right&quot;| 1.866
| align=&quot;right&quot;| 53
&lt;!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi)
| [[Hanga Roa]]
| align=&quot;right&quot;| 164
| align=&quot;right&quot;| 3.791
| align=&quot;right&quot;| 23
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NCL}} &lt;!-- Kaledonyaya Nû --&gt; (Fr.)
| [[Nouméa]]
| align=&quot;right&quot;| 19.060
| align=&quot;right&quot;| 207.858
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NIU}} &lt;!-- Niue --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Alofi (Niue)|Alofi]]
| align=&quot;right&quot;| 260
| align=&quot;right&quot;| 2.134
| align=&quot;right&quot;| 8,2
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PCN}} &lt;!-- Giravên Pitcairn --&gt; (Brîtanya)
| [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]]
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 1,0
|}
&lt;!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---&gt;

== Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) ==

* {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan
* {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]]

== Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne ==
* {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê)
* {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye)
* {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê)
* {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya)
* {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA)
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Okyanûsa Başûr]]
[[Kategorî:Okyanûsa Hindî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin]]
[[Kategorî:Okyanûsya| ]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>nqp6myxkc8kgleuucy9bd98ngrura5s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095670</id>
      <parentid>2095669</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T01:13:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2095670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46411" sha1="2qfi7zimesu5al4pgm4z1hhnv25yggl" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}&lt;/ref&gt; Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;

Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}&lt;/ref&gt; Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran.

Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Oceanic art&quot;, The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin &amp; Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kolonîzekirina Okyanûsyayê ===
==== Awistralya ====
[[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]]
Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408}}&lt;/ref&gt; Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}&lt;/ref&gt;

Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&amp;pg=PA81}}&lt;/ref&gt; Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê &quot;Mirovê Mungo&quot; (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}&lt;/ref&gt;

==== Melanezya ====
Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}&lt;/ref&gt;

Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

==== Mîkronezya ====
[[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]]
Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}&lt;/ref&gt;

Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê &quot;Chamorros&quot; hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên &quot;Latte&quot; jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}&lt;/ref&gt;

==== Polînezya ====
[[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]]
Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}&lt;/ref&gt;

Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}&lt;/ref&gt; &quot;gelên lapîta&quot; ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}&lt;/ref&gt;

Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}&lt;/ref&gt; Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}&lt;/ref&gt;

=== Lêkolînên ewropiyan ===
[[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]]
Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa &quot;Pasîfîkê&quot; bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê.

Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}&lt;/ref&gt;

Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}&lt;/ref&gt; Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&amp;pg=PA6}}&lt;/ref&gt; Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

=== Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî ===
[[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]]
Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya &quot;Bounty&quot; ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}&lt;/ref&gt;

Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA :  History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}&lt;/ref&gt;

Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir &quot;Herêma Papuayê&quot;) û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}&lt;/ref&gt;

=== Dîroka nûjen ===
[[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]]
Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific}}&lt;/ref&gt;

Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&amp;pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, &quot;Hawaii Operation&quot;. United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}&lt;/ref&gt; êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. &quot;Decoding Pearl Harbor&quot;, in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}&lt;/ref&gt; Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne &quot;dominion&quot; (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê &quot;Polynésie Française&quot; (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific}}&lt;/ref&gt;
== Erdnîgarî ==
Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane. Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.

Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.

Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, &quot;Okyanûsyaya Nêzîk&quot; (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha &quot;Okyanûsyaya Dûr&quot; (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji  giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberî Okyanûsa Başûr in. Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav &quot;Great Barrier Reef&quot; (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.
=== Herêm ===
Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.

Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, Vanûatû, Fîjî û Kaledonyaya Nû ye.

Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.

Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li Okyanûsa Pasîfîkê pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi Okyanûsa Hindî û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.
=== Jeolojî ===
Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye. Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye. Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê).

Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e. Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk  ev û bi kêmî aram e. Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).

Jeolojiya Nû Zelandayê bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên jeotermal hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.

== Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! '''Cih'''
! '''Welat'''
! '''Serbajar-Paytext'''
! width=&quot;80&quot; | '''Rûerd &lt;br /&gt; (km²)'''
! width=&quot;80&quot; | '''Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)'''
! '''Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²'''
|-
| [[Wêne:LocationAU.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{AUS}} &lt;!-- Awistraliya --&gt;
| [[Canberra]]
| align=&quot;right&quot;| 7.686.850
| align=&quot;right&quot;| 19.546.792
| align=&quot;right&quot;| 2,5
|-
| [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{COK}} &lt;!-- Giravên Cook --&gt;
| [[Avarua]]
| align=&quot;right&quot;| 240
| align=&quot;right&quot;| 20.811
| align=&quot;right&quot;| 87
|-
| [[Wêne:LocationFiji.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FJI}} &lt;!-- Fîjî --&gt;
| [[Suva]]
| align=&quot;right&quot;| 18.270
| align=&quot;right&quot;| 856.346
| align=&quot;right&quot;| 47
|-
| [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{KIR}} &lt;!-- Kirîbatî --&gt;
| [[Tarawa ya başûr]]
| align=&quot;right&quot;| 811
| align=&quot;right&quot;| 96.335
| align=&quot;right&quot;| 119
|-
| [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{MHL}} &lt;!-- Giravên Marşal --&gt;
| [[Majuro]]
| align=&quot;right&quot;| 181
| align=&quot;right&quot;| 73.630
| align=&quot;right&quot;| 407
|-
| [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FSM}} &lt;!-- Mîkronezya --&gt;
| [[Palikir]]
| align=&quot;right&quot;| 702
| align=&quot;right&quot;| 135.869
| align=&quot;right&quot;| 194
|-
| [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NRU}} &lt;!-- Naûrû --&gt;
| [[Yaren (Distrikt)|Yaren]]
| align=&quot;right&quot;| 21
| align=&quot;right&quot;| 12.329
| align=&quot;right&quot;| 587
|-
| [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NZL}} &lt;!-- Zêlanda Nû --&gt;
| [[Wellington]]
| align=&quot;right&quot;| 268.680
| align=&quot;right&quot;| 3.908.037
| align=&quot;right&quot;| 16,4
|-
| [[Wêne:LocationPalau.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PLW}} &lt;!-- Palau --&gt;
| [[Melekeok (bajar)|Melekeok]]
| align=&quot;right&quot;| 458
| align=&quot;right&quot;| 19.409
| align=&quot;right&quot;| 42
|-
| [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PNG}} &lt;!-- Papua Gîneya Nû --&gt;
| [[Port Moresby]]
| align=&quot;right&quot;| 462.840
| align=&quot;right&quot;| 5.172.033
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{SLB}} &lt;!-- Giravên Salomon --&gt;
| [[Honiara]]
| align=&quot;right&quot;| 28.450
| align=&quot;right&quot;| 494.786
| align=&quot;right&quot;| 17
|-
| [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{WSM}} &lt;!-- Samoa --&gt;
| [[Apia]]
| align=&quot;right&quot;| 2.944
| align=&quot;right&quot;| 178.631
| align=&quot;right&quot;| 61
|-
| [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TON}} &lt;!-- Tonga --&gt;
| [[Nuku'alofa]]
| align=&quot;right&quot;| 748
| align=&quot;right&quot;| 106.137
| align=&quot;right&quot;| 142
|-
| [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TUV}} &lt;!-- Tûvalû --&gt;
| [[Funafuti]]
| align=&quot;right&quot;| 26
| align=&quot;right&quot;| 11.146
| align=&quot;right&quot;| 429
|-
| [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{VUT}} &lt;!-- Vanûatû --&gt;
| [[Port Vila]]
| align=&quot;right&quot;| 12.200
| align=&quot;right&quot;| 196.178
| align=&quot;right&quot;| 16
|}

== Herêmên ne serbixwe ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Welat
! Serbajar
! Rûerd &lt;br /&gt; (km²)
! width=&quot;80&quot; | Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)
! width=&quot;80&quot; | Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²
&lt;!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | {{US-HI}} (DYA)
| [[Honolulu]]
| align=&quot;right&quot;| 28.311
| align=&quot;right&quot;| 1.285.498
| align=&quot;right&quot;| 45
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{ASM}} &lt;!-- Samoaya Amerîkanî --&gt; (DYA)
| [[Pago Pago]]
| align=&quot;right&quot;| 199
| align=&quot;right&quot;| 68.688
| align=&quot;right&quot;| 345
|-
| align=&quot;left&quot; | {{GUM}} &lt;!-- Guam --&gt; (DYA)
| [[Hagåtña]]
| align=&quot;right&quot;| 549
| align=&quot;right&quot;| 160.796
| align=&quot;right&quot;| 293
|-
| align=&quot;left&quot; | {{MNP}} &lt;!-- Bakurê Marianan --&gt; (DYA)
| [[Saipan]]
| align=&quot;right&quot;| 477
| align=&quot;right&quot;| 77.311
| align=&quot;right&quot;| 162
|-
| align=&quot;left&quot; | {{TKL}} &lt;!-- Tokelau --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Fakaofo]] (Fale) 
| align=&quot;right&quot;| 10
| align=&quot;right&quot;| 1.431
| align=&quot;right&quot;| 143
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PYF}} &lt;!-- Polînezyaya Fransî --&gt; (Fr.)
| [[Papeete]]
| align=&quot;right&quot;| 4.167
| align=&quot;right&quot;| 257.847
| align=&quot;right&quot;| 62
|-
| align=&quot;left&quot; | {{WLF}} &lt;!-- Wallis û Futuna --&gt; (Fr.)
| [[Mata-Utu]]
| align=&quot;right&quot;| 274
| align=&quot;right&quot;| 15.585
| align=&quot;right&quot;| 57
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NFK}} &lt;!-- Giravên Norfolk --&gt; (Aws.)
| [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]]
| align=&quot;right&quot;| 35
| align=&quot;right&quot;| 1.866
| align=&quot;right&quot;| 53
&lt;!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi)
| [[Hanga Roa]]
| align=&quot;right&quot;| 164
| align=&quot;right&quot;| 3.791
| align=&quot;right&quot;| 23
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NCL}} &lt;!-- Kaledonyaya Nû --&gt; (Fr.)
| [[Nouméa]]
| align=&quot;right&quot;| 19.060
| align=&quot;right&quot;| 207.858
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NIU}} &lt;!-- Niue --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Alofi (Niue)|Alofi]]
| align=&quot;right&quot;| 260
| align=&quot;right&quot;| 2.134
| align=&quot;right&quot;| 8,2
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PCN}} &lt;!-- Giravên Pitcairn --&gt; (Brîtanya)
| [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]]
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 1,0
|}
&lt;!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---&gt;

== Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) ==

* {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan
* {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]]

== Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne ==
* {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê)
* {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye)
* {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê)
* {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya)
* {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA)
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Okyanûsa Başûr]]
[[Kategorî:Okyanûsa Hindî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin]]
[[Kategorî:Okyanûsya| ]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>2qfi7zimesu5al4pgm4z1hhnv25yggl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095723</id>
      <parentid>2095670</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T05:15:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47059" sha1="hdzkr01frwkm3n7segnjqhbdr76h1n5" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}&lt;/ref&gt; Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;

Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}&lt;/ref&gt; Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran.

Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Oceanic art&quot;, The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin &amp; Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kolonîzekirina Okyanûsyayê ===
==== Awistralya ====
[[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]]
Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}&lt;/ref&gt;

Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&amp;pg=PA81}}&lt;/ref&gt; Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê &quot;Mirovê Mungo&quot; (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}&lt;/ref&gt;

==== Melanezya ====
Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}&lt;/ref&gt;

Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

==== Mîkronezya ====
[[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]]
Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}&lt;/ref&gt;

Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê &quot;Chamorros&quot; hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên &quot;Latte&quot; jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}&lt;/ref&gt;

==== Polînezya ====
[[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]]
Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}&lt;/ref&gt;

Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}&lt;/ref&gt; &quot;gelên lapîta&quot; ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}&lt;/ref&gt;

Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}&lt;/ref&gt; Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}&lt;/ref&gt;

=== Lêkolînên ewropiyan ===
[[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]]
Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa &quot;Pasîfîkê&quot; bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê.

Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}&lt;/ref&gt;

Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}&lt;/ref&gt; Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&amp;pg=PA6}}&lt;/ref&gt; Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

=== Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî ===
[[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]]
Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya &quot;Bounty&quot; ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}&lt;/ref&gt;

Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA :  History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}&lt;/ref&gt;

Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir &quot;Herêma Papuayê&quot;) û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}&lt;/ref&gt;

=== Dîroka nûjen ===
[[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]]
Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&amp;pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, &quot;Hawaii Operation&quot;. United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}&lt;/ref&gt; êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. &quot;Decoding Pearl Harbor&quot;, in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}&lt;/ref&gt; Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne &quot;dominion&quot; (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê &quot;Polynésie Française&quot; (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;
== Erdnîgarî ==
Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane. Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.

Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.

Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, &quot;Okyanûsyaya Nêzîk&quot; (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha &quot;Okyanûsyaya Dûr&quot; (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji  giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberî Okyanûsa Başûr in. Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav &quot;Great Barrier Reef&quot; (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.
=== Herêm ===
Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.

Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, Vanûatû, Fîjî û Kaledonyaya Nû ye.

Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.

Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li Okyanûsa Pasîfîkê pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi Okyanûsa Hindî û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.
=== Jeolojî ===
Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye. Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye. Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê).

Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e. Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk  ev û bi kêmî aram e. Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).

Jeolojiya Nû Zelandayê bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên jeotermal hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.

== Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! '''Cih'''
! '''Welat'''
! '''Serbajar-Paytext'''
! width=&quot;80&quot; | '''Rûerd &lt;br /&gt; (km²)'''
! width=&quot;80&quot; | '''Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)'''
! '''Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²'''
|-
| [[Wêne:LocationAU.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{AUS}} &lt;!-- Awistraliya --&gt;
| [[Canberra]]
| align=&quot;right&quot;| 7.686.850
| align=&quot;right&quot;| 19.546.792
| align=&quot;right&quot;| 2,5
|-
| [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{COK}} &lt;!-- Giravên Cook --&gt;
| [[Avarua]]
| align=&quot;right&quot;| 240
| align=&quot;right&quot;| 20.811
| align=&quot;right&quot;| 87
|-
| [[Wêne:LocationFiji.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FJI}} &lt;!-- Fîjî --&gt;
| [[Suva]]
| align=&quot;right&quot;| 18.270
| align=&quot;right&quot;| 856.346
| align=&quot;right&quot;| 47
|-
| [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{KIR}} &lt;!-- Kirîbatî --&gt;
| [[Tarawa ya başûr]]
| align=&quot;right&quot;| 811
| align=&quot;right&quot;| 96.335
| align=&quot;right&quot;| 119
|-
| [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{MHL}} &lt;!-- Giravên Marşal --&gt;
| [[Majuro]]
| align=&quot;right&quot;| 181
| align=&quot;right&quot;| 73.630
| align=&quot;right&quot;| 407
|-
| [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FSM}} &lt;!-- Mîkronezya --&gt;
| [[Palikir]]
| align=&quot;right&quot;| 702
| align=&quot;right&quot;| 135.869
| align=&quot;right&quot;| 194
|-
| [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NRU}} &lt;!-- Naûrû --&gt;
| [[Yaren (Distrikt)|Yaren]]
| align=&quot;right&quot;| 21
| align=&quot;right&quot;| 12.329
| align=&quot;right&quot;| 587
|-
| [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NZL}} &lt;!-- Zêlanda Nû --&gt;
| [[Wellington]]
| align=&quot;right&quot;| 268.680
| align=&quot;right&quot;| 3.908.037
| align=&quot;right&quot;| 16,4
|-
| [[Wêne:LocationPalau.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PLW}} &lt;!-- Palau --&gt;
| [[Melekeok (bajar)|Melekeok]]
| align=&quot;right&quot;| 458
| align=&quot;right&quot;| 19.409
| align=&quot;right&quot;| 42
|-
| [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PNG}} &lt;!-- Papua Gîneya Nû --&gt;
| [[Port Moresby]]
| align=&quot;right&quot;| 462.840
| align=&quot;right&quot;| 5.172.033
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{SLB}} &lt;!-- Giravên Salomon --&gt;
| [[Honiara]]
| align=&quot;right&quot;| 28.450
| align=&quot;right&quot;| 494.786
| align=&quot;right&quot;| 17
|-
| [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{WSM}} &lt;!-- Samoa --&gt;
| [[Apia]]
| align=&quot;right&quot;| 2.944
| align=&quot;right&quot;| 178.631
| align=&quot;right&quot;| 61
|-
| [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TON}} &lt;!-- Tonga --&gt;
| [[Nuku'alofa]]
| align=&quot;right&quot;| 748
| align=&quot;right&quot;| 106.137
| align=&quot;right&quot;| 142
|-
| [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TUV}} &lt;!-- Tûvalû --&gt;
| [[Funafuti]]
| align=&quot;right&quot;| 26
| align=&quot;right&quot;| 11.146
| align=&quot;right&quot;| 429
|-
| [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{VUT}} &lt;!-- Vanûatû --&gt;
| [[Port Vila]]
| align=&quot;right&quot;| 12.200
| align=&quot;right&quot;| 196.178
| align=&quot;right&quot;| 16
|}

== Herêmên ne serbixwe ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Welat
! Serbajar
! Rûerd &lt;br /&gt; (km²)
! width=&quot;80&quot; | Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)
! width=&quot;80&quot; | Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²
&lt;!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | {{US-HI}} (DYA)
| [[Honolulu]]
| align=&quot;right&quot;| 28.311
| align=&quot;right&quot;| 1.285.498
| align=&quot;right&quot;| 45
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{ASM}} &lt;!-- Samoaya Amerîkanî --&gt; (DYA)
| [[Pago Pago]]
| align=&quot;right&quot;| 199
| align=&quot;right&quot;| 68.688
| align=&quot;right&quot;| 345
|-
| align=&quot;left&quot; | {{GUM}} &lt;!-- Guam --&gt; (DYA)
| [[Hagåtña]]
| align=&quot;right&quot;| 549
| align=&quot;right&quot;| 160.796
| align=&quot;right&quot;| 293
|-
| align=&quot;left&quot; | {{MNP}} &lt;!-- Bakurê Marianan --&gt; (DYA)
| [[Saipan]]
| align=&quot;right&quot;| 477
| align=&quot;right&quot;| 77.311
| align=&quot;right&quot;| 162
|-
| align=&quot;left&quot; | {{TKL}} &lt;!-- Tokelau --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Fakaofo]] (Fale) 
| align=&quot;right&quot;| 10
| align=&quot;right&quot;| 1.431
| align=&quot;right&quot;| 143
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PYF}} &lt;!-- Polînezyaya Fransî --&gt; (Fr.)
| [[Papeete]]
| align=&quot;right&quot;| 4.167
| align=&quot;right&quot;| 257.847
| align=&quot;right&quot;| 62
|-
| align=&quot;left&quot; | {{WLF}} &lt;!-- Wallis û Futuna --&gt; (Fr.)
| [[Mata-Utu]]
| align=&quot;right&quot;| 274
| align=&quot;right&quot;| 15.585
| align=&quot;right&quot;| 57
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NFK}} &lt;!-- Giravên Norfolk --&gt; (Aws.)
| [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]]
| align=&quot;right&quot;| 35
| align=&quot;right&quot;| 1.866
| align=&quot;right&quot;| 53
&lt;!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi)
| [[Hanga Roa]]
| align=&quot;right&quot;| 164
| align=&quot;right&quot;| 3.791
| align=&quot;right&quot;| 23
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NCL}} &lt;!-- Kaledonyaya Nû --&gt; (Fr.)
| [[Nouméa]]
| align=&quot;right&quot;| 19.060
| align=&quot;right&quot;| 207.858
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NIU}} &lt;!-- Niue --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Alofi (Niue)|Alofi]]
| align=&quot;right&quot;| 260
| align=&quot;right&quot;| 2.134
| align=&quot;right&quot;| 8,2
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PCN}} &lt;!-- Giravên Pitcairn --&gt; (Brîtanya)
| [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]]
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 1,0
|}
&lt;!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---&gt;

== Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) ==

* {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan
* {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]]

== Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne ==
* {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê)
* {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye)
* {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê)
* {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya)
* {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA)
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Okyanûsa Başûr]]
[[Kategorî:Okyanûsa Hindî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin]]
[[Kategorî:Okyanûsya| ]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>hdzkr01frwkm3n7segnjqhbdr76h1n5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095730</id>
      <parentid>2095723</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T05:41:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2095730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48302" sha1="30r2qn8bb6pc6ziq8q4m34aah40smsm" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}&lt;/ref&gt; Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;

Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}&lt;/ref&gt; Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran.

Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Oceanic art&quot;, The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin &amp; Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kolonîzekirina Okyanûsyayê ===
==== Awistralya ====
[[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]]
Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}&lt;/ref&gt;

Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&amp;pg=PA81}}&lt;/ref&gt; Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê &quot;Mirovê Mungo&quot; (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}&lt;/ref&gt;

==== Melanezya ====
Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}&lt;/ref&gt;

Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

==== Mîkronezya ====
[[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]]
Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}&lt;/ref&gt;

Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê &quot;Chamorros&quot; hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên &quot;Latte&quot; jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}&lt;/ref&gt;

==== Polînezya ====
[[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]]
Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}&lt;/ref&gt;

Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}&lt;/ref&gt; &quot;gelên lapîta&quot; ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}&lt;/ref&gt;

Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}&lt;/ref&gt; Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}&lt;/ref&gt;

=== Lêkolînên ewropiyan ===
[[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]]
Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa &quot;Pasîfîkê&quot; bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê.

Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}&lt;/ref&gt;

Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}&lt;/ref&gt; Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&amp;pg=PA6}}&lt;/ref&gt; Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

=== Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî ===
[[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]]
Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya &quot;Bounty&quot; ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}&lt;/ref&gt;

Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA :  History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}&lt;/ref&gt;

Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir &quot;Herêma Papuayê&quot;) û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}&lt;/ref&gt;

=== Dîroka nûjen ===
[[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]]
Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&amp;pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, &quot;Hawaii Operation&quot;. United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}&lt;/ref&gt; êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. &quot;Decoding Pearl Harbor&quot;, in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}&lt;/ref&gt; Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne &quot;dominion&quot; (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê &quot;Polynésie Française&quot; (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;
== Erdnîgarî ==
Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane. Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.

Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.

Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, &quot;Okyanûsyaya Nêzîk&quot; (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha &quot;Okyanûsyaya Dûr&quot; (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji  giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberî Okyanûsa Başûr in. Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav &quot;Great Barrier Reef&quot; (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.
=== Herêm ===
Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.

Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, Vanûatû, Fîjî û Kaledonyaya Nû ye.

Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.

Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li Okyanûsa Pasîfîkê pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi Okyanûsa Hindî û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.
=== Jeolojî ===
Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye. Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye. Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê).

Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e. Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk  ev û bi kêmî aram e. Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).

Jeolojiya Nû Zelandayê bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên jeotermal hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.

Parçeyê parzemînî ya Gondwanayê ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Herçend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û Antarktîkayê dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye.

Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û Fîjiyê têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne. Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine. Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e.

== Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! '''Cih'''
! '''Welat'''
! '''Serbajar-Paytext'''
! width=&quot;80&quot; | '''Rûerd &lt;br /&gt; (km²)'''
! width=&quot;80&quot; | '''Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)'''
! '''Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²'''
|-
| [[Wêne:LocationAU.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{AUS}} &lt;!-- Awistraliya --&gt;
| [[Canberra]]
| align=&quot;right&quot;| 7.686.850
| align=&quot;right&quot;| 19.546.792
| align=&quot;right&quot;| 2,5
|-
| [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{COK}} &lt;!-- Giravên Cook --&gt;
| [[Avarua]]
| align=&quot;right&quot;| 240
| align=&quot;right&quot;| 20.811
| align=&quot;right&quot;| 87
|-
| [[Wêne:LocationFiji.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FJI}} &lt;!-- Fîjî --&gt;
| [[Suva]]
| align=&quot;right&quot;| 18.270
| align=&quot;right&quot;| 856.346
| align=&quot;right&quot;| 47
|-
| [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{KIR}} &lt;!-- Kirîbatî --&gt;
| [[Tarawa ya başûr]]
| align=&quot;right&quot;| 811
| align=&quot;right&quot;| 96.335
| align=&quot;right&quot;| 119
|-
| [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{MHL}} &lt;!-- Giravên Marşal --&gt;
| [[Majuro]]
| align=&quot;right&quot;| 181
| align=&quot;right&quot;| 73.630
| align=&quot;right&quot;| 407
|-
| [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FSM}} &lt;!-- Mîkronezya --&gt;
| [[Palikir]]
| align=&quot;right&quot;| 702
| align=&quot;right&quot;| 135.869
| align=&quot;right&quot;| 194
|-
| [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NRU}} &lt;!-- Naûrû --&gt;
| [[Yaren (Distrikt)|Yaren]]
| align=&quot;right&quot;| 21
| align=&quot;right&quot;| 12.329
| align=&quot;right&quot;| 587
|-
| [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NZL}} &lt;!-- Zêlanda Nû --&gt;
| [[Wellington]]
| align=&quot;right&quot;| 268.680
| align=&quot;right&quot;| 3.908.037
| align=&quot;right&quot;| 16,4
|-
| [[Wêne:LocationPalau.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PLW}} &lt;!-- Palau --&gt;
| [[Melekeok (bajar)|Melekeok]]
| align=&quot;right&quot;| 458
| align=&quot;right&quot;| 19.409
| align=&quot;right&quot;| 42
|-
| [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PNG}} &lt;!-- Papua Gîneya Nû --&gt;
| [[Port Moresby]]
| align=&quot;right&quot;| 462.840
| align=&quot;right&quot;| 5.172.033
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{SLB}} &lt;!-- Giravên Salomon --&gt;
| [[Honiara]]
| align=&quot;right&quot;| 28.450
| align=&quot;right&quot;| 494.786
| align=&quot;right&quot;| 17
|-
| [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{WSM}} &lt;!-- Samoa --&gt;
| [[Apia]]
| align=&quot;right&quot;| 2.944
| align=&quot;right&quot;| 178.631
| align=&quot;right&quot;| 61
|-
| [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TON}} &lt;!-- Tonga --&gt;
| [[Nuku'alofa]]
| align=&quot;right&quot;| 748
| align=&quot;right&quot;| 106.137
| align=&quot;right&quot;| 142
|-
| [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TUV}} &lt;!-- Tûvalû --&gt;
| [[Funafuti]]
| align=&quot;right&quot;| 26
| align=&quot;right&quot;| 11.146
| align=&quot;right&quot;| 429
|-
| [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{VUT}} &lt;!-- Vanûatû --&gt;
| [[Port Vila]]
| align=&quot;right&quot;| 12.200
| align=&quot;right&quot;| 196.178
| align=&quot;right&quot;| 16
|}

== Herêmên ne serbixwe ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Welat
! Serbajar
! Rûerd &lt;br /&gt; (km²)
! width=&quot;80&quot; | Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)
! width=&quot;80&quot; | Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²
&lt;!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | {{US-HI}} (DYA)
| [[Honolulu]]
| align=&quot;right&quot;| 28.311
| align=&quot;right&quot;| 1.285.498
| align=&quot;right&quot;| 45
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{ASM}} &lt;!-- Samoaya Amerîkanî --&gt; (DYA)
| [[Pago Pago]]
| align=&quot;right&quot;| 199
| align=&quot;right&quot;| 68.688
| align=&quot;right&quot;| 345
|-
| align=&quot;left&quot; | {{GUM}} &lt;!-- Guam --&gt; (DYA)
| [[Hagåtña]]
| align=&quot;right&quot;| 549
| align=&quot;right&quot;| 160.796
| align=&quot;right&quot;| 293
|-
| align=&quot;left&quot; | {{MNP}} &lt;!-- Bakurê Marianan --&gt; (DYA)
| [[Saipan]]
| align=&quot;right&quot;| 477
| align=&quot;right&quot;| 77.311
| align=&quot;right&quot;| 162
|-
| align=&quot;left&quot; | {{TKL}} &lt;!-- Tokelau --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Fakaofo]] (Fale) 
| align=&quot;right&quot;| 10
| align=&quot;right&quot;| 1.431
| align=&quot;right&quot;| 143
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PYF}} &lt;!-- Polînezyaya Fransî --&gt; (Fr.)
| [[Papeete]]
| align=&quot;right&quot;| 4.167
| align=&quot;right&quot;| 257.847
| align=&quot;right&quot;| 62
|-
| align=&quot;left&quot; | {{WLF}} &lt;!-- Wallis û Futuna --&gt; (Fr.)
| [[Mata-Utu]]
| align=&quot;right&quot;| 274
| align=&quot;right&quot;| 15.585
| align=&quot;right&quot;| 57
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NFK}} &lt;!-- Giravên Norfolk --&gt; (Aws.)
| [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]]
| align=&quot;right&quot;| 35
| align=&quot;right&quot;| 1.866
| align=&quot;right&quot;| 53
&lt;!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi)
| [[Hanga Roa]]
| align=&quot;right&quot;| 164
| align=&quot;right&quot;| 3.791
| align=&quot;right&quot;| 23
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NCL}} &lt;!-- Kaledonyaya Nû --&gt; (Fr.)
| [[Nouméa]]
| align=&quot;right&quot;| 19.060
| align=&quot;right&quot;| 207.858
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NIU}} &lt;!-- Niue --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Alofi (Niue)|Alofi]]
| align=&quot;right&quot;| 260
| align=&quot;right&quot;| 2.134
| align=&quot;right&quot;| 8,2
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PCN}} &lt;!-- Giravên Pitcairn --&gt; (Brîtanya)
| [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]]
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 1,0
|}
&lt;!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---&gt;

== Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) ==

* {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan
* {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]]

== Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne ==
* {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê)
* {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye)
* {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê)
* {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya)
* {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA)
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Okyanûsa Başûr]]
[[Kategorî:Okyanûsa Hindî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin]]
[[Kategorî:Okyanûsya| ]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>30r2qn8bb6pc6ziq8q4m34aah40smsm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095743</id>
      <parentid>2095730</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T06:58:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2095743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49045" sha1="6weee4kgq37lyp86a5jftlccxd3v9tv" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}&lt;/ref&gt; Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;

Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}&lt;/ref&gt; Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran.

Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Oceanic art&quot;, The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin &amp; Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kolonîzekirina Okyanûsyayê ===
==== Awistralya ====
[[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]]
Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}&lt;/ref&gt;

Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&amp;pg=PA81}}&lt;/ref&gt; Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê &quot;Mirovê Mungo&quot; (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}&lt;/ref&gt;

==== Melanezya ====
Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}&lt;/ref&gt;

Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

==== Mîkronezya ====
[[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]]
Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}&lt;/ref&gt;

Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê &quot;Chamorros&quot; hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên &quot;Latte&quot; jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}&lt;/ref&gt;

==== Polînezya ====
[[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]]
Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}&lt;/ref&gt;

Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}&lt;/ref&gt; &quot;gelên lapîta&quot; ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}&lt;/ref&gt;

Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}&lt;/ref&gt; Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}&lt;/ref&gt;

=== Lêkolînên ewropiyan ===
[[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]]
Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa &quot;Pasîfîkê&quot; bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê.

Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}&lt;/ref&gt;

Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}&lt;/ref&gt; Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&amp;pg=PA6}}&lt;/ref&gt; Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

=== Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî ===
[[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]]
Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya &quot;Bounty&quot; ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}&lt;/ref&gt;

Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA :  History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}&lt;/ref&gt;

Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir &quot;Herêma Papuayê&quot;) û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}&lt;/ref&gt;

=== Dîroka nûjen ===
[[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]]
Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&amp;pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, &quot;Hawaii Operation&quot;. United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}&lt;/ref&gt; êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. &quot;Decoding Pearl Harbor&quot;, in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}&lt;/ref&gt; Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne &quot;dominion&quot; (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê &quot;Polynésie Française&quot; (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;
== Erdnîgarî ==
Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane. Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.

Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.

Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, &quot;Okyanûsyaya Nêzîk&quot; (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha &quot;Okyanûsyaya Dûr&quot; (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji  giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberî Okyanûsa Başûr in. Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav &quot;Great Barrier Reef&quot; (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.
=== Herêm ===
Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.

Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, Vanûatû, Fîjî û Kaledonyaya Nû ye.

Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.

Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li Okyanûsa Pasîfîkê pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi Okyanûsa Hindî û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.
=== Jeolojî ===
Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye. Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye. Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê).

Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e. Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk  ev û bi kêmî aram e. Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).

Jeolojiya Nû Zelandayê bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên jeotermal hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.

Parçeyê parzemînî ya Gondwanayê ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Herçend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û Antarktîkayê dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye.

Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û Fîjiyê têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne. Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine. Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e.
=== Flora ===
Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene. Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê &quot;outback&quot; hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye. Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya &quot;Brigalow&quot; di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene. Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin.

== Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! '''Cih'''
! '''Welat'''
! '''Serbajar-Paytext'''
! width=&quot;80&quot; | '''Rûerd &lt;br /&gt; (km²)'''
! width=&quot;80&quot; | '''Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)'''
! '''Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²'''
|-
| [[Wêne:LocationAU.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{AUS}} &lt;!-- Awistraliya --&gt;
| [[Canberra]]
| align=&quot;right&quot;| 7.686.850
| align=&quot;right&quot;| 19.546.792
| align=&quot;right&quot;| 2,5
|-
| [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{COK}} &lt;!-- Giravên Cook --&gt;
| [[Avarua]]
| align=&quot;right&quot;| 240
| align=&quot;right&quot;| 20.811
| align=&quot;right&quot;| 87
|-
| [[Wêne:LocationFiji.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FJI}} &lt;!-- Fîjî --&gt;
| [[Suva]]
| align=&quot;right&quot;| 18.270
| align=&quot;right&quot;| 856.346
| align=&quot;right&quot;| 47
|-
| [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{KIR}} &lt;!-- Kirîbatî --&gt;
| [[Tarawa ya başûr]]
| align=&quot;right&quot;| 811
| align=&quot;right&quot;| 96.335
| align=&quot;right&quot;| 119
|-
| [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{MHL}} &lt;!-- Giravên Marşal --&gt;
| [[Majuro]]
| align=&quot;right&quot;| 181
| align=&quot;right&quot;| 73.630
| align=&quot;right&quot;| 407
|-
| [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FSM}} &lt;!-- Mîkronezya --&gt;
| [[Palikir]]
| align=&quot;right&quot;| 702
| align=&quot;right&quot;| 135.869
| align=&quot;right&quot;| 194
|-
| [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NRU}} &lt;!-- Naûrû --&gt;
| [[Yaren (Distrikt)|Yaren]]
| align=&quot;right&quot;| 21
| align=&quot;right&quot;| 12.329
| align=&quot;right&quot;| 587
|-
| [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NZL}} &lt;!-- Zêlanda Nû --&gt;
| [[Wellington]]
| align=&quot;right&quot;| 268.680
| align=&quot;right&quot;| 3.908.037
| align=&quot;right&quot;| 16,4
|-
| [[Wêne:LocationPalau.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PLW}} &lt;!-- Palau --&gt;
| [[Melekeok (bajar)|Melekeok]]
| align=&quot;right&quot;| 458
| align=&quot;right&quot;| 19.409
| align=&quot;right&quot;| 42
|-
| [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PNG}} &lt;!-- Papua Gîneya Nû --&gt;
| [[Port Moresby]]
| align=&quot;right&quot;| 462.840
| align=&quot;right&quot;| 5.172.033
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{SLB}} &lt;!-- Giravên Salomon --&gt;
| [[Honiara]]
| align=&quot;right&quot;| 28.450
| align=&quot;right&quot;| 494.786
| align=&quot;right&quot;| 17
|-
| [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{WSM}} &lt;!-- Samoa --&gt;
| [[Apia]]
| align=&quot;right&quot;| 2.944
| align=&quot;right&quot;| 178.631
| align=&quot;right&quot;| 61
|-
| [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TON}} &lt;!-- Tonga --&gt;
| [[Nuku'alofa]]
| align=&quot;right&quot;| 748
| align=&quot;right&quot;| 106.137
| align=&quot;right&quot;| 142
|-
| [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TUV}} &lt;!-- Tûvalû --&gt;
| [[Funafuti]]
| align=&quot;right&quot;| 26
| align=&quot;right&quot;| 11.146
| align=&quot;right&quot;| 429
|-
| [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{VUT}} &lt;!-- Vanûatû --&gt;
| [[Port Vila]]
| align=&quot;right&quot;| 12.200
| align=&quot;right&quot;| 196.178
| align=&quot;right&quot;| 16
|}

== Herêmên ne serbixwe ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Welat
! Serbajar
! Rûerd &lt;br /&gt; (km²)
! width=&quot;80&quot; | Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)
! width=&quot;80&quot; | Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²
&lt;!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | {{US-HI}} (DYA)
| [[Honolulu]]
| align=&quot;right&quot;| 28.311
| align=&quot;right&quot;| 1.285.498
| align=&quot;right&quot;| 45
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{ASM}} &lt;!-- Samoaya Amerîkanî --&gt; (DYA)
| [[Pago Pago]]
| align=&quot;right&quot;| 199
| align=&quot;right&quot;| 68.688
| align=&quot;right&quot;| 345
|-
| align=&quot;left&quot; | {{GUM}} &lt;!-- Guam --&gt; (DYA)
| [[Hagåtña]]
| align=&quot;right&quot;| 549
| align=&quot;right&quot;| 160.796
| align=&quot;right&quot;| 293
|-
| align=&quot;left&quot; | {{MNP}} &lt;!-- Bakurê Marianan --&gt; (DYA)
| [[Saipan]]
| align=&quot;right&quot;| 477
| align=&quot;right&quot;| 77.311
| align=&quot;right&quot;| 162
|-
| align=&quot;left&quot; | {{TKL}} &lt;!-- Tokelau --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Fakaofo]] (Fale) 
| align=&quot;right&quot;| 10
| align=&quot;right&quot;| 1.431
| align=&quot;right&quot;| 143
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PYF}} &lt;!-- Polînezyaya Fransî --&gt; (Fr.)
| [[Papeete]]
| align=&quot;right&quot;| 4.167
| align=&quot;right&quot;| 257.847
| align=&quot;right&quot;| 62
|-
| align=&quot;left&quot; | {{WLF}} &lt;!-- Wallis û Futuna --&gt; (Fr.)
| [[Mata-Utu]]
| align=&quot;right&quot;| 274
| align=&quot;right&quot;| 15.585
| align=&quot;right&quot;| 57
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NFK}} &lt;!-- Giravên Norfolk --&gt; (Aws.)
| [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]]
| align=&quot;right&quot;| 35
| align=&quot;right&quot;| 1.866
| align=&quot;right&quot;| 53
&lt;!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi)
| [[Hanga Roa]]
| align=&quot;right&quot;| 164
| align=&quot;right&quot;| 3.791
| align=&quot;right&quot;| 23
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NCL}} &lt;!-- Kaledonyaya Nû --&gt; (Fr.)
| [[Nouméa]]
| align=&quot;right&quot;| 19.060
| align=&quot;right&quot;| 207.858
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NIU}} &lt;!-- Niue --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Alofi (Niue)|Alofi]]
| align=&quot;right&quot;| 260
| align=&quot;right&quot;| 2.134
| align=&quot;right&quot;| 8,2
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PCN}} &lt;!-- Giravên Pitcairn --&gt; (Brîtanya)
| [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]]
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 1,0
|}
&lt;!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---&gt;

== Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) ==

* {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan
* {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]]

== Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne ==
* {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê)
* {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye)
* {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê)
* {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya)
* {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA)
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Okyanûsa Başûr]]
[[Kategorî:Okyanûsa Hindî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin]]
[[Kategorî:Okyanûsya| ]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>6weee4kgq37lyp86a5jftlccxd3v9tv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095744</id>
      <parentid>2095743</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T07:02:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2095744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49625" sha1="epnj1hdzvradixnk6cw8ix6lhlkhkdx" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}&lt;/ref&gt; Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;

Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}&lt;/ref&gt; Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran.

Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Oceanic art&quot;, The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin &amp; Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kolonîzekirina Okyanûsyayê ===
==== Awistralya ====
[[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]]
Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}&lt;/ref&gt;

Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&amp;pg=PA81}}&lt;/ref&gt; Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê &quot;Mirovê Mungo&quot; (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}&lt;/ref&gt;

==== Melanezya ====
Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}&lt;/ref&gt;

Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

==== Mîkronezya ====
[[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]]
Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}&lt;/ref&gt;

Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê &quot;Chamorros&quot; hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên &quot;Latte&quot; jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}&lt;/ref&gt;

==== Polînezya ====
[[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]]
Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}&lt;/ref&gt;

Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}&lt;/ref&gt; &quot;gelên lapîta&quot; ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}&lt;/ref&gt;

Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}&lt;/ref&gt; Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}&lt;/ref&gt;

=== Lêkolînên ewropiyan ===
[[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]]
Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa &quot;Pasîfîkê&quot; bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê.

Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}&lt;/ref&gt;

Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}&lt;/ref&gt; Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&amp;pg=PA6}}&lt;/ref&gt; Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

=== Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî ===
[[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]]
Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya &quot;Bounty&quot; ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}&lt;/ref&gt;

Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA :  History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}&lt;/ref&gt;

Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir &quot;Herêma Papuayê&quot;) û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}&lt;/ref&gt;

=== Dîroka nûjen ===
[[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]]
Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&amp;pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, &quot;Hawaii Operation&quot;. United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}&lt;/ref&gt; êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. &quot;Decoding Pearl Harbor&quot;, in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}&lt;/ref&gt; Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne &quot;dominion&quot; (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê &quot;Polynésie Française&quot; (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;
== Erdnîgarî ==
Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane. Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.

Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.

Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, &quot;Okyanûsyaya Nêzîk&quot; (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha &quot;Okyanûsyaya Dûr&quot; (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji  giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberî Okyanûsa Başûr in. Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav &quot;Great Barrier Reef&quot; (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.
=== Herêm ===
Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.

Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, Vanûatû, Fîjî û Kaledonyaya Nû ye.

Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.

Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li Okyanûsa Pasîfîkê pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi Okyanûsa Hindî û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.
=== Jeolojî ===
Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye. Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye. Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê).

Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e. Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk  ev û bi kêmî aram e. Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).

Jeolojiya Nû Zelandayê bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên jeotermal hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.

Parçeyê parzemînî ya Gondwanayê ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Herçend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û Antarktîkayê dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye.

Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û Fîjiyê têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne. Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine. Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e.
=== Flora ===
Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene. Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê &quot;outback&quot; hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye. Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya &quot;Brigalow&quot; di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene. Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin.

Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne.

== Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! '''Cih'''
! '''Welat'''
! '''Serbajar-Paytext'''
! width=&quot;80&quot; | '''Rûerd &lt;br /&gt; (km²)'''
! width=&quot;80&quot; | '''Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)'''
! '''Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²'''
|-
| [[Wêne:LocationAU.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{AUS}} &lt;!-- Awistraliya --&gt;
| [[Canberra]]
| align=&quot;right&quot;| 7.686.850
| align=&quot;right&quot;| 19.546.792
| align=&quot;right&quot;| 2,5
|-
| [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{COK}} &lt;!-- Giravên Cook --&gt;
| [[Avarua]]
| align=&quot;right&quot;| 240
| align=&quot;right&quot;| 20.811
| align=&quot;right&quot;| 87
|-
| [[Wêne:LocationFiji.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FJI}} &lt;!-- Fîjî --&gt;
| [[Suva]]
| align=&quot;right&quot;| 18.270
| align=&quot;right&quot;| 856.346
| align=&quot;right&quot;| 47
|-
| [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{KIR}} &lt;!-- Kirîbatî --&gt;
| [[Tarawa ya başûr]]
| align=&quot;right&quot;| 811
| align=&quot;right&quot;| 96.335
| align=&quot;right&quot;| 119
|-
| [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{MHL}} &lt;!-- Giravên Marşal --&gt;
| [[Majuro]]
| align=&quot;right&quot;| 181
| align=&quot;right&quot;| 73.630
| align=&quot;right&quot;| 407
|-
| [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FSM}} &lt;!-- Mîkronezya --&gt;
| [[Palikir]]
| align=&quot;right&quot;| 702
| align=&quot;right&quot;| 135.869
| align=&quot;right&quot;| 194
|-
| [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NRU}} &lt;!-- Naûrû --&gt;
| [[Yaren (Distrikt)|Yaren]]
| align=&quot;right&quot;| 21
| align=&quot;right&quot;| 12.329
| align=&quot;right&quot;| 587
|-
| [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NZL}} &lt;!-- Zêlanda Nû --&gt;
| [[Wellington]]
| align=&quot;right&quot;| 268.680
| align=&quot;right&quot;| 3.908.037
| align=&quot;right&quot;| 16,4
|-
| [[Wêne:LocationPalau.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PLW}} &lt;!-- Palau --&gt;
| [[Melekeok (bajar)|Melekeok]]
| align=&quot;right&quot;| 458
| align=&quot;right&quot;| 19.409
| align=&quot;right&quot;| 42
|-
| [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PNG}} &lt;!-- Papua Gîneya Nû --&gt;
| [[Port Moresby]]
| align=&quot;right&quot;| 462.840
| align=&quot;right&quot;| 5.172.033
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{SLB}} &lt;!-- Giravên Salomon --&gt;
| [[Honiara]]
| align=&quot;right&quot;| 28.450
| align=&quot;right&quot;| 494.786
| align=&quot;right&quot;| 17
|-
| [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{WSM}} &lt;!-- Samoa --&gt;
| [[Apia]]
| align=&quot;right&quot;| 2.944
| align=&quot;right&quot;| 178.631
| align=&quot;right&quot;| 61
|-
| [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TON}} &lt;!-- Tonga --&gt;
| [[Nuku'alofa]]
| align=&quot;right&quot;| 748
| align=&quot;right&quot;| 106.137
| align=&quot;right&quot;| 142
|-
| [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TUV}} &lt;!-- Tûvalû --&gt;
| [[Funafuti]]
| align=&quot;right&quot;| 26
| align=&quot;right&quot;| 11.146
| align=&quot;right&quot;| 429
|-
| [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{VUT}} &lt;!-- Vanûatû --&gt;
| [[Port Vila]]
| align=&quot;right&quot;| 12.200
| align=&quot;right&quot;| 196.178
| align=&quot;right&quot;| 16
|}

== Herêmên ne serbixwe ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Welat
! Serbajar
! Rûerd &lt;br /&gt; (km²)
! width=&quot;80&quot; | Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)
! width=&quot;80&quot; | Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²
&lt;!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | {{US-HI}} (DYA)
| [[Honolulu]]
| align=&quot;right&quot;| 28.311
| align=&quot;right&quot;| 1.285.498
| align=&quot;right&quot;| 45
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{ASM}} &lt;!-- Samoaya Amerîkanî --&gt; (DYA)
| [[Pago Pago]]
| align=&quot;right&quot;| 199
| align=&quot;right&quot;| 68.688
| align=&quot;right&quot;| 345
|-
| align=&quot;left&quot; | {{GUM}} &lt;!-- Guam --&gt; (DYA)
| [[Hagåtña]]
| align=&quot;right&quot;| 549
| align=&quot;right&quot;| 160.796
| align=&quot;right&quot;| 293
|-
| align=&quot;left&quot; | {{MNP}} &lt;!-- Bakurê Marianan --&gt; (DYA)
| [[Saipan]]
| align=&quot;right&quot;| 477
| align=&quot;right&quot;| 77.311
| align=&quot;right&quot;| 162
|-
| align=&quot;left&quot; | {{TKL}} &lt;!-- Tokelau --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Fakaofo]] (Fale) 
| align=&quot;right&quot;| 10
| align=&quot;right&quot;| 1.431
| align=&quot;right&quot;| 143
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PYF}} &lt;!-- Polînezyaya Fransî --&gt; (Fr.)
| [[Papeete]]
| align=&quot;right&quot;| 4.167
| align=&quot;right&quot;| 257.847
| align=&quot;right&quot;| 62
|-
| align=&quot;left&quot; | {{WLF}} &lt;!-- Wallis û Futuna --&gt; (Fr.)
| [[Mata-Utu]]
| align=&quot;right&quot;| 274
| align=&quot;right&quot;| 15.585
| align=&quot;right&quot;| 57
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NFK}} &lt;!-- Giravên Norfolk --&gt; (Aws.)
| [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]]
| align=&quot;right&quot;| 35
| align=&quot;right&quot;| 1.866
| align=&quot;right&quot;| 53
&lt;!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi)
| [[Hanga Roa]]
| align=&quot;right&quot;| 164
| align=&quot;right&quot;| 3.791
| align=&quot;right&quot;| 23
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NCL}} &lt;!-- Kaledonyaya Nû --&gt; (Fr.)
| [[Nouméa]]
| align=&quot;right&quot;| 19.060
| align=&quot;right&quot;| 207.858
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NIU}} &lt;!-- Niue --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Alofi (Niue)|Alofi]]
| align=&quot;right&quot;| 260
| align=&quot;right&quot;| 2.134
| align=&quot;right&quot;| 8,2
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PCN}} &lt;!-- Giravên Pitcairn --&gt; (Brîtanya)
| [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]]
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 1,0
|}
&lt;!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---&gt;

== Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) ==

* {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan
* {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]]

== Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne ==
* {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê)
* {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye)
* {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê)
* {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya)
* {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA)
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Okyanûsa Başûr]]
[[Kategorî:Okyanûsa Hindî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin]]
[[Kategorî:Okyanûsya| ]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>epnj1hdzvradixnk6cw8ix6lhlkhkdx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095747</id>
      <parentid>2095744</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T07:05:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Erdnîgarî */</comment>
      <origin>2095747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49746" sha1="oghm81ylwxgb2c9dzjrvtw057w89ahf" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}&lt;/ref&gt; Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;

Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}&lt;/ref&gt; Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran.

Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Oceanic art&quot;, The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin &amp; Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kolonîzekirina Okyanûsyayê ===
==== Awistralya ====
[[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]]
Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}&lt;/ref&gt;

Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&amp;pg=PA81}}&lt;/ref&gt; Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê &quot;Mirovê Mungo&quot; (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}&lt;/ref&gt;

==== Melanezya ====
Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}&lt;/ref&gt;

Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

==== Mîkronezya ====
[[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]]
Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}&lt;/ref&gt;

Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê &quot;Chamorros&quot; hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên &quot;Latte&quot; jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}&lt;/ref&gt;

==== Polînezya ====
[[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]]
Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}&lt;/ref&gt;

Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}&lt;/ref&gt; &quot;gelên lapîta&quot; ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}&lt;/ref&gt;

Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}&lt;/ref&gt; Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}&lt;/ref&gt;

=== Lêkolînên ewropiyan ===
[[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]]
Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa &quot;Pasîfîkê&quot; bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê.

Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}&lt;/ref&gt;

Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}&lt;/ref&gt; Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&amp;pg=PA6}}&lt;/ref&gt; Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

=== Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî ===
[[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]]
Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya &quot;Bounty&quot; ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}&lt;/ref&gt;

Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA :  History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}&lt;/ref&gt;

Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir &quot;Herêma Papuayê&quot;) û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}&lt;/ref&gt;

=== Dîroka nûjen ===
[[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]]
Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&amp;pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, &quot;Hawaii Operation&quot;. United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}&lt;/ref&gt; êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. &quot;Decoding Pearl Harbor&quot;, in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}&lt;/ref&gt; Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne &quot;dominion&quot; (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê &quot;Polynésie Française&quot; (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;
== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]]
Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane. Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.

Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.

Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, &quot;Okyanûsyaya Nêzîk&quot; (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha &quot;Okyanûsyaya Dûr&quot; (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji  giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberî Okyanûsa Başûr in. Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav &quot;Great Barrier Reef&quot; (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.
=== Herêm ===
Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.

Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, Vanûatû, Fîjî û Kaledonyaya Nû ye.

Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.

Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li Okyanûsa Pasîfîkê pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi Okyanûsa Hindî û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.
=== Jeolojî ===
Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye. Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye. Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê).

Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e. Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk  ev û bi kêmî aram e. Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).

Jeolojiya Nû Zelandayê bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên jeotermal hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.

Parçeyê parzemînî ya Gondwanayê ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Herçend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û Antarktîkayê dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye.

Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û Fîjiyê têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne. Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine. Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e.
=== Flora ===
Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene. Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê &quot;outback&quot; hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye. Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya &quot;Brigalow&quot; di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene. Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin.

Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne.

== Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! '''Cih'''
! '''Welat'''
! '''Serbajar-Paytext'''
! width=&quot;80&quot; | '''Rûerd &lt;br /&gt; (km²)'''
! width=&quot;80&quot; | '''Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)'''
! '''Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²'''
|-
| [[Wêne:LocationAU.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{AUS}} &lt;!-- Awistraliya --&gt;
| [[Canberra]]
| align=&quot;right&quot;| 7.686.850
| align=&quot;right&quot;| 19.546.792
| align=&quot;right&quot;| 2,5
|-
| [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{COK}} &lt;!-- Giravên Cook --&gt;
| [[Avarua]]
| align=&quot;right&quot;| 240
| align=&quot;right&quot;| 20.811
| align=&quot;right&quot;| 87
|-
| [[Wêne:LocationFiji.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FJI}} &lt;!-- Fîjî --&gt;
| [[Suva]]
| align=&quot;right&quot;| 18.270
| align=&quot;right&quot;| 856.346
| align=&quot;right&quot;| 47
|-
| [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{KIR}} &lt;!-- Kirîbatî --&gt;
| [[Tarawa ya başûr]]
| align=&quot;right&quot;| 811
| align=&quot;right&quot;| 96.335
| align=&quot;right&quot;| 119
|-
| [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{MHL}} &lt;!-- Giravên Marşal --&gt;
| [[Majuro]]
| align=&quot;right&quot;| 181
| align=&quot;right&quot;| 73.630
| align=&quot;right&quot;| 407
|-
| [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FSM}} &lt;!-- Mîkronezya --&gt;
| [[Palikir]]
| align=&quot;right&quot;| 702
| align=&quot;right&quot;| 135.869
| align=&quot;right&quot;| 194
|-
| [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NRU}} &lt;!-- Naûrû --&gt;
| [[Yaren (Distrikt)|Yaren]]
| align=&quot;right&quot;| 21
| align=&quot;right&quot;| 12.329
| align=&quot;right&quot;| 587
|-
| [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NZL}} &lt;!-- Zêlanda Nû --&gt;
| [[Wellington]]
| align=&quot;right&quot;| 268.680
| align=&quot;right&quot;| 3.908.037
| align=&quot;right&quot;| 16,4
|-
| [[Wêne:LocationPalau.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PLW}} &lt;!-- Palau --&gt;
| [[Melekeok (bajar)|Melekeok]]
| align=&quot;right&quot;| 458
| align=&quot;right&quot;| 19.409
| align=&quot;right&quot;| 42
|-
| [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PNG}} &lt;!-- Papua Gîneya Nû --&gt;
| [[Port Moresby]]
| align=&quot;right&quot;| 462.840
| align=&quot;right&quot;| 5.172.033
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{SLB}} &lt;!-- Giravên Salomon --&gt;
| [[Honiara]]
| align=&quot;right&quot;| 28.450
| align=&quot;right&quot;| 494.786
| align=&quot;right&quot;| 17
|-
| [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{WSM}} &lt;!-- Samoa --&gt;
| [[Apia]]
| align=&quot;right&quot;| 2.944
| align=&quot;right&quot;| 178.631
| align=&quot;right&quot;| 61
|-
| [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TON}} &lt;!-- Tonga --&gt;
| [[Nuku'alofa]]
| align=&quot;right&quot;| 748
| align=&quot;right&quot;| 106.137
| align=&quot;right&quot;| 142
|-
| [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TUV}} &lt;!-- Tûvalû --&gt;
| [[Funafuti]]
| align=&quot;right&quot;| 26
| align=&quot;right&quot;| 11.146
| align=&quot;right&quot;| 429
|-
| [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{VUT}} &lt;!-- Vanûatû --&gt;
| [[Port Vila]]
| align=&quot;right&quot;| 12.200
| align=&quot;right&quot;| 196.178
| align=&quot;right&quot;| 16
|}

== Herêmên ne serbixwe ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Welat
! Serbajar
! Rûerd &lt;br /&gt; (km²)
! width=&quot;80&quot; | Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)
! width=&quot;80&quot; | Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²
&lt;!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | {{US-HI}} (DYA)
| [[Honolulu]]
| align=&quot;right&quot;| 28.311
| align=&quot;right&quot;| 1.285.498
| align=&quot;right&quot;| 45
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{ASM}} &lt;!-- Samoaya Amerîkanî --&gt; (DYA)
| [[Pago Pago]]
| align=&quot;right&quot;| 199
| align=&quot;right&quot;| 68.688
| align=&quot;right&quot;| 345
|-
| align=&quot;left&quot; | {{GUM}} &lt;!-- Guam --&gt; (DYA)
| [[Hagåtña]]
| align=&quot;right&quot;| 549
| align=&quot;right&quot;| 160.796
| align=&quot;right&quot;| 293
|-
| align=&quot;left&quot; | {{MNP}} &lt;!-- Bakurê Marianan --&gt; (DYA)
| [[Saipan]]
| align=&quot;right&quot;| 477
| align=&quot;right&quot;| 77.311
| align=&quot;right&quot;| 162
|-
| align=&quot;left&quot; | {{TKL}} &lt;!-- Tokelau --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Fakaofo]] (Fale) 
| align=&quot;right&quot;| 10
| align=&quot;right&quot;| 1.431
| align=&quot;right&quot;| 143
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PYF}} &lt;!-- Polînezyaya Fransî --&gt; (Fr.)
| [[Papeete]]
| align=&quot;right&quot;| 4.167
| align=&quot;right&quot;| 257.847
| align=&quot;right&quot;| 62
|-
| align=&quot;left&quot; | {{WLF}} &lt;!-- Wallis û Futuna --&gt; (Fr.)
| [[Mata-Utu]]
| align=&quot;right&quot;| 274
| align=&quot;right&quot;| 15.585
| align=&quot;right&quot;| 57
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NFK}} &lt;!-- Giravên Norfolk --&gt; (Aws.)
| [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]]
| align=&quot;right&quot;| 35
| align=&quot;right&quot;| 1.866
| align=&quot;right&quot;| 53
&lt;!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi)
| [[Hanga Roa]]
| align=&quot;right&quot;| 164
| align=&quot;right&quot;| 3.791
| align=&quot;right&quot;| 23
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NCL}} &lt;!-- Kaledonyaya Nû --&gt; (Fr.)
| [[Nouméa]]
| align=&quot;right&quot;| 19.060
| align=&quot;right&quot;| 207.858
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NIU}} &lt;!-- Niue --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Alofi (Niue)|Alofi]]
| align=&quot;right&quot;| 260
| align=&quot;right&quot;| 2.134
| align=&quot;right&quot;| 8,2
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PCN}} &lt;!-- Giravên Pitcairn --&gt; (Brîtanya)
| [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]]
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 1,0
|}
&lt;!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---&gt;

== Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) ==

* {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan
* {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]]

== Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne ==
* {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê)
* {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye)
* {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê)
* {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya)
* {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA)
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Okyanûsa Başûr]]
[[Kategorî:Okyanûsa Hindî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin]]
[[Kategorî:Okyanûsya| ]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>oghm81ylwxgb2c9dzjrvtw057w89ahf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095748</id>
      <parentid>2095747</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T07:07:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Herêm */</comment>
      <origin>2095748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49883" sha1="cn3oym7txdsyvydw7uxit24efefzonj" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}&lt;/ref&gt; Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;

Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}&lt;/ref&gt; Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran.

Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Oceanic art&quot;, The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin &amp; Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kolonîzekirina Okyanûsyayê ===
==== Awistralya ====
[[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]]
Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}&lt;/ref&gt;

Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&amp;pg=PA81}}&lt;/ref&gt; Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê &quot;Mirovê Mungo&quot; (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}&lt;/ref&gt;

==== Melanezya ====
Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}&lt;/ref&gt;

Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

==== Mîkronezya ====
[[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]]
Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}&lt;/ref&gt;

Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê &quot;Chamorros&quot; hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên &quot;Latte&quot; jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}&lt;/ref&gt;

==== Polînezya ====
[[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]]
Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}&lt;/ref&gt;

Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}&lt;/ref&gt; &quot;gelên lapîta&quot; ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}&lt;/ref&gt;

Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}&lt;/ref&gt; Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}&lt;/ref&gt;

=== Lêkolînên ewropiyan ===
[[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]]
Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa &quot;Pasîfîkê&quot; bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê.

Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}&lt;/ref&gt;

Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}&lt;/ref&gt; Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&amp;pg=PA6}}&lt;/ref&gt; Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

=== Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî ===
[[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]]
Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya &quot;Bounty&quot; ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}&lt;/ref&gt;

Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA :  History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}&lt;/ref&gt;

Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir &quot;Herêma Papuayê&quot;) û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}&lt;/ref&gt;

=== Dîroka nûjen ===
[[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]]
Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&amp;pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, &quot;Hawaii Operation&quot;. United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}&lt;/ref&gt; êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. &quot;Decoding Pearl Harbor&quot;, in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}&lt;/ref&gt; Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne &quot;dominion&quot; (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê &quot;Polynésie Française&quot; (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;
== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]]
Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane. Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.

Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.

Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, &quot;Okyanûsyaya Nêzîk&quot; (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha &quot;Okyanûsyaya Dûr&quot; (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji  giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberî Okyanûsa Başûr in. Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav &quot;Great Barrier Reef&quot; (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.
=== Herêm ===
[[Wêne:&quot;Political Oceania&quot; CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]]
Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.

Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, Vanûatû, Fîjî û Kaledonyaya Nû ye.

Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.

Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li Okyanûsa Pasîfîkê pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi Okyanûsa Hindî û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.

=== Jeolojî ===
Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye. Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye. Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê).

Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e. Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk  ev û bi kêmî aram e. Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).

Jeolojiya Nû Zelandayê bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên jeotermal hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.

Parçeyê parzemînî ya Gondwanayê ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Herçend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û Antarktîkayê dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye.

Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û Fîjiyê têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne. Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine. Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e.
=== Flora ===
Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene. Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê &quot;outback&quot; hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye. Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya &quot;Brigalow&quot; di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene. Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin.

Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne.

== Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! '''Cih'''
! '''Welat'''
! '''Serbajar-Paytext'''
! width=&quot;80&quot; | '''Rûerd &lt;br /&gt; (km²)'''
! width=&quot;80&quot; | '''Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)'''
! '''Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²'''
|-
| [[Wêne:LocationAU.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{AUS}} &lt;!-- Awistraliya --&gt;
| [[Canberra]]
| align=&quot;right&quot;| 7.686.850
| align=&quot;right&quot;| 19.546.792
| align=&quot;right&quot;| 2,5
|-
| [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{COK}} &lt;!-- Giravên Cook --&gt;
| [[Avarua]]
| align=&quot;right&quot;| 240
| align=&quot;right&quot;| 20.811
| align=&quot;right&quot;| 87
|-
| [[Wêne:LocationFiji.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FJI}} &lt;!-- Fîjî --&gt;
| [[Suva]]
| align=&quot;right&quot;| 18.270
| align=&quot;right&quot;| 856.346
| align=&quot;right&quot;| 47
|-
| [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{KIR}} &lt;!-- Kirîbatî --&gt;
| [[Tarawa ya başûr]]
| align=&quot;right&quot;| 811
| align=&quot;right&quot;| 96.335
| align=&quot;right&quot;| 119
|-
| [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{MHL}} &lt;!-- Giravên Marşal --&gt;
| [[Majuro]]
| align=&quot;right&quot;| 181
| align=&quot;right&quot;| 73.630
| align=&quot;right&quot;| 407
|-
| [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FSM}} &lt;!-- Mîkronezya --&gt;
| [[Palikir]]
| align=&quot;right&quot;| 702
| align=&quot;right&quot;| 135.869
| align=&quot;right&quot;| 194
|-
| [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NRU}} &lt;!-- Naûrû --&gt;
| [[Yaren (Distrikt)|Yaren]]
| align=&quot;right&quot;| 21
| align=&quot;right&quot;| 12.329
| align=&quot;right&quot;| 587
|-
| [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NZL}} &lt;!-- Zêlanda Nû --&gt;
| [[Wellington]]
| align=&quot;right&quot;| 268.680
| align=&quot;right&quot;| 3.908.037
| align=&quot;right&quot;| 16,4
|-
| [[Wêne:LocationPalau.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PLW}} &lt;!-- Palau --&gt;
| [[Melekeok (bajar)|Melekeok]]
| align=&quot;right&quot;| 458
| align=&quot;right&quot;| 19.409
| align=&quot;right&quot;| 42
|-
| [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PNG}} &lt;!-- Papua Gîneya Nû --&gt;
| [[Port Moresby]]
| align=&quot;right&quot;| 462.840
| align=&quot;right&quot;| 5.172.033
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{SLB}} &lt;!-- Giravên Salomon --&gt;
| [[Honiara]]
| align=&quot;right&quot;| 28.450
| align=&quot;right&quot;| 494.786
| align=&quot;right&quot;| 17
|-
| [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{WSM}} &lt;!-- Samoa --&gt;
| [[Apia]]
| align=&quot;right&quot;| 2.944
| align=&quot;right&quot;| 178.631
| align=&quot;right&quot;| 61
|-
| [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TON}} &lt;!-- Tonga --&gt;
| [[Nuku'alofa]]
| align=&quot;right&quot;| 748
| align=&quot;right&quot;| 106.137
| align=&quot;right&quot;| 142
|-
| [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TUV}} &lt;!-- Tûvalû --&gt;
| [[Funafuti]]
| align=&quot;right&quot;| 26
| align=&quot;right&quot;| 11.146
| align=&quot;right&quot;| 429
|-
| [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{VUT}} &lt;!-- Vanûatû --&gt;
| [[Port Vila]]
| align=&quot;right&quot;| 12.200
| align=&quot;right&quot;| 196.178
| align=&quot;right&quot;| 16
|}

== Herêmên ne serbixwe ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Welat
! Serbajar
! Rûerd &lt;br /&gt; (km²)
! width=&quot;80&quot; | Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)
! width=&quot;80&quot; | Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²
&lt;!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | {{US-HI}} (DYA)
| [[Honolulu]]
| align=&quot;right&quot;| 28.311
| align=&quot;right&quot;| 1.285.498
| align=&quot;right&quot;| 45
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{ASM}} &lt;!-- Samoaya Amerîkanî --&gt; (DYA)
| [[Pago Pago]]
| align=&quot;right&quot;| 199
| align=&quot;right&quot;| 68.688
| align=&quot;right&quot;| 345
|-
| align=&quot;left&quot; | {{GUM}} &lt;!-- Guam --&gt; (DYA)
| [[Hagåtña]]
| align=&quot;right&quot;| 549
| align=&quot;right&quot;| 160.796
| align=&quot;right&quot;| 293
|-
| align=&quot;left&quot; | {{MNP}} &lt;!-- Bakurê Marianan --&gt; (DYA)
| [[Saipan]]
| align=&quot;right&quot;| 477
| align=&quot;right&quot;| 77.311
| align=&quot;right&quot;| 162
|-
| align=&quot;left&quot; | {{TKL}} &lt;!-- Tokelau --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Fakaofo]] (Fale) 
| align=&quot;right&quot;| 10
| align=&quot;right&quot;| 1.431
| align=&quot;right&quot;| 143
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PYF}} &lt;!-- Polînezyaya Fransî --&gt; (Fr.)
| [[Papeete]]
| align=&quot;right&quot;| 4.167
| align=&quot;right&quot;| 257.847
| align=&quot;right&quot;| 62
|-
| align=&quot;left&quot; | {{WLF}} &lt;!-- Wallis û Futuna --&gt; (Fr.)
| [[Mata-Utu]]
| align=&quot;right&quot;| 274
| align=&quot;right&quot;| 15.585
| align=&quot;right&quot;| 57
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NFK}} &lt;!-- Giravên Norfolk --&gt; (Aws.)
| [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]]
| align=&quot;right&quot;| 35
| align=&quot;right&quot;| 1.866
| align=&quot;right&quot;| 53
&lt;!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi)
| [[Hanga Roa]]
| align=&quot;right&quot;| 164
| align=&quot;right&quot;| 3.791
| align=&quot;right&quot;| 23
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NCL}} &lt;!-- Kaledonyaya Nû --&gt; (Fr.)
| [[Nouméa]]
| align=&quot;right&quot;| 19.060
| align=&quot;right&quot;| 207.858
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NIU}} &lt;!-- Niue --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Alofi (Niue)|Alofi]]
| align=&quot;right&quot;| 260
| align=&quot;right&quot;| 2.134
| align=&quot;right&quot;| 8,2
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PCN}} &lt;!-- Giravên Pitcairn --&gt; (Brîtanya)
| [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]]
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 1,0
|}
&lt;!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---&gt;

== Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) ==

* {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan
* {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]]

== Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne ==
* {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê)
* {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye)
* {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê)
* {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya)
* {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA)
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Okyanûsa Başûr]]
[[Kategorî:Okyanûsa Hindî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin]]
[[Kategorî:Okyanûsya| ]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>cn3oym7txdsyvydw7uxit24efefzonj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095752</id>
      <parentid>2095748</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T07:16:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Erdnîgarî */</comment>
      <origin>2095752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53100" sha1="97g5rxqte04cdyhk9732s1jhh9owtxs" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}&lt;/ref&gt; Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;

Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}&lt;/ref&gt; Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran.

Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Oceanic art&quot;, The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin &amp; Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kolonîzekirina Okyanûsyayê ===
==== Awistralya ====
[[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]]
Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}&lt;/ref&gt;

Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&amp;pg=PA81}}&lt;/ref&gt; Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê &quot;Mirovê Mungo&quot; (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}&lt;/ref&gt;

==== Melanezya ====
Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}&lt;/ref&gt;

Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

==== Mîkronezya ====
[[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]]
Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}&lt;/ref&gt;

Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}&lt;/ref&gt;

Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê &quot;Chamorros&quot; hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên &quot;Latte&quot; jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}&lt;/ref&gt;

==== Polînezya ====
[[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]]
Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}&lt;/ref&gt;

Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}&lt;/ref&gt; &quot;gelên lapîta&quot; ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}&lt;/ref&gt;

Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}&lt;/ref&gt; Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}&lt;/ref&gt;

=== Lêkolînên ewropiyan ===
[[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]]
Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa &quot;Pasîfîkê&quot; bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê.

Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}&lt;/ref&gt;

Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}&lt;/ref&gt; Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&amp;pg=PA6}}&lt;/ref&gt; Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

=== Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî ===
[[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]]
Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya &quot;Bounty&quot; ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}&lt;/ref&gt;

Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA :  History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}&lt;/ref&gt;

Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir &quot;Herêma Papuayê&quot;) û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}&lt;/ref&gt;

=== Dîroka nûjen ===
[[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]]
Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&amp;pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, &quot;Hawaii Operation&quot;. United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}&lt;/ref&gt; êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. &quot;Decoding Pearl Harbor&quot;, in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}&lt;/ref&gt; Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne &quot;dominion&quot; (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê &quot;Polynésie Française&quot; (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;
== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]]
Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&amp;dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&amp;pg=PT1171}}&lt;/ref&gt; Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}&lt;/ref&gt;

Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, &quot;Okyanûsyaya Nêzîk&quot; (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha &quot;Okyanûsyaya Dûr&quot; (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji  giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}&lt;/ref&gt; Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav &quot;Great Barrier Reef&quot; (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology &amp; Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}&lt;/ref&gt;
=== Herêm ===
[[Wêne:&quot;Political Oceania&quot; CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]]
Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&amp;pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}&lt;/ref&gt;

Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&amp;pg=PA521}}&lt;/ref&gt;

Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}&lt;/ref&gt;

Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs &amp; des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; &amp; où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, &amp; des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}&lt;/ref&gt;

=== Jeolojî ===
Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye. Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye. Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê).

Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e. Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk  ev û bi kêmî aram e. Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).

Jeolojiya Nû Zelandayê bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên jeotermal hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.

Parçeyê parzemînî ya Gondwanayê ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Herçend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û Antarktîkayê dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye.

Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û Fîjiyê têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne. Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine. Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e.
=== Flora ===
Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene. Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê &quot;outback&quot; hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye. Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya &quot;Brigalow&quot; di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene. Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin.

Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne.

== Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! '''Cih'''
! '''Welat'''
! '''Serbajar-Paytext'''
! width=&quot;80&quot; | '''Rûerd &lt;br /&gt; (km²)'''
! width=&quot;80&quot; | '''Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)'''
! '''Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²'''
|-
| [[Wêne:LocationAU.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{AUS}} &lt;!-- Awistraliya --&gt;
| [[Canberra]]
| align=&quot;right&quot;| 7.686.850
| align=&quot;right&quot;| 19.546.792
| align=&quot;right&quot;| 2,5
|-
| [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{COK}} &lt;!-- Giravên Cook --&gt;
| [[Avarua]]
| align=&quot;right&quot;| 240
| align=&quot;right&quot;| 20.811
| align=&quot;right&quot;| 87
|-
| [[Wêne:LocationFiji.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FJI}} &lt;!-- Fîjî --&gt;
| [[Suva]]
| align=&quot;right&quot;| 18.270
| align=&quot;right&quot;| 856.346
| align=&quot;right&quot;| 47
|-
| [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{KIR}} &lt;!-- Kirîbatî --&gt;
| [[Tarawa ya başûr]]
| align=&quot;right&quot;| 811
| align=&quot;right&quot;| 96.335
| align=&quot;right&quot;| 119
|-
| [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{MHL}} &lt;!-- Giravên Marşal --&gt;
| [[Majuro]]
| align=&quot;right&quot;| 181
| align=&quot;right&quot;| 73.630
| align=&quot;right&quot;| 407
|-
| [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{FSM}} &lt;!-- Mîkronezya --&gt;
| [[Palikir]]
| align=&quot;right&quot;| 702
| align=&quot;right&quot;| 135.869
| align=&quot;right&quot;| 194
|-
| [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NRU}} &lt;!-- Naûrû --&gt;
| [[Yaren (Distrikt)|Yaren]]
| align=&quot;right&quot;| 21
| align=&quot;right&quot;| 12.329
| align=&quot;right&quot;| 587
|-
| [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{NZL}} &lt;!-- Zêlanda Nû --&gt;
| [[Wellington]]
| align=&quot;right&quot;| 268.680
| align=&quot;right&quot;| 3.908.037
| align=&quot;right&quot;| 16,4
|-
| [[Wêne:LocationPalau.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PLW}} &lt;!-- Palau --&gt;
| [[Melekeok (bajar)|Melekeok]]
| align=&quot;right&quot;| 458
| align=&quot;right&quot;| 19.409
| align=&quot;right&quot;| 42
|-
| [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{PNG}} &lt;!-- Papua Gîneya Nû --&gt;
| [[Port Moresby]]
| align=&quot;right&quot;| 462.840
| align=&quot;right&quot;| 5.172.033
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{SLB}} &lt;!-- Giravên Salomon --&gt;
| [[Honiara]]
| align=&quot;right&quot;| 28.450
| align=&quot;right&quot;| 494.786
| align=&quot;right&quot;| 17
|-
| [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{WSM}} &lt;!-- Samoa --&gt;
| [[Apia]]
| align=&quot;right&quot;| 2.944
| align=&quot;right&quot;| 178.631
| align=&quot;right&quot;| 61
|-
| [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TON}} &lt;!-- Tonga --&gt;
| [[Nuku'alofa]]
| align=&quot;right&quot;| 748
| align=&quot;right&quot;| 106.137
| align=&quot;right&quot;| 142
|-
| [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{TUV}} &lt;!-- Tûvalû --&gt;
| [[Funafuti]]
| align=&quot;right&quot;| 26
| align=&quot;right&quot;| 11.146
| align=&quot;right&quot;| 429
|-
| [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]]
| align=&quot;left&quot; | {{VUT}} &lt;!-- Vanûatû --&gt;
| [[Port Vila]]
| align=&quot;right&quot;| 12.200
| align=&quot;right&quot;| 196.178
| align=&quot;right&quot;| 16
|}

== Herêmên ne serbixwe ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Welat
! Serbajar
! Rûerd &lt;br /&gt; (km²)
! width=&quot;80&quot; | Gelhe &lt;br /&gt;(sala 2002)
! width=&quot;80&quot; | Berbelavî &lt;br /&gt; pro km²
&lt;!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | {{US-HI}} (DYA)
| [[Honolulu]]
| align=&quot;right&quot;| 28.311
| align=&quot;right&quot;| 1.285.498
| align=&quot;right&quot;| 45
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{ASM}} &lt;!-- Samoaya Amerîkanî --&gt; (DYA)
| [[Pago Pago]]
| align=&quot;right&quot;| 199
| align=&quot;right&quot;| 68.688
| align=&quot;right&quot;| 345
|-
| align=&quot;left&quot; | {{GUM}} &lt;!-- Guam --&gt; (DYA)
| [[Hagåtña]]
| align=&quot;right&quot;| 549
| align=&quot;right&quot;| 160.796
| align=&quot;right&quot;| 293
|-
| align=&quot;left&quot; | {{MNP}} &lt;!-- Bakurê Marianan --&gt; (DYA)
| [[Saipan]]
| align=&quot;right&quot;| 477
| align=&quot;right&quot;| 77.311
| align=&quot;right&quot;| 162
|-
| align=&quot;left&quot; | {{TKL}} &lt;!-- Tokelau --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Fakaofo]] (Fale) 
| align=&quot;right&quot;| 10
| align=&quot;right&quot;| 1.431
| align=&quot;right&quot;| 143
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PYF}} &lt;!-- Polînezyaya Fransî --&gt; (Fr.)
| [[Papeete]]
| align=&quot;right&quot;| 4.167
| align=&quot;right&quot;| 257.847
| align=&quot;right&quot;| 62
|-
| align=&quot;left&quot; | {{WLF}} &lt;!-- Wallis û Futuna --&gt; (Fr.)
| [[Mata-Utu]]
| align=&quot;right&quot;| 274
| align=&quot;right&quot;| 15.585
| align=&quot;right&quot;| 57
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NFK}} &lt;!-- Giravên Norfolk --&gt; (Aws.)
| [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]]
| align=&quot;right&quot;| 35
| align=&quot;right&quot;| 1.866
| align=&quot;right&quot;| 53
&lt;!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi)
| [[Hanga Roa]]
| align=&quot;right&quot;| 164
| align=&quot;right&quot;| 3.791
| align=&quot;right&quot;| 23
--&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NCL}} &lt;!-- Kaledonyaya Nû --&gt; (Fr.)
| [[Nouméa]]
| align=&quot;right&quot;| 19.060
| align=&quot;right&quot;| 207.858
| align=&quot;right&quot;| 11
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NIU}} &lt;!-- Niue --&gt; (Zê.Nû.)
| [[Alofi (Niue)|Alofi]]
| align=&quot;right&quot;| 260
| align=&quot;right&quot;| 2.134
| align=&quot;right&quot;| 8,2
|-
| align=&quot;left&quot; | {{PCN}} &lt;!-- Giravên Pitcairn --&gt; (Brîtanya)
| [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]]
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 47
| align=&quot;right&quot;| 1,0
|}
&lt;!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---&gt;

== Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) ==

* {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan
* {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]]

== Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne ==
* {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê)
* {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye)
* {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê)
* {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya)
* {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA)
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Okyanûsa Başûr]]
[[Kategorî:Okyanûsa Hindî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin]]
[[Kategorî:Okyanûsya| ]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>97g5rxqte04cdyhk9732s1jhh9owtxs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cemîl Bayik</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47745</id>
    <revision>
      <id>2095676</id>
      <parentid>1794329</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T01:31:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5351" sha1="k6inkolzk9i50wez24kso4izqn5pzfw" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov
| nav                = Cemîl Bayik
| navê_rastî         = 
| bernav             = 
| wêne               = 
| sernavê_wêne       = Cemîl Bayik, 2009
| şanenav            = 
| serdem             = 
| roja_jidayikbûnê   = {{Jidayikbûn|1955|temem=erê}}
| cihê_jidayikbûnê   = [[Keban]], [[Elezîz]]
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| cureyê mirinê      = 
| sedema_mirinê      = 
| hevwelatî          = 
| netewe             = [[Kurd]]
| dîn                = 
| malbat             = 
| bav                = 
| dê                 = 
| hevjîn             = 
| zarok              = 
| destûrname         = 
| pîşe               = [[Siyasetmedar]], [[aktîvîst]], Rêvebirê Konseya KCKê
| partî              = [[Partîya Karkerên Kurdistan]]
| raman              = 
| xelat              = 
| xebat              = 
| bandorbar          = 
| bandorker          = 
| malper             = 
}}
'''Cemil Bayık''' ({{Jidayikbûn|1955|j=1}} li [[Keban]], [[Bakurê Kurdistanê]]), yek ji pênc kesên payebilind ên damezrênerên [[Partiya Karkerên Kurdistanê]], (PKK) yek ji kesên rêveberiya [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] ye û endamê Konseya Rêveberiya [[Koma Civakên Kurdistanê]] ye ku ji 12e kesan pêk tê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://jamestown.org/program/leading-pkk-commander-cemil-bayik-crosses-into-iran/ |sernav=Leading PKK Commander Cemil Bayik Crosses into Iran |malper=Jamestown |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2022-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Koma Civakên Kurdistanê|KCK]] rêxistineke sîwana siyasî ya [[Kurd]] e ku [[Partiya Karkerên Kurdistanê|PKK]] jî beşek ji rêxistinê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/turkey-faces-choice-between-democracy-and-dictatorship-456483.html |sernav=independent.co.uk }} {{Mirin girêdan|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Jînenîgarî ==
Cemîl Bayik, di sala 1951an li Xarpêtê hatiye dinyayê. Sê bira û xûşkeka wî hene. Di sala [[1976]]an de tevlî nava tevgera ''Apoyiyan'' dibe ku ev kom di heman demê koma ku bingeha damezrandina [[PKK]]ê ye.

Piştre tevlî damezirandina [[Partiya Karkerên Kurdistanê|PKKê]] dibe û dibe endamê komîteya navendî ya yekem. Bi tevî hevalên xwe [[Artêşa Rizgariya Gelê Kurdistan]] (ARGK) ava dike. Niha jî yek ji birêveberên KCKê [[Koma Civakên Kurdistan]] ye.

Cemîl Bayik, endamê koma li derdora [[Abdullah Öcalan|Abdullah Ocalan]], [[Haki Karer|Hakî Karer]], [[Duran Kalkan]], [[Alî Haydar Kaytan]] û [[Mazlum Dogan]] bû ku ji sala 1973an û vir ve bi berdewamî li ser îdeolojiyê civînên li dar dixistin û weke [[Şoreşgerên Kurdistanê]] dihatin naskirin.&lt;ref name=&quot;Jongerden2012&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |paşnav2=Akkaya |pêşnav2=Ahmet Hamdi |tarîx=2012-06-01 |sernav=The Kurdistan Workers Party and a New Left in Turkey: Analysis of the revolutionary movement in Turkey through the PKK’s memorial text on Haki Karer |url=https://journals.openedition.org/ejts/4613 |kovar=European Journal of Turkish Studies. Social Sciences on Contemporary Turkey |ziman=en |hejmar=14 |doi=10.4000/ejts.4613 |issn=1773-0546 }}&lt;/ref&gt; Di civîna yekemîn a [[Partiya Karkerên Kurdistanê|PKKê]] ya sala 1978an de Bayik bû alîkarê sekreterê giştî yê rêxistinê û bi vî rengî li pey [[Abdullah Öcalan|Abdullah Ocalan]] bûye kesê duyemîn ê [[Partiya Karkerên Kurdistanê|PKKê]].&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://jamestown.org/program/pkk-leadership-under-pressure-in-the-post-ocalan-era/ |sernav=PKK Leadership Under Pressure in the Post-Öcalan Era |malper=Jamestown |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2022-10-08 }}&lt;/ref&gt;

Bayik, Kalkan, Kaytan û yên din di tîrmeha sala 1984an de fermana destpêkirina şerê çekdarî ya li dijî artêşa [[Tirkiye]]yê ku li [[Bakurê Kurdistanê|Bakûrê Kurdistanê]] ye, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Jongerden2012&quot;/&gt; Di destpêka salên notî de rêveberê kampa [[Akademiya Mahsum Korkmaz|Akademiya Mahsûm Korkmaz]] bû ku kampa perwerdeyê ya [[Partiya Karkerên Kurdistanê|PKKê]] ya li [[Geliyê Beqa]] ya [[Libnan]]ê bû ku di bin kontrola [[Sûrî|Sûriyê]] de ye.

Piştî girtina Rêberê PKKê [[Abdullah Öcalan]], ji bo rêveberiya PKKê dengên Cemil Bayik û [[Murat Karayılan]] hatin dayîn.

Bayik çendîn car diyar kiribû ku [[Partiya Karkerên Kurdistanê|PKK]] ji bo pêvajoya aştiyê amade ye û çendîn biryarên agirbestê dabûn. Bayik aniye ziman ku &quot;Tenê şer nikare pirsgirêka [[Kurd]] li [[Tirkiyeyê]] çareser bike û eger pêvajoya çareseriyê zûtir dest pê bikira dê demeke dirêj çareser bibûya.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.afp.com/en/news/pkk-leader-says-ready-new-turkey-ceasefire |sernav=afp.com/en/news/pkk-leader-says-ready-new-turkey-ceasefire |tarîxa-gihiştinê=2022-10-08 |tarîxa-arşîvê=2015-10-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151015054021/http://www.afp.com/en/news/pkk-leader-says-ready-new-turkey-ceasefire |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Apoyî]]
[[Kategorî:Endamên PKKê]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1951]]
[[Kategorî:Kesên ji Elezîzê]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê]]</text>
      <sha1>k6inkolzk9i50wez24kso4izqn5pzfw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Agatha Christie</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49631</id>
    <revision>
      <id>2095653</id>
      <parentid>1981665</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T00:12:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4011" sha1="hixxzf64roiwgze4obefhvy70g41mek" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov
| nav                = Agatha Christie
| navê_rastî         = Agatha Mary Clarissa Miller
| bernav             = Mary Westmacott (navê nivîsê)
| wêne               = 
| sernavê_wêne       = 
| şanenav            = 
| roja_jidayikbûnê   = {{Jidayikbûn|15|9|1890}}
| cihê_jidayikbûnê   = [[Torquay]], Devon, [[Îngilistan]]
| roja_mirinê        = {{Mirin|12|1|1976|15|9|1890|temen=erê}}
| cihê_mirinê        = [[Wallingford]], [[Oxfordshire]], [[Îngilistan]]
| hevwelatî          = 
| netewe             = [[îngilîz]]
| malbat             = 
| hevjîn             = Archibald Christie (1914–1928)&lt;br /&gt; Max Mallowan (1930–1976)
| zarok              = Rosalind Hicks ''(ji Archibald Christie)''
| destûrname         = 
| pîşe               = [[nivîskar]]
| xelat              = 
| malper             = http://www.agathachristie.com
}}
'''Agatha Christie''' (jdb. [[15ê îlonê]] 1890 - m. [[12ê kanûna paşîn]] 1976) nivîskara roman, çîrokên kurt û lîstikên sûcê ye. Herwiha bi navê Mary Westmacott romanên evîndariyê jî nivîsandine. Christie di sala 1890î de li bajarokê [[Torquay]]ê ji dayîk bûye. Ew xwediyê 66 romanên dedektîfiyê û 14 çîrokên kurt e.

Li gorî [[Rekorên Cîhanê yên Guinnessê]] ew romannivîsa pirtûkên wê herî zêde hatine firotin e û pirtûkên wê herî kêm wergerandine 103 zimanan.&lt;ref&gt;[Guinness Book of World Records (Sterling Pub. Co., 1976), 210.]&lt;/ref&gt; Pirtûkên wê ji çar milyaran bêhtir hatine firotin. Tê gotin ku pirtûkên wê piştî [[încîl]] û [[William Shakespeare]] di rêza sêyem de ye ku herî zêde li cîhanê belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.variety.com/article/VR1117776459?refCatId=3 |sernav=Agatha Christie gets a clue for filmmakers |roja-gihiştinê=2012-01-05 |archive-date=2011-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805121612/http://www.variety.com/article/VR1117776459?refCatId=3 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.unesco.org/xtrans/bsstatexp.aspx?crit1L=5&amp;nTyp=min&amp;topN=50 &quot;TOP 50&quot; Author]&lt;/ref&gt; Gelek berhemên wê bûne fîlm.

Christie di jiyana xwe de du caran di zewice û bi zilamê xwe re diderkeve gera cîhanê û li welatên [[Afrîkaya Başûr]], [[Awistralya]], [[Zêlanda Nû]] û [[Hawaii]]yê digere.&lt;ref&gt;[http://www.guardian.co.uk/books/2011/jul/29/agatha-christie-hercule-poirot-surfing-secret Agatha Christie's surfing secret revealed ,London]&lt;/ref&gt;

Christie di sala 1976an de li [[Wallingford]]ê diçe ser dilovaniya xwe.

[[Wêne:Agatha christie's grave.jpg|thumb|Kevirê gora wê]]
== Hinek romanên wê ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Sala çapkirinê!!Navê berhemê!!Dedektîf
|-
|1920||''[[Mirin bê deng hat]]&lt;br /&gt;The Mysterious Affair at Styles''||[[Hercule Poirot]]&lt;br /&gt;[[Arthur Hastings]]&lt;br /&gt;[[Sermufetîş Japp]]
|-
|1922||''[[Dijminê nepenî]]&lt;br /&gt;The Secret Adversary''||[[Tommy û Tuppence]]
|-
|1923||''Murder on the Links &lt;br /&gt;an jî  The Murder on the Links''||[[Hercule Poirot]]&lt;br /&gt;[[Arthur Hastings]]
|-
|1924||''[[Zilamê cilqehweyî]]&lt;br /&gt;The Man in the Brown Suit''||Anne Beddingfeld&lt;br /&gt;[[Serheng Race]]
|-
|1925||''[[Raza kulekan]]&lt;br /&gt;The Secret of Chimneys''||[[Serkomîser Battle]]
|-
|1926||''[[Kuştina Roger Ackroyd]]&lt;br /&gt;The Murder of Roger Ackroyd''||[[Hercule Poirot]]
|-
|1927||[[Çarên Mezin]]&lt;br /&gt;''The Big Four''||[[Hercule Poirot]]&lt;br /&gt;[[Arthur Hastings]]&lt;br /&gt;[[Başmüfettiş Japp]]
|-
|1928||''[[Raza Trêna Şîn]]&lt;br /&gt;The Mystery of the Blue Train''||[[Hercule Poirot]]
|-
|1929||''The Seven Dials Mystery''||Bill Eversleigh&lt;br /&gt;[[Serkomîser Battle]]
|-
|1930||''[[Kuştina li keşexaneyê]]&lt;br /&gt;The Murder at the Vicarage''||[[Miss Marple]]
|-
|1931||''[[Raza Sittafordê]]&lt;br /&gt;The Sittaford Mystery''&lt;br /&gt;an jî ''Murder at Hazelmoor''||Mufetîş Narracott
|}

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Agatha Christie| ]]
[[Kategorî:Nivîskarên îngilîz]]
[[Kategorî:Romannivîsên îngilîz ên sedsala 20an]]</text>
      <sha1>hixxzf64roiwgze4obefhvy70g41mek</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rûdana keştiya geştyarî Costa Concordia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49812</id>
    <revision>
      <id>2095732</id>
      <parentid>1921256</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T05:55:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15703" sha1="9rx32j0c4nspzrfo34tk0745tl6g4gs" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}}
{{Infobox
| bodystyle   = font-size:88%;
| above       = Rûdana keştiya geştyarî&lt;br&gt; ''Costa Concordia''
| abovestyle  = background:#DCDCDC;
| image       = [[Wêne:Collision of Costa Concordia 5 crop.jpg|275px|]]
| caption     = ''Costa Concordia'' li hemberî kenaran wergeryayî
| label1      = Bûyer
| data1       = Daketina gemiya geştyarî ''[[Costa Concordia]]''
| label2      = Eger û encam
| data2       = Ji ber xeletiyeke kaptanê keştiyê li peravî rawestî û wergeriya û nîv noqî avê bû.
| label3      = Cihê rûdanê
| data3       = Li hemberî gizîrteya [[Isola del Giglio|Giglio]], [[Toskana]], [[Îtalya]] &lt;br /&gt; {{Koord|42.36486|N|10.92124|E}}
| label4      = Dema rûdanê
| data4       = 13.01.2012
| label5      = [[Kaptan]]
| data5       = Francesco Schettino (Îtalya)
| label6      = Li gemiyê kesên siwarbûyî
| data6       = 4.229&lt;br&gt;&lt;small&gt;Rêwî: 3.229&lt;ref name=&quot;Carnival Corporation&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=Carnival Corporation &amp; plc Statement Regarding Costa Concordia |url=http://phx.corporate-ir.net/phoenix.zhtml?c=200767&amp;p=irol-newsArticle&amp;ID=1648204&amp;highlight= |weşanger=http://phx.corporate-ir.net |tarîxa-gihiştinê=2012-01-19 |tarîxa-arşîvê=2016-02-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160203033100/http://phx.corporate-ir.net/phoenix.zhtml?c=200767&amp;p=irol-newsArticle&amp;ID=1648204&amp;highlight= |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;Kesên miretebatê: 1.000&lt;ref name=&quot;Carnival Corporation&quot; /&gt;&lt;/small&gt;
| label7      = Hejmara rêwiyên mirî
| data7       = 17&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Wikipedia bi zimanê îngilîzî, 31.01.2012&lt;/ref&gt;
| label8      = Hejmara rêwiyên birîndar
| data8       = 64
| label9      = Hejmara rêwiyên windabûyî
| data9       = 16
| label10     = Hejmara rêwiyên xelasbûyî
| data10      = Li dor 4.197
| label11     = Bendera destpêkê
| data11      = [[Civitavecchia]], Îtalya
| label12     = Bendera dawî
| data12      = [[Savona]], Îtalya
| label13     = Operator
| data13      = [[Costa Cruises]], [[Carnival Corporation &amp; plc|Carnival Corporation]]
}}

[[Wêne:Location of Costa Concordia cruise-ship disaster (13-1-2012).png|thumb|275px|Cihê rûdanê li hemberî girava Giglio li [[Deryaya Tîrenê]]]]

[[Wêne:Costa-barrier.svg|thumb|275px|Keştiya geştyarî bi vî awayî li ber perav wergeriyayî maye.]]

[[Keştiya geştyarî]] ya mezin a îtalî ya bi navê '''[[Costa Concordia]]''' (bixwîne: ''Kosta Konkordiya'') di [[13ê kanûna paşîn|13ê kanûna paşîn a]] 2012an de li ber peravê Îtalyayê gelek nêzîkî kenarê girava [[Isola del Giglio|Giglo]] (bixwîne: ''Cîlyo'') kir û binê gemiyê gehişte erdê. Ev cihê peravî hemû kevir û ber e. Li ber peravî rawestî û dest bi noqî avê bûnê kir. Di dawiyê de li ser zinaran wergeryayî ma. Di encamê de keştiya geştyarî ji 4.197 rêwiyên xwe hate valakirin.

Bi sedema rûdanê 11 kes mirî bûn, 64 jî birîndar bûn û hêjta 24 rêwî winda ne.

&lt;gallery&gt;
Wêne:Costa Concordia in 2009.jpg|''Costa Concordia'' li benderê di sala 2009an de
Wêne:Collision of Costa Concordia DSC4191.jpg|Gemiya wergeriyayî ''Costa Concordia'' li ser zinarên girava Giglio.
Wêne:Collision of Costa Concordia 11.jpg|Keştiya wergeriyayî û [[filûqe]]yên wê
Wêne:Collision of Costa Concordia 8.jpg|Rêwiyên keştiyê yên canê xwe xelaskirî li girava Giglioyê hatin danîn.
&lt;/gallery&gt;

== Rêwî û personelên keştiyê ==
Li gorî welatîbûna rêwiyan 989 îtalyan, 569 alman, 462 fransî, 177 spanî,&lt;ref name=&quot;Argentineresc&quot;&gt;&quot;[http://www.buenosairesherald.com/article/89886/18-argentines-travelling-on-italy-cruise-ship-safe-and-sound 18 Argentines travelling on Italy cruise ship 'safe and sound'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117045630/http://www.buenosairesherald.com/article/89886/18-argentines-travelling-on-italy-cruise-ship-safe-and-sound|date=2012-01-17}}.&quot; ''[[Buenos Aires Herald]]''. 14.01.2012.&lt;/ref&gt; 130 [[hindistanî]],&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/130-Indians-rescued-from-luxury-liner-in-Italy/articleshow/11503056.cms |sernav=130 Indians rescued from luxury liner in Italy |tarîx=16 kanûna paşîn 2012 |xebat=[[The Times of India]] |weşanger=[[Press Trust of India|PTI]] |tarîxa-gihiştinê=15 kanûna paşîn 2012 |urlya-arşîvê=https://www.webcitation.org/64ikQ2WbZ?url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/130-Indians-rescued-from-luxury-liner-in-Italy/articleshow/11503056.cms |tarîxa-arşîvê=15 kanûna paşîn 2012 |rewşa-urlyê=zindî }}&lt;/ref&gt; 126–129 welatiyên DYAyê,&lt;ref name=&quot;Argentineresc&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Cruise Ship Captain Questioned by Police |url=http://abcnews.go.com/International/cruise-ship-captain-detained-sinking/story?id=15361760 |tarîxa-gihiştinê=15 kanûna paşîn 2012 |rojname=ABC News |tarîx=14 kanûna paşîn 2012 |nivîskar=Mark Mooney |nivîskar2=Clark Bentson |nivîskar3=Phoebe Natanson }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;D'Emilio, Frances and Nicole Winfield. &quot;[http://www.uticaod.com/news/x255284945/Night-of-chaos-fear-after-cruise-ship-ran-aground Cruise ship runs aground; 126 Americans on board].&quot; ''[[Associated Press]]'' at ''[[Utica Observer-Dispatch]]''. 14 January 2012. Retrieved on 14 January 2012.&lt;/ref&gt; 127 xirwat, 108 rûs, 74 awistirî, 69 swîsrî,&lt;ref name=&quot;Argentineresc&quot;/&gt; 47 brezîlî,&lt;ref name=&quot;Veja&quot;&gt;&quot;[http://veja.abril.com.br/noticia/internacional/sobreviventes-relatam-caos-no-naufragio-de-cruzeiro-na-italia Sobreviventes relatam caos em naufrágio de transatlântico ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117050115/http://veja.abril.com.br/noticia/internacional/sobreviventes-relatam-caos-no-naufragio-de-cruzeiro-na-italia|date=2012-01-17}}&quot; ''[[Veja (magazine)]]&quot;''&lt;/ref&gt; 45 ûkraynî,&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://un.ua/eng/article/370133.html |tarîxa-gihiştinê=2012-01-19 |tarîxa-arşîvê=2012-01-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120119115911/http://un.ua/eng/article/370133.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; û 34 holendî;&lt;ref&gt;&quot;[http://www.rnw.nl/english/bulletin/dutch-stranded-cruise-ship-unharmed Dutch on stranded cruise ship unharmed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120115174829/http://www.rnw.nl/english/bulletin/dutch-stranded-cruise-ship-unharmed|date=2012-01-15}}.&quot; ''[[Radio Netherlands Worldwide]]''. 14 January 2012. Retrieved on 14 January 2012.&lt;/ref&gt; 26 çîn, 25 brîtanî, 21 awistralî, 17–18 arjentînî, 13 taywanî, 12 kanadayî, 12 cîniyên Komara Çînê, 12 polon, 11 mecar, 11 portûgalî, 10 romanî,&lt;ref&gt;[http://stirileprotv.ro/stiri/international/scene-ca-pe-titanic-8-morti-dupa-ce-un-pachebot-cu-4-200-de-oameni-a-naufragiat-in-toscana.html &quot;Nu ni se intampla noua asta&quot;. 80 de romani, pe vaporul scufundat. Inregistrari tulburatoare]&lt;/ref&gt; 10 kolombyayî, 10 şîleyî, 9 tirk,&lt;ref name=&quot;Argentineresc&quot;/&gt; 8 bulgar, 8 perûyî,&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Peruvian family tells how they evacuated from Costa Concordia |url=http://elcomercio.pe/mundo/1361910/noticia-familia-peruana-que-iba-costa-concordia-conto-como-se-salvo |tarîxa-gihiştinê=2012-01-19 |tarîxa-arşîvê=2012-01-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120119063055/http://elcomercio.pe/mundo/1361910/noticia-familia-peruana-que-iba-costa-concordia-conto-como-se-salvo |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; 4 îsraêlî, 4 danîmarkî,&lt;ref&gt;[http://www.dr.dk/Nyheder/Udland/2012/01/14/102219.htm Fire danskere reddet fra forulykket skib]&lt;/ref&gt;, 3 makedonî&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Macedonian family safe after cruise ship accident in Italy |url=http://macedoniaonline.eu/content/view/20103/45/ |tarîxa-gihiştinê=2012-01-19 |tarîxa-arşîvê=2012-01-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120119052955/http://macedoniaonline.eu/content/view/20103/45 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; 2 welatiyên Afrikaya Başûr, 2 paraguayî, 2 fînlendî,&lt;ref name=&quot;kaleva_finnishpax&quot;&gt;[http://www.kaleva.fi/uutiset/ulkomaat/um-onnettomuusristeilijalla-oli-tiettavasti-myos-suomalaisia/925429 Italian turmalaivan kapteeni pidätettiin] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130106151405/http://www.kaleva.fi/uutiset/ulkomaat/um-onnettomuusristeilijalla-oli-tiettavasti-myos-suomalaisia/925429 |date=2013-01-06 }}. Kaleva, 14 January 2012. {{Retrieved | accessdate=2012-01-17}}&lt;/ref&gt; û 1 nûzelendî ne.&lt;ref&gt;&quot;[http://www.stuff.co.nz/world/europe/6258097/Three-dead-on-grounded-cruise-ship Three dead on grounded cruise ship].&quot; ''[[stuff.co.nz]]''. Sunday 15 January 2012. Retrieved on 15 January 2012.&lt;/ref&gt; Hejmareke nenas a welatiyên Korêya Başûr,&lt;ref name=&quot;SKResc&quot;&gt;&quot;[http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-16564789 Costa Concordia: Italy cruise ship survivors found].&quot; ''[[BBC]]''. 15 January 2012. Retrieved on 15 January 2012.&lt;/ref&gt; Meksîk,&lt;ref&gt;&quot;[http://www.milenio.com/cdb/doc/noticias2011/86da870ebb1155bc8ac5ad3188a3f8ff Confirman presencia de dos mexicanos en naufragio italiano] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120116100913/http://www.milenio.com/cdb/doc/noticias2011/86da870ebb1155bc8ac5ad3188a3f8ff |date=2012-01-16 }}.&quot; ''Milieno''. Saturday 14 January 2012. Retrieved on 14 January 2012. &quot;Dos personas de nacionalidad mexicana figuran en una nueva lista de pasajeros del crucero &quot;Costa Concordia&quot;, que naufragó esta madrugada frente a la isla italiana de Giglio, dijo el vicecomandante de la capitanía del puerto de Livorno (centro), Lorenzo Cantore.&quot;&lt;/ref&gt; û Îrlendayê jî hebûn.&lt;ref&gt;&quot;[http://www.irishexaminer.com/breakingnews/ireland/irish-couple-rescued-from-stricken-cruise-ship-535887.html Irish couple rescued from stricken cruise ship].&quot; ''[[Irish Examiner]]''. Saturday 14 January 2012. Retrieved on 14 January 2012.&lt;/ref&gt;

Welatîbûna personelên keştiyê ne diyar bûye, lê li gorî çavkaniyan ji welatiyên 20-24 welatên cuda pêk tê.&lt;ref name=&quot;crew1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalpost.com/2012/01/17/most-of-the-costa-concordias-crew-were-entertainers-or-bartenders-not-qualified-seamen/ |sernav=Most of the Costa Concordia’s crew were entertainers or bartenders, not qualified seamen |nivîskar=Stephen Jewkes &amp; Silvia Aloisi |tarîx=17 kanûna paşîn 2012 |weşanger=National Post |tarîxa-gihiştinê=18 kanûna paşîn 2012 }} {{Mirin girêdan|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Îtalyan (ji wan [[kaptan]] û piranya [[ofîser]]ên gemiyê ne),&lt;ref name=&quot;SKResc&quot;/&gt; li dor nîvê personelan 202 hindistanî û 296 fîlîpînî ne.&lt;ref name=&quot;crew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;indiancrew&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.telegraphindia.com/1120117/jsp/frontpage/story_15015659.jsp |sernav=Not fair, say Indian crew - Comments hurt Costa staff |nivîskar=Amit Roy &amp; Archis Mohan |tarîx=17 kanûna paşîn 2012 |weşanger=The Telegraph |tarîxa-gihiştinê=18 kanûna paşîn 2012 |tarîxa-arşîvê=20 kanûna paşîn 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120120015754/http://www.telegraphindia.com/1120117/jsp/frontpage/story_15015659.jsp |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Welatiyên din jî hene wekî 170 îndonezî,&lt;ref name=&quot;indonesians&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.antaranews.com/en/news/79208/bali-governor-hopes-for-early-repatriation-of-costa-concordia-crew |sernav=Bali Governor hopes for early repatriation of Costa Concordia crew |nivîskar=Priyambodo RH |tarîx=17 kanûna paşîn 2012 |weşanger=Antara News |tarîxa-gihiştinê=18 kanûna paşîn 2012 }}&lt;/ref&gt; 12 brîtanî, 6 brezîlî,&lt;ref name=&quot;Veja&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HooperCapt&quot;&gt;Hooper, John. &quot;[http://www.guardian.co.uk/world/2012/jan/14/captain-arrested-italian-cruise-ship?newsfeed=true Captain arrested amid growing anger after Italian cruise ship runs aground].&quot; ''[[The Guardian]]''. Saturday 14 January 2012. Retrieved on 14 January 2012.&lt;/ref&gt; 3 rûs û welatiyên kolombyayî, perûyî, spanî, hondûrasî û çînî.&lt;ref name=&quot;crew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;wna&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.sbs.com.au/news/article/1619135/Blame-game-over-Costa-Concordia |sernav=Blame game over Costa Concordia |tarîx=16 kanûna paşîn 2012 |weşanger=World News Australia |tarîxa-gihiştinê=18 kanûna paşîn 2012 |tarîxa-arşîvê=17 kanûna paşîn 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120117115553/http://www.sbs.com.au/news/article/1619135/blame-game-over-costa-concordia |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Qurban û kesên winda yên di rûdanê de ==
{|class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;margin-left:2em;&quot;
|+Welatîbûna qurbanên rûdana keştiya geştyarî ''Costa Concordia''&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Wikipedia bi zimanê îngilîzî, 31.01.2012&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#ccf;&quot;
! Welat|| Mirî|| Windabûyî
|-
|{{FRA}}||4||2
|-
|{{ITA}}||3||4
|-
|{{PER}}||2||
|-
|{{HUN}}||1||–
|-
|{{ESP}}||1||–
|-
|{{DEU}}||5||7
|-
|{{DYA}}||–||2
|-
|{{IND}}||–||1
|-
|Nenas||1||–
|-
|'''Tevahî'''||'''17'''||'''16'''
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* &quot;[http://www.costacruise.com/B2C/EU/Info/concordia_statement.htm Costa Concordia – update] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120208043002/http://www.costacruise.com/B2C/EU/Info/concordia_statement.htm |date=2012-02-08 }}&quot; from [[Costa Cruises]]
* &quot;[http://phx.corporate-ir.net/phoenix.zhtml?c=200767&amp;p=irol-newsArticle&amp;ID=1648204&amp;highlight= Statement Regarding Costa Concordia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160203033100/http://phx.corporate-ir.net/phoenix.zhtml?c=200767&amp;p=irol-newsArticle&amp;ID=1648204&amp;highlight= |date=2016-02-03 }}&quot; from [[Carnival Corporation &amp; plc]], 14 January 2012
* [http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-16563562 Timeline of events] from ''BBC News,'' [http://www.sueddeutsche.de/panorama/protokoll-des-schiffsunfalls-vor-italiens-kueste-die-ungluecksroute-der-costa-concordia-1.1258746 ''Süddeutsche Zeitung''] (in German), and [http://www.tgcom24.mediaset.it/cronaca/articoli/1034160/concordia-ecco-cosa-accadde-dalle-21-alle-5-minuto-per-minuto-gli-attimi-del-naufragio.shtml Tgcom24.it] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117214037/http://www.tgcom24.mediaset.it/cronaca/articoli/1034160/concordia-ecco-cosa-accadde-dalle-21-alle-5-minuto-per-minuto-gli-attimi-del-naufragio.shtml |date=2012-01-17 }} (in Italian)
* [http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-16560050 Slideshow] and [http://news.nationalpost.com/2012/01/16/striking-photographs-of-tragedy-in-shallow-waters-as-the-costa-concordia-sinks/ underwater] {{Mirin girêdan|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} photos, and from [http://www.tgcom24.mediaset.it/cronaca/fotogallery/1007645/i-sub-dentro-la-concordia.shtml Tgcom24.it] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117214510/http://www.tgcom24.mediaset.it/cronaca/fotogallery/1007645/i-sub-dentro-la-concordia.shtml |date=2012-01-17 }} (in Italian)
* [http://www.marinetraffic.com/ais/it/default.aspx?zoom=9&amp;oldmmsi=247158500&amp;olddate=1/13/2012%209:02:00%20PM Last registered track and speed] on MarineTraffic.com/Google Maps; [http://www.youtube.com/watch?v=aw4pVWYeplU AIS navigation log] video
* [http://www.scotsman.com/news/international/costa_concordia_disaster_transcript_of_telephone_call_between_captain_and_coastguard_as_cruise_ship_sinks_1_2061382 Transcript of telephone call between captain and coastguard] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120120011810/http://www.scotsman.com/news/international/costa_concordia_disaster_transcript_of_telephone_call_between_captain_and_coastguard_as_cruise_ship_sinks_1_2061382 |date=2012-01-20 }}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Deryaya Tîrenê]]
[[Kategorî:Rûdanên keştiyan]]
[[Kategorî:2012 di jîngehê de]]
[[Kategorî:2012 li Îtalyayê]]</text>
      <sha1>9rx32j0c4nspzrfo34tk0745tl6g4gs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Foka leopar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60002</id>
    <revision>
      <id>2095692</id>
      <parentid>1807707</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T02:40:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3842" sha1="ng70q7dj527rf2eticq6og0j28oduq4" xml:space="preserve">{{Wergerîne|fr|bijartî=1}}
{{Taxobox
| name = '''Foka leopar'''
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=&quot;iucn&quot;&gt;{{IUCN2008|assessors=Southwell, C. |year=2008|id=10340|title=Hydrurga leptonyx|downloaded=28 January 2009}}&lt;/ref&gt;
| image = Hydrurga leptonyx edit1.jpg
| image_width = 250px
| regnum = [[Heywan|Animalia]]
| phylum = [[Chordate|Chordata]]
| classis = [[Mammal]]ia
| ordo = [[Carnivora]]
| superfamilia = [[Pinniped]]a
| familia = [[Phocidae]]
| subfamilia = [[Monachinae]]
| tribus = [[Lobodontini]]
| genus = '''''Hydrurga'''''
| genus_authority = [[Johannes von Nepomuk Franz Xaver Gistel|Gistel]], 1848
| species = '''''H. leptonyx'''''
| binomial = ''Hydrurga leptonyx''
| binomial_authority = ([[Henri Marie Ducrotay de Blainville|Blainville]], 1820)
| range_map = Hydrurga leptonyx distribution.png
| range_map_caption = Belavbûyîna fokên leopar (''Hydrurga leptonyx'') li Antartîkayê.
| synonyms =
*''homei'' (Lesson, 1828)
*''leptonyz'' (de Blainville, 1820)
}}
'''Foka leopar''' an '''gamsiyê pars''' (''Hydrurga leptonyx''), [[cure]]yekî [[fok]]ên bêguh (''Monachinae'') ku goştxwer û hov e. Foka leopar li [[parzemîn]]a [[Antartîka]] dijîn.

== Şayes ==
Foka pars lawirekî avî qelew, girse û hêzdar e. Rengê paşîiya foka pars gewrê tarî ye û rengê zik gewrî vekirî ye. Rengê qirika fokê spîavî ye ni lekeyên reş li ser wê , ku loma navê pars li vê fokê kirine. Mê ji nêr girsetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Hydrurga_leptonyx.html |sernav=Hydrurga leptonyx |paşnav=Tunstall |pêşnav=T |xebat=Animal Diversity Web |weşanger=University of Michigan Museum of Zoology |tarîxa-gihiştinê=2009-04-27 }}&lt;/ref&gt;Dirêjiya foka pars di navbera 2.4–3.5 m û giraniya wê di navbera 200 - 600 kg.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Walker's Marine Mammals of the World |nivîskar=Nowak, Ronald M |sal=2003 |weşanger=[[Johns Hopkins University Press]]: Baltimore, MD }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://marinebio.org/species.asp?id=160 Leopard Seals, ''Hydrurga leptonyx'']. marinebio.org&lt;/ref&gt;
Diranên pêşî tûj wekî diranên goştxwerên din, lê diranên aş bi hevre girtî ne ku alîkariyê bêjinga kerevîd an [[krîlê antarktîktî]] ji avê bike wekî awaya [[foka kevjalxwer]].

== Belavbûn ==
Foka pars bi gelemperî li deverên parzemîna Antarktîkayê dijî, lê eger li beravên Awistralya, Tazmanya, girava Lord How û Afrîkayê Başûr were dîtin.

== Reftar ==
=== Parêzî ===

== Têkiliyên bi mirovan re ==
Fokên leopar bi rastî ku canewirên bi gelek herreşeyên di têkiliyên xwe bi mirovan re . Lê bi kêm ku fokên leopar mirovan dikujin.

== Pêşangeh ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Leopard Seal.jpg |Fokeke leopar ûrînî dike.
Wêne:Fish8426 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|Fokeke leopar [[şahpengwîn]]ekê dixwe
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons|Hydrurga leptonyx}}
{{Wîkîcure|Hydrurga leptonyx}}
* [https://web.archive.org/web/20051028045950/http://news.nationalgeographic.com/news/2005/10/photogalleries/best_animal_photos/photo2.html Best Wildlife Photos of 2005 – &quot;Underwater World&quot; Winner: &quot;Leopard Seal Pass&quot;]
* [http://www.antarcticconnection.com/antarctic/wildlife/seals/leopard.shtml Antarctic Connection.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071215124631/http://www.antarcticconnection.com/antarctic/wildlife/seals/leopard.shtml |date=2007-12-15 }}
* [http://www.davidbarrphotography.com/ Under-water close-up photos of leopard seals]
* [http://www.youtube.com/watch?v=Zxa6P73Awcg National Geographic coverage of leopard seal photography assignment]

{{Goştxwer}}
{{Foka bêguh}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Faunaya Antarktîkayê]]
[[Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê]]
[[Kategorî:Fok]]</text>
      <sha1>ng70q7dj527rf2eticq6og0j28oduq4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pezmijoka daristanan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61056</id>
    <revision>
      <id>2095729</id>
      <parentid>1840169</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T05:26:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2397" sha1="7zq1zwom4bypv8nd21igyevii31ksjv" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name= Pezmijoka daristanan
| trend = 
| image = Varanus bitatawa (KU 322188) from Barangay Dibuluan, San Mariano - ZooKeys-266-001-g069.jpg
| image_caption = ''Varanus bitatawa''
| regnum = [[Animal]]ia
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Xijende|Reptilia]]
| ordo = [[Squamata]]
| subordo = [[Zimanreq|Scleroglossa]]
| infraordo = [[Anguimorpha]]
| superfamilia = [[Varanoidea]]
| familia = [[Varanidae]]
| genus = ''[[Varanus]]''
| subgenus = ''V. (Philippinosaurus)''
| species = '''''V. bitatawa'''''
| binomial = ''Varanus bitatawa''
| binomial_authority = Welton, Siler, Bennett, Diesmos, Duya, Dugay, Rico, Van Weerd, &amp; Brown, 2010
}}
'''Pezmijoka daristanan''', '''Varanus bitatawa''' an '''pezmijoka lupî''', [[cure]]yek e [[pezmijok]]ên girsin ku mêwexwerin û li ser daran dijîn.&lt;ref name=&quot;msnbc&quot;&gt;{{Jêder |url=http://www.msnbc.msn.com/id/36202290/ns/technology_and_science-science |sernav=Dragon-sized lizard eluded science, until now |pêşnav=C. Q. |paşnav=Choi |weşanger=MSNBC |tarîx=6 nîsan 2010 |roja-gihiştinê=6 nîsan 2010 }} {{Mirin girêdan|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.&lt;/ref&gt; Ev pezmijok xwecihê Filîpîn û Îndoniziya yê ye û wek xwarin têne hesibandin li ba gelê orîjenî yê Filîpînê ku navê ''Butikaw'' lê dikin.&lt;ref name=&quot;sciencenews&quot;&gt;{{Jêder |url=http://www.sciencenews.org/view/generic/id/57985/description/Scientists_name_large_but_elusive_lizard |sernav=Scientists Name Large But Elusive Lizard |pêşnav=S. |paşnav=Milius |weşanger=Science News |tarîx=6 nîsan 2010 |roja-gihiştinê=6 nîsan 2010 }}&lt;/ref&gt;

== Şayîs ==

Ger pezmijoka daristanan ta dirêjiyê 2 m mezin dibe, lê giraniya wê der dorî 10 kg dimîne.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Wîkîcure-b|Varanus bitatawa}}
* [http://www.reuters.com/article/slideshow?articleId=USTRE6355L920100406#a=2 Images of Varanus bitatawa from Reuters] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100410185939/http://www.reuters.com/article/slideshow?articleId=USTRE6355L920100406#a=2 |date=2010-04-10 }}
* [http://butaan.mampam.com/bitatawa/index.html Background and images of Varanus bitatawa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110714024627/http://butaan.mampam.com/bitatawa/index.html |date=2011-07-14 }}
{{Varanoidea}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Famîleya pezmijokan]]</text>
      <sha1>7zq1zwom4bypv8nd21igyevii31ksjv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zenga pelên geniman</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62457</id>
    <revision>
      <id>2095745</id>
      <parentid>1838131</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T07:02:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2173" sha1="2xd0b1dqzvu618oa31jhpc70c4yg0wp" xml:space="preserve">{{Agahîdank nexweşiya riwekê
| reng               = lightblue
| nav                = Zengê pelên geniman
| wêne               = Wheat_leaf_rust_on_wheat.jpg
| binwêne            = Nîşanên zengê [[pel]]ê [[genim]]an
| firehî             = 
| navên_nas          = Zengê qehweyî&lt;br&gt;Zengê pelan
| sedemên_ketûber    = [[Puccinia triticina]]
| mîvandar           = 
| buxikê_raguhastî   = 
| Kodên_EPPO         = PUCCRT
| belavbûn           = Cîhanî
| semptom            = 
| tedawî             = 
}}
{{Taxobox
| image = 
| image_caption = 
| image_width = 240px
| name = ''Puccinia triticina''
| regnum = [[Fungi]]
| divisio = [[Basidiomycota]]
| classis = [[Pucciniomycetes]]
| ordo = [[Pucciniales]]
| familia = [[Pucciniaceae]]
| genus = ''[[Puccinia]]''
| species = '''''P. triticina'''''
| binomial = ''Puccinia triticina''
| binomial_authority = [[Erikss.]] (1899)
| synonyms = 
''Puccinia dispersa'' f. sp. ''tritici'' &lt;small&gt;Erikss. &amp; E.Henn. 1894&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
''Puccinia recondita'' f. sp. ''tritici'' &lt;small&gt;(Eriks. &amp; E.Henn.) D.M.Henderson &lt;/small&gt;
}}
'''Zenga pelên geniman''' (''Puccinia triticina''), nexweşiyek [[zeng]]î (fungî) ji cureyên [[kuv]]an, ku ziyanê digihîne [[pel (riweknasî)|pel]], dan û [[Qurm (riweknasî)|qurmên]] [[genim]], [[çewder]] û [[ceh]]an.

== Çerxa jînê ==

== Sîmtom ==

== Berbendî ==
Berbendiya vê nexweşiyê bi awayekî kîmyayî ye bi riya [[triyazolê]] ku [[fungi]]yan dikuje.

== Herwiha binêre ==
* [[Kuv]]
* [[Genim]]
* [[Zeng]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* {{Jêder-kitêb |sernav=A Text Book of Botany |paşnav=Singh |pêşnav=Prof. V. |lînka-nivîskar=Prof. V. Singh |coauthors=Dr. P. C. Pandey, Dr. D. K. Jain |sal=2008 |weşanger=Rastogi |cih=India |isbn=978-81-7133-904-4 |rûpel=15.132 |ref=Singh08 }}

== Girêdanên derve ==
{{Wîkîcure-b|Puccinia triticina}}
{{Commons-biçûk|Puccinia triticina}}
* [https://web.archive.org/web/20160828225831/http://www.ars.usda.gov/main/main.htm US Department of Agriculture ]

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Nexweşiyên dên]]
[[Kategorî:Nexweşiyên genim]]
[[Kategorî:Zeng]]
[[Kategorî:Zeng (Puccinia)]]</text>
      <sha1>2xd0b1dqzvu618oa31jhpc70c4yg0wp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63716</id>
    <revision>
      <id>2095683</id>
      <parentid>2086030</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T01:58:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24873" sha1="9e6r9th6we0ued1hxqx5w9s6bh68k29" xml:space="preserve">{{Rojanekirin hewce ye|date=kanûna paşîn 2025}}
{{Agahîdank rêxistinên leşkerî
| nav                = Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê
| navê rastî         = {{Rtl-lang|ar|الدولة الإسلامية في العراق والشام}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;''{{Transl|ar|ad-Dawlah al-Islāmiyah fī 'l-ʿIrāq wa-sh-Shām}}''&lt;/small&gt;
| navê rastî ziman   = 
| wêne               = Islamic State flag.svg
| sernûçe            = 
| çalak              = {{Collapsible list
  | title =  8 nîsan 2013 – didome
  | bullets = on
  | 1 = Avakirin, di bin navê [[Jama'at al-Tawhid wal-Jihad]]: 1999
  | 2 = Tevlîbûna [[Elqaîde]]: çiriya pêşîn 2004
  | 3 = Daxuyaniya [[Dewleta Îslamî]] ya li Iraqê: 13 çiriya pêşîn 2006
  | 4 = Îdîaya li herêma di [[Levant]]ê: 8 nîsan 2013
  | 5 = Veqetandî ji [[Elqaîde]]:&lt;ref name=&quot;qaedaisil&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-26016318 |sernav=Al-Qaeda disavows ISIS militants in Syria |weşanger=BBC News |tarîx=3 sibat 2014 |tarîxa-gihiştinê=3 sibat 2014 }}&lt;/ref&gt; 3 February 2014&lt;ref name=&quot;al-Qaeda severs link with ISIL&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Holmes |pêşnav=Oliver |url=http://www.reuters.com/article/2014/02/03/us-syria-crisis-qaeda-idUSBREA120NS20140203 |ajans=Reuters |sernav=Al Qaeda breaks link with Syrian militant group ISIL |tarîx=3 sibat 2014 |tarîxa-gihiştinê=6 tîrmeh 2014 |tarîxa-arşîvê=25 hezîran 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140625141853/http://www.reuters.com/article/2014/02/03/us-syria-crisis-qaeda-idUSBREA120NS20140203 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
  | 6 = Daxuyaniya  [[xelîfe]]yê: 29 hezîran 2014
* Îdîaya li herêmê di: Lîbya, Misr, Cezayîr, Erebistana Siûdî, Yemen: 13 çiriya paşîn 2014
** Asyaya Başûr: 29 kanûna paşîn 2015
** Nîjerya: 12 adar 2015
** Qefqasa Bakûr: 23 hezîran 2015
 }}
| îdeolojî           = [[Tevgera selefî|Selefîzm]],&lt;ref name=&quot;NS&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=Islamic State |url=http://www.nationalsecurity.gov.au/Listedterroristorganisations/Pages/IslamicState.aspx |tarîxa-gihiştinê=22 tîrmeh 2014 |xebat=Australian National Security |weşanger=Australian Government |tarîxa-arşîvê=8 tîrmeh 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170708054051/https://www.nationalsecurity.gov.au/Listedterroristorganisations/Pages/IslamicState.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=The Islamic State |url=http://web.stanford.edu/group/mappingmilitants/cgi-bin/groups/view/1 |malper=Mapping Militant Organizations |weşanger=Stanford University |tarîx=23 kanûna paşîn 2015 |tarîxa-gihiştinê=23 nîsan 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;quilliamfoundation.org&quot;&gt;{{Cite report |first1=Erin Marie |last1=Saltman |first2=Charlie |last2=Winter |title=Islamic State: The Changing Face of Modern Jihadism |url=http://www.quilliamfoundation.org/wp/wp-content/uploads/publications/free/islamic-state-the-changing-face-of-modern-jihadism.pdf |publisher=Quilliam Foundation |date=November 2014 |isbn=978-1-906603-98-4 |accessdate=23 April 2015 |url-status = dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150226115714/http://www.quilliamfoundation.org/wp/wp-content/uploads/publications/free/islamic-state-the-changing-face-of-modern-jihadism.pdf |archivedate=26 February 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Salafi jihadism]],&lt;ref name=&quot;quilliamfoundation.org&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;huffpost-wahhabi&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.huffingtonpost.com/alastair-crooke/isis-wahhabism-saudi-arabia_b_5717157.html |paşnav=Crooke |pêşnav=Alastair |sernav=You Can't Understand ISIS If You Don't Know the History of Wahhabism in Saudi Arabia |tarîx=5 îlon 2014 |xebat=[[The Huffington Post]] }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Wahhabism]]&lt;ref name=&quot;huffpost-wahhabi&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ISIS-NYT&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Kirkpatrick |pêşnav1=David |sernav=ISIS Harsh Brand of Islam Is Rooted in Austere Saudi Creed |url=https://www.nytimes.com/2014/09/25/world/middleeast/isis-abu-bakr-baghdadi-caliph-wahhabi.html |tarîxa-gihiştinê=6 gulan 2015 |xebat=[[The New York Times]] |tarîx=24 îlon 2014 }}&lt;/ref&gt;
| rêber              = [[Ebû Bekir el-Bexdadî]]&lt;ref name=&quot;Caliph Ibrahim&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Rubin |pêşnav1=Alissa J. |sernav=Militant Leader in Rare Appearance in Iraq |url=https://www.nytimes.com/2014/07/06/world/asia/iraq-abu-bakr-al-baghdadi-sermon-video.html |tarîxa-gihiştinê=6 tîrmeh 2014 |xebat=The New York Times |tarîx=5 tîrmeh 2014 }}&lt;/ref&gt;
* '''Rêberê Cîgirê li Iraqê''': [[Abu Fatima al-Jaheishi]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aymennjawad.org/2016/01/an-account-of-abu-bakr-al-baghdadi-islamic-state |sernav=An Account of Abu Bakr al-Baghdadi &amp; Islamic State Succession Lines |pêşnav=Aymenn Jawad |paşnav=Al-Tamimi |xebat=Aymenn Jawad Al-Tamimi's Blog |tarîx=24 kanûna paşîn 2016 }}&lt;/ref&gt;
* '''Rêberê Cîgirê li Sûriyê''': [[Abu Ali al-Anbari]]{{Pevçûnê de kuştin}}&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Abd al-Rahman Mustafa al-Qaduli |url=https://www.rewardsforjustice.net/english/abd_al_qaduli.html |malper=Rewards for Justice |weşanger=U.S. Department of State, Bureau of Diplomatic Security |tarîx=5 gulan 2015 |tarîxa-gihiştinê=7 gulan 2015 |tarîxa-arşîvê=18 gulan 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150518171235/https://www.rewardsforjustice.net/english/abd_al_qaduli.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Schmidt |pêşnav=Michael |sernav=A Top ISIS Leader Is Killed in an Airstrike, the Pentagon Says |xebat=The New York Times |tarîx=25 adar 2016 |url=https://www.nytimes.com/2016/03/26/world/middleeast/abd-al-rahman-mustafa-al-qaduli-isis-reported-killed-in-syria.html |tarîxa-gihiştinê=26 adar 2016 }}&lt;/ref&gt;
* '''Rêberê Cîgirê li Lîbyayê''': Abdel Baqer Al-Najdi&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-03-16/islamic-state-spreads-in-north-africa-in-attacks-ignored-by-west |sernav=Islamic State Spreads in North Africa in Attacks Ignored by West }}&lt;/ref&gt;
* '''Serfermandarê leşkeriyê''': Abu Saleh al-Obaidi&lt;ref&gt;{{Cite report |title=An Account of Abu Bakr al-Baghdadi &amp; Islamic State Succession Lines |first=Aymenn |last=Jawad Al-Tamimi |url=http://www.aymennjawad.org/2016/01/an-account-of-abu-bakr-al-baghdadi-islamic-state |work=Aymenn Jawad Al-Tamimi's Blog |date=January 2016 |accessdate=8 May 2016}}&lt;/ref&gt;
*  '''Serokê Meclîsa Şurayê''': Abu Arkan al-Ameri&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=ISIS Leadership |url=http://apps.frontline.org/isis-leadership/ |tarîxa-gihiştinê=14 tebax 2015 |weşanger=[[PBS]] |xebat=[[Frontline (U.S. TV series)|Frontline]] |tarîx=2015 }}&lt;/ref&gt;
* '''Berdevkê Serokê''': [[Abu Mohammad al-Adnani]]{{Pevçûnê de kuştin}}&lt;ref name=&quot;brookings.edu&quot;&gt;{{Cite report |title=Islamic State Senior Leadership: Who's Who |first=Charles |last=Lister |url=http://www.brookings.edu/~/media/Research/Files/Reports/2014/11/profiling-islamic-state-lister/en_whos_who.pdf?la=en |publisher=Brookings Institution |date=2014 |accessdate=11 May 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Here's What We Know About The 'Caliph' Of The New 'Islamic State'&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Here's What We Know About the 'Caliph' of the New Islamic State |url=http://www.businessinsider.com/heres-what-we-know-about-the-caliph-of-the-new-islamic-state-2014-6 |tarîxa-gihiştinê=18 tîrmeh 2014 |ajans=Agence France-Presse |xebat=[[Business Insider]] |tarîx=29 hezîran 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ibrahim&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://news.siteintelgroup.com/Jihadist-News/isis-spokesman-declares-caliphate-rebrands-group-as-islamic-state.html |sernav=ISIS Spokesman Declares Caliphate, Rebrands Group as Islamic State |tarîx=29 hezîran 2014 |tarîxa-gihiştinê=29 hezîran 2014 |xebat=Jihadist Threat |weşanger=SITE Intelligence Group |tarîxa-arşîvê=29 hezîran 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140629194932/https://news.siteintelgroup.com/Jihadist-News/isis-spokesman-declares-caliphate-rebrands-group-as-islamic-state.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DoD&quot;&gt;[http://www.defense.gov/News/Article/Article/941787/pentagon-confirms-US-strike-in-Syria-killed-isil-leader Pentagon Confirms U.S. Strike in Syria Killed ISIL Leader] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160919202654/http://www.defense.gov/News/Article/Article/941787/pentagon-confirms-US-strike-in-Syria-killed-isil-leader |date=2016-09-19 }} 12 September 2016&lt;/ref&gt;
* '''Serfermandarê Giştî yê operasyonên leşkerî yên Sûriyê''': [[Abu Omar al-Shishani]]{{Pevçûnê de kuştin}} (pêşnîyarkirin)&lt;ref name=&quot;brookings.edu&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.stripes.com/news/islamic-state-says-top-commander-is-dead-pentagon-unsure-1.419088 Islamic State says top commander is dead; Pentagon unsure] Stars and Stripes (14 July 2016)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/isis-confirms-death-of-hugely-popular-minister-of-war-omar-al-shishani-a7135446.html |sernav=Isis has confirmed the death of hugely popular 'minister of war' Omar al-Shishani |tarîx=13 tîrmeh 2016 |xebat=The Independent }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;confirmation&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://edition.cnn.com/2016/03/14/politics/u-s-confirms-death-of-isis-operative-omar-al-shishani/index.html |weşanger=CNN |sernav=U.S. confirms death of ISIS operative Omar al-Shishani |tarîx=14 adar 2016 |tarîxa-gihiştinê=14 adar 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Tarkhan Tayumurazovich Batirashvili |url=https://www.rewardsforjustice.net/english/tarkhan_batirashvili.html |malper=Rewards for Justice |weşanger=U.S. Department of State, Bureau of Diplomatic Security |tarîx=5 gulan 2015 |tarîxa-gihiştinê=7 gulan 2015 |tarîxa-arşîvê=18 gulan 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150518171047/https://www.rewardsforjustice.net/english/tarkhan_batirashvili.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* '''Wezîrê Şerê''': [[Gulmurod Khalimov]] [[Nûradîn Rûstemov]]
* '''Wezîrê Agahiyan''': Wa’il Adil Hasan Salman al-Fayad{{Pevçûnê de kuştin}}&lt;ref name=&quot;confirmation2&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2016/sep/16/isis-propaganda-chief-dr-wail-killed-in-airstrike |xebat=The Guardian |sernav=Isis's propaganda chief, Dr Wa'il, killed in airstrike, Pentagon confirms |tarîx=16 îlon 2016 |tarîxa-gihiştinê=18 îlon 2016 }}&lt;/ref&gt;
* '''Berdevk''': [[Abul-Hasan Al-Muhajir]] (şervanekî bîyanî)
| kom                = * [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê ya li Lîbyayê|Parêzgeha Lîbyayê]]
* [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê – Parêzgeha Sînayê|Parêzgeha Sînayê]]
* [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê – Parêzgeha Yemenê|Parêzgeha Yemenê]]
* [[Jund al-Khilafah|Parêzgeha Cezayîrê]]
* [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê – Parêzgeha Xuristanê|Parêzgeha Xuristanê]]
* [[Boko Haram|Parêzgeha Afrîkaya Rojava]]
* [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê – Parêzgeha Qefqasê|Parêzgeha Qefqasê]]
| sergeh             = [[Baqubah]], Iraq (2006–2013)&lt;br&gt;[[Reqa]], Sûrî (2013–2017)&lt;br&gt;[[Mayadin]], Sûrî (2017–didome)&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(paytexta ''de facto'')&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.rt.com/news/385731-isis-moves-out-raqqa-deir-ezzor/ ISIS ‘essentially moved’ its Syria HQ from Raqqa to Deir ez-Zor province – report ]&lt;/ref&gt;
| herêm              = [[Wêne:Syrian, Iraqi, and Lebanese insurgencies.svg|230px]]&lt;br /&gt;Herêmên ji 16 gulan 2017'an ve tên kontrolkirin, li [[Şerê Navxweyî yê Iraqê (2014–didome)|Iraq]], [[Şerê Navxweyî yê Sûrîyê|Sûrî]], û pevçûnên [[Belavbûna Şerê Navxweyî yê Sûriyê li Libnanê|Libnan]] &lt;div style=&quot;text-align: left;&quot;&gt;

{{Collapsible list
| title = Efsaneya Nexşeyê
  | 1 = {{Legend|#b4b2ae|Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê}}
  | 2 = {{Legend|#db8ca6|[[Hikûmeta Federal a Iraqê|Reveberiya Iraqê]]}}
  | 3 = {{Legend|#ebc0b3|Reveberiya Sûrîyê}}
  | 4 = {{Legend|#ffa067|Reveberiya Libnanê}}
  | 5 = {{Legend|#D2CD7E|[[Başûrê Kurdistanê]]}}
  | 6 = {{Legend|#e2d974|[[Rojavayê Kurdistanê]]}}
  | 7 = {{Legend|#cae7c4|[[Opozisyona Sûrîyê]]}}
  | 8 = {{Legend|#ffffff|[[Eniya el Nusra]]}}
  | 9 = {{Legend|#3e79ff|[[w:Hîzbullah|Hîzbullah]]}}
  | 11 = '''Nîşe:''' Iraq û Sûriyê qadên mezin bi şêniyek bi sînor dihewîne. Van waran de bi yên ku di bin kontrola hêzên xweyîkirina rê û bajarên di nava wan nexşan de ye.&lt;/div&gt;
}}
| mezinahî           = {{Collapsible list
| title = Lîsteya hejmara şervanan
  |Di hundirê Sûrî û Iraqê:
    |200,000&lt;ref name=&quot;Kurdish&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Cockburn |pêşnav1=Patrick |sernav=War with Isis: Islamic militants have army of 200,000, claims senior Kurdish leader |url=http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/war-with-isis-islamic-militants-have-army-of-200000-claims-kurdish-leader-9863418.html |tarîxa-gihiştinê=8 kanûna pêşîn 2014 |xebat=The Independent |tarîx=16 çiriya paşîn 2014 |cih=London }}&lt;/ref&gt; (Texmîna Kurdan di 2014)
    |100,000 (Texmîna Cîhadîstan di 2015)
    |20,000–31,000&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |pêşnav1=Jim |paşnav1=Sciutto |pêşnav2=Jamie |paşnav2=Crawford |pêşnav3=Chelsea J. |paşnav3=Carter |sernav=ISIS can 'muster' between 20,000 and 31,500 fighters, CIA says |url=http://edition.cnn.com/2014/09/11/world/meast/isis-syria-iraq/ |weşanger=CNN |tarîx=12 îlon 2014 |tarîxa-gihiştinê=6 tîrmeh 2015 }}&lt;/ref&gt; (Texmîna CIA di 2014)
    |19,000–25,000&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=New U.S. intelligence estimate sees 20-25K ISIL fighters |xebat=[[USA Today]] |pêşnav=Jim |paşnav=Michaels |tarîx=4 sibat 2016 |cih=Washington, DC |url=http://www.usatoday.com/story/news/world/2016/02/03/isil-fighters-new-estimate-25000-iraq-syria/79775676/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=ISIS fighters in Libya surge as group suffers setbacks in Syria, Iraq |tarîx=4 sibat 2016 |weşanger=CNN |pêşnav1=Jim |paşnav1=Sciutto |pêşnav2=Barbara |paşnav2=Starr |pêşnav3=Kevin |paşnav3=Liptak |cih=Washington, DC |url=http://edition.cnn.com/2016/02/04/politics/isis-fighters-libya-syria-iraq/index.html }}&lt;/ref&gt; (Texmîna CIA di destpêka 2016)
    |15,000–20,000 (Texmînên ji aliyê karbidestên Amerîkî di dawiya dayîna 2016)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2016/aug/11/isis-ranks-dwindle-to-15000-amid-retreat-on-all-fronts-claims-pentagon |sernav=Isis ranks dwindle to 15,000 amid 'retreat on all fronts', claims Pentagon |xebat=The Guardian |tarîx=11 tebax 2016 |tarîxa-gihiştinê=13 tebax 2016 }}&lt;/ref&gt;
  |Derveyî Sûriyê û Iraqê: 32,600–57,900 
  |Texmînkirin giştî: 47,600–257,900 
}}
{{Collapsible list
| title = Nifûsa Sivîl
  |Di 2015 (herî nêzikî berfirehkirinê) :
  |6 mîlyon&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=HOW MANY FIGHTERS DOES THE ISLAMIC STATE REALLY HAVE? |pêşnav=Daveed |paşnav=GARTENSTEIN-ROSS |tarîx=9 sibat 2015 |url=https://warontherocks.com/2015/02/how-many-fighters-does-the-islamic-state-really-have/ }}&lt;/ref&gt;
}}
| perçeyek ji        = 
| navê pêşî          = 
| navê paşê          = 
| navê berê          = 
| berdevk            = 
| hevpeyman          = 
| derizandin         = 
| dijber             = 
| şer                = {{Lîsteya sade|
* [[Şerê Iraqê]] (2003–2011)
* [[Dijîtiya Çekdarên Iraqê (2011–13)|Serhildana Iraqê]]
* [[Şerê Navxweyî yê Sûriyê]]
* [[Şerê Navxweyî yê Iraqê (2014-didome)|Şerê Navxweyî yê Iraqê]]
* [[Şerê Navxweyî yê Lîbyayê (2014–didome)|Duyem Şerê Navxweyî yê Lîbyayê]]
* [[Aloziya Boko Heram]]
* [[Şerê li Bakurrojavayê Pakistanê]]
* [[Şerê li Efxenistanê (2015–didome)|Şerê li Efxenistanê]]
* [[Şerê Navxweyî yê Yemenê (2015)|Şerê Navxweyî yê Yemenê]]
* [[Lîsteya şer û şerên dijayetîyên DAÎŞê|pevçûnên din]]
}}
| malper             = 
}}
'''Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê''' ('''DAIŞ''', an jî '''DÎIŞ''';&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/kk/dinya/%C3%AEdiay%C3%AAn-derbar%C3%AA-teq%C3%AEna-li-erb%C3%AEl%C3%AA/212772 |sernav=Îdiayên derbarê teqîna li Erbîlê |malper=www.aa.com.tr |tarîx=2013-10-08 |roja-gihiştinê=2025-01-26 |rewşa-urlyê=}}&lt;/ref&gt; {{bi-ar|الدولة الاسلامية في العراق والشام|ad-Dawlat al-Islāmiyya fi al-'Irāq wa ash-Shām}}, {{bi-ar|داعش|Da'esh}}, {{bi-en|ISIS}}) an jî '''Dewleta Îslamî''' ('''DÎ'''; {{bi-ar|الدولة الإسلامية|ad-Dawlah al-ʾIslāmiyyah}}) rêxistineke tundîxwazên îslamî ya ku bi taybetî li [[Iraq]] û [[Sûrî|Sûriyê]] şerê çekdarî li dijî gelê nefêrma dike. Rêxistin, di sala 2004an de li Iraqê di bin banê [[Elqaîde]]yê de hate avakirin. Rêxistin, ji [[Elqaîdeya selefî]], [[Jaysh El-Fatiheen]], [[Jund El-Sahaba]], [[Katbiyan Ansar El-Tevhid Vel Sunnah]] û [[Jeish El-Taiifa El-Mansoura]] ve pêk tên.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}}

== Rûxandinên DAIŞê ==
Daiş li ser navê dînê Îslamê rû berdidin çekên reş li xwe dikin serçavê xwe vedişêrin û destdavên [[jin]]ê [[misilman]] û [[êzidî]]yan&lt;ref&gt;http://www.internethaber.com/isid-militanlari-ezidi-kadinlara-tecavuz-etti-716380h.htm&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://tr.shafaqna.com/articles/item/35611-i%C5%9Fide-ba%C4%9Fl%C4%B1-ter%C3%B6ristler-3-kad%C4%B1na-tecav%C3%BCz-ettikten-sonra-kafalar%C4%B1n%C4%B1-kestiler.html |tarîxa-gihiştinê=2021-01-28 |tarîxa-arşîvê=2015-11-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151115031044/http://tr.shafaqna.com/articles/item/35611-i%C5%9Fide-ba%C4%9Fl%C4%B1-ter%C3%B6ristler-3-kad%C4%B1na-tecav%C3%BCz-ettikten-sonra-kafalar%C4%B1n%C4%B1-kestiler.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;, serê zarokên piçûk û mêrê mezin jê dikin, destdirêjiyê jina dikin, tiştên dîrokî xirab dikin, [[mizgeft]] û cihên bawermendan hildişînin, gorên [[pêxember]]an û [[alim]]an bombe dikin, gora [[Yûnis]] pêxember&lt;ref&gt;http://m.milliyet.com.tr/isid-hz-yunus-turbesini-havaya/dunya/detay/1916816/default.htm&lt;/ref&gt; û [[Weysel Qaranî]]&lt;ref&gt;http://www.ulusalkanal.com.tr/m/?id=30747&lt;/ref&gt; bombe kirinê xirab kirin&lt;ref&gt;http://m.milliyet.com.tr/isid-yine-cami-ve-turbe-bombaladi/dunya/detay/1913814/default.htm&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://m.haberler.com/isid-den-ayrilan-fransiz-genc-kadin-korkunc-7449531-haberi/&lt;/ref&gt;.
Nêzikî 300 jinên êzdiyan û nêzikî 100 jinên misilmanan destdirêjî&lt;ref&gt;http://m.hurriyet.com.tr/Haber?id=27167033{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}&lt;/ref&gt; kirine, 50 zarok û 500 mêr serjêkirine û dane ber gula,
[[Quran]]a pîroz a misilmanan şewitandin&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.tahahaber.com/haber/5110-tekfirci-orgut-isid-kur-an-yakti-foto |tarîxa-gihiştinê=2015-05-18 |tarîxa-arşîvê=2014-04-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140408001123/http://www.tahahaber.com/haber/5110-tekfirci-orgut-isid-kur-an-yakti-foto |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.on4haber.com/haber/teror-orgutu-kur-an-yakti-/29747/{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}&lt;/ref&gt;. Bûn sedemê mirina 211 hezar merivan.
Her cîhên girtine xirab kirine îcar jî dest bi [[Başûrê Kurdistanê]] kirine û dixwazin bigrin lê [[Pêşmerge]] bi wan re şer dikin nahêlin kes bikeve axa [[kurd]]an.&lt;ref&gt;http://www.diken.com.tr/isidin-tecavuzune-ugrayan-ezidi-kadinlar-anlatti-hamile-annemi-bile-kacirdilar-intihara-tesebbus-ettim/&lt;/ref&gt;

[[Edward Snowden]] (ku berê di [[CIA]] (îstîxbarata [[DYE]]) dişixwilî) dibêje ku DAIŞ bi destê îstîxbarata [[Îngilîz]], [[Îsraêl]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Amerîkayê]] ve hatiye çêkirin.&lt;ref&gt;http://m.milliyet.com.tr/edward-snowden-isid-in-arkasinda/dunya/detay/1926807/default.htm&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://m.nerinaazad.com/news/actual/isis/edward-snowden-isidin-arkasinda-abd-ingiltere-ve-israil-istihbarati-var{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.on4haber.com/haber/snowden-isid-i-3-farkli-istihbarat-kurdu/43011/ |tarîxa-gihiştinê=2016-03-28 |tarîxa-arşîvê=2016-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160329145305/http://www.on4haber.com/haber/snowden-isid-i-3-farkli-istihbarat-kurdu/43011 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://m.ajanshaber.com/snowden-isidi-kuran-istihbarat-orgutlerini-acikladi-haberi/101998{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}&lt;/ref&gt;

== Armanca DAÎŞê ==
Armanca DAIŞê jî dewleteke erebî ya li ser tixûbê Iraq û Sûriyê ava bikin. Lê belê ji armanca dewletê bêtir êrîşî gelê nefêrma dikin û bê guman vê rêxistinê gelek kurdên [[Rojavaya Kurdistanê]] jî kuştine. Armanca sereka ya DAIŞê ew a ku derbeyekê li kurdan bixin. DAIŞê, hemû hêrîşên xwe di nava sînorê Kurdistanê de li civata kurd kirine. Wekî din, li ti kesekî û li ti deverên din ew hêrîşên wê nebûna. Alikariya rejîma tirk ji wê re heya. Cemaeta Gulan, ji temen ve alikariyê di çarçoveya dîtina endaman ji wê re û dane hêrîşkirina wê ya li ser herêmên kurdan de heye. Herêmên Kurdistanê, ên Rojavayê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û hwd bûna armanc ji hêrîşên DAIŞê re, hevdû herêmên Kurdistanê jî, herêmên Kurdistanê ên ku li wan rêveberiyên kurdan biava hene ne. Yanî, herêmên Kurdistanê ên weke Başûrê Kurdistanê û Rojavayê Kurdistanê ku li wan rêveberîyên kurd hene, bi taybetî dikina armanca hêrîşên DAIŞê. Ji vê yekê, tê fahm kirin ku DAIŞ, şer li dijî statûya kurdan ya ku pêşiya û bi rêveber bûye dike.

Ji 2010an heta 2019an serkirdeyê rêxistinê [[Ebûbekir el-Bexdadî]] bû.

== Êrişên DAIŞê ser Iraq û Başûrê Kurdistanê, 2014 ==
=== Mûsil ===

Di dest pêka Pûşbera 2014an de bajerê Mûsil ê bi temamî ketiye destê Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê. Gelê Mûsil ê bi kom ber bi herêma Kurdistanê û parêzgeha Dihok ê ve rewîyan. Li parêzgeha Dihok ê sê wargehên penaberan ji bo vê hatine amadekirin.

=== Şingal ===

Şingal, herêmek Kurdistanê ku navenda Kurdên Êzdî ya. Care pêşî DAIŞ di 19 tabaxê de bidest hêrîşê li şengalê Kurd û bi de hezaran Kurd bikuj kir û bi sed hezaran Kurdên Êzdî di encama wan hêrîşan de bûn koçber li cihanê û herêmên dîn ên kurdistanê. Care duyem, 19ê çiriya pêşîn a 2014an de cardin bidest hêrîşê li herêmên şengalê ên weke dahola, namze û hwd kir. Lê rastî berxwedana hêzên parastina Şingalê ên Kurd hat.

== Berxwedana Kobaniyê û êrîşên DAIŞê 2014 ==
{{gotara bingehîn|Berxwedana Kobaniyê}}
{{Beşê berfireh bike|tarîx=kanûna paşîn 2025}}
Çeteya DAIŞê êrîşên cara sê ye Kantona Kobaniyê. Ev êrîş, ji aliyê [[YPG]]ê ve li cara sê li pijikandinên.

== Alim li dijî DAIŞê (Fetwa) ==
Ji [[Erebistana Siûdî]], [[Urdun]], [[Filistin]], [[Misir]], [[Tûnis]], [[Îraq]], [[Sûdan]], [[Yemen]], [[Tirkiye]], [[Îngilistan]], [[Fransa]], [[DYA]], [[Swêd]], [[Bosniya û Herzegovîna]], [[Îtalya]], [[Belçika]], [[Bulgaristan]], [[Arjentîn]], [[Kanada]], [[Hindistan]], [[Çîn]], [[Malezya]], [[Îndonezya]] û [[Nîjerya]]yê 126 [[alim]]ên Îslamê gotin ku ew tiştên DAIŞ dike di dînê Îslamê de tuneye û qedexeye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aljazeera.com.tr/haber/islam-alimlerinden-iside-tepki |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2016-03-29 |tarîxa-arşîvê=2017-06-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170625143618/http://www.aljazeera.com.tr/haber/islam-alimlerinden-iside-tepki |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Di gotinên aliman de:
''Li ser navê navê dîn Mirov kuştin'', ''Zilum kirin'', ''Destavtina jinê û mafê wî ji standin'', ''Li gorî xwe kesan bike kafir'', ''Kesê ku li ser dînekî dinbe zordestî lê were kirin hemî tiştên wisa di Îslamê de qedexe ne''.&lt;ref&gt;http://www.haksozhaber.net/mobi/iside-karsi-alimlerden-bir-bildiri-daha-43784h.htm{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2026 }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|2}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Islamic State of Iraq and the Levant}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avabûnên 1999an li Urdunê]]
[[Kategorî:Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê| ]]
[[Kategorî:Îslamîzm li Iraqê]]
[[Kategorî:Îslamîzm li Sûriyê]]
[[Kategorî:Komên cîhadîst li Cezayirê]]
[[Kategorî:Komên cîhadîst li Misirê]]
[[Kategorî:Komên serhildêr li Iraqê]]
[[Kategorî:Nakokiyên eleqadarî îslamê]]
[[Kategorî:Rêxistinên îslamî]]
[[Kategorî:Rêxistinên ku di 1999an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Siyaseta Iraqê]]
[[Kategorî:Terorîzma îslamîst]]
[[Kategorî:Terorîzm li Iraqê]]
[[Kategorî:Terorîzm li Sûriyê]]</text>
      <sha1>9e6r9th6we0ued1hxqx5w9s6bh68k29</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Berham Mîrzo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64969</id>
    <revision>
      <id>2095649</id>
      <parentid>2095474</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T19:28:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Guherto</username>
        <id>41494</id>
      </contributor>
      <comment>Ne lazim e. Guhartoya [[Special:Diff/2095474|2095474]] yê [[Special:Contributions/~2026-51294-84|~2026-51294-84]] ([[User talk:~2026-51294-84|gotûbêj]]) şûnde kir</comment>
      <origin>2095649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2031" sha1="qccaktgu1s7c4s3ui81rc2vbx9no74y" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
'''Berham Mîrzo''' ({{dîrok|29|sibat|1964}}, di nasnameyê de {{dîrok|01|01|1963}}) helbestkar û nivîskarê kurd e. Li gundê [[Qerekilîs]]ê yê navçeya [[Erdîş]]a [[Wan]]ê ji dayik bûye.

Dibistana seretayî li gund, ya navendî û lîse li navçeya Erdîşê xwend. Di sala 1997an de Zaningeha [[Eskişehir]]ê beşa [[Zanistiya Civakî]] qedand. Risteyên wî di kovarên [[Dengê Zîlanê]], [[Sînor|Sînor,]]  Kewar û [[Çirûsk]]ê de û di rojnameya rojane [[Azadiya Welat]] de hatine weşandin. Eleqe ya wî ya Felsefe Cîvaknasî û olê, ew xîste nava lêgerîna rasteqînê. Ji ber komkujî, şer û polîtîkayên hegemonîk yên dewletan, kete nava liv û tevgerekî, xebata wî ya li ser &quot;Lêgerîna Heqîqetê&quot; encam da û dî meha nîsana 2014an de wekî pîrtûk hatiye weşandîn. Pîrtûka wî ya helbestan, mirov dikare bêje diyariyeke jî bo, evîndar û pakrewanên azadiyê.Pirtûka helbestan ya bi navê &quot;Risteya Janê&quot; zêdetir ji helbestên ji salên nodî û heta îro hatine afirandin pêk tê. Di sala 2018an de nasiya xwe da zîndanê, nêzîkî sêzdeh mehên wî di wê derê de derbasbûn.

Xelatên wî :
Ji aliyê Kurdî-Derê ve, Ji bo kirinên wî yên têkariyê yên zimanê kurdî, xelata spasdariyê.

== Berhemên wî ==
* ''Bi Dilketiyên Azadiyê re Meş''. [[Do (weşanxane)|Weşanên Do]], ISBN 978-605-4427-22-2. Helbest, bi kurdî ye.
* ''Hakikat Arayışı ve Bilgelik''. [[Do (weşanxane)|Weşanên Do]], ISBN 978-605-4427-63-5. Felsefe, Sosyolojî, Ol, bi tirkî ye.
* ''Risteya Janê''. Weşanên Do, ISBN 978-605-9183-14-7. Helbest, bi kurdî ye.
* Kulîlkên Şîlanê. Weşanên Sîtav, ISBN 978-625-8255-05-8. Helbest, bi kurdî ye.
* Şikefta Sevderê Weşanên ar ISBN 9786259496955 Roman, bi kurdî ye.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1964]]
[[Kategorî:Kesên ji Erdîşê]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]</text>
      <sha1>qccaktgu1s7c4s3ui81rc2vbx9no74y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095760</id>
      <parentid>2095649</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T08:34:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51561-47</username>
        <id>183573</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2095760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2041" sha1="ffpvlhkb9p87nso6no160dm9jqk65sz" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
'''Berham Mîrzo''' ({{dîrok|29|sibat|1964}}, di nasnameyê de {{dîrok|01|01|1963}}) helbestkar û nivîskarê kurd e. Li gundê [[Qerekilîs]]ê (Uncular) yê navçeya [[Erdîş]]a [[Wan]]ê ji dayik bûye.

Dibistana seretayî li gund, ya navendî û lîse li navçeya Erdîşê xwend. Di sala 1997an de Zaningeha [[Eskişehir]]ê beşa [[Zanistiya Civakî]] qedand. Risteyên wî di kovarên [[Dengê Zîlanê]], [[Sînor|Sînor,]]  Kewar û [[Çirûsk]]ê de û di rojnameya rojane [[Azadiya Welat]] de hatine weşandin. Eleqe ya wî ya Felsefe Cîvaknasî û olê, ew xîste nava lêgerîna rasteqînê. Ji ber komkujî, şer û polîtîkayên hegemonîk yên dewletan, kete nava liv û tevgerekî, xebata wî ya li ser &quot;Lêgerîna Heqîqetê&quot; encam da û dî meha nîsana 2014an de wekî pîrtûk hatiye weşandîn. Pîrtûka wî ya helbestan, mirov dikare bêje diyariyeke jî bo, evîndar û pakrewanên azadiyê.Pirtûka helbestan ya bi navê &quot;Risteya Janê&quot; zêdetir ji helbestên ji salên nodî û heta îro hatine afirandin pêk tê. Di sala 2018an de nasiya xwe da zîndanê, nêzîkî sêzdeh mehên wî di wê derê de derbasbûn.

Xelatên wî :
Ji aliyê Kurdî-Derê ve, Ji bo kirinên wî yên têkariyê yên zimanê kurdî, xelata spasdariyê.

== Berhemên wî ==
* ''Bi Dilketiyên Azadiyê re Meş''. [[Do (weşanxane)|Weşanên Do]], ISBN 978-605-4427-22-2. Helbest, bi kurdî ye.
* ''Hakikat Arayışı ve Bilgelik''. [[Do (weşanxane)|Weşanên Do]], ISBN 978-605-4427-63-5. Felsefe, Sosyolojî, Ol, bi tirkî ye.
* ''Risteya Janê''. Weşanên Do, ISBN 978-605-9183-14-7. Helbest, bi kurdî ye.
* Kulîlkên Şîlanê. Weşanên Sîtav, ISBN 978-625-8255-05-8. Helbest, bi kurdî ye.
* Şikefta Sevderê Weşanên ar ISBN 9786259496955 Roman, bi kurdî ye.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1964]]
[[Kategorî:Kesên ji Erdîşê]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]</text>
      <sha1>ffpvlhkb9p87nso6no160dm9jqk65sz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095763</id>
      <parentid>2095760</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T09:31:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Guhartoya [[Special:Diff/2095760|2095760]] yê [[Special:Contributions/~2026-51561-47|~2026-51561-47]] ([[User talk:~2026-51561-47|gotûbêj]]) şûnde kir</comment>
      <origin>2095763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2031" sha1="qccaktgu1s7c4s3ui81rc2vbx9no74y" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
'''Berham Mîrzo''' ({{dîrok|29|sibat|1964}}, di nasnameyê de {{dîrok|01|01|1963}}) helbestkar û nivîskarê kurd e. Li gundê [[Qerekilîs]]ê yê navçeya [[Erdîş]]a [[Wan]]ê ji dayik bûye.

Dibistana seretayî li gund, ya navendî û lîse li navçeya Erdîşê xwend. Di sala 1997an de Zaningeha [[Eskişehir]]ê beşa [[Zanistiya Civakî]] qedand. Risteyên wî di kovarên [[Dengê Zîlanê]], [[Sînor|Sînor,]]  Kewar û [[Çirûsk]]ê de û di rojnameya rojane [[Azadiya Welat]] de hatine weşandin. Eleqe ya wî ya Felsefe Cîvaknasî û olê, ew xîste nava lêgerîna rasteqînê. Ji ber komkujî, şer û polîtîkayên hegemonîk yên dewletan, kete nava liv û tevgerekî, xebata wî ya li ser &quot;Lêgerîna Heqîqetê&quot; encam da û dî meha nîsana 2014an de wekî pîrtûk hatiye weşandîn. Pîrtûka wî ya helbestan, mirov dikare bêje diyariyeke jî bo, evîndar û pakrewanên azadiyê.Pirtûka helbestan ya bi navê &quot;Risteya Janê&quot; zêdetir ji helbestên ji salên nodî û heta îro hatine afirandin pêk tê. Di sala 2018an de nasiya xwe da zîndanê, nêzîkî sêzdeh mehên wî di wê derê de derbasbûn.

Xelatên wî :
Ji aliyê Kurdî-Derê ve, Ji bo kirinên wî yên têkariyê yên zimanê kurdî, xelata spasdariyê.

== Berhemên wî ==
* ''Bi Dilketiyên Azadiyê re Meş''. [[Do (weşanxane)|Weşanên Do]], ISBN 978-605-4427-22-2. Helbest, bi kurdî ye.
* ''Hakikat Arayışı ve Bilgelik''. [[Do (weşanxane)|Weşanên Do]], ISBN 978-605-4427-63-5. Felsefe, Sosyolojî, Ol, bi tirkî ye.
* ''Risteya Janê''. Weşanên Do, ISBN 978-605-9183-14-7. Helbest, bi kurdî ye.
* Kulîlkên Şîlanê. Weşanên Sîtav, ISBN 978-625-8255-05-8. Helbest, bi kurdî ye.
* Şikefta Sevderê Weşanên ar ISBN 9786259496955 Roman, bi kurdî ye.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1964]]
[[Kategorî:Kesên ji Erdîşê]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]</text>
      <sha1>qccaktgu1s7c4s3ui81rc2vbx9no74y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hebeş Merwezî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65999</id>
    <revision>
      <id>2095696</id>
      <parentid>1832876</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T03:07:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="980" sha1="evwewvrrvkn8hpkzs88zihdi6449vnh" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| navê_rastî         = حبش الحاسب المروزي
| zimanê_navê_rastî  = ar
}}
'''Hebeş el-Merwezî''' ({{bi-ar|حبش الحاسب المروزي|Habas el-Hasib el-Marwazi}}; jdb. 796 - m. 869, [[Semerra]]) [[stêrnas]], [[matematîknas]] û [[erdnîgarî]]nasê [[faris]] ê sedsala 9an bû&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Habash_al-Hasib_BEA.htm |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2015-06-07 |archive-date=2012-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120328083951/http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Habash_al-Hasib_BEA.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Astronomên misilman}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Stêrnasî-şitil}}

[[Kategorî:Faris]]
[[Kategorî:Fîlozofên faris]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 796]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 766]]
[[Kategorî:Matematîknasên faris]]
[[Kategorî:Mirin 869]]
[[Kategorî:Mirin 874]]
[[Kategorî:Stêrnasên faris]]</text>
      <sha1>evwewvrrvkn8hpkzs88zihdi6449vnh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Helly Luv</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66204</id>
    <revision>
      <id>2095698</id>
      <parentid>1918635</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T03:09:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4727" sha1="1d7f7hdmr9xv5gc93699ezennve5jat" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov
| navê_jidayikbûnê   = Hêlîn Ebdulla
| navê_rastî         = Helin Abdulla
| wêne               = Helly Luv Visits Peshmerga troops sunglasses.png
| mezinahiya_wêne    = 220x308px
| sernavê_wêne       = Hêlî Luv  (2014)
| roja_jidayikbûnê   = {{Roja bûyînê û temen|1988|11|16}}
| cihê_jidayikbûnê   = [[Urmiye]], [[Îran]]
| netewe             = [[Kurd]]
| navê_din           = &quot;Şakîraya Kurd&quot;,{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} &quot;Keça Şêr&quot;{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}}
| hevwelatî          = {{FIN}}
| pîşe               = {{Lîsteyapehn|
* Hunermend
* aktrîs
}}
| salên_çalak        = 2009-didome
| bejn               = {{Bejn|m=1.74}}
| dîn                = [[Misilman]]
| malper             = {{URL|http://www.hellyluv.com}}
| modul              = {{Agahîdank hunermend|embed=yes
| paşbingeh            = solo_singer
| amûr               = Vokal
| cure                 = {{Lîsteyapehn|
*[[R&amp;B]]
*[[Muzîka pop|Pop]]
*[[Muzîka cîhanê|Cîhan]]
*[[Muzîka dansê|Dans]]}}
| şirketa_muzîkê         = {{Lîsteyapehn|
*G2 Music Group
}}
}}
}}
'''Helly Luv'''&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Crowcroft |pêşnav1=Orlando |url=https://www.theguardian.com/world/2014/feb/20/helly-luv-kurdish-singer-music-video-threats |sernav=Kurdish singer Helly Luv dismisses threats over music video |tarîxa-gihiştinê=12 tebax 2014 |xebat=The Guardian |tarîx=20 sibat 2014 }}&lt;/ref&gt;, '''Hêlî Luv''', '''Hêlî Lov''' an jî '''Hêlî Lev''', stranbêj, stêra ''pop'' û aktoreke ciwan e ku bi eslê xwe kurd e. Navê wê yê rastî [[Hêlîn Ebdulla]] (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: ''Helin Abdulla'') ye û ew di 16ê [[çiriya paşîn]] a 1988an de li [[Ûrmiye|Ûrmiyê]] (Rojhilata Kurdistanê) hatiye dinyayê.

== Jiyan ==
Helly Luv di sala 1986an de li Ûrmiyê ji dayik dibe. Ew ji eslê xwe de xelkê Dihokê ye, lê di biçûketiyê de ji ber rewşe ne li bare ya Kurdistan Başûr ew dibine penaber li Rojhelatê Kurdistanê li bajarê Ûrmiyê. Herwisa ew bi malbata xwe re du salan di 1990an diçine kampa [[Amed]]ê li bakur û dibine penaber. Pêşî jî rû dikine welatê [[Fînlenda]]yê weka koçber û regeznameya wî welatî wergirtî ye. Di sala 2006an de ew li gel xêzana xwe diçe [[Los Angeles]], [[Kalîforniya]] û li wir dest bi karwanê xwe yê hunerî dike. Heya îro jî (2015), ew li wir dije. Di sala 2013an de ew bi strana xwe ya naskirî  &quot;[[Risk It All]]&quot;  navdarbû.

== Klîpên wê ==
Klîpên wê yên wêrek li ser [[YouTube]] navdar in û di 2015an de strana wê yê bi navê &quot;Revolution&quot; derket. Di vê klîpê de destgiriya xwe dide şorişa kurdan û hêzên [[pêşmerge]] ku li dijî [[minafiq]]ên [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|daişê]] şer dikin. Ev klîp ji aliyê zêdeyî heşt milyon bîneran ve hat dîtin. &quot;Revolution&quot; bû nameyeke bi hêz bo rêxistina terorîst a Daiş.

Helly Luv rastî gefên kuştinê hat ji aliyê Daişê ve piştî wê klîpa bi wêrek li cadeyên [[Hewler]]ê û gundekî xirabe li nêzîkî [[Mûsil]]ê wênekirî ku li wir pêşmerge şerê Daişê dikir&lt;ref&gt;Rojnameya Evro, 1693, 30.07.2015&lt;/ref&gt;.

== Helly Luv û sînema ==
Helly Luv di sala 2014an de bo cara pêşîn beşdarî fîlmekî [[Batin Qobadî]] ê bi navê ''[[Mardan (fîlm)|Mardan]]'' bû.

== Single ==
* &quot;Risk It All&quot; (2013)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Risk It All by Helly Luv |url=https://itunes.apple.com/us/album/risk-it-all/id592199207?i=592199632&amp;uo=4 |malper=itunes |weşanger=iTunes |tarîxa-gihiştinê=9 sibat 2015 |archive-date=2020-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819010027/https://music.apple.com/us/album/risk-it-all/592199207?i=592199632&amp;ign-mpt=uo%3D4 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* &quot;Revolution&quot; (2015)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Revolution |url=https://geo.itunes.apple.com/us/album/revolution/id997453142?i=997454322&amp;uo=6 |malper=iTunes |weşanger=iTunes |tarîxa-gihiştinê=25 gulan 2015 }}&lt;/ref&gt;

== Fîlmografî ==
* ''[[Mardan (fîlm)|Mardan]]'' (2014)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Mardan |url=http://www.imdb.com/title/tt3973590/?ref_=fn_al_tt_1 |malper=IMDB |tarîxa-gihiştinê=2 tîrmeh 2015 }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|colwidth=30em}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Helly Luv}}
* {{Malpera fermî|http://www.hellyluv.com}}
* [https://www.youtube.com/user/hellyluv Kanala Fermî ya YouTuba Helly Luv]
* {{Facebook|hellyluv}}
* {{Instagram|hellyluv}}
* {{IMDb name|6793956}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Awazsazên kurd]]
[[Kategorî:Kesên ji Ûrmiyeyê]]
[[Kategorî:Kurdên Fînlendayê]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Modelên kurd]]
[[Kategorî:Penaberên li Fînlendayê]]</text>
      <sha1>1d7f7hdmr9xv5gc93699ezennve5jat</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gay Liberation Front</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66430</id>
    <revision>
      <id>2095693</id>
      <parentid>1937505</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T02:47:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4547" sha1="cr6n82tlm0fhycw1wp5dn40h6xusvdv" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Gay Liberation Front''' (“Eniya Azadiya Gêy”; GLF) Navê rêxistina siyasî ya [[gay|gêyan]] bû ku li hemberî [[serhildana Stonewallê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nps.gov/orgs/1244/index.htm |sernav=Office of Relevancy, Diversity and Inclusion (U.S. National Park Service) |malper=www.nps.gov |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-12-26 |archive-date=2016-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306222059/http://www.nps.gov/diversity/stonewall.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; di meha hezîranê ya sala 1969an de li [[New York]]ê hat damezirandin.&lt;ref name=&quot;legacy.fordham.edu&quot;&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://legacy.fordham.edu/halsall/pwh/glf-london.asp |tarîxa-gihiştinê=2015-08-25 |tarîxa-arşîvê=2015-09-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150910081109/http://legacy.fordham.edu/halsall/pwh/glf-london.asp |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Navê wê ji navê ''Mặt trận Giải phóng Quốc gia Việt Nam'' (Bereya Rizgariya Neteweyî ya [[Viyetnam]]ê) hatiye şibandin.

GLF yekemîn rêxistin e ku xwestiye têkeve şerekî vekirî ji bo mafên [[LGBT]]. Lê armancê GLF bi ber antî-kapîtalîzmê, antî-emperyalîzmê (bi taybetî Şerê Viyetnamê), li dijî nijadperestî û pederşahî ve fireh bû.&lt;ref name=&quot;legacy.fordham.edu&quot;/&gt;

== Destpêka rizgariya gey ==
Di 1969an de li rojnameya kevnoşopî ya bi navê San Francisco Examiner gotarek li dijî [[gey|hevzayedan]] hat weşandin. Li hemberî vê gotarê çend hevzayend ji 31ê îlonê şûn ve li ber avahiya rojnameyê xwepêşandan li dar xistin. Karkerên bo rojnameyê dixebitin, li ser xwepêşandaneran ji pacê hibir rijandin. Xwepêşandaneran jî hibir bi deste xwe dan û şopa deste xwe li ser dîwêrên avahiyê derxistin. A soxîn Purple Hand (Destê Binefşî) ku guhartokek li ser navê çeteya mafyayê ya bi navê “Black Hand” e, bu nîşaneya rizgariya gey û lezbiyenan.

== Pêşketina GLF ya li New Yorkê ==
GLF ji serî de nîqaşên ji bo piştevanîkirina partiyên çepgir a mîna [[Black Panther Party]] dikir&lt;ref name=&quot;legacy.fordham.edu&quot;/&gt; û gelek nakokî li navbera endamên wê hebû. Di 1970an de Jim Owles û Marty Robinson ji rêxistinê veqetiyan û [[Gay Activists Alliance]](GAA) damezrandin. GAA xwe wekî “rêxistinek militan bo mafên sivîl ên hevzayendan (lê ne bi tundiyê)” pênaskir û li hemberî GLF xwestin ku xwe ji çalakiyên ku têkiliyên wan bi hevzayendîtî re tunene, dûr bixin. Piştî çalakvanên devnerm ji rêxistinê derketin GLF bi aşkere xwe wekî rêxistinek [[şoreşger]] pênaskir.

Pasajek bersiva GLFyê ji bo pirsa “Gay Liberation Front çi ye?” ya [[San Francisco Press]]ê dane:

&quot;Em komek ji mêr û jinên şoreşger pêktên (…) Em red li pênas û rolên zayendiyê ya civakê dikin. Em ji van rol û mîtab derdikevin. Her ku em kî ne, emê wê/wî bin. Di heman deme de em şikl û têkiliyên nû ya civakî ango têkiliyên ku li ser xweh û biratî, hevkarî û zayendîtiyekî bêsînorî ava dikin.&quot;&lt;ref name=&quot;legacy.fordham.edu&quot;/&gt;

Piştî salekî ya damezrandinê li nav GLFê di her yekşemê de civînên giştiyê hat lidarxistin ku li her carê 70-80 kes tevlî civînê dibûn. 19 komên çalakiyê, 12 komên bîrewerkirinê, 3 komunên jiyan û koma xebatên radîkal avakiribûn. Ji xêndî vana li her çarşemê mêran û her yekşemê berî cîvîna giştî jinan civîn lidardixist. Jê cihê GLF rojnameya Come Out! û komuna GLF ya li 17th Streetê kovarekî bi navê Gay Flames derdixistin.

== GLF li bajarên din ==
Wekî rêxistina New Yorkê li San Francisco, Londra, Köln û Montrealê&lt;ref&gt;Warner, Tom (2002). Never going back : a history of queer activism in Canada. Toronto, Ontario: University of Toronto Press. pp. 66–67. ISBN 978-0-8020-8460-6.&lt;/ref&gt; rêxistinên bi navê Gay Liberation Front hat damezirandin. Aubrey Walter û Bob Mellors rêxistina Londrayê xûrt kirin û li Brîtanya belavkirin.&lt;ref&gt;Lucas, Ian (1998), OutRage!: an oral history, Cassell, ISBN 978-0-304-33358-5&lt;/ref&gt; Gay Liberation Frontê bajarê Kölnê ku di sala 1972an de hat sazkirin, komeleya gey û lezbiyenan a herî kevn ê Almanyayê ye û îro hîn jî karên xwe ya qala rizgariya dimeşînin.

== Mijarên têkildar ==
* [[Bøssernes Befrielsesfront]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Mijarên LGBT}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîroka kesên LGBT]]
[[Kategorî:Mafên kesên LGBT]]
[[Kategorî:Rêxistinên ku di 1969an de hatine avakirin]]</text>
      <sha1>cr6n82tlm0fhycw1wp5dn40h6xusvdv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zewaca hevzayendan li Swêdê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66431</id>
    <revision>
      <id>2095746</id>
      <parentid>1821715</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T07:03:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2960" sha1="epn6rxz7slq3th49hy7mwt3u63xa41j" xml:space="preserve">[[Wêne:Same-sex marriage map Europe detailed.svg|thumb|Zewaca hevzayendan li Ewropa
{{legend|#002255|Zewaca hevzayendan rengê şînê tarî ye. Ji bo yên din: 
{{Legend|#0066FF|Cureyên pevratiyê ya din}}
{{Legend|#cccccc|Nayê nakirin an jî nayê zanîn}}
{{Legend|#d40000|Nayê naskirin, zewaca hevzayendî bi qanûnî qedexe ye}}
{{Legend|#290505|Hevzayendîtî qedexe ye}}]]
'''Zewaca hevzayendan li Swêdê''' di 1ê gulana 2009an de bi riya qanûnekî qala zewacê ya cudakeriya zayendê radike ji aliyê parlamena [[Swêd]]ê ve hat pejirandin. &lt;ref&gt;[http://www.sr.se/cgi-bin/International/nyhetssidor/artikel.asp?ProgramID=2054&amp;Format=1&amp;artikel=2739765 Gays Win Marriage Rights] Sveriges Radio English, 1 Avrêl 2009. ([[îngilîzî]])&lt;/ref&gt;Bi vî awayî Swêd bû heftemîn dewlet ku di tevayiya welat de ji hevzayendan re mafê zewacê dide. Bi pejirandina qanûnê ve [[pevratiya welatî]] ne hat rakirin. Pêkan e ku pevratiya welatî li ser daxwazên alîgiran bi serlêdanek nivîskî yan jî bi merasîmek fermî biqûlipe zewacê.&lt;ref&gt;http://lgbtnuce.blogspot.com/2015/08/zewaca-navbera-du-kesen-ji-yek-cinsi.html 1 Avrêl 2009.([[kurdî]])&lt;/ref&gt;

Heyeta rêvebirê ya [[Dêra Swêdê]] li hilbijartina ku di 22ê kewçera 2009an de hat kirin, mehrbirina cotên hevzayendan a li dêrê bi 176 dengên erênî li hemberî 62 neyînî ve&lt;ref name=&quot;FOX&quot;&gt;[http://www.foxnews.com/story/0,2933,569107,00.html Church of Sweden Priests to Wed Gay Couples in Gender-Neutral Ceremonies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121023134953/http://www.foxnews.com/story/0,2933,569107,00.html |date=2012-10-23 }}, Fox News, October 22, 2009.([[îngilîzî]])&lt;/ref&gt; pejirand.&lt;ref&gt;[http://www.upi.com/Top_News/International/2009/10/22/Church-of-Sweden-to-conduct-gay-weddings/UPI-59671256256299/ Church of Sweden to conduct gay weddings], UPI, October 22, 2009.([[îngilîzî]])&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dn.se&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.dn.se/nyheter/sverige/kyrkomotet-oppnade-for-homovigslar-1.979744 |sernav=Kyrkomötet öppnade för enkönade äktenskap |tarîx=22 çiriya pêşîn 2009 |paşnav=Ringborg |pêşnav=Maria |xebat=Dagens Nyheter |roja-gihiştinê=25 tebax 2015 |roja-arşîvê=26 kanûna pêşîn 2009 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091226085746/http://www.dn.se/nyheter/sverige/kyrkomotet-oppnade-for-homovigslar-1.979744 |rewşa-urlyê=mirî }}([[swêdî]])&lt;/ref&gt; Bi vê biryarê ve zewaca hevzayendan ji 1ê mijdara 2009an ve li dêran jî destpêkir. &lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.dnaindia.com/lifestyle/1301769/report-swedish-church-to-allow-gay-marriages |sernav=Swedish church to allow gay marriages |tarîx=22 çiriya pêşîn 2009 |weşanger=Diligent Media Corporation Ltd. }}([[îngilîzî]])&lt;/ref&gt;

== Bide ber ==
* [[Zewaca hevzayendan]]
* [[Pevratiya welatî]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Mafên kesên LGBT]]
[[Kategorî:Zewaca hevzayendan]]</text>
      <sha1>epn6rxz7slq3th49hy7mwt3u63xa41j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Taylor Swift</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67183</id>
    <revision>
      <id>2095736</id>
      <parentid>2014288</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T06:28:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20951" sha1="q2d17xkwm57qp8dqckqrjc2tb6fzzeb" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| nav                = Taylor Swift
| wêne               = 191125 Taylor Swift at the 2019 American Music Awards (cropped).png
| sernavê_wêne       = Swift li [[Xelatên Muzîka Amerîkî ya 2019|Xelatên Muzîkê ya Amerîkî 2019]]
| navê_jidayikbûnê   = Taylor Alison Swift
| navê_din           = Nils Sjöberg
| roja_jidayikbûnê   = {{Jidayikbûn|13|12|1983}}
| cihê_jidayikbûnê   = [[West Reading, Pensîlvanya]], D.Y.
| pîşe               = &lt;!-- The list is organized from most prominent in Swift's career to least prominent. Editorial consensus was reached over the current list, so please do not remove any without discussing in the talk page.--&gt;{{Lîsteyapehn|
* Stranbêj-hunermend
* hilberîner
* derhêner
* lîstikvan
* karsaz
}}&lt;!---occupation(s) artist is notable for, &quot;as given in the lead&quot;, per: [[Template:Infobox person#Parameters]]--&gt;
| salên_çalak        = 2004–didome
| xebat              = {{Hlist|[[Albûmên dîskografiya Taylor Swift|Albûm]]|[[Dîskografiya tekane ya Taylor Swift|tekane]]|[[Lîsteya stranên Taylor Swift|stran]]|[[Lîsteya performansa zindî|performansa Taylor Swift]]|[[Videografî ya Taylor Swift|vîdyografî]]}}
| partner            = [[Joe Alwyn]] (2016–didome) &lt;!-- Do not remove. Multiple reliable sources exist; Swift herself refers to him as her &quot;partner&quot; in a Rolling Stone interview.--&gt;
| xizm               = {{Lîsteya sade|
* [[Austin Swift]] (bira)
* [[Marjorie Finlay]] (dapîr)
}}
| xelat              = [[Lîsteya xelat û berendamên ji aliyê Taylor Swift ve hatine wergirtin|Lîsteya tevahî]]
| malper             = {{URL|taylorswift.com}}
| şanenav            = File:Taylor Swift signature.svg
| modul              = {{Agahîdank hunermend|embed=yes
|jêder= [[Naşvîl, Tennessee]], D.Y.
|cure= {{Lîsteyapehn|
* [[Muzika pop|Pop]]
* [[Muzika welat|welat]]
* [[Muzika gelerî|gelerî]]
* [[Muzika rock|rock]]
* [[roka alternatîf|alternatîf]]
&lt;!-- see the &quot;Musical Style&quot; section for references--&gt;
}}
|amûr= {{Lîsteyapehn|
* Vocals
* guitar
* banjo
* piano
* ukulele
}}
|etîket= {{Lîsteyapehn|
* [[Republic Records|Republic]]
* [[Big Machine Records|Big Machine]]
&lt;!--UMG is Swift's &quot;worldwide recorded music partner&quot;; Republic Records is her label in the US only according to a UMG press release (https://www.universalmusic.com/taylor-swift-signs-exclusive-global-recording-agreement-universal-music-group/)--&gt;
}}
}}
| alt_wêne           = Pûçek navîn a Swift bi cil û bergên piçûk, li ber paşiya AMA
}}
'''Taylor Alison Swift''', (jdb. 13ê, Kanûnê, 1989) stranbêj, hilberîner, derhêner, lîstikvan û karsazeke amerîkî ye. [[Dîskografiya Taylor Swift|Dîskografiya]] wê gelek celeb digire û [[Lîsteya stranên Taylor Swift|strana]] wê ya vegotinê pir caran ji jiyana wê ya kesane îlhama xwe digire ku pesnê rexnegir û berbelaveka medyayê ya berbelavî girtiye. Swift li [[West Reading, Pennsylvania|West Reading, Pensîlvanya]] ji dayik bûye û di 14 saliya xwe de çû [[Nashville|Nashville, Tennessee]] ku bibe hunermendê [[Muzîka welat|welat]]. Swift di sala 2004an de bi [[Weşanxaneya Muzîkê ya Sony|Sony/ATV Music Publishing]] re peymana nivîsandina stranan û di sala 2005an de, bi [[Big Machine Records|Tomargeha Big Machine]] re peymana tomarkirinê îmze kir. Albûma wê ya pêşîn a 2006ê kir yekem stranbêja welatê jinê, ku bi tevahî albûmê [[sertîfîkaya RIAA|pejirandî ya platîn]] ya [[Dewletên Yekbûyî]] pevnivîsand an jî dinivîse.

Albûmên paşîn ên Swift, ''[[Fearless (Albuma Taylor Swift)|Fearless]]'' (2008) û ''[[Niha biaxive|Speak Now]]'' (2010), [[Welat pop|popa welat]] hate keşf kirin. Ya berê &quot;[[Love Story (Strana Taylor Swift)|Love Story]]&quot; û &quot;[[You Belong with Me]]&quot; yekem stranên welat bûn, ku di rêza lîsteyên [[Mainstream Top 40|pop]] û [[Stranên Radyoyê (chart)|hemû celebên hewayî]] yên Dewletên Yekbûyî de derketin pêşiyê. Swift bi şêwazên [[Muzîka rock|rock]] û [[Muzîka elektronîk|elektronîkî]] li ser ''[[Sor (Albuma Taylor Swift)|Red]]'' (2012) ceriband, ku tê de strana xwe ya yekem di [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]], wekî &quot;[[Em Tu carî Vegerin Hev|We Are Never Ever Getting Back Together]]&quot; û ji nasnameya welatê xwe ji bo albûma xwe ya pêncemîn a stûdyoya [[synth-pop]], ''[[1989 (Albuma Taylor Swift)|1989]] (2014)'' dûr ket, ku ji aliyê stranên serketî yên &quot;[[Shake It Off]]&quot;, &quot;[[Cihê vala|Blank Space]]&quot; û &quot;[[Bad Blood (Strana Taylor Swift)|Bad Blood]]&quot; ve hate piştgirî kirin. Vekolîna medyayê îlhama ''[[Navdar (albûm)|navdariyê]] ya'' [[Muzîka bajarî|bajarî]] (2017) û strana wê ya jimare &quot;[[Look What You Made Me Do]]&quot; da. Ev Swiftê bi kiryara yekem a çar albûmên bi [[Lîsteyên albûmên zûtirîn-firotanê|mîlyonek kopiyên firotanê]] vekirî kir.

Swift ji Big Machine veqetiya, di sala 2018an de bi [[Republic Records]] re îmze kir û albûma xwe ya heftem a stûdyoyê, ''[[Evîndar (albûm)|Lover]]'' (2019), paşê jî belgefîlma ''[[Miss Americana|otobiyografîk Miss Americana]]'' (2020) derxist. Ketina Swift a dema [[Pandemiya vîrusa Koronayê|pandemiya COVID-19]] bû sedema albûmên rock ên [[Indie folk|gelêrî]] û [[Rock Alternatîf|alternatîf ên indie]], ''[[Folklor (Albuma Taylor Swift)|Folklore]]'' û ''[[Evermore (Albuma Taylor Swift)|Evermore]]'' (2020), ku çîrokên xeyalî vedihewîne; singên wan ên sereke &quot;[[Cardigan (stran)|Cardigan]]&quot; û &quot;[[Willow (stran)|Willow]]&quot; li ser Hot 100 debut kirin. Swift dest bi [[Ji nû ve tomarkirin (muzîk)|ve-tomarkirina]] kataloga xwe ya Big Machine kir ku piştî gengeşiya [[Mastering (audio)|masterên]] albûmên [[Taylor Swift gengeşiyê dike|giştî]], di sala 2021an de, du stranan wekî ''[[Fearless (Guhertoya Taylor)]]'' û ''[[Red (Guhertoya Taylor)|Sor (Guhertoya Taylor)]]'' ji nû ve derxist. Paşê &quot;[[All Too Well (guhertoya 10 hûrdem)|All Too Well (10 Minute Version)]]&quot; bû strana herî dirêj a Hot 100 ku derketiye pêş. Ew bi albûma xwe ya dehem, ''[[Midnights]]'' (2022) vegeriya synth-pop. Swift di fîlman de, jî rolên piştgirî lîstiye û derhêneriya fîlmên muzîkê ''[[Folklore: The Long Pond Studio Sessions]]'' (2020) û ''[[All Too Well: The Short Film]]'' (2021) kiriye.

Swift zêdetirîn 200 firotinên tomarkirinê li seranserê cîhanê bi mîlyonan kiriye, ku yek ji [[Lîsteya hunermendên muzîkê yên herî firotanê|muzîkvanên herî firotanê yên hemû deman]] e. [[Lîsteya xelat û berendamên ku ji hêla Taylor Swift ve hatine wergirtin|Xelatên Swift]] ji 11 [[Grammy|Xelatên Grammy]], di nav de sê xelatên [[Xelata Grammy ji bo Albûma Salê|Albûma Salê]], 34 [[Xelatên Stranên Amerîkayê|Xelatên Muzîka Amerîkî]], ji bo Çalakvanê Herî Zêde; 29 [[Xelatên Muzîkê Billboard|Xelatên Muzîkê yên ''Billboard'']], ji bo Jina Herî Zêde û [[Xelatên Emmy|Xelata Emmy]] pêk hat. Swift, di rêzenivîsên wekî [[Rolling Stone 100 Herî Mezintirîn Stranbêjên Hemî Demê|''Rolling Stone'' 100 Herî Mezintirîn Stranbêjên Hemû Demê]], Hunermendên Herî Mezintirîn ên ''[[Billboard]]'', [[Demjimêr 100|''Time'' 100]] û [[Forbes Celebrity 100|''Forbes'' Celebrity 100]] de cih girtiye. Swift bi sernavên wekî [[Xelatên Stranên Amerîkayê|Hunermendê Dehsalê]] û [[Di Muzîkê de Jinan Billboard|Jina Dehsalê]] hate rêzgirtin, ku parêzvanê mafên hunermendan û [[Desthilatdariya jinê|bihêzkirina jinan]] e. Strana wê bi bandorkirina nifşek stranbêj û hunermendî tê hesibandin.

== Jiyan û pîşesazî ==

=== 1989–2003: Jiyana destpêkê û perwerde ===
[[Wêne:Grandview_Blvd_76,_Wyomissing_PA.JPG|girêdan=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/09/Grandview_Blvd_76%2C_Wyomissing_PA.JPG/220px-Grandview_Blvd_76%2C_Wyomissing_PA.JPG|thumb|Mala zaroktiya Swift li [[Wyomissing, Pennsylvania|Wyomissing, Pensîlvanya]]|çep]]
Taylor Alison Swift di 13ê Kanûnê, 1989 de,&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.co.uk/newsround/51711128 |sernav=Taylor Swift: The record-breaking artist in numbers |tarîx=2 adar 2020 |malper=[[CBBC Newsround|Newsround]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200308182512/https://www.bbc.co.uk/newsround/51711128 |tarîxa-arşîvê=8 adar 2020 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=20 nîsan 2020 }}&lt;/ref&gt; li [[Nexweşxaneya Xwendinê|Nexweşxaneya Reading]] li [[West Reading, Pennsylvania|West Reading, Pensîlvanya]] ji dayik bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/music/rockandpopfeatures/11430433/Taylor-Swift-interview-A-relationship-No-ones-going-to-sign-up-for-this.html |sernav=Taylor Swift interview: 'A relationship? No one's going to sign up for this' |paşnav=Sutherland |pêşnav=Mark |tarîx=23 gulan 2015 |malper=[[The Daily Telegraph]] |issn=0307-1235 |gihiştina-urlyê=subscription |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/culture/music/rockandpopfeatures/11430433/Taylor-Swift-interview-A-relationship-No-ones-going-to-sign-up-for-this.html |tarîxa-arşîvê=10 kanûna paşîn 2022 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=20 nîsan 2020 }}&lt;/ref&gt; Bavê wê, Scott Kingsley Swift, pargîdanekî berê yê [[Stockbroker|aborsazê]] [[Merrill Lynch|Merill Lynch]] e;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.salon.com/2015/05/22/taylor_swift_is_not_an_underdog_the_real_story_about_her_1_percent_upbringing_that_the_new_york_times_wont_tell_you/ |sernav=Taylor Swift is not an &quot;underdog&quot;: The real story about her 1 percent upbringing that the New York Times won't tell you |tarîx=23 gulan 2015 |malper=Salon |tarîxa-gihiştinê=26 kanûna pêşîn 2020 }}&lt;/ref&gt; diya wê, Andrea Gardner Swift (née Finlay), malmezinek berê ye, ku berê di rêveberê kirrûbirra [[Fona hevpar|fona hevbeş]] de xebitî.{{Sfn|Jepson|2013}} Birayê wê yê piçûk [[Austin Swift|Austin]] lîstikvan e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.mtv.com/news/2164771/austin-swift-epic-graduation-weekend/ |sernav=Taylor Swift's Brother Had The Most Epic Graduation Weekend Ever |paşnav=Roth |pêşnav=Madeline |tarîx=19 gulan 2015 |weşanger=[[MTV News]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160723192253/http://www.mtv.com/news/2164771/austin-swift-epic-graduation-weekend/ |tarîxa-arşîvê=23 tîrmeh 2016 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=25 tîrmeh 2016 }}&lt;/ref&gt; Navê birayê Swift bi stranbêj-hunermend [[James Taylor]] hat dayîn,&lt;ref&gt;{{Jêder-magazîn |rewşa-urlyê=zindî }}&lt;/ref&gt; û xwedî mîrateya [[Amerîkîyên Skotlandî|Skotlandî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.independent.co.uk/news/people/taylor-swift-reveals-scottish-heritage-at-packed-glasgow-gig-tells-the-crowd-i-am-one-of-you-10342590.html |sernav=Taylor Swift tells Scotland: 'I am one of you' |paşnav=Eleftheriou-Smith |pêşnav=Loulla-Mae |tarîx=24 hezîran 2015 |malper=[[The Independent]] |gihiştina-urlyê=subscription |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20220526/http://www.independent.co.uk/news/people/taylor-swift-reveals-scottish-heritage-at-packed-glasgow-gig-tells-the-crowd-i-am-one-of-you-10342590.html |tarîxa-arşîvê=26 gulan 2022 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=10 tîrmeh 2019 }}&lt;/ref&gt; û [[Amerîkiyên almanî|Almanî]] ye. Dapîra wê [[Marjorie Finlay]], stranbêjekî operayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.br.de/nachrichten/deutschland-welt/taylor-swift-stammt-aus-dem-freistaat |sernav=Taylor Swift stammt aus dem Freistaat |tarîx=17 îlon 2015 |malper=BR24 |ziman=de |tarîxa-gihiştinê=27 tebax 2021 }}&lt;/ref&gt; Swift di salên xwe yên destpêkê li [[çandiniya dara Noelê|çandiniyek dara Sersalê]] derbas kir, ku bavê wê yek ji xerîdarên xwe kirîbû.&lt;ref name=&quot;widdicombe1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.newyorker.com/magazine/2011/10/10/you-belong-with-me |sernav=You Belong With Me |paşnav=Widdicombe |pêşnav=Lizzie |tarîx=10 çiriya pêşîn 2011 |malper=[[The New Yorker]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140724215447/http://www.newyorker.com/magazine/2011/10/10/you-belong-with-me |tarîxa-arşîvê=24 tîrmeh 2014 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=11 çiriya pêşîn 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.esquire.com/entertainment/music/a30491/taylor-swift-1114/ |sernav=Taylor Swift Interview |paşnav=Raab |pêşnav=Scott |tarîx=20 çiriya pêşîn 2014 |malper=[[Esquire (magazine)|Esquire]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150216031004/http://www.esquire.com/entertainment/music/a30491/taylor-swift-1114/ |tarîxa-arşîvê=16 sibat 2015 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=11 nîsan 2015 }}&lt;/ref&gt; Swift baweriya xwe bi [[Mesîhî|Xiristiyanî]] tê nas kirin. Ew beşdarî pêşdibistanê û baxçeyê zarokan a Dibistana Alvernia [[Montessori]] bû, ku ji aliyê xwişkên Bernadine [[Franciscans|Franciscan]] ve tê rêve kirin,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://readingeagle.com/articlephotos.aspx?id=195866 |sernav=Photos Students at Alvernia Montessori School sending Taylor Swift a valentine |paşnav=Uhrich |pêşnav=Bill |tarîx=13 sibat 2010 |malper=[[Reading Eagle]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131016085055/http://readingeagle.com/articlephotos.aspx?id=195866 |tarîxa-arşîvê=16 çiriya pêşîn 2013 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=25 sibat 2013 }}&lt;/ref&gt; berî ku [[Dibistana Wyndcroft]] veguhezîne.&lt;ref name=&quot;readingeagle1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://readingeagle.com/article.aspx?id=116460 |sernav=Taylor Swift: Growing into superstardom |paşnav=Hatza |pêşnav=George |tarîx=8 kanûna pêşîn 2008 |malper=[[Reading Eagle]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120401101613/http://readingeagle.com/article.aspx?id=116460 |tarîxa-arşîvê=1 nîsan 2012 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=17 nîsan 2012 }}&lt;/ref&gt; Malbata Swift koçberî xaniyekî kirê ya li bajaroka Wyomissing, Pensîlvanya kir,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.philly.com/philly/business/real_estate/Taylor_Swifts_Wyomissing_childhood_home_on_the_market_for_799500.html |sernav=Taylor Swift's Wyomissing childhood home on the market for $799,500 |paşnav=Mennen |pêşnav=Lauren |tarîx=12 çiriya paşîn 2014 |malper=[[Philadelphia Daily News]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161017134537/http://www.philly.com/philly/business/real_estate/Taylor_Swifts_Wyomissing_childhood_home_on_the_market_for_799500.html |tarîxa-arşîvê=17 çiriya pêşîn 2016 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=13 çiriya pêşîn 2016 }}&lt;/ref&gt;, ku Swift li wir çû [[Wyomissing Area Junior / Dibistana Bilind|Dibistana Bilind a Junior/Senior Wyomissing Area]].&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.nbcphiladelphia.com/news/local/Taylor-Swift-Wedding-Berks-County-Reading-Pennsylvania-369611241.html |sernav=Taylor Swift Returns to Reading Pennsylvania as Maid of Honor in Friend's Wedding |paşnav=Chang |pêşnav=David |tarîx=22 sibat 2016 |weşanger=[[WCAU]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160916152958/http://www.nbcphiladelphia.com/news/local/Taylor-Swift-Wedding-Berks-County-Reading-Pennsylvania-369611241.html |tarîxa-arşîvê=16 îlon 2016 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=26 tebax 2016 }}&lt;/ref&gt;

Di neh saliya xwe de, Swift bi şanoya muzîkê re eleqedar bû û di çar berhemên Akademiya Şanoya Ciwanan a Berks ve derket. Ew herwiha ji bo dersên dengbêjî û lîstikvaniyê bi rêkûpêk diçû [[New York City]]. Swift paşê bala xwe da ser muzîka welat, ku ji stranên [[Shania Twain]] îlhama xwe wekî &quot;want to just run around the block four times and daydream about everything&quot; girt. Swift dawiya hefteyê li festîval û bûyerên herêmî performansa xwe derbas kir. Piştî temaşekirina belgefîlmek li ser [[Faith Hill]], Swift pê bawer bû, ku ew hewce dike biçe Nashville, Tennessee, da ku kariyera muzîkê bişopîne. Swift di yanzdeh saliya xwe de, bi diya xwe re çû serdana etîketa tomarên Nashville û karaoke ya kasetên demo yên [[Dolly Parton]] û [[The Chicks]] pêşkêş kir. Lê belê ew hat redkirin, ji ber ku &quot;li wî bajarî her kes dixwest tiştê ku ez dixwazim bikim. Ji ber vê yekê, ez ji xwe re difikirîm, ez hewce dikim ku rêyek cûda bibînim.&quot;

Dema ku Swift dora 12 salî bû, tamîrkerê kompîturê û muzîkjenê herêmî [[Ronnie Cremer]] ew hînî lêxistina gîtarê kir. Wî di hewildanên wê yên yekem de, wekî stranbêjekî alîkariya Swift kir, ku ew rê da nivîsandina &quot;Lucky You&quot;. Di sala 2003an de, Swift û dêûbavên wê bi rêveberê jêhatî yê New Yorkê [[Dan Dymtrow]] re dest bi xebatê kirin. Bi alîkariya wî, Swift ji bo [[Abercrombie &amp; Fitch]] wekî beşek ji kampanyaya &quot;Rising Stars&quot; model kir, ku strana orîjînal di CD ya berhevoka [[Maybelline]] de cîh girt û beşdarî civînên bi etîketên tomarên mezin bû. Piştî stranên orjînal li pêşangeha [[RCA Records]] pêşkêş kir, Swift wê demê 13 salî bû, ku peymanekî pêşkeftina hunermend hat dayîn û bi diya xwe re gelek caran dest bi rêwîtiyên Nashville kir. Dema ku Swift 14 salî bû, bavê wê ji bo alîkariya Swift bike çû qada muzîka welat ya ofîsa Merrill Lynch ku li Nashville ye û tevahî bi malbatî li bajarê [[Hendersonville, Tennessee]] bi cih bûn. Swift di destpêkê de beşdarî [[Dibistana Bilind a Hendersonville]] bû, piştî ku du salan Akademiya Aaron ji aliyê xwendina malê veguhezîne û bi bernameya gera wê re çêtir bû. Swift salek pêşde zû mezûn bûye.

== Hunermendî ==

=== Şêwazên muzîkê ===
{{Quote box|salign=center|width=25em|align=center|quote=&quot;If there's one thing that Swift has proven throughout her career, it's that she refuses to be put in a box. Her ever-evolving sound took her from country darling to pop phenom to folk's newest raconteur.&quot;|source=—[[The Recording Academy]], 2021&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |paşnav=Weatherby |pêşnav=Taylor |tarîx=10 adar 2021 |sernav=Taylor Swift's Road to ''Folklore'' |url=https://www.grammy.com/grammys/news/taylor-swift-folklore-2021-grammys |tarîxa-gihiştinê=24 çiriya paşîn 2021 |weşanger=[[The Recording Academy]] |archive-date=2021-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211125232010/https://www.grammy.com/grammys/news/taylor-swift-folklore-2021-grammys |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;}}

== Dîskografî ==
{{Col-begin}}
{{Col-2}}

=== Albûmên Stûdyo ===
* ''[[Taylor Swift (albûm)|Taylor Swift]]'' (2006)
* ''[[Fearless (Albûma Taylor Swift)|Fearless]]'' (2008)
* ''[[Speak Now]]'' (2010)
* ''[[Red (Albûma Taylor Swift)|Red]]'' (2012)
* ''[[1989 (Albûma Taylor Swift)|1989]]'' (2014)
* ''[[Reputation (albûm)|Reputation]]'' (2017)
* ''[[Lover (albûm)|Lover]]'' (2019)
* ''[[Folklore (Albûma Taylor Swift)|Folklore]]'' (2020)
* ''[[Evermore (Albûma Taylor Swift)|Evermore]]'' (2020)
* ''[[Midnights]]'' (2022)
* ''[[The Tortured Poets Department]]'' (2024)
* ''[[The Life of a Showgirl]]'' (2025){{Col-2}}

=== Vetomarkirin ===
* ''[[Fearless (Guhertoya Taylor)]]'' (2021)
* ''[[Red (Guhertoya Taylor)]]'' (2021)
{{Col-end}}

== Fîlmografî ==

* ''[[Valentine's Day (2010 fîlm)|Roja Evîndaran]]'' (2010)
* ''[[Fearless Tour|Journey to Fearless]]'' (2010)
* ''[[The Lorax (fîlm)|The Lorax]]'' (2012)
* ''[[The Giver (fîlm)|The Giver]]'' (2014)
* ''[[1989 World Tour Live|Gera Cîhanê ya 1989 Zindî]]'' (2015)
* ''[[Taylor Swift: Reputation Stadium Tour (fîlm)|Taylor Swift: Reputation Stadium Tour]]'' (2018)
* ''[[Cats (2019 fîlm)|Pisîk]]'' (2019)
* ''[[Miss Americana]]'' (2020)
* ''[[City of Lover|Bajarê Evîndar]]'' (2020)
* ''[[Folklore: The Long Pond Studio Sessions|Folklor: Danişînên Studioya Dirêj a Pond]]'' (2020)
* ''[[All Too Well: The Short Film]]'' (2021)
* ''[[Amsterdam (2022 fîlm)|Amsterdam]]'' (2022)

== Ger ==

* [[Gera Fearless]] (2009–2010)
* [[Gera Speak Now World]] (2011–2012)
* [[Gera Sor]] (2013–2014)
* [[Gera The 1989 World|Gera Cîhanê ya 1989]] (2015)
* [[Gera Reputation Stadium|Serdana Stadyuma Navdar]] (2018)

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê}}
* {{Malpera fermî}}
* {{Twitter|taylorswift13}}
* {{IMDb name|2357847}}
* {{Instagram|taylorswift}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 21ê]]
[[Kategorî:Aktrîsên dengî yên amerîkî]]
[[Kategorî:Aktrîsên fîlman ên amerîkî]]
[[Kategorî:Aktrîsên ji Pensîlvanyayê]]
[[Kategorî:Aktrîsên televîzyonê yên amerîkî]]
[[Kategorî:Femînîstên amerîkî]]
[[Kategorî:Gîtarvanên amerîkî yên jin]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1989]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Muzîkvanên femînîst]]
[[Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin ên sedsala 21ê]]
[[Kategorî:Stranbêjên popê yên amerîkî yên jin]]
[[Kategorî:Stranbêj-strannivîsên amerîkî yên jin]]
[[Kategorî:Xelatgirên Xelata Britê]]
[[Kategorî:Xelatgirên Xelata Grammyê]]</text>
      <sha1>q2d17xkwm57qp8dqckqrjc2tb6fzzeb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Amira Casar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67529</id>
    <revision>
      <id>2095657</id>
      <parentid>2058740</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T00:24:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4840" sha1="np5sj1fwjetq7tq1qhvd7bg857kbkb0" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=îlon 2024}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| wêne               = Amira Casar Cannes 2013 3.jpg
| sernavê_wêne       = Aktrîsa fransî Amira Casar di sala 2013an de.
| 
| malper             = [http://amiracasar.com/ Malpera fermî]
}}
'''Amira Casar''' (bilêvkirin wek ''Amîra Kasar''), (jdb. [[1ê gulanê|1ê gulana]] [[1971]]ê li [[London]]ê, [[Brîtanya]]), [[lîstikvan]]eke [[Fransa|fransî]] ye. Bavê wê [[kurd]] e û diya wê [[rûs]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://032c.com/amira-casar/ |sernav= |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper= |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}&lt;/ref&gt;.

== Jiyan ==
Amia Casar keça kurdek û stranbêjeke rûs e. Ew li [[Înglistan]] û [[Îrlenda]]yê mezin bû. Di ciwantiya xwe de, ew ji hêla [[Helmut Newton]] ve hat vedîtin û ber bi [[Parîs]]ê ve çû, li wir, ew, wek [[model]] ji bo [[Chanel]] û ji bo [[Jean Paul Gaultier]], xebitî. Ew di sala 1989an de dest bi xwendina xwe ya aktrîsê li Cours Florent kir û di sala 1991ê de li dibistana lîstikvaniyê Conservatoire national supérieur d’art dramatique perwediya lîstikvaniyê xelas kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://amira-casar.com/index.php/biography/ |sernav= |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180901081559/http://amira-casar.com/index.php/biography/ |tarîxa-arşîvê=2018-09-01 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê= }}&lt;/ref&gt;

Ew di drama fîlmê fransî Erreur de jeunesse (1989) de yekembûna xwe ya aktorê çêkir. Kurtefîlma Départ immédiat (1996), di nav de ku ew yek ji herdu rolan girt, di 1996 de xelata taybetî li Festîvala Kurtefîlman a Navneteweyi ya Clermont-Ferrand hat xelat kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://m.imdb.com/title/tt0367688/awards |sernav= |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper= |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}&lt;/ref&gt; Ji bo rola wê di fîlmê pêkenokî La vérité si je mens! (1997) de ew di sala 1998an de ji bo Xelata Césarê navzedî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://variety.com/2016/tv/global/series-mania-fanny-herrero-tony-grisoni-amira-casar-yael-abecassis-1201743672/ |sernav= |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper= |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}&lt;/ref&gt; Di fîlmê pêkenokî Quand on sera grand de (2000) Casar rola sereke girt. Yek ji wan çar rolên sereke ku ew lîstiye - bi tevî [[Sabine Azéma]], [[Daniel Auteuil]] û [[Sergi López]] - di pêkenoka Peindre ou faire l'amour ji 2005an de jî bû. Di heman salê de ew di dramaya fîlmê fantastîkê Piano Tuner of Earthquakes de stranbêja operayê Malvina van Stille, ku ji hêla zanyar Doktor Emmanuel Droz ([[Gottfried John]]) ve hat kuştin û laşê wî ku dûv re ji hêla Doktor Droz ve hat dizîn, rolkiribû.

Casar di heman demê de wek aktrîsa şanoyê jî kar dike. Di sala 2006an de ew bû endama jûriyê ya Festîvala Fîlmên Angers.

Amira Casar di sala 1995an de ji bo vîdyoya muzîkê ya [[Bryan Adams]] &quot;Have You Ever Really Loved a Woman?&quot; jî xuya bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tvguide.com/celebrities/amira-casar/bio/139368/ |sernav= |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180103133511/http://www.tvguide.com/celebrities/amira-casar/bio/139368/ |tarîxa-arşîvê=2018-01-03 |rewşa-urlyê=dead |tarîxa-gihiştinê= }}&lt;/ref&gt;

== Fîlmnîgarî (Hilbijar) ==
* 1989: ''Erreur de jeunesse''
* 1995: Ainsi soient-elles
* 1996: Départ immédiat (Kurtefîlm)
* 1997: ''(La vérité si je mens!''
* 1999: Pourquoi pas moi?
* 2000: ''Quand on sera grand''
* 2001: ''La vérité si je mens! 2''
* 2003: Mariées mais pas trop
* 2003: [[Anatomie de l’enfer]]
* 2003: [[Sylvia (fîlm)|Sylvia]]
* 2005: Peindre ou faire l’amour''Erreur de jeunesse''
* 2005: [[The Piano Tuner of Earthquakes]]
* 2006: [[Transylvania (fîlm)|Transylvania]]
* 2007: ''Une vieille maîtresse''
* 2008: Coupable
* 2008: Made in Italy
* 2008: ''Nuit de chien''
* 2009: ''Oscar et la dame rose''
* 2011: Playoff
* 2013: [[Michael Kohlhaas (2013)|Michael Kohlhaas]]
* 2014: [[Saint Laurent (fîlm)|Saint Laurent]]
* 2015: [[Der letzte Sommer der Reichen]]
* 2015: [[Ich und Kaminski (Film)|Ich und Kaminski]]
* 2015: [[Versailles (Fernsehserie)|Versailles]]
* 2016: [[Die Nacht der 1000 Stunden]]
* 2016: Planetarium ''Erreur de jeunesse''
* 2017: [[Call Me by Your Name]]
* 2018: At Eternity’s Gate''Erreur de jeunesse''

== Çavkanî ==

{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Aktrîsên fîlman ên fransî]]
[[Kategorî:Aktrîsên fîlman ên îrlendî]]
[[Kategorî:Aktrîsên ji Londonê]]
[[Kategorî:Jinên fransî]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]</text>
      <sha1>np5sj1fwjetq7tq1qhvd7bg857kbkb0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lîsteya axiverên dawî yên naskirî zimanan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68053</id>
    <revision>
      <id>2095709</id>
      <parentid>1878284</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T04:33:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22848" sha1="b7w2zrdae09xwikwn99uxjx2mvl7py1" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=îlon 2024}}
Her ziman gava axiverê wê yê dawî yê ku baş dikare biaxive dimire, dihesibe [[zimanekî mirî]].

Ji nêzîkî 7000 zimanên zindî, nêzîkî 500 hebî hene ku hatine senifandin wek zimanên li ber mirinê&quot;tenê çend qisekerên temenmezin mane ku pê diaxivin&quot;.&lt;ref&gt;[http://www.ethnologue.com/nearly_extinct.asp Endangered languages] Ethnologue: Languages of the World. &lt;/ref&gt;

== Axiverên dawî yên zimanan ==
{| border=&quot;1&quot; class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
|+Axiverêm dawî yên nasirî yên zimanaan

! scope=&quot;col&quot; |Nav
! scope=&quot;col&quot; |Jidayikbûn
! scope=&quot;col&quot; |Mirin
! scope=&quot;col&quot; |Ziman
! scope=&quot;col&quot; | Senifandin
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | Nîşe
|-
| &lt;span class=&quot;sortkey&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Marchant, Chesten&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;vcard&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;Chesten Marchant&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; 
| Nediyar 
| 1676 
| Kornî1 !Kornî &lt;span class=&quot;sorttext&quot;&gt;&lt;small&gt;(axiverê dawî yê yekzimanî)&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 
| hind û ewropî – [[Zimanên keltî|Celtic]] – Insular Celtic – [[Zimanên brîtanî|Brittonic]] 
| &lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-2&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-2&quot;&gt;[[#cite_note-2|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[notes 1]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-2&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-2&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|-
| &lt;span class=&quot;sortkey&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;McMurray, Margaret&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;vcard&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;Margaret McMurray&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; 
| Nediyar 
| 1760 
| Galwegian dialect, Scottish Gaelic 
| Indo-European – Celtic – Insular Celtic – [[Zimanên Goidelic|Goidelic]] – Scottish Gaelic 
|-
| &lt;span class=&quot;sortkey&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Pentreath, Dolly&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;vcard&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;Dolly Pentreath&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; 
| Nediyar
| 1777 
| Cornish2 !&lt;span class=&quot;sorttext&quot;&gt;Cornish &lt;small&gt;(traditionally known as the last fluent native speaker; disputed)&lt;ref name=&quot;johnmann&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;citation web&quot;&gt;[http://www.thisiscornwall.co.uk/Legend-Dolly-Pentreath-outlived-native-tongue/story-13069391-detail/story.html &quot;Legend of Dolly Pentreath outlived her native tongue&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120207201058/http://www.thisiscornwall.co.uk/Legend-Dolly-Pentreath-outlived-native-tongue/story-13069391-detail/story.html |date=2012-02-07 }}. &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 
| Indo-European – Celtic – Insular Celtic – Brittonic 
| &lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-4&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-4&quot;&gt;[[#cite_note-4|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[notes 2]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-4&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-4&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|-
| Shanawdithit 
| 1801&lt;abbr title=&quot;circa&quot;&gt;c.&lt;/abbr&gt; 1801 
| 1829 
| Beothuk 
| unclassified 
|-
| &lt;span class=&quot;sortkey&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Sutherland, Walter&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;vcard&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;Walter Sutherland&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; 
| Nediyar 
| 1850&lt;span&gt;c.&lt;/span&gt; 1850 
| Norn 
| Indo-European – [[Zimanên germanî|Germanic]] – [[Zimanên germanî yên bakurî|North Germanic]] – West Scandinavian 
|-
| Juana Maria 
| Nediyar 
| 1853 
| Nicoleño 
| Uto-Aztecan – Northern – Takic &lt;small&gt;(unclassified beyond the Takic family)&lt;/small&gt; 
|-
| Nikonha 
| 1765&lt;span&gt;c.&lt;/span&gt; 1765 
| 1871 
| Tutelo 
| Siouan – Western Siouan – Ohio Valley Siouan – Virginia Siouan 
| &lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-5&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-5&quot;&gt;[[#cite_note-5|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[notes 3]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-5&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-5&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|-
| Trugernanner 
| 1812&lt;span&gt;c.&lt;/span&gt; 1812 
| 1876 
| Tasmanian !&lt;span class=&quot;sorttext&quot;&gt;an unidentified Tasmanian language&lt;/span&gt; 
| unknown; there were multiple language families in Tasmania 
| &lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-6&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-6&quot;&gt;[[#cite_note-6|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[notes 4]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-6&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-6&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|-
| &lt;span class=&quot;sortkey&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Davey, John&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;vcard&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;John Davey&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; 
| 1812 
| 1891 
| Cornish3 !&lt;span class=&quot;sorttext&quot;&gt;Cornish &lt;small&gt;(some knowledge)&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 
| Indo-European – Celtic – Insular Celtic – Brittonic 
| &lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-8&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-8&quot;&gt;[[#cite_note-8|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[notes 5]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-8&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-8&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|-
| &lt;span class=&quot;sortkey&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Udaina, Tuone&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;vcard&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;Tuone Udaina&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; 
| 1823 
| 1898 
| Dalmatian 
| Indo-European – [[Zimanên îtalî|Italic]] – [[Zimanên romanî|Romance]] – Italo-Dalmatian 
|-
| &lt;span class=&quot;sortkey&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Smith, Fanny Cochrane&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;vcard&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;Fanny Cochrane Smith&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; 
| 1834 
| 1905 
| Tasmanian !&lt;span class=&quot;sorttext&quot;&gt;an unidentified Tasmanian language&lt;/span&gt; 
| unknown; there were multiple language families in Tasmania 
| &lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-10&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-10&quot;&gt;[[#cite_note-10|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[notes 6]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-10&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-10&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|-
| &lt;span class=&quot;sortkey&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Fielding, Fidelia&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;vcard&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;Fidelia Fielding&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; 
| 1827 
| 1908 
| Mohegan-Pequot 
| Algic – Algonquian – Eastern Algonquian 
|-
| &lt;span class=&quot;sortkey&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Toney, Santu&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;vcard&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;Santu Toney&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; 
| 1835 
| 1910&lt;span&gt;c.&lt;/span&gt; 1910 
| Beothuk &lt;small&gt;(some knowledge)&lt;/small&gt; 
| unclassified 
| &lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-11&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-11&quot;&gt;[[#cite_note-11|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[notes 7]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-11&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-11&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|-
| &lt;span class=&quot;sortkey&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Mann, John&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;vcard&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;John Mann&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; 
| 1834 
| 1914&lt;span&gt;c.&lt;/span&gt; 1914 
| Cornish4 !&lt;span class=&quot;sorttext&quot;&gt;Cornish &lt;small&gt;(extent of proficiency unclear)&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; 
| Indo-European – Celtic – Insular Celtic – Brittonic 
| &lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-12&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-12&quot;&gt;[[#cite_note-12|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[notes 8]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-12&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-12&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|-
| Ishi 
| 1860&lt;span&gt;c.&lt;/span&gt; 1860 
| 1916 
| Yana 
| [[Zimanê îzolekirî|language isolate]] 
| &lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-13&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-13&quot;&gt;[[#cite_note-13|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[notes 9]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-13&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-13&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|-
| &lt;span class=&quot;sortkey&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Noble, Sally&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;vcard&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;Sally Noble&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; 
| Nediyar 
| 1922 
| Chimariko 
| language isolate 
|-
| &lt;span class=&quot;sortkey&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Solorsano, Ascencion&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;vcard&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;Ascencion Solorsano&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; 
| Nediyar 
| 1930 
| Mutsun 
| Yok-Utian – Utian – Ohlone/Costanoan – Southern 
| &lt;ref&gt;[http://www.mutsunlanguage.com/home.html] [https://web.archive.org/web/20090104083733/http://www.mutsunlanguage.com/home.html Archived]&lt;span&gt; 4 January 2009 at the &lt;/span&gt;Wayback Machine&lt;/ref&gt;
|-
| &lt;span class=&quot;sortkey&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Johnson, Frances&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;vcard&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;Frances Johnson&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; 
| Nediyar 
| 1934 
| Takelma 
| language isolate 
|-
| Trruúlmani 
| Nediyar 
| 1934 
| Puelche 
| Chon
|-
| Sam !&lt;span class=&quot;sorttext&quot;&gt;Watt Sam and Nancy Raven&lt;/span&gt; 
| Nediyar 
| 1939 !&lt;span class=&quot;sorttext&quot;&gt;late 1930s&lt;/span&gt; 
| Natchez 
| language isolate 
|-
| &lt;span class=&quot;sortkey&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Meadows, Isabel&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;vcard&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;Isabel Meadows&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; 
| 1846 
| 1939 
| Rumsen 
| Yok-Utian – Utian – Ohlone/Costanoan – Southern 
|-
| &lt;span class=&quot;sortkey&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Decloux, Delphine&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;vcard&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;Delphine Decloux&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; 
| 1871 
| 1940 
| Chitimacha 
| language isolate
|-
| &lt;span class=&quot;sortkey&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Youchigant, Sesostrie&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;vcard&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;Sesostrie Youchigant&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; 
| Nediyar 
| 1940s 
| Tunica 
| language isolate 
|-
| &lt;span class=&quot;sortkey&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Nalig, James&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;vcard&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;James Nalig&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; 
| 1870s&lt;span&gt;c.&lt;/span&gt; 1870s 
| 1954 
| Utaha 
| Austronesian – Malayo-Polynesian – Southern Oceanic – Oceanic
| &lt;ref&gt;[http://www.jps.auckland.ac.nz/document/?wid=4960 &quot;What happened to Erromango's languages?&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180203145750/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/?wid=4960 |date=2018-02-03 }} by Terry Crowley, ''The Journal of the Polynesian Society'', 106:33-64, No. 1 (1997)&lt;/ref&gt;
|-
| &lt;span class=&quot;sortkey&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Yee, Mary&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;vcard&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;Mary Yee&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; 
| 1897 
| 1965 
| Barbareño 
| Chumashan – Southern – Central 
| &lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-16&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-16&quot;&gt;[[#cite_note-16|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[notes 10]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-16&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-16&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|-
| &lt;span class=&quot;sortkey&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Maddrell, Ned&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;vcard&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;Ned Maddrell&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; 
| 1877 
| 1974 
| Manx 
| Indo-European – Celtic – Insular Celtic – Goidelic 
| &lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-17&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-17&quot;&gt;[[#cite_note-17|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[notes 11]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-17&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-17&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|-
| &lt;span class=&quot;sortkey&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Loij, Ángela&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;vcard&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;Ángela Loij&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; 
| 1900&lt;span&gt;c.&lt;/span&gt; 1900 
| 1974 
| Selk’nam&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-18&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-18&quot;&gt;[[#cite_note-18|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[notes 12]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-18&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-18&quot;&gt;&lt;/span&gt; 
| Chon
|-
| &lt;span class=&quot;sortkey&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Lunel, Armand&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;vcard&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;Armand Lunel&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; 
| 1892 
| 1977 
| Shuadit (Jewish dialect of Occitan) 
| Indo-European – Italic – Romance – Western – Ibero-Romance – Occitan 
|-
| &lt;span class=&quot;sortkey&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Palmer, Alf&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;vcard&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;Alf Palmer&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; 
| 1891&lt;span&gt;c.&lt;/span&gt; 1891 
| 1981 
| Warrungu 
| Pama-Nyungan – Maric 
|-
| &lt;span class=&quot;sortkey&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Butler, Jack&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;vcard&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;Jack Butler&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; 
| 1901 
| 1986 
| Jiwarli dialect, Mantharta 
| Pama-Nyungan – Kanyara–Mantharta – Mantharta 
|-
| &lt;span class=&quot;sortkey&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Nolasquez, Roscinda&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;vcard&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;Roscinda Nolasquez&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; 
| 1892 
| 1987 
| Cupeño 
| Uto-Aztecan – Northern – Takic – Cupan – Cahuilla-Cupeño 
|-
| &lt;span class=&quot;sortkey&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Plotnikova, Klavdiya&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;vcard&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;Klavdiya Plotnikova&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; 
| 1895&lt;span&gt;c.&lt;/span&gt; 1895 
| 1989 
| Kamassian 
| Uralic – Samoyedic – Core Samoyedic – Kamas–Selkup 
|-
| &lt;span class=&quot;sortkey&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Munro, Morndi&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;vcard&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;Morndi Munro&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; 
| Nediyar 
| 1990s 
| Unggumi dialect, Worrorra 
| Worrorran – Western – Worrorra 
|-
| &lt;span class=&quot;sortkey&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Bernat, Fidela&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;vcard&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;Fidela Bernat&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; 
| 1898 
| 1991 
| Roncalese (Erronkarriko) dialect, Basque 
| language isolate !&lt;span class=&quot;sorttext&quot;&gt;Basque is a language isolate&lt;/span&gt; 
|-
| &lt;span class=&quot;sortkey&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Esenç, Tevfik&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;vcard&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;Tevfik Esenç&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; 
| 1904 
| 1992 
| Ubykh 
| Northwest Caucasian 
|-
| &lt;span class=&quot;sortkey&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Asai, Take&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;vcard&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;Take Asai&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; 
| 1901&lt;span&gt;c.&lt;/span&gt; 1901 
| 1994 
| Sakhalin Ainu 
| Ainu 
|-
| &lt;span class=&quot;sortkey&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Paterson, Algy&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;vcard&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;Algy Paterson&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; 
| Nediyar 
| 1995 
| Martuthunira 
| Pama-Nyungan – Ngayarta 
|-
| &lt;span class=&quot;sortkey&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Dailey, Truman Washington&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;vcard&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;Truman Washington Dailey&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; 
| 1898 
| 1996 
| Otoe-Missouria dialect, Chiwere 
| Siouan – Western Siouan – Mississippi Valley – Chiwere–Winnebago – Chiwere 
|-
| Vyie 
| Nediyar 
| 1997 
| Sirenik Eskimo 
| Eskimo-Aleut – Eskimo – Yupik? 
|-
| &lt;span class=&quot;sortkey&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Charles, Carmel&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;vcard&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;Carmel Charles&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; 
| 1912 
| 1999 
| Nyulnyul 
| Nyulnyulan – Western 
|-
| &lt;span class=&quot;sortkey&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Neidjie, Big Bill&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;vcard&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;Big Bill Neidjie&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; 
| 1920&lt;span&gt;c.&lt;/span&gt; 1920 
| 2002 
| Gaagudju 
| Arnhem 
|-
| &lt;span class=&quot;sortkey&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Thompson, Edward Leonard&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;vcard&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;Edward Leonard Thompson&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; 
| 1904 
| 2002 
| Unami Lenape 
| Algonquian–Eastern Algonquian 
| &lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-19&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-19&quot;&gt;[[#cite_note-19|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[notes 13]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-19&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-19&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|-
| &lt;span class=&quot;sortkey&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Jones, Marie Smith&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;vcard&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;Marie Smith Jones&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; 
| 1918 
| 2008 
| Eyak 
| Na-Dené – Athabascan-Eyak 
|-
| Boro !&lt;span class=&quot;sorttext&quot;&gt;Ms. Boro&lt;/span&gt; 
| unknown 
| 2009 
| Aka-Kora 
| Great Andamanese – Northern 
|-
| &lt;span class=&quot;sortkey&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Rozario, William&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;vcard&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;William Rozario&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; 
| unknown 
| 2010 
| Cochin Indo-Portuguese creole 
| Portuguese Creole – Indo-Portuguese Creoles 
|-
| Pan Jin-yu 
| 1914 
| 2010 
| Pazeh 
| Austronesian – Northwest Formosan 
|-
| Boa Sr. 
| 1925&lt;span&gt;c.&lt;/span&gt; 1925 
| 2010 
| Aka-Bo 
| Great Andamanese – Northern 
|-
| &lt;span class=&quot;sortkey&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Hogg, Bobby&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;vcard&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;Bobby Hogg&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; 
| 1920 
| 2012 
| Cromarty fisher dialect, Scots 
| Indo-European – Germanic – West Germanic – Anglo-Frisian – Anglic
|-
| &lt;span class=&quot;sortkey&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Kristiņa, Grizelda&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;vcard&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;Grizelda Kristiņa&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; 
| 1910 
| 2013 
| Livonian 
| Uralic – Finnic 
| &lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-20&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-20&quot;&gt;[[#cite_note-20|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[notes 14]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-20&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-20&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|-
| &lt;span class=&quot;sortkey&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Sampson, Hazel&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;vcard&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;Hazel Sampson&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; 
| 1911 
| 2014 
| Klallam 
| North Straits Salishan Languages – Salishan Languages 
| &lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-21&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-21&quot;&gt;[[#cite_note-21|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[notes 15]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-21&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-21&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|- 
| &lt;span class=&quot;sortkey&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;McLemore, Doris&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;vcard&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;Doris McLemore&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; 
| 1927 
| Hîn sax e 
| Wichita 
| Caddoan – Northern 
| &lt;ref name=&quot;urlThe Last Living Speaker of Wichita : NPR&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;citation web&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=18532656 &quot;The Last Living Speaker of Wichita : NPR&quot;] (Audio interview).&lt;/cite&gt;&lt;span class=&quot;Z3988&quot; title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AList+of+last+known+speakers+of+languages&amp;rft.btitle=The+Last+Living+Speaker+of+Wichita+%3A+NPR&amp;rft.genre=unknown&amp;rft_id=http%3A%2F%2Fwww.npr.org%2Ftemplates%2Fstory%2Fstory.php%3FstoryId%3D18532656&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&amp;nbsp;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| &lt;span class=&quot;sortkey&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Calderón, Cristina&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;vcard&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;Cristina Calderón&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; 
| 1928 !&lt;span class=&quot;sorttext&quot;&gt;000000001928-05-24-0000May 24, 1928&lt;/span&gt; 
| Hîn sax e 
| Yaghan 
| language isolate 
|-
| &lt;span class=&quot;sortkey&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Benson, Edwin&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;vcard&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;Edwin Benson&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; 
| 1931 
| Hîn sax e 
| Mandan 
| Siouan – Western Siouan 
|-
| &lt;span class=&quot;sortkey&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Mungulda, Charlie&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;vcard&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;Charlie Mungulda&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; 
| Nediyar 
| Hîn sax e 
| Amurdag 
| Iwaidjan 
| &lt;ref&gt;&lt;cite class=&quot;citation news&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://www.foxnews.com/story/0,2933,297260,00.html &quot;Scientists Race Around World to Save Dying Languages&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071005212328/http://www.foxnews.com/story/0,2933,297260,00.html |date=2007-10-05 }}. &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| &lt;span class=&quot;sortkey&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Steckley, John&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;vcard&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;John Steckley&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; 
| Nediyar 
| Hîn sax e 
| Wyandot 
| Iroquoian – Northern – Lake Iroquoian – Five Nations – Huronian 
| &lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-24&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-24&quot;&gt;[[#cite_note-24|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[notes 16]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-24&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-24&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|-
| &lt;span class=&quot;sortkey&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Parker, Verdena&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;vcard&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;Verdena Parker&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; 
| Nediyar 
| Hîn sax e 
| Hupa 
| Na-Dené – Athabaskan-Eyak – Athabaskan – Pacific Coast Athabaskan 
| &lt;ref&gt;&lt;cite class=&quot;citation book&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Evans, Nicholas (2010). &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;cite class=&quot;citation web&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Newberry, Daniel. &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-27&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-27&quot;&gt;[[#cite_note-27|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[notes 17]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-27&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-27&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|-
| &lt;span class=&quot;sortkey&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Sen, Gyani Maiyi&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;vcard&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;Gyani Maiyi Sen&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; 
| 1937&lt;span&gt;c.&lt;/span&gt; 1937 
| Hîn sax e 
| Kusunda 
| language isolate 
| &lt;ref&gt;&lt;cite class=&quot;citation web&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://hotword.dictionary.com/kusunda/ &quot;Obscure language isolate will die with this woman&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131030031228/http://hotword.dictionary.com/kusunda/ |date=2013-10-30 }}. &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; &lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-29&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-29&quot;&gt;[[#cite_note-29|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[notes 18]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-29&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-29&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|-
| &lt;span class=&quot;sortkey&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Wilcox, Marie&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;vcard&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;Marie Wilcox&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; 
| 1933 
| Hîn sax e 
| Wukchumni 
| Yok-Utian – Yokutsan – General Yokuts – Nim – Tule-Kaweah 
| &lt;ref&gt;http://www.nytimes.com/2014/08/19/opinion/who-speaks-wukchumni.html&lt;/ref&gt;
|}

== Wekî din ==
* [[Mirina zimanî]]
* [[Zimanê mirî]]
* [[Lîsteya zimanê di bin xeterê de]]
* [[Lîsteya zimanên mirî li gorî tarîxa mirinê]]

== Nîşe ==
{{Çavkanî|group = &quot;notes&quot;}}

== References ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Zimanên mirî]]</text>
      <sha1>b7w2zrdae09xwikwn99uxjx2mvl7py1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Portal:Endeks/Portal/Çand û Huner</title>
    <ns>100</ns>
    <id>70892</id>
    <revision>
      <id>2095753</id>
      <parentid>2095372</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T07:47:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51765-85</username>
        <id>183562</id>
      </contributor>
      <origin>2095753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13232" sha1="iqrerjhc4jp56rppv2fiw1yevhz67pt" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{pp-semi-indef|small=yes}}&lt;/noinclude&gt;
{| width=&quot;100%&quot; cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;background:none&quot; 
|- style=&quot;background:none&quot; valign=&quot;top&quot; cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
| width=&quot;50%&quot; | 
'''[[Portal:Çand|Çand]]''' 

:'''[[Portal:Ziman|Ziman]]''': [[Portal:Zimanê kurdî|Zimanê kurdî]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt; ([[Portal:Kurmacî|Kurmacî]], [[Portal:Soranî|Soranî]], [[Portal:Zazakî|Zazakî]], [[Portal:Kelhurî|Kelhurî]], [[Portal:Goranî|Goranî]], [[Portal:Badînî|Badînî]]), [[Portal:Îngilîzî|Îngilîzî]]

'''[[Portal:Huner|Huner]]'''&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt; ([[Portal:Estetîk|Estetîk]])

:'''[[Portal:Hêdane|Hêdane]]'''&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;: [[Portal:Pirtûk|Pirtûk]]{{•}} [[Portal:Pêkenok|Pêkenok]]{{•}} [[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;{{•}} [[Portal:Wêjeya fransî û frankofonê|Wêjeya fransî]]{{•}} [[Portal:Helbest|Helbest]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;{{•}} [[Portal:Nivîskar|Nivîskar]]
::'''Nivîskar:''' [[Portal:Jane Austen|Jane Austen]]{{•}} [[Portal:Charles Dickens|Charles Dickens]]{{•}} [[Portal:Shakespeare|William Shakespeare]]{{•}} [[Portal:Oscar Wilde|Oscar Wilde]]{{•}} [[Portal:Kazi Nazrul Islam|Kazi Nazrul Islam]]
::'''[[Portal:Roman|Roman]]:''' [[Portal:Zîha rimê|Zîha rimê]], [[Portal:Guardians of Time Trilogy|Guardians of Time Trilogy]], [[Portal:Harry Potter|Harry Potter]], [[Portal:Hitchhiker's|Hitchhiker's Guide to the Galaxy]] 
::'''Tevnsaziya cîhanê''': [[Portal:Discworld|Discworld]], [[Portal:James Bond|James Bond]], [[Portal:Middle-earth|Middle-earth]], [[Portal:Narnia|Narnia]], [[Portal:Oz|Oz]], [[Portal:fictional characters|Fictional characters]]

:'''Hunerên performansî''' 
::'''[[Portal:Dans|Dans]]:''' [[Portal:Bale|Bale]]
::'''[[Portal:Fîlm|Fîlm]]'''&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;: [[Portal:Kabûsek li ser Kolana Elmê|Kabûsek li ser Kolana Elmê]], [[Portal:Xelata Akademiyê|Xelata Akademiyê]], [[Portal:Beyanî|Beyanî]], [[Portal:Jayandarî|Jayandarî]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;, [[Portal:Bollywood|Bollywood]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;, [[Portal:Dîsney|Dîsney]], [[Portal:Indiana Jones|Indiana Jones]], [[Portal:Fîlma bêdeng|Fîlma bêdeng]], [[Portal:Şerrê stêran|Şerrê stêran]]
::'''[[Portal:Stran|Stran]]'''&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;: [[Portal:Stranên Kurdistanê|Stranên Kurdistanê]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;{{•}}  [[Portal:Stranên DYA|Stranên DYA]] {{•}} [[Portal:Tomarkirinên berkêşan|Tomarkirinên berkêşan]]
:::'''Awayî:''' [[Portal:Rock a alternatîf|Rock a alternatîf]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;, [[Portal:Stranên îslamî|Stranên îslamî]], [[Portal:Gîtara klasîk|Gîtara klasîk]], [[Portal:Stranên klasîk|Stranên klasîk]], [[Portal:Stranên welatî|Stranên welatî]], [[Portal:Stranên elektronîk|Stranên elektronîk]], [[Portal:Ewrovîzyon|Ewrovîzyon]], [[Portal:Gîtar|Gîtar]], [[Portal:Metala giran|Metala giran]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt; ([[Portal:Christian metal|Christian metal]]), [[Portal:Hip-hop|Hip-hop]], [[Portal:Stranên klasîk ên hindîstanî|Stranên klasîk ên hindîstanî]], [[Portal:Stranên pîşesazî|Stranên pîşesazî]], [[Portal:Jazz|Jazz]], [[Portal:K-pop|K-pop]], [[Portal:Stranên Latîn|Stranên Latîn]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;, [[Portal:Bando|Bando]],   [[Portal:Perkûsyon|Perkûsyon]],  [[Portal:Pîyano|Pîyano]], [[Portal:Perçeyê qelûn|Perçeyê qelûn]], [[Portal:Strana pop|Strana pop]], [[Portal:Rock a pêşverû|Rock a pêşverû]], [[Portal:Punk rock|Punk rock]], [[Portal:Rock û Roll|Rock û Roll]], [[Portal:Strana rock|Strana rock]], [[Portal:R&amp;B û Strana Soul|R&amp;B û Strana Soul]]
:::'''Hûnermend:''' [[Portal:AC/DC|AC/DC]], [[Portal:AKB48|AKB48]], [[Portal:A. R. Rahman|A. R. Rahman]], [[Portal:Bryan Adams|Bryan Adams]], [[Portal:Aerosmith|Aerosmith]], [[Portal:Christina Aguilera|Christina Aguilera]], [[Portal:Backstreet Boys|Backstreet Boys]], [[Portal:The Beach Boys|The Beach Boys]], [[Portal:The Beatles|The Beatles]], [[Portal:Justin Bieber|Justin Bieber]], [[Portal:Björk|Björk]], [[Portal:Brandy Norwood|Brandy Norwood]], [[Portal:Mariah Carey|Mariah Carey]], [[Portal:Cher|Cher]], [[Portal:Kelly Clarkson|Kelly Clarkson]], [[Portal:The Clash|The Clash]], [[Portal:Celine Dion|Celine Dion]], [[Portal:Dream Theater|Dream Theater]], [[Portal:Bob Dylan|Bob Dylan]], [[Portal:Grateful Dead|Grateful Dead]], [[Portal:Eminem|Eminem]], [[Portal:Marvin Gaye|Marvin Gaye]], [[Portal:Girls Aloud|Girls Aloud]], [[Portal:Green Day|Green Day]], [[Portal:Iron Maiden|Iron Maiden]], [[Portal:The Jackson Family|The Jackson Family]], [[Portal:Janet Jackson|Janet Jackson]], [[Portal:Michael Jackson|Michael Jackson]], [[Portal:The Kinks|The Kinks]], [[Portal:Beyoncé|Beyoncé]], [[Portal:Lady Gaga|Lady Gaga]], [[Portal:Avril Lavigne|Avril Lavigne]], [[Portal:Led Zeppelin|Led Zeppelin]], [[Portal:Linkin Park|Linkin Park]], [[Portal:Madonna (entertainer)|Madonna]], [[Portal:Miles Davis|Miles Davis]], [[Portal:Motörhead|Motörhead]], [[Portal:Katy Perry|Katy Perry]], [[Portal:Pink Floyd|Pink Floyd]], [[Portal:Powderfinger|Powderfinger]], [[Portal:Elvis Presley|Elvis Presley]], [[Portal:Queen (band)|Queen]], [[Portal:Rihanna|Rihanna]], [[Portal:The Rolling Stones|The Rolling Stones]], [[Portal:Rush|Rush]], [[Portal:Santana|Santana]], [[Portal:Britney Spears|Britney Spears]], [[Portal:The Supremes|The Supremes]], [[Portal:Slipknot|Slipknot]], [[Portal:Shania Twain|Shania Twain]], [[Portal:Shreya Ghoshal|Shreya Ghoshal]], [[Portal:U2|U2]], [[Portal:Usher|Usher]], [[Portal:Rufus Wainwright|Rufus Wainwright]], [[Portal:Neil Young|Neil Young]], [[Portal:Frank Zappa|Frank Zappa]], [[Portal:Shakira|Shakira]]
::'''[[Portal:Opîra|Opîra]]'''&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;: [[Portal:Gilbert and Sullivan|Gilbert &amp; Sullivan]]
::'''[[Portal:Televîzyon|Televîzyon]]'''&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;: [[Portal:Televîzyona li Kurdistanê|Televîzyona Kurdistanê]], [[Portal:BBC|BBC]], [[Portal:The Big Bang Theory|The Big Bang Theory]], [[Portal:Buffy the Vampire Slayer|Buffy the Vampire Slayer]], [[Portal:Doctor Who|Doctor Who]], [[Portal:EastEnders|EastEnders]], [[Portal:Family Guy|Family Guy]], [[Portal:Friends|Friends]], [[Portal:Futurama|Futurama]], [[Portal:House, M.D.|House, M.D.]], [[Portal:M*A*S*H|M*A*S*H]], [[Portal:Millennium|Millennium]], [[Portal:Monty Python|Monty Python]], [[Portal:Muppets|Muppets]], [[Portal:Nickelodeon|Nickelodeon]], [[Portal:Power Rangers|Power Rangers]], [[Portal:Star Trek|Star Trek]], [[Portal:24|24]], [[Portal:The Simpsons|The Simpsons]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;, [[Portal:Sherlock Holmes|Sherlock Holmes]]
::'''[[Portal:Şano|Şano]]'''&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;: [[Portal:Şanoya muzikî|Şanoya muzikî]]
|
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
:'''[[Portal:Hêla dîtbarî|Hêla dîtbarî]]'''&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;: 
::[[Portal:Anime û Manga|Anime û Manga]] ([[Portal:Zîha gogê|Zîha gogê]]){{•}} [[Portal:Avakarî|Avakarî]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt; ([[Portal:Portal|Portal]]){{•}} [[Portal:Wênê pêkenok|Wênê pêkenok]]{{•}} [[Portal:Grafîkên kompûterê|Grafîkên kompûterê]]{{•}} [[Portal:Mînakkirin|Mînakkirin]]{{•}} [[Portal:Graffiti|Graffiti]]{{•}} [[Portal:Origami|Origami]]{{•}} [[Portal:Wêneçêker|Wêneçêker]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;{{•}} [[Portal:Studio Ghibli|Studio Ghibli]]{{•}} [[Portal:Hunerên tekstîl|Hunerên tekstîl]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt; ([[Portal:Mode|Mode]], [[Portal:Hûnandin|Hûnandin]])&amp;nbsp;• [[Portal:Çapemendî|Çapemendî]]

:'''Cure:''' [[Portal:Pêkenî|Pêkenî]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;{{•}} [[Portal:Furry|Furry]]{{•}} [[Portal:Horror fiction|Horror fiction]]{{•}} [[Portal:King Arthur|King Arthur]]{{•}} [[Portal:Mythology|Mythology]]{{•}} [[Portal:Pornography|Pornography]]{{•}} [[Portal:Speculative fiction|Speculative fiction]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;{{•}}[[Portal:Steampunk|Steampunk]]{{•}} [[Portal:Superhero fiction|Superhero fiction]]

'''Rawesta û Şahî'''
:'''[[Portal:Xwarin|Xwarin]]'''&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;: [[Portal:Dohn|Dohn]]
:'''[[Portal:Vexwarin|Vexwarin]]:''' [[Portal:Araq|Araq]], [[Portal:Qehwe|Qehwe]], [[Portal:Alkolî|Alkolî]], [[Portal:Şerab|Şerab]]

:'''[[Portal:Werzîş|Werzîş]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;: '''[[Portal:Asian Games|Asian Games]]{{,}}[[Portal:Association football|Association football]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt; ([[Portal:A-League|A-League]], [[Portal:Football in Argentina|Football in Argentina]], [[Portal:Association Football Variants|Association football variants]], [[Portal:Football in Africa|Football in Africa]], [[Portal:Football in Germany|Football in Germany]], [[Portal:Football in India|Football in India]], [[Portal:English football|English football]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;, [[Portal:Soccer in the United States|Soccer in the United States]], [[Portal:Women's association football|Women's association football]]){{•}} [[Portal:Athletics|Athletics]]{{•}} [[Portal:Australian rules football|Australian rules football]]{{•}} [[Portal:Badminton|Badminton]]{{•}}  [[Portal:Baseball|Baseball]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;{{•}} [[Portal:Basketball|Basketball]] ([[Portal:College basketball|College basketball]], [[Portal:National Basketball Association|National Basketball Association]]){{•}} [[Portal:Sport in Canada|Sport of Canada]]{{•}} [[Portal:Commonwealth Games|Commonwealth Games]]{{•}}  [[Portal:Cricket|Cricket]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt; ([[Portal:Australian cricket team in England in 1948|Australian cricket team in England in 1948]], [[Portal:Indian Premier League|Indian Premier League]]){{•}} [[Portal:Cycling|Cycling]]{{•}} [[Portal:Fencing|Fencing]]{{•}}  [[Portal:Figure skating|Figure skating]]{{•}}[[Portal:Fishing|Fishing]]{{•}} [[Gridiron football]] ([[Portal:American football|American football]], [[Portal:Canadian football|Canadian football]], [[Portal:College football|College football]], [[Portal:National Football League|National Football League]]){{•}} [[Portal:Golf|Golf]]{{•}} [[Portal:Gymnastics|Gymnastics]]{{•}} [[Portal:Horse racing|Horse racing]]{{•}} [[Portal:Ice hockey|Ice hockey]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;{{•}} [[Portal:Martial arts|Martial arts]]{{•}} [[Portal:Karate|Karate]]{{•}}[[Portal:Olympics|Olympics]]{{•}} [[Portal:Paralympics|Paralympics]]{{•}} [[Portal:Professional wrestling|Professional wrestling]]{{•}} [[Racing]] ([[Portal:Motorsport|Motorsport]]: [[Portal:Formula One|Formula One]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;, [[Portal:NASCAR|NASCAR]], [[Portal:Motorcycle racing|Motorcycle racing]]){{•}} [[Portal:Rock climbing|Rock climbing]]{{•}} [[Portal:Rugby|Rugby]] ([[Portal:Rugby league|Rugby league]], [[Portal:Rugby union|Rugby union]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;){{•}} [[Portal:Sailing|Sailing]]{{•}} [[Portal:Snooker|Snooker]]{{•}} [[Portal:Tennis|Tennis]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;{{•}} [[Portal:Water sports|Water sports]] ([[Portal:Swimming|Swimming]], [[Portal:Underwater diving|Underwater diving]]) {{•}} [[Portal:Women's sport|Women's sport]]
&lt;!--
Sports Portals to Add (currently under construction):
• [[Portal:Boston Celtics|Boston Celtics]]
• [[Portal:Boston Red Sox|Boston Red Sox]]
• [[Portal:Commonwealth Games|Commonwealth Games]]
• [[Portal:National Basketball League (Australia)|National Basketball League (Australia)]]
• [[Portal:Super Bowl|Super Bowl]]
--&gt;
:'''[[Portal:Lîstik|Lîstik]]:''' [[Portal:Amusement parks|Amusement parks]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;{{•}} [[Portal:Strategy games|Strategy games]] ([[Portal:Chess|Chess]], [[Portal:Warhammer|Warhammer]]){{•}} [[Portal:Role-playing games|Role-playing games]] ([[Portal:Dungeons &amp; Dragons|Dungeons &amp; Dragons]])
::'''[[Portal:Lîstikên vîdeoyî|Lîstikên vîdeoyî]]''': [[Portal:Final Fantasy|Final Fantasy]]{{•}} ''[[Portal:Halo|Halo]]''&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;{{•}} [[Portal:Mario|Mario]]{{•}} [[Portal:Massively multiplayer online games|Massively multiplayer online games]]{{•}} [[Portal:Nintendo|Nintendo]]{{•}} [[Portal:Sony PlayStation|PlayStation]]{{•}} [[Portal:Sega|Sega]]{{•}} [[Portal:SNK|SNK]] {{•}} [[Portal:The Sims|The Sims]]{{•}} [[Portal:Xbox|Xbox]]{{•}} [[Portal:The Legend of Zelda|Zelda]]

:'''Hobî, Hêz û yên din:''' [[Portal:Gardening|Gardening]]{{•}}  [[Portal:Gemology and Jewelry|Gemology and Jewelry]]{{•}} [[Portal:Home improvement|Home improvement]]{{•}}[[Portal:Numismatics|Numismatics]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;{{•}} [[Portal:Fîlatelî|Fîlatelî]]{{•}} [[Portal:Radio|Radio]]{{•}} [[Portal:Scouting|Scouting]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;{{•}} [[Portal:Lîstok|Lîstok]] ([[Portal:Lego|Lego]])
|}
&lt;noinclude&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>iqrerjhc4jp56rppv2fiw1yevhz67pt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095754</id>
      <parentid>2095753</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T07:49:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Làm Việc Thiện</username>
        <id>181068</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Undid edits by [[Special:Contribs/~2026-51765-85|~2026-51765-85]] ([[User talk:~2026-51765-85|talk]]) to last version by Ghybu: reverting vandalism</comment>
      <origin>2095754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13473" sha1="3rn3e993sf2xsqwf9esvrg0boyqi6ej" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{pp-semi-indef|small=yes}}&lt;/noinclude&gt;
{| width=&quot;100%&quot; cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;background:none&quot; 
|- style=&quot;background:none&quot; valign=&quot;top&quot; cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
| width=&quot;50%&quot; | 
'''[[Portal:Çand|Çand]]''' 

:'''[[Portal:Ziman|Ziman]]''': [[Portal:Zimanê kurdî|Zimanê kurdî]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt; ([[Portal:Kurmacî|Kurmacî]], [[Portal:Soranî|Soranî]], [[Portal:Zazakî|Zazakî]], [[Portal:Kelhurî|Kelhurî]], [[Portal:Goranî|Goranî]], [[Portal:Badînî|Badînî]]), [[Portal:Îngilîzî|Îngilîzî]]

'''[[Portal:Huner|Huner]]'''&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt; ([[Portal:Estetîk|Estetîk]])

:'''[[Portal:Hêdane|Hêdane]]'''&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;: [[Portal:Pirtûk|Pirtûk]]{{•}} [[Portal:Pêkenok|Pêkenok]]{{•}} [[Portal:Wêjeya zarokan|Wêjeya zarokan]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;{{•}} [[Portal:Wêjeya fransî û frankofonê|Wêjeya fransî]]{{•}} [[Portal:Helbest|Helbest]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;{{•}} [[Portal:Nivîskar|Nivîskar]]
::'''Nivîskar:''' [[Portal:Jane Austen|Jane Austen]]{{•}} [[Portal:Charles Dickens|Charles Dickens]]{{•}} [[Portal:Shakespeare|William Shakespeare]]{{•}} [[Portal:Oscar Wilde|Oscar Wilde]]{{•}} [[Portal:Kazi Nazrul Islam|Kazi Nazrul Islam]]
::'''[[Portal:Roman|Roman]]:''' [[Portal:Zîha rimê|Zîha rimê]], [[Portal:Guardians of Time Trilogy|Guardians of Time Trilogy]], [[Portal:Harry Potter|Harry Potter]], [[Portal:Hitchhiker's|Hitchhiker's Guide to the Galaxy]] 
::'''Tevnsaziya cîhanê''': [[Portal:Discworld|Discworld]], [[Portal:James Bond|James Bond]], [[Portal:Middle-earth|Middle-earth]], [[Portal:Narnia|Narnia]], [[Portal:Oz|Oz]], [[Portal:fictional characters|Fictional characters]]

:'''Hunerên performansî''' 
::'''[[Portal:Dans|Dans]]:''' [[Portal:Bale|Bale]]
::'''[[Portal:Fîlm|Fîlm]]'''&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;: [[Portal:Kabûsek li ser Kolana Elmê|Kabûsek li ser Kolana Elmê]], [[Portal:Xelata Akademiyê|Xelata Akademiyê]], [[Portal:Beyanî|Beyanî]], [[Portal:Jayandarî|Jayandarî]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;, [[Portal:Bollywood|Bollywood]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;, [[Portal:Dîsney|Dîsney]], [[Portal:Indiana Jones|Indiana Jones]], [[Portal:Fîlma bêdeng|Fîlma bêdeng]], [[Portal:Şerrê stêran|Şerrê stêran]]
::'''[[Portal:Stran|Stran]]'''&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;: [[Portal:Stranên Kurdistanê|Stranên Kurdistanê]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;{{•}}  [[Portal:Stranên DYA|Stranên DYA]] {{•}} [[Portal:Tomarkirinên berkêşan|Tomarkirinên berkêşan]]
:::'''Awayî:''' [[Portal:Rock a alternatîf|Rock a alternatîf]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;, [[Portal:Stranên îslamî|Stranên îslamî]], [[Portal:Gîtara klasîk|Gîtara klasîk]], [[Portal:Stranên klasîk|Stranên klasîk]], [[Portal:Stranên welatî|Stranên welatî]], [[Portal:Stranên elektronîk|Stranên elektronîk]], [[Portal:Ewrovîzyon|Ewrovîzyon]], [[Portal:Gîtar|Gîtar]], [[Portal:Metala giran|Metala giran]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt; ([[Portal:Christian metal|Christian metal]]), [[Portal:Hip-hop|Hip-hop]], [[Portal:Stranên klasîk ên hindîstanî|Stranên klasîk ên hindîstanî]], [[Portal:Stranên pîşesazî|Stranên pîşesazî]], [[Portal:Jazz|Jazz]], [[Portal:K-pop|K-pop]], [[Portal:Stranên Latîn|Stranên Latîn]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;, [[Portal:Bando|Bando]],   [[Portal:Perkûsyon|Perkûsyon]],  [[Portal:Pîyano|Pîyano]], [[Portal:Perçeyê qelûn|Perçeyê qelûn]], [[Portal:Strana pop|Strana pop]], [[Portal:Rock a pêşverû|Rock a pêşverû]], [[Portal:Punk rock|Punk rock]], [[Portal:Rock û Roll|Rock û Roll]], [[Portal:Strana rock|Strana rock]], [[Portal:R&amp;B û Strana Soul|R&amp;B û Strana Soul]]
:::'''Hûnermend:''' [[Portal:AC/DC|AC/DC]], [[Portal:AKB48|AKB48]], [[Portal:A. R. Rahman|A. R. Rahman]], [[Portal:Bryan Adams|Bryan Adams]], [[Portal:Aerosmith|Aerosmith]], [[Portal:Christina Aguilera|Christina Aguilera]], [[Portal:Backstreet Boys|Backstreet Boys]], [[Portal:The Beach Boys|The Beach Boys]], [[Portal:The Beatles|The Beatles]], [[Portal:Justin Bieber|Justin Bieber]], [[Portal:Björk|Björk]], [[Portal:Brandy Norwood|Brandy Norwood]], [[Portal:Mariah Carey|Mariah Carey]], [[Portal:Cher|Cher]], [[Portal:Kelly Clarkson|Kelly Clarkson]], [[Portal:The Clash|The Clash]], [[Portal:Celine Dion|Celine Dion]], [[Portal:Dream Theater|Dream Theater]], [[Portal:Bob Dylan|Bob Dylan]], [[Portal:Grateful Dead|Grateful Dead]], [[Portal:Eminem|Eminem]], [[Portal:Marvin Gaye|Marvin Gaye]], [[Portal:Girls Aloud|Girls Aloud]], [[Portal:Green Day|Green Day]], [[Portal:Iron Maiden|Iron Maiden]], [[Portal:The Jackson Family|The Jackson Family]], [[Portal:Janet Jackson|Janet Jackson]], [[Portal:Michael Jackson|Michael Jackson]], [[Portal:The Kinks|The Kinks]], [[Portal:Beyoncé|Beyoncé]], [[Portal:Lady Gaga|Lady Gaga]], [[Portal:Avril Lavigne|Avril Lavigne]], [[Portal:Led Zeppelin|Led Zeppelin]], [[Portal:Linkin Park|Linkin Park]], [[Portal:Madonna (entertainer)|Madonna]], [[Portal:Miles Davis|Miles Davis]], [[Portal:Motörhead|Motörhead]], [[Portal:Katy Perry|Katy Perry]], [[Portal:Pink Floyd|Pink Floyd]], [[Portal:Powderfinger|Powderfinger]], [[Portal:Elvis Presley|Elvis Presley]], [[Portal:Queen (band)|Queen]], [[Portal:Rihanna|Rihanna]], [[Portal:The Rolling Stones|The Rolling Stones]], [[Portal:Rush|Rush]], [[Portal:Santana|Santana]], [[Portal:Britney Spears|Britney Spears]], [[Portal:The Supremes|The Supremes]], [[Portal:Slipknot|Slipknot]], [[Portal:Shania Twain|Shania Twain]], [[Portal:Shreya Ghoshal|Shreya Ghoshal]], [[Portal:U2|U2]], [[Portal:Usher|Usher]], [[Portal:Rufus Wainwright|Rufus Wainwright]], [[Portal:Neil Young|Neil Young]], [[Portal:Frank Zappa|Frank Zappa]], [[Portal:Shakira|Shakira]]
::'''[[Portal:Opîra|Opîra]]'''&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;: [[Portal:Gilbert and Sullivan|Gilbert &amp; Sullivan]]
::'''[[Portal:Televîzyon|Televîzyon]]'''&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;: [[Portal:Televîzyona li Kurdistanê|Televîzyona Kurdistanê]], [[Portal:BBC|BBC]], [[Portal:The Big Bang Theory|The Big Bang Theory]], [[Portal:Buffy the Vampire Slayer|Buffy the Vampire Slayer]], [[Portal:Cartoon Network|Cartoon Network]], [[Portal:Doctor Who|Doctor Who]], [[Portal:EastEnders|EastEnders]], [[Portal:Ed, Edd n Eddy|Ed, Edd n Eddy]], [[Portal:Family Guy|Family Guy]], [[Portal:Friends|Friends]], [[Portal:Futurama|Futurama]], [[Portal:House, M.D.|House, M.D.]], [[Portal:M*A*S*H|M*A*S*H]], [[Portal:Millennium|Millennium]], [[Portal:Monty Python|Monty Python]], [[Portal:Muppets|Muppets]], [[Portal:Nickelodeon|Nickelodeon]], [[Portal:SpongeBob SquarePants|SpongeBob SquarePants]], [[Portal:Star Trek|Star Trek]], [[Portal:24|24]], [[Portal:The Simpsons|The Simpsons]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;, [[Portal:Sherlock Holmes|Sherlock Holmes]]
::'''[[Portal:Şano|Şano]]'''&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;: [[Portal:Şanoya muzikî|Şanoya muzikî]]
|
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
:'''[[Portal:Hêla dîtbarî|Hêla dîtbarî]]'''&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;: 
::[[Portal:Anime û Manga|Anime û Manga]] ([[Portal:Zîha gogê|Zîha gogê]]){{•}} [[Portal:Avakarî|Avakarî]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt; ([[Portal:Portal|Portal]]){{•}} [[Portal:Wênê pêkenok|Wênê pêkenok]]{{•}} [[Portal:Grafîkên kompûterê|Grafîkên kompûterê]]{{•}} [[Portal:Mînakkirin|Mînakkirin]]{{•}} [[Portal:Graffiti|Graffiti]]{{•}} [[Portal:Origami|Origami]]{{•}} [[Portal:Wêneçêker|Wêneçêker]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;{{•}} [[Portal:Studio Ghibli|Studio Ghibli]]{{•}} [[Portal:Hunerên tekstîl|Hunerên tekstîl]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt; ([[Portal:Mode|Mode]], [[Portal:Hûnandin|Hûnandin]])&amp;nbsp;• [[Portal:Çapemendî|Çapemendî]]

:'''Cure:''' [[Portal:Pêkenî|Pêkenî]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;{{•}} [[Portal:Furry|Furry]]{{•}} [[Portal:Horror fiction|Horror fiction]]{{•}} [[Portal:King Arthur|King Arthur]]{{•}} [[Portal:Mythology|Mythology]]{{•}} [[Portal:Pornography|Pornography]]{{•}} [[Portal:Speculative fiction|Speculative fiction]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;{{•}}[[Portal:Steampunk|Steampunk]]{{•}} [[Portal:Superhero fiction|Superhero fiction]]

'''Rawesta û Şahî'''
:'''[[Portal:Xwarin|Xwarin]]'''&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;: [[Portal:Dohn|Dohn]]
:'''[[Portal:Vexwarin|Vexwarin]]:''' [[Portal:Araq|Araq]], [[Portal:Qehwe|Qehwe]], [[Portal:Alkolî|Alkolî]], [[Portal:Şerab|Şerab]]

:'''[[Portal:Werzîş|Werzîş]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;: '''[[Portal:Asian Games|Asian Games]]{{,}}[[Portal:Association football|Association football]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt; ([[Portal:A-League|A-League]], [[Portal:Football in Argentina|Football in Argentina]], [[Portal:Association Football Variants|Association football variants]], [[Portal:Football in Africa|Football in Africa]], [[Portal:Football in Germany|Football in Germany]], [[Portal:Football in India|Football in India]], [[Portal:English football|English football]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;, [[Portal:Soccer in the United States|Soccer in the United States]], [[Portal:Women's association football|Women's association football]]){{•}} [[Portal:Athletics|Athletics]]{{•}} [[Portal:Australian rules football|Australian rules football]]{{•}} [[Portal:Badminton|Badminton]]{{•}}  [[Portal:Baseball|Baseball]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;{{•}} [[Portal:Basketball|Basketball]] ([[Portal:College basketball|College basketball]], [[Portal:National Basketball Association|National Basketball Association]]){{•}} [[Portal:Sport in Canada|Sport of Canada]]{{•}} [[Portal:Commonwealth Games|Commonwealth Games]]{{•}}  [[Portal:Cricket|Cricket]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt; ([[Portal:Australian cricket team in England in 1948|Australian cricket team in England in 1948]], [[Portal:Indian Premier League|Indian Premier League]]){{•}} [[Portal:Cycling|Cycling]]{{•}} [[Portal:Fencing|Fencing]]{{•}}  [[Portal:Figure skating|Figure skating]]{{•}}[[Portal:Fishing|Fishing]]{{•}} [[Gridiron football]] ([[Portal:American football|American football]], [[Portal:Canadian football|Canadian football]], [[Portal:College football|College football]], [[Portal:National Football League|National Football League]]){{•}} [[Portal:Golf|Golf]]{{•}} [[Portal:Gymnastics|Gymnastics]]{{•}} [[Portal:Horse racing|Horse racing]]{{•}} [[Portal:Ice hockey|Ice hockey]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;{{•}} [[Portal:Martial arts|Martial arts]]{{•}} [[Portal:Karate|Karate]]{{•}}[[Portal:Olympics|Olympics]]{{•}} [[Portal:Paralympics|Paralympics]]{{•}} [[Portal:Professional wrestling|Professional wrestling]]{{•}} [[Racing]] ([[Portal:Motorsport|Motorsport]]: [[Portal:Formula One|Formula One]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;, [[Portal:NASCAR|NASCAR]], [[Portal:Motorcycle racing|Motorcycle racing]]){{•}} [[Portal:Rock climbing|Rock climbing]]{{•}} [[Portal:Rugby|Rugby]] ([[Portal:Rugby league|Rugby league]], [[Portal:Rugby union|Rugby union]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;){{•}} [[Portal:Sailing|Sailing]]{{•}} [[Portal:Snooker|Snooker]]{{•}} [[Portal:Tennis|Tennis]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;{{•}} [[Portal:Water sports|Water sports]] ([[Portal:Swimming|Swimming]], [[Portal:Underwater diving|Underwater diving]]) {{•}} [[Portal:Women's sport|Women's sport]]
&lt;!--
Sports Portals to Add (currently under construction):
• [[Portal:Boston Celtics|Boston Celtics]]
• [[Portal:Boston Red Sox|Boston Red Sox]]
• [[Portal:Commonwealth Games|Commonwealth Games]]
• [[Portal:National Basketball League (Australia)|National Basketball League (Australia)]]
• [[Portal:Super Bowl|Super Bowl]]
--&gt;
:'''[[Portal:Lîstik|Lîstik]]:''' [[Portal:Amusement parks|Amusement parks]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;{{•}} [[Portal:Strategy games|Strategy games]] ([[Portal:Chess|Chess]], [[Portal:Warhammer|Warhammer]]){{•}} [[Portal:Role-playing games|Role-playing games]] ([[Portal:Dungeons &amp; Dragons|Dungeons &amp; Dragons]])
::'''[[Portal:Lîstikên vîdeoyî|Lîstikên vîdeoyî]]''': [[Portal:Final Fantasy|Final Fantasy]]{{•}} ''[[Portal:Halo|Halo]]''&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;{{•}} [[Portal:Mario|Mario]]{{•}} [[Portal:Massively multiplayer online games|Massively multiplayer online games]]{{•}} [[Portal:Nintendo|Nintendo]]{{•}} [[Portal:Sony PlayStation|PlayStation]]{{•}} [[Portal:Pokémon|Pokémon]]{{•}} [[Portal:Sega|Sega]]{{•}} [[Portal:SNK|SNK]] {{•}} [[Portal:The Sims|The Sims]]{{•}} [[Portal:Sonic the Hedgehog|Sonic the Hedgehog]]{{•}} [[Portal:Xbox|Xbox]]{{•}} [[Portal:The Legend of Zelda|Zelda]]

:'''Hobî, Hêz û yên din:''' [[Portal:Gardening|Gardening]]{{•}}  [[Portal:Gemology and Jewelry|Gemology and Jewelry]]{{•}} [[Portal:Home improvement|Home improvement]]{{•}}[[Portal:Numismatics|Numismatics]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;{{•}} [[Portal:Fîlatelî|Fîlatelî]]{{•}} [[Portal:Radio|Radio]]{{•}} [[Portal:Scouting|Scouting]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;{{•}} [[Portal:Lîstok|Lîstok]] ([[Portal:Lego|Lego]])
|}
&lt;noinclude&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3rn3e993sf2xsqwf9esvrg0boyqi6ej</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095759</id>
      <parentid>2095754</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T07:56:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51765-85</username>
        <id>183562</id>
      </contributor>
      <origin>2095759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13232" sha1="iqrerjhc4jp56rppv2fiw1yevhz67pt" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{pp-semi-indef|small=yes}}&lt;/noinclude&gt;
{| width=&quot;100%&quot; cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;background:none&quot; 
|- style=&quot;background:none&quot; valign=&quot;top&quot; cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
| width=&quot;50%&quot; | 
'''[[Portal:Çand|Çand]]''' 

:'''[[Portal:Ziman|Ziman]]''': [[Portal:Zimanê kurdî|Zimanê kurdî]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt; ([[Portal:Kurmacî|Kurmacî]], [[Portal:Soranî|Soranî]], [[Portal:Zazakî|Zazakî]], [[Portal:Kelhurî|Kelhurî]], [[Portal:Goranî|Goranî]], [[Portal:Badînî|Badînî]]), [[Portal:Îngilîzî|Îngilîzî]]

'''[[Portal:Huner|Huner]]'''&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt; ([[Portal:Estetîk|Estetîk]])

:'''[[Portal:Hêdane|Hêdane]]'''&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;: [[Portal:Pirtûk|Pirtûk]]{{•}} [[Portal:Pêkenok|Pêkenok]]{{•}} [[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;{{•}} [[Portal:Wêjeya fransî û frankofonê|Wêjeya fransî]]{{•}} [[Portal:Helbest|Helbest]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;{{•}} [[Portal:Nivîskar|Nivîskar]]
::'''Nivîskar:''' [[Portal:Jane Austen|Jane Austen]]{{•}} [[Portal:Charles Dickens|Charles Dickens]]{{•}} [[Portal:Shakespeare|William Shakespeare]]{{•}} [[Portal:Oscar Wilde|Oscar Wilde]]{{•}} [[Portal:Kazi Nazrul Islam|Kazi Nazrul Islam]]
::'''[[Portal:Roman|Roman]]:''' [[Portal:Zîha rimê|Zîha rimê]], [[Portal:Guardians of Time Trilogy|Guardians of Time Trilogy]], [[Portal:Harry Potter|Harry Potter]], [[Portal:Hitchhiker's|Hitchhiker's Guide to the Galaxy]] 
::'''Tevnsaziya cîhanê''': [[Portal:Discworld|Discworld]], [[Portal:James Bond|James Bond]], [[Portal:Middle-earth|Middle-earth]], [[Portal:Narnia|Narnia]], [[Portal:Oz|Oz]], [[Portal:fictional characters|Fictional characters]]

:'''Hunerên performansî''' 
::'''[[Portal:Dans|Dans]]:''' [[Portal:Bale|Bale]]
::'''[[Portal:Fîlm|Fîlm]]'''&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;: [[Portal:Kabûsek li ser Kolana Elmê|Kabûsek li ser Kolana Elmê]], [[Portal:Xelata Akademiyê|Xelata Akademiyê]], [[Portal:Beyanî|Beyanî]], [[Portal:Jayandarî|Jayandarî]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;, [[Portal:Bollywood|Bollywood]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;, [[Portal:Dîsney|Dîsney]], [[Portal:Indiana Jones|Indiana Jones]], [[Portal:Fîlma bêdeng|Fîlma bêdeng]], [[Portal:Şerrê stêran|Şerrê stêran]]
::'''[[Portal:Stran|Stran]]'''&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;: [[Portal:Stranên Kurdistanê|Stranên Kurdistanê]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;{{•}}  [[Portal:Stranên DYA|Stranên DYA]] {{•}} [[Portal:Tomarkirinên berkêşan|Tomarkirinên berkêşan]]
:::'''Awayî:''' [[Portal:Rock a alternatîf|Rock a alternatîf]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;, [[Portal:Stranên îslamî|Stranên îslamî]], [[Portal:Gîtara klasîk|Gîtara klasîk]], [[Portal:Stranên klasîk|Stranên klasîk]], [[Portal:Stranên welatî|Stranên welatî]], [[Portal:Stranên elektronîk|Stranên elektronîk]], [[Portal:Ewrovîzyon|Ewrovîzyon]], [[Portal:Gîtar|Gîtar]], [[Portal:Metala giran|Metala giran]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt; ([[Portal:Christian metal|Christian metal]]), [[Portal:Hip-hop|Hip-hop]], [[Portal:Stranên klasîk ên hindîstanî|Stranên klasîk ên hindîstanî]], [[Portal:Stranên pîşesazî|Stranên pîşesazî]], [[Portal:Jazz|Jazz]], [[Portal:K-pop|K-pop]], [[Portal:Stranên Latîn|Stranên Latîn]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;, [[Portal:Bando|Bando]],   [[Portal:Perkûsyon|Perkûsyon]],  [[Portal:Pîyano|Pîyano]], [[Portal:Perçeyê qelûn|Perçeyê qelûn]], [[Portal:Strana pop|Strana pop]], [[Portal:Rock a pêşverû|Rock a pêşverû]], [[Portal:Punk rock|Punk rock]], [[Portal:Rock û Roll|Rock û Roll]], [[Portal:Strana rock|Strana rock]], [[Portal:R&amp;B û Strana Soul|R&amp;B û Strana Soul]]
:::'''Hûnermend:''' [[Portal:AC/DC|AC/DC]], [[Portal:AKB48|AKB48]], [[Portal:A. R. Rahman|A. R. Rahman]], [[Portal:Bryan Adams|Bryan Adams]], [[Portal:Aerosmith|Aerosmith]], [[Portal:Christina Aguilera|Christina Aguilera]], [[Portal:Backstreet Boys|Backstreet Boys]], [[Portal:The Beach Boys|The Beach Boys]], [[Portal:The Beatles|The Beatles]], [[Portal:Justin Bieber|Justin Bieber]], [[Portal:Björk|Björk]], [[Portal:Brandy Norwood|Brandy Norwood]], [[Portal:Mariah Carey|Mariah Carey]], [[Portal:Cher|Cher]], [[Portal:Kelly Clarkson|Kelly Clarkson]], [[Portal:The Clash|The Clash]], [[Portal:Celine Dion|Celine Dion]], [[Portal:Dream Theater|Dream Theater]], [[Portal:Bob Dylan|Bob Dylan]], [[Portal:Grateful Dead|Grateful Dead]], [[Portal:Eminem|Eminem]], [[Portal:Marvin Gaye|Marvin Gaye]], [[Portal:Girls Aloud|Girls Aloud]], [[Portal:Green Day|Green Day]], [[Portal:Iron Maiden|Iron Maiden]], [[Portal:The Jackson Family|The Jackson Family]], [[Portal:Janet Jackson|Janet Jackson]], [[Portal:Michael Jackson|Michael Jackson]], [[Portal:The Kinks|The Kinks]], [[Portal:Beyoncé|Beyoncé]], [[Portal:Lady Gaga|Lady Gaga]], [[Portal:Avril Lavigne|Avril Lavigne]], [[Portal:Led Zeppelin|Led Zeppelin]], [[Portal:Linkin Park|Linkin Park]], [[Portal:Madonna (entertainer)|Madonna]], [[Portal:Miles Davis|Miles Davis]], [[Portal:Motörhead|Motörhead]], [[Portal:Katy Perry|Katy Perry]], [[Portal:Pink Floyd|Pink Floyd]], [[Portal:Powderfinger|Powderfinger]], [[Portal:Elvis Presley|Elvis Presley]], [[Portal:Queen (band)|Queen]], [[Portal:Rihanna|Rihanna]], [[Portal:The Rolling Stones|The Rolling Stones]], [[Portal:Rush|Rush]], [[Portal:Santana|Santana]], [[Portal:Britney Spears|Britney Spears]], [[Portal:The Supremes|The Supremes]], [[Portal:Slipknot|Slipknot]], [[Portal:Shania Twain|Shania Twain]], [[Portal:Shreya Ghoshal|Shreya Ghoshal]], [[Portal:U2|U2]], [[Portal:Usher|Usher]], [[Portal:Rufus Wainwright|Rufus Wainwright]], [[Portal:Neil Young|Neil Young]], [[Portal:Frank Zappa|Frank Zappa]], [[Portal:Shakira|Shakira]]
::'''[[Portal:Opîra|Opîra]]'''&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;: [[Portal:Gilbert and Sullivan|Gilbert &amp; Sullivan]]
::'''[[Portal:Televîzyon|Televîzyon]]'''&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;: [[Portal:Televîzyona li Kurdistanê|Televîzyona Kurdistanê]], [[Portal:BBC|BBC]], [[Portal:The Big Bang Theory|The Big Bang Theory]], [[Portal:Buffy the Vampire Slayer|Buffy the Vampire Slayer]], [[Portal:Doctor Who|Doctor Who]], [[Portal:EastEnders|EastEnders]], [[Portal:Family Guy|Family Guy]], [[Portal:Friends|Friends]], [[Portal:Futurama|Futurama]], [[Portal:House, M.D.|House, M.D.]], [[Portal:M*A*S*H|M*A*S*H]], [[Portal:Millennium|Millennium]], [[Portal:Monty Python|Monty Python]], [[Portal:Muppets|Muppets]], [[Portal:Nickelodeon|Nickelodeon]], [[Portal:Power Rangers|Power Rangers]], [[Portal:Star Trek|Star Trek]], [[Portal:24|24]], [[Portal:The Simpsons|The Simpsons]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;, [[Portal:Sherlock Holmes|Sherlock Holmes]]
::'''[[Portal:Şano|Şano]]'''&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;: [[Portal:Şanoya muzikî|Şanoya muzikî]]
|
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
:'''[[Portal:Hêla dîtbarî|Hêla dîtbarî]]'''&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;: 
::[[Portal:Anime û Manga|Anime û Manga]] ([[Portal:Zîha gogê|Zîha gogê]]){{•}} [[Portal:Avakarî|Avakarî]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt; ([[Portal:Portal|Portal]]){{•}} [[Portal:Wênê pêkenok|Wênê pêkenok]]{{•}} [[Portal:Grafîkên kompûterê|Grafîkên kompûterê]]{{•}} [[Portal:Mînakkirin|Mînakkirin]]{{•}} [[Portal:Graffiti|Graffiti]]{{•}} [[Portal:Origami|Origami]]{{•}} [[Portal:Wêneçêker|Wêneçêker]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;{{•}} [[Portal:Studio Ghibli|Studio Ghibli]]{{•}} [[Portal:Hunerên tekstîl|Hunerên tekstîl]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt; ([[Portal:Mode|Mode]], [[Portal:Hûnandin|Hûnandin]])&amp;nbsp;• [[Portal:Çapemendî|Çapemendî]]

:'''Cure:''' [[Portal:Pêkenî|Pêkenî]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;{{•}} [[Portal:Furry|Furry]]{{•}} [[Portal:Horror fiction|Horror fiction]]{{•}} [[Portal:King Arthur|King Arthur]]{{•}} [[Portal:Mythology|Mythology]]{{•}} [[Portal:Pornography|Pornography]]{{•}} [[Portal:Speculative fiction|Speculative fiction]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;{{•}}[[Portal:Steampunk|Steampunk]]{{•}} [[Portal:Superhero fiction|Superhero fiction]]

'''Rawesta û Şahî'''
:'''[[Portal:Xwarin|Xwarin]]'''&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;: [[Portal:Dohn|Dohn]]
:'''[[Portal:Vexwarin|Vexwarin]]:''' [[Portal:Araq|Araq]], [[Portal:Qehwe|Qehwe]], [[Portal:Alkolî|Alkolî]], [[Portal:Şerab|Şerab]]

:'''[[Portal:Werzîş|Werzîş]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;: '''[[Portal:Asian Games|Asian Games]]{{,}}[[Portal:Association football|Association football]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt; ([[Portal:A-League|A-League]], [[Portal:Football in Argentina|Football in Argentina]], [[Portal:Association Football Variants|Association football variants]], [[Portal:Football in Africa|Football in Africa]], [[Portal:Football in Germany|Football in Germany]], [[Portal:Football in India|Football in India]], [[Portal:English football|English football]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;, [[Portal:Soccer in the United States|Soccer in the United States]], [[Portal:Women's association football|Women's association football]]){{•}} [[Portal:Athletics|Athletics]]{{•}} [[Portal:Australian rules football|Australian rules football]]{{•}} [[Portal:Badminton|Badminton]]{{•}}  [[Portal:Baseball|Baseball]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;{{•}} [[Portal:Basketball|Basketball]] ([[Portal:College basketball|College basketball]], [[Portal:National Basketball Association|National Basketball Association]]){{•}} [[Portal:Sport in Canada|Sport of Canada]]{{•}} [[Portal:Commonwealth Games|Commonwealth Games]]{{•}}  [[Portal:Cricket|Cricket]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt; ([[Portal:Australian cricket team in England in 1948|Australian cricket team in England in 1948]], [[Portal:Indian Premier League|Indian Premier League]]){{•}} [[Portal:Cycling|Cycling]]{{•}} [[Portal:Fencing|Fencing]]{{•}}  [[Portal:Figure skating|Figure skating]]{{•}}[[Portal:Fishing|Fishing]]{{•}} [[Gridiron football]] ([[Portal:American football|American football]], [[Portal:Canadian football|Canadian football]], [[Portal:College football|College football]], [[Portal:National Football League|National Football League]]){{•}} [[Portal:Golf|Golf]]{{•}} [[Portal:Gymnastics|Gymnastics]]{{•}} [[Portal:Horse racing|Horse racing]]{{•}} [[Portal:Ice hockey|Ice hockey]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;{{•}} [[Portal:Martial arts|Martial arts]]{{•}} [[Portal:Karate|Karate]]{{•}}[[Portal:Olympics|Olympics]]{{•}} [[Portal:Paralympics|Paralympics]]{{•}} [[Portal:Professional wrestling|Professional wrestling]]{{•}} [[Racing]] ([[Portal:Motorsport|Motorsport]]: [[Portal:Formula One|Formula One]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;, [[Portal:NASCAR|NASCAR]], [[Portal:Motorcycle racing|Motorcycle racing]]){{•}} [[Portal:Rock climbing|Rock climbing]]{{•}} [[Portal:Rugby|Rugby]] ([[Portal:Rugby league|Rugby league]], [[Portal:Rugby union|Rugby union]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;){{•}} [[Portal:Sailing|Sailing]]{{•}} [[Portal:Snooker|Snooker]]{{•}} [[Portal:Tennis|Tennis]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;{{•}} [[Portal:Water sports|Water sports]] ([[Portal:Swimming|Swimming]], [[Portal:Underwater diving|Underwater diving]]) {{•}} [[Portal:Women's sport|Women's sport]]
&lt;!--
Sports Portals to Add (currently under construction):
• [[Portal:Boston Celtics|Boston Celtics]]
• [[Portal:Boston Red Sox|Boston Red Sox]]
• [[Portal:Commonwealth Games|Commonwealth Games]]
• [[Portal:National Basketball League (Australia)|National Basketball League (Australia)]]
• [[Portal:Super Bowl|Super Bowl]]
--&gt;
:'''[[Portal:Lîstik|Lîstik]]:''' [[Portal:Amusement parks|Amusement parks]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;{{•}} [[Portal:Strategy games|Strategy games]] ([[Portal:Chess|Chess]], [[Portal:Warhammer|Warhammer]]){{•}} [[Portal:Role-playing games|Role-playing games]] ([[Portal:Dungeons &amp; Dragons|Dungeons &amp; Dragons]])
::'''[[Portal:Lîstikên vîdeoyî|Lîstikên vîdeoyî]]''': [[Portal:Final Fantasy|Final Fantasy]]{{•}} ''[[Portal:Halo|Halo]]''&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;{{•}} [[Portal:Mario|Mario]]{{•}} [[Portal:Massively multiplayer online games|Massively multiplayer online games]]{{•}} [[Portal:Nintendo|Nintendo]]{{•}} [[Portal:Sony PlayStation|PlayStation]]{{•}} [[Portal:Sega|Sega]]{{•}} [[Portal:SNK|SNK]] {{•}} [[Portal:The Sims|The Sims]]{{•}} [[Portal:Xbox|Xbox]]{{•}} [[Portal:The Legend of Zelda|Zelda]]

:'''Hobî, Hêz û yên din:''' [[Portal:Gardening|Gardening]]{{•}}  [[Portal:Gemology and Jewelry|Gemology and Jewelry]]{{•}} [[Portal:Home improvement|Home improvement]]{{•}}[[Portal:Numismatics|Numismatics]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;{{•}} [[Portal:Fîlatelî|Fîlatelî]]{{•}} [[Portal:Radio|Radio]]{{•}} [[Portal:Scouting|Scouting]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;{{•}} [[Portal:Lîstok|Lîstok]] ([[Portal:Lego|Lego]])
|}
&lt;noinclude&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>iqrerjhc4jp56rppv2fiw1yevhz67pt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Portal:Endeks/Portal/Erdnîgarî</title>
    <ns>100</ns>
    <id>70893</id>
    <revision>
      <id>2095756</id>
      <parentid>2095371</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T07:54:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51765-85</username>
        <id>183562</id>
      </contributor>
      <origin>2095756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20531" sha1="oe4wn7xp61ah0ee356lutvdvp3z8f62" xml:space="preserve">&lt;!-- for featured portals use &lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt; --&gt;{| width=&quot;100%&quot; cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;background:none&quot;
|- style=&quot;background:none&quot; valign=&quot;top&quot; cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
| width=&quot;50%&quot; | '''[[Portal:Erdnîgarî|Erdnîgarî]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;'''&amp;nbsp;('''[[Portal:Erdkifşar|Erdkifşar]]'''&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;, [[Portal:Çîya|Çîya]])

'''[[Portal:Afrîka|Afrîka]]'''&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&lt;br /&gt;
: [[Portal:Angola|Angola]] • [[Portal:Benîn|Benîn]] • [[Portal:Botswana|Botswana]] • [[Portal:Burkîna Faso|Burkîna Faso]] • [[Portal:Burundî|Burundî]] • [[Portal:Kamerûn|Kamerûn]] • [[Portal:Cape Verde|Cape Verde]] • [[Portal:Komara Navendî ya Afrîkayê|Komara Navendî ya Afrîkayê]]&amp;nbsp;• [[Portal:Çad|Çad]] • [[Portal:Peravê Diranfîl|Peravê Diranfîl]]&amp;nbsp;• [[Portal:Komara Kongoyê|Komara Kongoyê]]&amp;nbsp;• [[Portal:Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongoyê]]&amp;nbsp;• [[Portal:Djîboûtû|Djîboûtû]]&amp;nbsp;• [[Portal:Erître|Erître]]&amp;nbsp;• [[Portal:Etîyopya|Etîyopya]] • [[Portal:Gabon|Gabon]] • [[Portal:Gambiya|Gambiya]] • [[Portal:Gana|Gana]]&amp;nbsp;• [[Portal:Gîneya Ekwatorê|Gîneya Ekwatorê]]&amp;nbsp;• [[Portal:Gîne-Bîsaû|Gîne-Bîsaû]]&amp;nbsp;• [[Portal:Kenya|Kenya]]&amp;nbsp; ([[Portal:Mombasa|Mombasa]], [[Portal:Naîrobî|Naîrobî]]) • [[Portal:Lîberya|Lîberya]] • [[Portal:Madagaskar|Madagaskar]] • [[Portal:Malawî|Malawî]] • [[Portal:Malî|Malî]]&amp;nbsp;• [[Portal:Morîtyûs|Morîtyûs]] • [[Portal:Fas|Fas]]&amp;nbsp;• [[Portal:Mozambîk|Mozambîk]]&amp;nbsp;• [[Portal:Namîbya|Namîbya]] • [[Portal:Nîjer|Nîjer]] • [[Portal:Nîjerya|Nîjer]] ([[Portal:Port Harcourt|Port Harcourt]], [[Portal:Lagos|Lagos]])&amp;nbsp; • [[Portal:Rwanda|Rwanda]]&amp;nbsp;• [[Portal:São Tomé û Príncipe|São Tomé û Príncipe]]&amp;nbsp;• [[Portal:Senegal|Senegal]]&amp;nbsp;• [[Portal:Sierra Leone|Sierra Leone]]&amp;nbsp;• [[Portal:Somalî|Somalî]]&amp;nbsp;• [[Portal:Afrîkaya Başûr|Afrîkaya Başûr]]&amp;nbsp;• [[Portal:Sudana Başûr|Sudana Başûr]]&amp;nbsp;• [[Portal:Tanzanya|Tanzanya]]&amp;nbsp;• [[Portal:Togo|Togo]]&amp;nbsp;• [[Portal:Uganda|Uganda]]&amp;nbsp;• [[Portal:Zambiya|Zambiya]]&amp;nbsp;• [[Portal:Zîmbabwe|Zîmbabwe]]

'''[[Portal:Antartîka|Antartîka]]'''&amp;nbsp;• '''[[Portal:Arktîk|Arktîk]]'''

'''[[Portal:Asya|Asya]]'''
:[[Portal:Bhûtan|Bhûtan]]&amp;nbsp;• [[Portal:Bangladeş|Bangladeş]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;• ([[Portal:Bengal|Bengal]], [[Portal:Chittagong|Chittagong]], [[Portal:Dhaka|Dhaka]])&amp;nbsp;• [[Portal:Cambodia|Cambodia]]&amp;nbsp;• [[Portal:Çîn|Çîn]] ([[Portal:Pekîn|Pekîn]], [[Portal:Hong Kong|Hong Kong]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;, [[Portal:Makao|Makao]], [[Portal:Şengay|Şengay]], [[Portal:Şenzên|Şenzên]], [[Portal:Tîbet|Tîbet]])&amp;nbsp;• [[Portal:Taywan|Taywan]]&amp;nbsp;• [[Portal:Herêma Himalaya|Herêma Himalaya]]&amp;nbsp;• [[Portal:Hindîstan|Hindîstan]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt; ([[Portal:Andre Pradeş|Andre Pradeş]], [[Portal:Assam|Assam]], [[Portal:Goa|Goa]], [[Portal:Gujarat|Gujarat]], [[Portal:Hîmaşal Pradeş|Hîmaşal Pradeş]], [[Portal:Carkend|Carkend]], [[Portal:Karnataka|Karnataka]], [[Portal:Kerala|Kerala]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;, [[Portal:Medya Pradeş|Medya Pradeş]], [[Portal:Mahraştra|Mahraştra]], [[Portal:Odîşa|Odîşa]], [[Portal:Pencab|Pencab]], [[Portal:Tamîl Nadû|Tamîl Nadû]], [[Portal:Telangana|Telangana]], [[Portal:Uttar Pradeş|Uttar Pradeş]], [[Portal:Bengala Rojava|Bengala Rojava]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt; ([[Portal:Ahmedabad|Ahmedabad]], [[Portal:Bangalore|Bangalore]], [[Portal:Chandigarh|Chandigarh]], [[Portal:Chennai|Chennai]], [[Portal:Delhî|Delhî]], [[Portal:Hîsar|Hîsar]], [[Portal:Hyderabad|Hyderabad]], [[Portal:Kolkata|Kolkata]], [[Portal:Kollam|Kollam]], [[Portal:Mumbaî|Mumbaî]], [[Portal:Trichy|Trichy]], [[Portal:Udaipur|Udaipur]], [[Portal:Varanasi|Varanasi]]))&amp;nbsp;• [[Portal:Endonezya|Endonezya]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;• [[Portal:Japonya|Japonya]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt; ([[Portal:Osaka|Osaka]], [[Portal:Tokyo|Tokyo]])&amp;nbsp;• [[Portal:Kazaxistan|Kazaxistan]]&amp;nbsp;• [[Portal:Koreya|Koreya]] ([[Portal:Koreya Bakur|Koreya Bakur]], [[Portal:Koreya Başûr|Koreya Başûr]], [[Portal:Seoul|Seoul]])&amp;nbsp;• [[Portal:Qirgizîstan|Qirgizîstan]]&amp;nbsp;• [[Portal:Malezya|Malezya]]&amp;nbsp;• [[Portal:Moxolistan|Moxolistan]]&amp;nbsp;• [[Portal:Nepal|Nepal]]&amp;nbsp;• [[Portal:Pakîstan|Pakîstan]] ([[Portal:Chitral, Pakistan|Chitral]], [[Portal:Karachi|Karachi]], [[Portal:Lahore|Lahore]], [[Portal:Jhelum|Jhelum]], [[Portal:Îslamabad|Îslamabad]], [[Portal:Sialkot|Sialkot]])&amp;nbsp;• [[Portal:Fîlîpîn|Fîlîpîn]] ([[Portal:Bohol|Bohol]])&amp;nbsp;• [[Portal:SAARC|SAARC]]&amp;nbsp;• [[Portal:Sîngapûr|Sîngapûr]]&amp;nbsp;• [[Portal:Srî Lanka|Srî Lanka]]&amp;nbsp;• [[Portal:Tacikîstan|Tacikîstan]]&amp;nbsp;• [[Portal:Tayland|Tayland]]&amp;nbsp;• [[Portal:Tirkiye|Tirkiye]]&amp;nbsp;• [[Portal:Vîyetnam|Vîyetnam]]

'''[[Portal:Ewropa|Ewropa]]'''
: [[Portal:Yekîtiya Ewropayê|Yekîtiya Ewropayê]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;
::[[Portal:Awisturya|Awisturya]]&amp;nbsp;([[Portal:Vienna|Vienna]],&amp;nbsp;[[Portal:Tyrol|Tyrol]])&amp;nbsp;• [[Portal:Basque|Basque]]&amp;nbsp;• [[Portal:Belçîka|Belçîka]]&amp;nbsp;([[Portal:Brussels|Brussels]])&amp;nbsp;• [[Portal:Bulgaristan|Bulgaristan]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;• [[Portal:Channel Islands|Channel Islands]]&amp;nbsp;• [[Portal:Corsica|Corsica]]&amp;nbsp;• [[Portal:Xirwatistan|Xirwatistan]]&amp;nbsp;• [[Portal:Komara Çekî|Komara Çekî]]&amp;nbsp;([[Portal:Prag|Prag]])&amp;nbsp;• [[Portal:Danîmarka|Danîmarka]]&amp;nbsp;• [[Portal:Estonya|Estonya]]&amp;nbsp;• [[Portal:Fînlenda|Fînlenda]]&amp;nbsp;• [[Portal:Fransa|Fransa]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;([[Portal:Parîs|Parîs]],&amp;nbsp;[[Portal:Lyon|Lyon]])&amp;nbsp;• [[Portal:Almanya|Almanya]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;([[Portal:Baden-Württemberg|Baden-Württemberg]]&amp;nbsp;• [[Portal:Bavyera|Bavyera]]&amp;nbsp;• [[Portal:Rojhilatê Frisyayê|Rojhilatê Frisyayê]]&amp;nbsp;• [[Portal:Hamburg|Hamburg]]&amp;nbsp;• [[Portal:Eyaleta Saksonyaya Jêrîn|Eyaleta Saksonyaya Jêrîn]]&amp;nbsp;• [[Portal:Eyaleta Ren Vestfalya|Eyaleta Ren Vestfalya]]&amp;nbsp;• [[Portal:Saksonyaya Anhalt|Saksonyaya Anhalt]]&amp;nbsp;• [[Portal:Schleswig-Holstein|Schleswig-Holstein]])&amp;nbsp;• [[Portal:Gibraltar|Gibraltar]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;• [[Portal:Yewnanistan|Yewnanistan]]&amp;nbsp;([[Portal:Makedonya (Yewnanistan)|Makedonya]])&amp;nbsp;• [[Portal:Macaristan|Macaristan]] ([[Portal:Budapest|Budapest]], [[Portal:Miskolc|Miskolc]])&amp;nbsp;• [[Portal:Îrlenda|Îrlenda]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt; ([[Portal:Kilkenny|Kilkenny]])&amp;nbsp;• [[Portal:Îtalya|Îtalya]] ([[Portal:Rom|Rom]], [[Portal:Milan|Milan]], [[Portal:Venedîk|Venedîk]])&amp;nbsp;• [[Portal:Letonya|Letonya]]&amp;nbsp;• [[Portal:Lîtvanya|Lîtvanya]]&amp;nbsp;• [[Portal:Lûksembûrg|Lûksembûrg]]&amp;nbsp;• [[Portal:Malta|Malta]]&amp;nbsp;• [[Portal:Holenda|Holenda]]&amp;nbsp;• [[Portal:Polonya|Polonya]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;• [[Portal:Portûgal|Portûgal]]&amp;nbsp;• [[Portal:Romanya|Romanya]]&amp;nbsp; ([[Portal:Bukarest|Bukarest]])&amp;nbsp;• [[Portal:Sîlezya|Sîlezya]]&amp;nbsp;• [[Portal:Slovakya|Slovakya]]&amp;nbsp;• [[Portal:Slovenya|Slovenya]]&amp;nbsp;• [[Portal:Spanya|Spanya]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt; ([[Portal:Galîsya|Galîsya]])&amp;nbsp;• [[Portal:Swêd|Swêd]]&amp;nbsp;• [[Portal:Keyaniya Yekbûyî|Keyaniya Yekbûyî]] ([[Portal:Îngilîstan|Îngilîstan]] ([[Portal:Bristol|Bristol]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;, [[Portal:Cornwall|Cornwall]], [[Portal:Devon|Devon]], [[Portal:Hertfordshire|Hertfordshire]], [[Portal:Lincolnshire|Lincolnshire]], [[Portal:London|London]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;, [[Portal:Luton|Luton]], [[Portal:Stamford|Stamford]], [[Portal:North West England|North West England]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt; ([[Portal:Cheshire|Cheshire]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;, [[Portal:Cumbria|Cumbria]], [[Portal:Greater Manchester|Greater Manchester]], [[Portal:Merseyside|Merseyside]], [[Portal:Yorkshire|Yorkshire]]), [[Portal:Somerset|Somerset]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;, [[Portal:Wiltshire|Wiltshire]], [[Portal:South East England|South East England]] ([[Portal:East Sussex|East Sussex]], [[Portal:Kent|Kent]], [[Portal:Hampshire|Hampshire]], [[Portal:Oxfordshire|Oxfordshire]]))&amp;nbsp;• [[Portal:Bakurê Îrlendayê|Bakurê Îrlendayê]], [[Portal:Skotlenda|Skotlenda]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;, [[Portal:Wales|Wales]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;)

:[[Portal:Albania|Albanya]]&amp;nbsp;([[Portal:Tirana|Tirana]])&amp;nbsp;• [[Portal:Andora|Andora]]&amp;nbsp;• [[Portal:Ermenistan|Ermenistan]]&amp;nbsp;• [[Portal:Azerbaycan|Azerbaycan]]&amp;nbsp;• [[Portal:Belarûs|Belarûs]]&amp;nbsp;• [[Portal:Bosniya û Herzegovîna|Bosniya û Herzegovîna]]&amp;nbsp;• [[Portal:Welatên Katalanî-dipeyivî|Welatên Katalanî-dipeyivî]]&amp;nbsp;• [[Portal:Faroe Islands|Faroe Islands]]&amp;nbsp;• [[Portal:Gurcistan|Gurcistan]]&amp;nbsp;• [[Portal:Îzlenda|Îzlenda]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;• [[Portal:Isle of Man|Isle of Man]]&amp;nbsp;• [[Portal:Kosovo|Kosovo]]&amp;nbsp;• [[Portal:Komara Makedonyayê|Komara Makedonyayê]]&amp;nbsp;• [[Portal:Moldova|Moldova]]&amp;nbsp;• [[Portal:Montenegro|Montenegro]]&amp;nbsp;• [[Portal:Norwêc|Norwêc]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;• [[Portal:Rûsya|Rûsya]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp; ([[Portal:Çeçenistan|Çeçenistan]], [[Portal:Moscow|Moscow]])&amp;nbsp;• [[Portal:Serbistan|Serbistan]]&amp;nbsp;• [[Portal:Swîsre|Swîsre]]&amp;nbsp;([[Portal:Cenevre|Cenevre]])&amp;nbsp;• [[Portal:Tirkiye|Tirkiye]]&amp;nbsp;• [[Portal:Ûkrayna|Ûkrayna]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt; ([[Portal:Qrîm|Qrîm]])&amp;nbsp;• [[Portal:Bajarê Vatîkanê|Bajarê Vatîkanê]] 

'''[[Portal:Amerîkaya Latîn|Amerîkaya Latîn]]'''&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt; û '''[[Portal:Karibik|Karibik]]'''
:
: [[Portal:Arjentîn|Arjentîn]] ([[Portal:Buenos Aires|Buenos Aires]]&amp;nbsp;• [[Portal:Rosario|Rosario]]) &amp;nbsp;• [[Portal:Belîze|Belîze]]&amp;nbsp;• [[Portal:Bermûda|Bermûda]]&amp;nbsp;• [[Portal:Brazîl|Brazîl]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;• [[Portal:Bolîvya|Bolîvya]]&amp;nbsp;• [[Portal:Şîle|Şîle]] ([[Portal:Pichilemu|Pichilemu]])&amp;nbsp;• [[Portal:Kolombiya|Kolombiya]]&amp;nbsp;• [[Portal:Kosta Rîka|Kosta Rîka]]&amp;nbsp;• [[Portal:Kûba|Kûba]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;• [[Portal:Komara Domînîkî|Komara Domînîkî]]&amp;nbsp;• [[Portal:Ekwador|Ekwador]]&amp;nbsp;• [[Portal:El Salvador|El Salvador]]&amp;nbsp;• [[Portal:Guatemala|Guatemala]]&amp;nbsp;• [[Portal:Guyana|Guyana]]&amp;nbsp;• [[Portal:Haîtî|Haîtî]]&amp;nbsp;• [[Portal:Cameyka|Cameyka]]&amp;nbsp;• [[Portal:Meksîk|Meksîk]]&amp;nbsp;• [[Portal:Nîkaragua|Nîkaragua]]&amp;nbsp;• [[Portal:Panama|Panama]]&amp;nbsp;• [[Portal:Paraguay|Paraguay]]&amp;nbsp;• [[Portal:Perû|Perû]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;• [[Portal:Porto Rîko|Porto Rîko]]&amp;nbsp;• [[Portal:Surîname|Surîname]]&amp;nbsp;• [[Portal:Trînîdad û Tobago|Trînîdad û Tobago]]&amp;nbsp;• [[Portal:Ûrûgûay|Ûrûgûay]]&amp;nbsp;• [[Portal:Venezuela|Venezuela]]
|
{{right|[[Special:Nêzî|Cihên nêzîkî te]]}}&lt;/br&gt;
:'''[[Portal:Rojhilata Navîn|Rojhilata Navîn]]'''
::[[Portal:Efxanîstan|Efxanîstan]]&amp;nbsp;• [[Portal:Kîpros|Kîpros]]&amp;nbsp;• [[Portal:Îran|Îran]] ([[Portal:Tabaristan|Tabaristan]])&amp;nbsp;• [[Portal:Îsraîl|Îsraîl]] ([[Portal:Orşelîm|Orşelîm]])&amp;nbsp;• [[Portal:Kazaxistan|Kazaxistan]]&amp;nbsp;• [[Portal:Kurdistan|Kurdistan]]&amp;nbsp;•  [[Portal:Fas|Fas]]&amp;nbsp;• [[Portal:Erebistana Suûdî|Erebistana Suûdî]]&amp;nbsp;• [[Portal:Tacikîstan|Tacikîstan]]&amp;nbsp;• [[Portal:Tirkiye|Tirkiye]]&amp;nbsp;• [[Portal:Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî]] ([[Portal:Dubai|Dubai]] and [[Portal:Abu Dhabi|Abu Dhabi]])&amp;nbsp;• [[Portal:Ozbekistan|Ozbekistan]]&amp;nbsp;

:'''[[Portal:Amerîkaya Bakur|Amerîkaya Bakur]]'''
:: [[Portal:Kanada|Kanada]]: &amp;nbsp;• [[Portal:Erdnîgariya Kanadayê|Erdnîgariya Kanadayê]]
:::[[Portal:Alberta|Alberta]] ([[Portal:Calgary|Calgary]], [[Portal:Edmonton|Edmonton]])&amp;nbsp;• [[Portal:Kolumbiya Brîtanî|Kolumbiya&amp;nbsp;Brîtanî]] ([[Portal:Vancouver|Vancouver]])&amp;nbsp;• [[Portal:Manitoba|Manitoba]]&amp;nbsp;• [[Portal:New Brunswick|New&amp;nbsp;Brunswick]]&amp;nbsp;• [[Portal:Newfoundland and Labrador|Newfoundland&amp;nbsp;and&amp;nbsp;Labrador]] ([[portal:St. John's, Newfoundland and Labrador|St. John's]])&amp;nbsp;• [[Portal:Northwest Territories|Northwest&amp;nbsp;Territories]]&amp;nbsp;• [[Portal:Nova Scotia|Nova&amp;nbsp;Scotia]]&amp;nbsp;• [[Portal:Nunavut|Nunavut]]&amp;nbsp;• [[Portal:Ontario|Ontario]] ([[Portal:Eastern Ontario|Eastern&amp;nbsp;Ontario]]&amp;nbsp;• [[Portal:Ottawa|Ottawa]]&amp;nbsp;•[[Portal:Toronto|Toronto]]&amp;nbsp;• [[Portal:Hamilton, Ontario|Hamilton]])&amp;nbsp;• [[Portal:Prince Edward Island|Prince&amp;nbsp;Edward&amp;nbsp;Island]] &amp;nbsp;• [[Portal:Quebec|Quebec]] ([[Portal:Montreal|Montreal]], [[Portal:Quebec City|Quebec City]], [[Portal:Estrie|Estrie]], [[Portal:Laurentides|Laurentides]], [[Portal:Saguenay–Lac-Saint-Jean|Saguenay–Lac-Saint-Jean]])&amp;nbsp;• [[Portal:Saskatchewan|Saskatchewan]]&amp;nbsp;• [[Portal:Yukon|Yukon]]

::[[Portal:Meksîk|Meksîk]]&amp;nbsp;
:::[[Portal:San Diego–Tijuana|San Diego–Tijuana]]

:: [[Portal:Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
:::[[Portal:Alabama|Alabama]]&amp;nbsp;• [[Portal:Alaska|Alaska]]&amp;nbsp;• [[Portal:Arizona|Arizona]]&amp;nbsp;• [[Portal:Arkansas|Arkansas]]&amp;nbsp;• [[Portal:California|California]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;([[Portal:Greater Los Angeles|Greater Los Angeles]]&amp;nbsp;• [[Portal:San Diego|San Diego]]&amp;nbsp;• [[Portal:San Diego–Tijuana|San Diego–Tijuana]], [[Portal:San Francisco Bay Area|San Francisco Bay Area]])&amp;nbsp;• [[Portal:Colorado|Colorado]]&amp;nbsp;• [[Portal:Connecticut|Connecticut]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;• [[Portal:Delaware|Delaware]]&amp;nbsp;• [[Portal:District of Columbia|District of Columbia]]&amp;nbsp;• [[Portal:Florida|Florida]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp; ([[Portal:Jacksonville|Jacksonville]]&amp;nbsp;• [[Portal:Miami|Miami]])&amp;nbsp;• [[Portal:Georgia (U.S. state)|Georgia]]&amp;nbsp;• [[Portal:Hawaîî|Hawaîî]]&amp;nbsp;• [[Portal:Idaho|Idaho]]&amp;nbsp;• [[Portal:Illinois|Illinois]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;([[Portal:Chicago|Chicago]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;)&amp;nbsp;• [[Portal:Indiana|Indiana]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;([[Portal:Indianapolis|Indianapolis]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;)&amp;nbsp;• [[Portal:Iowa|Iowa]]&amp;nbsp;• [[Portal:Kansas|Kansas]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;• [[Portal:Kentucky|Kentucky]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;([[Portal:Louisville|Louisville]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;)&amp;nbsp;• [[Portal:Louisiana|Louisiana]]&amp;nbsp;([[Portal:New Orleans|New Orleans]])&amp;nbsp;• [[Portal:Maine|Maine]]&amp;nbsp;• [[Portal:Maryland|Maryland]]&amp;nbsp;• [[Portal:Massachusetts|Massachusetts]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;• [[Portal:Michigan|Michigan]]&amp;nbsp;([[Portal:Detroit|Detroit]])&amp;nbsp;• [[Portal:Minnesota|Minnesota]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;• [[Portal:Mississippi|Mississippi]]&amp;nbsp;• [[Portal:Missouri|Missouri]]&amp;nbsp;• [[Portal:Montana|Montana]]&amp;nbsp;• [[Portal:Nebraska|Nebraska]]&amp;nbsp;• [[Portal:Nevada|Nevada]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;([[Portal:Las Vegas|Las&amp;nbsp;Vegas]])&amp;nbsp;• [[Portal:New England|New England]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;• [[Portal:New Hampshire|New Hampshire]]&amp;nbsp;• [[Portal:New Jersey|New Jersey]]&amp;nbsp;• [[Portal:New Mexico|New Mexico]]&amp;nbsp;• [[Portal:New York|New York]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;([[Portal:New York City|New York City]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;• [[Portal:Capital District|Capital District]]&amp;nbsp;• [[Portal:Finger Lakes|Finger Lakes]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt; • [[Portal:Hudson Valley|Hudson Valley]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt; • [[Portal:Syracuse, New York|Syracuse]])&amp;nbsp;• [[Portal:North Carolina|North Carolina]]&amp;nbsp;• [[Portal:North Dakota|North&amp;nbsp;Dakota]]&amp;nbsp;• [[Portal:Ohio|Ohio]]&amp;nbsp;([[Portal:Cleveland|Cleveland]])&amp;nbsp;• [[Portal:Oklahoma|Oklahoma]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;• [[Portal:Oregon|Oregon]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;• [[Portal:Pennsylvania|Pennsylvania]]&amp;nbsp;([[Portal:Erie|Erie]]&amp;nbsp;• [[Portal:Lancaster, Pennsylvania|Lancaster]]&amp;nbsp;• [[Portal:Philadelphia|Philadelphia]]&amp;nbsp;• [[Portal:Pittsburgh|Pittsburgh]])&amp;nbsp;• [[Portal:Puerto Rico|Puerto Rico]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;• [[Portal:Rhode Island|Rhode Island]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;• [[Portal:South Carolina|South Carolina]]&amp;nbsp;• [[Portal:South Dakota|South Dakota]]&amp;nbsp;• [[Portal:Tennessee|Tennessee]]&amp;nbsp;• [[Portal:Texas|Texas]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;([[Portal:Austin|Austin]]&amp;nbsp;• [[Portal:Dallas|Dallas]]&amp;nbsp;• [[Portal:Houston|Houston]])&amp;nbsp;• [[Portal:Utah|Utah]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;• [[Portal:Vermont|Vermont]]&amp;nbsp;• [[Portal:Virginia|Virginia]]&amp;nbsp;• [[Portal:Washington|Washington]]&amp;nbsp;([[Portal:Seattle|Seattle]])&amp;nbsp;• [[Portal:West Virginia|West Virginia]]&amp;nbsp;• [[Portal:Wisconsin|Wisconsin]]&amp;nbsp;• [[Portal:Wyoming|Wyoming]]

:'''[[Portal:Okyanûsya|Okyanûsya]]'''
:: [[Portal:Awistralya|Awistralya]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;
:::[[Portal:Herêmên Paytextî yên Awistralyayê|Herêmên Paytextî yên Awistralyayê]]&amp;nbsp;• [[Portal:New South Wales|New South Wales]]&amp;nbsp;([[Portal:City of Bankstown|City of Bankstown]]&amp;nbsp;• [[Portal:Sîdney|Sîdney]])&amp;nbsp;• [[Portal:Paytextî yên Bakurî|Paytextî yên Bakurî]]&amp;nbsp;• [[Portal:Queensland|Queensland]]&amp;nbsp;([[Portal:Brisbane|Brisbane]])&amp;nbsp;• [[Portal:South Australia|South Australia]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;• [[Portal:Tasmanya|Tasmanya]]&amp;nbsp;• [[Portal:Vîktorya|Vîktorya]]&amp;nbsp;• [[Portal:Western Australia|Western Australia]]&amp;nbsp;
::[[Portal:Kiribati|Kiribati]]&amp;nbsp;• [[Portal:Mîkronezya|Mîkronezya]]&amp;nbsp;• [[Portal:Zelanda Nû|Zelanda Nû]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;• [[Portal:Papûa Gîneya Nû|Papûa Gîneya Nû]]&amp;nbsp;• [[Portal:Tuvalû|Tuvalû]]
|}&lt;!--

Portals to Add:
• [[Portal:Åland|Åland]]
• [[Portal:Andhra Pradesh|Andhra Pradesh]]
• [[Portal:Angola|Angola]]
• [[Portal:Bengali|Bengali]]
• [[Portal:Berkshire|Berkshire]]
• [[Portal:Brighton|Brighton]]
• [[Portal:British Virgin Islands|British Virgin Islands]]
• [[Portal:Buckinghamshire|Buckinghamshire]]
• [[Portal:Carpathian Ruthenia|Carpathian Ruthenia]]
• [[Portal:Central Valley|Central Valley]]
• [[Portal:City of Bankstown|City of Bankstown]]
• [[Portal:Commonwealth realms|Commonwealth realms]]
• [[Portal:Croats|Croats]]
• [[Portal:Cumberland, Maryland|Cumberland, Maryland]]
• [[Portal:Cumbria|Cumbria]]
• [[Portal:Derbyshire|Derbyshire]]
• [[Portal:Devon|Devon]]
• [[Portal:East Midlands England|East Midlands England]]
• [[Portal:Finger Lakes|Finger Lakes]]
• [[Portal:Isle of Wight|Isle of Wight]]
• [[Portal:Latino and Hispanic Americans|Latino and Hispanic Americans]]
• [[Portal:Liechtenstein|Liechtenstein]]
• [[Portal:Micronations|Micronations]]
• [[Portal:Newar|Newar]]
• [[Portal:North East England|North East England]]
• [[Portal:Punjab|Punjab]]
• [[Portal:Roma|Roma]]
• [[Portal:Shannara|Shannara]]
• [[Portal:Sicily|Sicily]]
• [[Portal:Space|Space]]
• [[Portal:Surrey|Surrey]]
• [[Portal:Sussex|Sussex]]
• [[Portal:Transylvania|Transylvania]]
• [[Portal:Vienna|Vienna]]
• [[Portal:West Sussex|West Susex]]
--&gt;
&lt;noinclude&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>oe4wn7xp61ah0ee356lutvdvp3z8f62</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095758</id>
      <parentid>2095756</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T07:55:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Làm Việc Thiện</username>
        <id>181068</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Undid edits by [[Special:Contribs/~2026-51765-85|~2026-51765-85]] ([[User talk:~2026-51765-85|talk]]) to last version by Ghybu</comment>
      <origin>2095758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21039" sha1="kxtmtqv6p90r3n80rvdh63y0v2lpusj" xml:space="preserve">&lt;!-- for featured portals use &lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt; --&gt;{| width=&quot;100%&quot; cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;background:none&quot;
|- style=&quot;background:none&quot; valign=&quot;top&quot; cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
| width=&quot;50%&quot; | '''[[Portal:Erdnîgarî|Erdnîgarî]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;'''&amp;nbsp;('''[[Portal:Erdkifşar|Erdkifşar]]'''&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;, [[Portal:Çîya|Çîya]])

'''[[Portal:Afrîka|Afrîka]]'''&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&lt;br /&gt;
: [[Portal:Algerya|Algerya]]&amp;nbsp;• [[Portal:Angola|Angola]] • [[Portal:Benîn|Benîn]] • [[Portal:Botswana|Botswana]] • [[Portal:Burkîna Faso|Burkîna Faso]] • [[Portal:Burundî|Burundî]] • [[Portal:Kamerûn|Kamerûn]] • [[Portal:Cape Verde|Cape Verde]] • [[Portal:Komara Navendî ya Afrîkayê|Komara Navendî ya Afrîkayê]]&amp;nbsp;• [[Portal:Çad|Çad]] • [[Portal:Peravê Diranfîl|Peravê Diranfîl]]&amp;nbsp;• [[Portal:Komara Kongoyê|Komara Kongoyê]]&amp;nbsp;• [[Portal:Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongoyê]]&amp;nbsp;• [[Portal:Djîboûtû|Djîboûtû]]&amp;nbsp;• [[Portal:Misr|Misr]]&amp;nbsp;• [[Portal:Erître|Erître]]&amp;nbsp;• [[Portal:Etîyopya|Etîyopya]] • [[Portal:Gabon|Gabon]] • [[Portal:Gambiya|Gambiya]] • [[Portal:Gana|Gana]]&amp;nbsp;• [[Portal:Gîneya Ekwatorê|Gîneya Ekwatorê]]&amp;nbsp;• [[Portal:Gîne-Bîsaû|Gîne-Bîsaû]]&amp;nbsp;• [[Portal:Kenya|Kenya]]&amp;nbsp; ([[Portal:Mombasa|Mombasa]], [[Portal:Naîrobî|Naîrobî]]) • [[Portal:Lîberya|Lîberya]] • [[Portal:Lîbya|Lîbya]]&amp;nbsp;• [[Portal:Madagaskar|Madagaskar]] • [[Portal:Malawî|Malawî]] • [[Portal:Malî|Malî]]&amp;nbsp;• [[Portal:Morîtanya|Morîtanya]]&amp;nbsp;• [[Portal:Morîtyûs|Morîtyûs]] • [[Portal:Fas|Fas]]&amp;nbsp;• [[Portal:Mozambîk|Mozambîk]]&amp;nbsp;• [[Portal:Namîbya|Namîbya]] • [[Portal:Nîjer|Nîjer]] • [[Portal:Nîjerya|Nîjer]] ([[Portal:Port Harcourt|Port Harcourt]], [[Portal:Lagos|Lagos]])&amp;nbsp; • [[Portal:Rwanda|Rwanda]]&amp;nbsp;• [[Portal:São Tomé û Príncipe|São Tomé û Príncipe]]&amp;nbsp;• [[Portal:Senegal|Senegal]]&amp;nbsp;• [[Portal:Sierra Leone|Sierra Leone]]&amp;nbsp;• [[Portal:Somalî|Somalî]]&amp;nbsp;• [[Portal:Afrîkaya Başûr|Afrîkaya Başûr]]&amp;nbsp;• [[Portal:Sudana Başûr|Sudana Başûr]]&amp;nbsp;• [[Portal:Sudan|Sudan]]&amp;nbsp;• [[Portal:Tanzanya|Tanzanya]]&amp;nbsp;• [[Portal:Togo|Togo]]&amp;nbsp;• [[Portal:Tûnis|Tûnis]]&amp;nbsp;• [[Portal:Uganda|Uganda]]&amp;nbsp;• [[Portal:Rojavayê Saharayê|Rojavayê Saharayê]]&amp;nbsp;• [[Portal:Zambiya|Zambiya]]&amp;nbsp;• [[Portal:Zîmbabwe|Zîmbabwe]]

'''[[Portal:Antartîka|Antartîka]]'''&amp;nbsp;• '''[[Portal:Arktîk|Arktîk]]'''

'''[[Portal:Asya|Asya]]'''
:[[Portal:Bhûtan|Bhûtan]]&amp;nbsp;• [[Portal:Bangladeş|Bangladeş]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;• ([[Portal:Bengal|Bengal]], [[Portal:Chittagong|Chittagong]], [[Portal:Dhaka|Dhaka]])&amp;nbsp;• [[Portal:Cambodia|Cambodia]]&amp;nbsp;• [[Portal:Çîn|Çîn]] ([[Portal:Pekîn|Pekîn]], [[Portal:Hong Kong|Hong Kong]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;, [[Portal:Makao|Makao]], [[Portal:Şengay|Şengay]], [[Portal:Şenzên|Şenzên]], [[Portal:Tîbet|Tîbet]])&amp;nbsp;• [[Portal:Taywan|Taywan]]&amp;nbsp;• [[Portal:Herêma Himalaya|Herêma Himalaya]]&amp;nbsp;• [[Portal:Hindîstan|Hindîstan]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt; ([[Portal:Andre Pradeş|Andre Pradeş]], [[Portal:Assam|Assam]], [[Portal:Goa|Goa]], [[Portal:Gujarat|Gujarat]], [[Portal:Hîmaşal Pradeş|Hîmaşal Pradeş]], [[Portal:Carkend|Carkend]], [[Portal:Karnataka|Karnataka]], [[Portal:Kerala|Kerala]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;, [[Portal:Medya Pradeş|Medya Pradeş]], [[Portal:Mahraştra|Mahraştra]], [[Portal:Odîşa|Odîşa]], [[Portal:Pencab|Pencab]], [[Portal:Tamîl Nadû|Tamîl Nadû]], [[Portal:Telangana|Telangana]], [[Portal:Uttar Pradeş|Uttar Pradeş]], [[Portal:Bengala Rojava|Bengala Rojava]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt; ([[Portal:Ahmedabad|Ahmedabad]], [[Portal:Bangalore|Bangalore]], [[Portal:Chandigarh|Chandigarh]], [[Portal:Chennai|Chennai]], [[Portal:Delhî|Delhî]], [[Portal:Hîsar|Hîsar]], [[Portal:Hyderabad|Hyderabad]], [[Portal:Kolkata|Kolkata]], [[Portal:Kollam|Kollam]], [[Portal:Mumbaî|Mumbaî]], [[Portal:Trichy|Trichy]], [[Portal:Udaipur|Udaipur]], [[Portal:Varanasi|Varanasi]]))&amp;nbsp;• [[Portal:Endonezya|Endonezya]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;• [[Portal:Japonya|Japonya]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt; ([[Portal:Osaka|Osaka]], [[Portal:Tokyo|Tokyo]])&amp;nbsp;• [[Portal:Kazaxistan|Kazaxistan]]&amp;nbsp;• [[Portal:Koreya|Koreya]] ([[Portal:Koreya Bakur|Koreya Bakur]], [[Portal:Koreya Başûr|Koreya Başûr]], [[Portal:Seoul|Seoul]])&amp;nbsp;• [[Portal:Qirgizîstan|Qirgizîstan]]&amp;nbsp;• [[Portal:Malezya|Malezya]]&amp;nbsp;• [[Portal:Moxolistan|Moxolistan]]&amp;nbsp;• [[Portal:Nepal|Nepal]]&amp;nbsp;• [[Portal:Pakîstan|Pakîstan]] ([[Portal:Chitral, Pakistan|Chitral]], [[Portal:Karachi|Karachi]], [[Portal:Lahore|Lahore]], [[Portal:Jhelum|Jhelum]], [[Portal:Îslamabad|Îslamabad]], [[Portal:Sialkot|Sialkot]])&amp;nbsp;• [[Portal:Fîlîpîn|Fîlîpîn]] ([[Portal:Bohol|Bohol]])&amp;nbsp;• [[Portal:SAARC|SAARC]]&amp;nbsp;• [[Portal:Sîngapûr|Sîngapûr]]&amp;nbsp;• [[Portal:Srî Lanka|Srî Lanka]]&amp;nbsp;• [[Portal:Tacikîstan|Tacikîstan]]&amp;nbsp;• [[Portal:Tayland|Tayland]]&amp;nbsp;• [[Portal:Tirkiye|Tirkiye]]&amp;nbsp;• [[Portal:Vîyetnam|Vîyetnam]]

'''[[Portal:Ewropa|Ewropa]]'''
: [[Portal:Yekîtiya Ewropayê|Yekîtiya Ewropayê]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;
::[[Portal:Awisturya|Awisturya]]&amp;nbsp;([[Portal:Vienna|Vienna]],&amp;nbsp;[[Portal:Tyrol|Tyrol]])&amp;nbsp;• [[Portal:Basque|Basque]]&amp;nbsp;• [[Portal:Belçîka|Belçîka]]&amp;nbsp;([[Portal:Brussels|Brussels]])&amp;nbsp;• [[Portal:Bulgaristan|Bulgaristan]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;• [[Portal:Channel Islands|Channel Islands]]&amp;nbsp;• [[Portal:Corsica|Corsica]]&amp;nbsp;• [[Portal:Xirwatistan|Xirwatistan]]&amp;nbsp;• [[Portal:Komara Çekî|Komara Çekî]]&amp;nbsp;([[Portal:Prag|Prag]])&amp;nbsp;• [[Portal:Danîmarka|Danîmarka]]&amp;nbsp;• [[Portal:Estonya|Estonya]]&amp;nbsp;• [[Portal:Fînlenda|Fînlenda]]&amp;nbsp;• [[Portal:Fransa|Fransa]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;([[Portal:Parîs|Parîs]],&amp;nbsp;[[Portal:Lyon|Lyon]])&amp;nbsp;• [[Portal:Almanya|Almanya]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;([[Portal:Baden-Württemberg|Baden-Württemberg]]&amp;nbsp;• [[Portal:Bavyera|Bavyera]]&amp;nbsp;• [[Portal:Rojhilatê Frisyayê|Rojhilatê Frisyayê]]&amp;nbsp;• [[Portal:Hamburg|Hamburg]]&amp;nbsp;• [[Portal:Eyaleta Saksonyaya Jêrîn|Eyaleta Saksonyaya Jêrîn]]&amp;nbsp;• [[Portal:Eyaleta Ren Vestfalya|Eyaleta Ren Vestfalya]]&amp;nbsp;• [[Portal:Saksonyaya Anhalt|Saksonyaya Anhalt]]&amp;nbsp;• [[Portal:Schleswig-Holstein|Schleswig-Holstein]])&amp;nbsp;• [[Portal:Gibraltar|Gibraltar]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;• [[Portal:Yewnanistan|Yewnanistan]]&amp;nbsp;([[Portal:Makedonya (Yewnanistan)|Makedonya]])&amp;nbsp;• [[Portal:Macaristan|Macaristan]] ([[Portal:Budapest|Budapest]], [[Portal:Miskolc|Miskolc]])&amp;nbsp;• [[Portal:Îrlenda|Îrlenda]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt; ([[Portal:Kilkenny|Kilkenny]])&amp;nbsp;• [[Portal:Îtalya|Îtalya]] ([[Portal:Rom|Rom]], [[Portal:Milan|Milan]], [[Portal:Venedîk|Venedîk]])&amp;nbsp;• [[Portal:Letonya|Letonya]]&amp;nbsp;• [[Portal:Lîtvanya|Lîtvanya]]&amp;nbsp;• [[Portal:Lûksembûrg|Lûksembûrg]]&amp;nbsp;• [[Portal:Malta|Malta]]&amp;nbsp;• [[Portal:Holenda|Holenda]]&amp;nbsp;• [[Portal:Polonya|Polonya]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;• [[Portal:Portûgal|Portûgal]]&amp;nbsp;• [[Portal:Romanya|Romanya]]&amp;nbsp; ([[Portal:Bukarest|Bukarest]])&amp;nbsp;• [[Portal:Sîlezya|Sîlezya]]&amp;nbsp;• [[Portal:Slovakya|Slovakya]]&amp;nbsp;• [[Portal:Slovenya|Slovenya]]&amp;nbsp;• [[Portal:Spanya|Spanya]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt; ([[Portal:Galîsya|Galîsya]])&amp;nbsp;• [[Portal:Swêd|Swêd]]&amp;nbsp;• [[Portal:Keyaniya Yekbûyî|Keyaniya Yekbûyî]] ([[Portal:Îngilîstan|Îngilîstan]] ([[Portal:Bristol|Bristol]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;, [[Portal:Cornwall|Cornwall]], [[Portal:Devon|Devon]], [[Portal:Hertfordshire|Hertfordshire]], [[Portal:Lincolnshire|Lincolnshire]], [[Portal:London|London]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;, [[Portal:Luton|Luton]], [[Portal:Stamford|Stamford]], [[Portal:North West England|North West England]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt; ([[Portal:Cheshire|Cheshire]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;, [[Portal:Cumbria|Cumbria]], [[Portal:Greater Manchester|Greater Manchester]], [[Portal:Merseyside|Merseyside]], [[Portal:Yorkshire|Yorkshire]]), [[Portal:Somerset|Somerset]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;, [[Portal:Wiltshire|Wiltshire]], [[Portal:South East England|South East England]] ([[Portal:East Sussex|East Sussex]], [[Portal:Kent|Kent]], [[Portal:Hampshire|Hampshire]], [[Portal:Oxfordshire|Oxfordshire]]))&amp;nbsp;• [[Portal:Bakurê Îrlendayê|Bakurê Îrlendayê]], [[Portal:Skotlenda|Skotlenda]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;, [[Portal:Wales|Wales]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;)

:[[Portal:Albania|Albanya]]&amp;nbsp;([[Portal:Tirana|Tirana]])&amp;nbsp;• [[Portal:Andora|Andora]]&amp;nbsp;• [[Portal:Ermenistan|Ermenistan]]&amp;nbsp;• [[Portal:Azerbaycan|Azerbaycan]]&amp;nbsp;• [[Portal:Belarûs|Belarûs]]&amp;nbsp;• [[Portal:Bosniya û Herzegovîna|Bosniya û Herzegovîna]]&amp;nbsp;• [[Portal:Welatên Katalanî-dipeyivî|Welatên Katalanî-dipeyivî]]&amp;nbsp;• [[Portal:Faroe Islands|Faroe Islands]]&amp;nbsp;• [[Portal:Gurcistan|Gurcistan]]&amp;nbsp;• [[Portal:Îzlenda|Îzlenda]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;• [[Portal:Isle of Man|Isle of Man]]&amp;nbsp;• [[Portal:Kosovo|Kosovo]]&amp;nbsp;• [[Portal:Komara Makedonyayê|Komara Makedonyayê]]&amp;nbsp;• [[Portal:Moldova|Moldova]]&amp;nbsp;• [[Portal:Montenegro|Montenegro]]&amp;nbsp;• [[Portal:Norwêc|Norwêc]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;• [[Portal:Rûsya|Rûsya]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp; ([[Portal:Çeçenistan|Çeçenistan]], [[Portal:Moscow|Moscow]])&amp;nbsp;• [[Portal:Serbistan|Serbistan]]&amp;nbsp;• [[Portal:Swîsre|Swîsre]]&amp;nbsp;([[Portal:Cenevre|Cenevre]])&amp;nbsp;• [[Portal:Tirkiye|Tirkiye]]&amp;nbsp;• [[Portal:Ûkrayna|Ûkrayna]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt; ([[Portal:Qrîm|Qrîm]])&amp;nbsp;• [[Portal:Bajarê Vatîkanê|Bajarê Vatîkanê]] 

'''[[Portal:Amerîkaya Latîn|Amerîkaya Latîn]]'''&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt; û '''[[Portal:Karibik|Karibik]]'''
:
: [[Portal:Arjentîn|Arjentîn]] ([[Portal:Buenos Aires|Buenos Aires]]&amp;nbsp;• [[Portal:Rosario|Rosario]]) &amp;nbsp;• [[Portal:Belîze|Belîze]]&amp;nbsp;• [[Portal:Bermûda|Bermûda]]&amp;nbsp;• [[Portal:Brazîl|Brazîl]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;• [[Portal:Bolîvya|Bolîvya]]&amp;nbsp;• [[Portal:Şîle|Şîle]] ([[Portal:Pichilemu|Pichilemu]])&amp;nbsp;• [[Portal:Kolombiya|Kolombiya]]&amp;nbsp;• [[Portal:Kosta Rîka|Kosta Rîka]]&amp;nbsp;• [[Portal:Kûba|Kûba]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;• [[Portal:Komara Domînîkî|Komara Domînîkî]]&amp;nbsp;• [[Portal:Ekwador|Ekwador]]&amp;nbsp;• [[Portal:El Salvador|El Salvador]]&amp;nbsp;• [[Portal:Guatemala|Guatemala]]&amp;nbsp;• [[Portal:Guyana|Guyana]]&amp;nbsp;• [[Portal:Haîtî|Haîtî]]&amp;nbsp;• [[Portal:Cameyka|Cameyka]]&amp;nbsp;• [[Portal:Meksîk|Meksîk]]&amp;nbsp;• [[Portal:Nîkaragua|Nîkaragua]]&amp;nbsp;• [[Portal:Panama|Panama]]&amp;nbsp;• [[Portal:Paraguay|Paraguay]]&amp;nbsp;• [[Portal:Perû|Perû]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;• [[Portal:Porto Rîko|Porto Rîko]]&amp;nbsp;• [[Portal:Surîname|Surîname]]&amp;nbsp;• [[Portal:Trînîdad û Tobago|Trînîdad û Tobago]]&amp;nbsp;• [[Portal:Ûrûgûay|Ûrûgûay]]&amp;nbsp;• [[Portal:Venezuela|Venezuela]]
|
{{right|[[Special:Nêzî|Cihên nêzîkî te]]}}&lt;/br&gt;
:'''[[Portal:Rojhilata Navîn|Rojhilata Navîn]]'''
::[[Portal:Efxanîstan|Efxanîstan]]&amp;nbsp;• [[Portal:Kîpros|Kîpros]]&amp;nbsp;• [[Portal:Misr|Misr]]&amp;nbsp;• [[Portal:Îran|Îran]] ([[Portal:Tabaristan|Tabaristan]])&amp;nbsp;• [[Portal:Iraq|Iraq]]&amp;nbsp;• [[Portal:Îsraîl|Îsraîl]] ([[Portal:Orşelîm|Orşelîm]])&amp;nbsp;• [[Portal:Urdun|Urdun]]&amp;nbsp;• [[Portal:Kazaxistan|Kazaxistan]]&amp;nbsp;• [[Portal:Kurdistan|Kurdistan]]&amp;nbsp;• [[Portal:Lubnan|Lubnan]]&amp;nbsp;• [[Portal:Lîbya|Lîbya]]&amp;nbsp;• [[Portal:Fas|Fas]]&amp;nbsp;• [[Portal:Oman|Oman]]&amp;nbsp;• [[Portal:Fîlîstîn|Fîlîstîn]]&amp;nbsp;• [[Portal:Erebistana Suûdî|Erebistana Suûdî]]&amp;nbsp;• [[Portal:Sûrî|Sûrî]]&amp;nbsp;• [[Portal:Tacikîstan|Tacikîstan]]&amp;nbsp;• [[Portal:Tirkiye|Tirkiye]]&amp;nbsp;• [[Portal:Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî]] ([[Portal:Abu Dhabi|Abu Dhabi]])&amp;nbsp;• [[Portal:Ozbekistan|Ozbekistan]]&amp;nbsp;

:'''[[Portal:Amerîkaya Bakur|Amerîkaya Bakur]]'''
:: [[Portal:Kanada|Kanada]]: &amp;nbsp;• [[Portal:Erdnîgariya Kanadayê|Erdnîgariya Kanadayê]]
:::[[Portal:Alberta|Alberta]] ([[Portal:Calgary|Calgary]], [[Portal:Edmonton|Edmonton]])&amp;nbsp;• [[Portal:Kolumbiya Brîtanî|Kolumbiya&amp;nbsp;Brîtanî]] ([[Portal:Vancouver|Vancouver]])&amp;nbsp;• [[Portal:Manitoba|Manitoba]]&amp;nbsp;• [[Portal:New Brunswick|New&amp;nbsp;Brunswick]]&amp;nbsp;• [[Portal:Newfoundland and Labrador|Newfoundland&amp;nbsp;and&amp;nbsp;Labrador]] ([[portal:St. John's, Newfoundland and Labrador|St. John's]])&amp;nbsp;• [[Portal:Northwest Territories|Northwest&amp;nbsp;Territories]]&amp;nbsp;• [[Portal:Nova Scotia|Nova&amp;nbsp;Scotia]]&amp;nbsp;• [[Portal:Nunavut|Nunavut]]&amp;nbsp;• [[Portal:Ontario|Ontario]] ([[Portal:Eastern Ontario|Eastern&amp;nbsp;Ontario]]&amp;nbsp;• [[Portal:Ottawa|Ottawa]]&amp;nbsp;•[[Portal:Toronto|Toronto]]&amp;nbsp;• [[Portal:Hamilton, Ontario|Hamilton]])&amp;nbsp;• [[Portal:Prince Edward Island|Prince&amp;nbsp;Edward&amp;nbsp;Island]] &amp;nbsp;• [[Portal:Quebec|Quebec]] ([[Portal:Montreal|Montreal]], [[Portal:Quebec City|Quebec City]], [[Portal:Estrie|Estrie]], [[Portal:Laurentides|Laurentides]], [[Portal:Saguenay–Lac-Saint-Jean|Saguenay–Lac-Saint-Jean]])&amp;nbsp;• [[Portal:Saskatchewan|Saskatchewan]]&amp;nbsp;• [[Portal:Yukon|Yukon]]

::[[Portal:Meksîk|Meksîk]]&amp;nbsp;
:::[[Portal:San Diego–Tijuana|San Diego–Tijuana]]

:: [[Portal:Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
:::[[Portal:Alabama|Alabama]]&amp;nbsp;• [[Portal:Alaska|Alaska]]&amp;nbsp;• [[Portal:Arizona|Arizona]]&amp;nbsp;• [[Portal:Arkansas|Arkansas]]&amp;nbsp;• [[Portal:California|California]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;([[Portal:Greater Los Angeles|Greater Los Angeles]]&amp;nbsp;• [[Portal:San Diego|San Diego]]&amp;nbsp;• [[Portal:San Diego–Tijuana|San Diego–Tijuana]], [[Portal:San Francisco Bay Area|San Francisco Bay Area]])&amp;nbsp;• [[Portal:Colorado|Colorado]]&amp;nbsp;• [[Portal:Connecticut|Connecticut]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;• [[Portal:Delaware|Delaware]]&amp;nbsp;• [[Portal:District of Columbia|District of Columbia]]&amp;nbsp;• [[Portal:Florida|Florida]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp; ([[Portal:Jacksonville|Jacksonville]]&amp;nbsp;• [[Portal:Miami|Miami]])&amp;nbsp;• [[Portal:Georgia (U.S. state)|Georgia]]&amp;nbsp;• [[Portal:Hawaîî|Hawaîî]]&amp;nbsp;• [[Portal:Idaho|Idaho]]&amp;nbsp;• [[Portal:Illinois|Illinois]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;([[Portal:Chicago|Chicago]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;)&amp;nbsp;• [[Portal:Indiana|Indiana]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;([[Portal:Indianapolis|Indianapolis]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;)&amp;nbsp;• [[Portal:Iowa|Iowa]]&amp;nbsp;• [[Portal:Kansas|Kansas]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;• [[Portal:Kentucky|Kentucky]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;([[Portal:Louisville|Louisville]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;)&amp;nbsp;• [[Portal:Louisiana|Louisiana]]&amp;nbsp;([[Portal:New Orleans|New Orleans]])&amp;nbsp;• [[Portal:Maine|Maine]]&amp;nbsp;• [[Portal:Maryland|Maryland]]&amp;nbsp;• [[Portal:Massachusetts|Massachusetts]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;• [[Portal:Michigan|Michigan]]&amp;nbsp;([[Portal:Detroit|Detroit]])&amp;nbsp;• [[Portal:Minnesota|Minnesota]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;• [[Portal:Mississippi|Mississippi]]&amp;nbsp;• [[Portal:Missouri|Missouri]]&amp;nbsp;• [[Portal:Montana|Montana]]&amp;nbsp;• [[Portal:Nebraska|Nebraska]]&amp;nbsp;• [[Portal:Nevada|Nevada]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;([[Portal:Las Vegas|Las&amp;nbsp;Vegas]])&amp;nbsp;• [[Portal:New England|New England]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;• [[Portal:New Hampshire|New Hampshire]]&amp;nbsp;• [[Portal:New Jersey|New Jersey]]&amp;nbsp;• [[Portal:New Mexico|New Mexico]]&amp;nbsp;• [[Portal:New York|New York]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;([[Portal:New York City|New York City]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;• [[Portal:Capital District|Capital District]]&amp;nbsp;• [[Portal:Finger Lakes|Finger Lakes]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt; • [[Portal:Hudson Valley|Hudson Valley]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt; • [[Portal:Syracuse, New York|Syracuse]])&amp;nbsp;• [[Portal:North Carolina|North Carolina]]&amp;nbsp;• [[Portal:North Dakota|North&amp;nbsp;Dakota]]&amp;nbsp;• [[Portal:Ohio|Ohio]]&amp;nbsp;([[Portal:Cleveland|Cleveland]])&amp;nbsp;• [[Portal:Oklahoma|Oklahoma]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;• [[Portal:Oregon|Oregon]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;• [[Portal:Pennsylvania|Pennsylvania]]&amp;nbsp;([[Portal:Erie|Erie]]&amp;nbsp;• [[Portal:Lancaster, Pennsylvania|Lancaster]]&amp;nbsp;• [[Portal:Philadelphia|Philadelphia]]&amp;nbsp;• [[Portal:Pittsburgh|Pittsburgh]])&amp;nbsp;• [[Portal:Puerto Rico|Puerto Rico]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;• [[Portal:Rhode Island|Rhode Island]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;• [[Portal:South Carolina|South Carolina]]&amp;nbsp;• [[Portal:South Dakota|South Dakota]]&amp;nbsp;• [[Portal:Tennessee|Tennessee]]&amp;nbsp;• [[Portal:Texas|Texas]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;([[Portal:Austin|Austin]]&amp;nbsp;• [[Portal:Dallas|Dallas]]&amp;nbsp;• [[Portal:Houston|Houston]])&amp;nbsp;• [[Portal:Utah|Utah]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;• [[Portal:Vermont|Vermont]]&amp;nbsp;• [[Portal:Virginia|Virginia]]&amp;nbsp;• [[Portal:Washington|Washington]]&amp;nbsp;([[Portal:Seattle|Seattle]])&amp;nbsp;• [[Portal:West Virginia|West Virginia]]&amp;nbsp;• [[Portal:Wisconsin|Wisconsin]]&amp;nbsp;• [[Portal:Wyoming|Wyoming]]

:'''[[Portal:Okyanûsya|Okyanûsya]]'''
:: [[Portal:Awistralya|Awistralya]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;
:::[[Portal:Herêmên Paytextî yên Awistralyayê|Herêmên Paytextî yên Awistralyayê]]&amp;nbsp;• [[Portal:New South Wales|New South Wales]]&amp;nbsp;([[Portal:City of Bankstown|City of Bankstown]]&amp;nbsp;• [[Portal:Sîdney|Sîdney]])&amp;nbsp;• [[Portal:Paytextî yên Bakurî|Paytextî yên Bakurî]]&amp;nbsp;• [[Portal:Queensland|Queensland]]&amp;nbsp;([[Portal:Brisbane|Brisbane]])&amp;nbsp;• [[Portal:South Australia|South Australia]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;• [[Portal:Tasmanya|Tasmanya]]&amp;nbsp;• [[Portal:Vîktorya|Vîktorya]]&amp;nbsp;• [[Portal:Western Australia|Western Australia]]&amp;nbsp;
::[[Portal:Kiribati|Kiribati]]&amp;nbsp;• [[Portal:Mîkronezya|Mîkronezya]]&amp;nbsp;• [[Portal:Zelanda Nû|Zelanda Nû]]&lt;sup&gt;[[File:Cscr-featured.svg|11px]]&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;• [[Portal:Papûa Gîneya Nû|Papûa Gîneya Nû]]&amp;nbsp;• [[Portal:Tuvalû|Tuvalû]]
|}&lt;!--

Portals to Add:
• [[Portal:Åland|Åland]]
• [[Portal:Andhra Pradesh|Andhra Pradesh]]
• [[Portal:Angola|Angola]]
• [[Portal:Bengali|Bengali]]
• [[Portal:Berkshire|Berkshire]]
• [[Portal:Brighton|Brighton]]
• [[Portal:British Virgin Islands|British Virgin Islands]]
• [[Portal:Buckinghamshire|Buckinghamshire]]
• [[Portal:Carpathian Ruthenia|Carpathian Ruthenia]]
• [[Portal:Central Valley|Central Valley]]
• [[Portal:City of Bankstown|City of Bankstown]]
• [[Portal:Commonwealth realms|Commonwealth realms]]
• [[Portal:Croats|Croats]]
• [[Portal:Cumberland, Maryland|Cumberland, Maryland]]
• [[Portal:Cumbria|Cumbria]]
• [[Portal:Derbyshire|Derbyshire]]
• [[Portal:Devon|Devon]]
• [[Portal:East Midlands England|East Midlands England]]
• [[Portal:Finger Lakes|Finger Lakes]]
• [[Portal:Isle of Wight|Isle of Wight]]
• [[Portal:Latino and Hispanic Americans|Latino and Hispanic Americans]]
• [[Portal:Liechtenstein|Liechtenstein]]
• [[Portal:Micronations|Micronations]]
• [[Portal:Newar|Newar]]
• [[Portal:North East England|North East England]]
• [[Portal:Punjab|Punjab]]
• [[Portal:Roma|Roma]]
• [[Portal:Shannara|Shannara]]
• [[Portal:Sicily|Sicily]]
• [[Portal:Space|Space]]
• [[Portal:Surrey|Surrey]]
• [[Portal:Sussex|Sussex]]
• [[Portal:Transylvania|Transylvania]]
• [[Portal:Vienna|Vienna]]
• [[Portal:West Sussex|West Susex]]
--&gt;
&lt;noinclude&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kxtmtqv6p90r3n80rvdh63y0v2lpusj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hevpeymaniya Navneteweyî li dijî Daişê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72514</id>
    <revision>
      <id>2095699</id>
      <parentid>1951946</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T03:14:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11797" sha1="8cf6oko4b06gzouwmtpos0d9xji925b" xml:space="preserve">{{Agahîdank yekîneyên leşkeriyê
| navê yekîneyê      = Hevpeymaniya Navneteweyî li dijî Daişê
| navê rastî         = Combined Joint Task Force – Operation Inherent Resolve
| wêne               = [[Wêne:Seal of Combined Joint Task Force – Operation Inherent Resolve.svg|175px]]
| wêne binnivîs      = Sembola tîma xebatê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Rosen |pêşnav=Armin |sernav=The US-Led War On ISIS Now Has A Logo |url=http://www.businessinsider.com.au/the-us-led-war-on-isis-now-has-a-logo-2014-12 |xebat=Business Insider Australia |tarîx=9 kanûna pêşîn 2014 |tarîxa-gihiştinê=9 kanûna pêşîn 2014 |tarîxa-arşîvê=13 çiriya paşîn 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161113212219/http://www.businessinsider.com.au/the-us-led-war-on-isis-now-has-a-logo-2014-12/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| sernûçe            = 
| dem                = 10 çiriya pêşîn 2014 – didome&lt;br&gt;({{Temena bi sal, meh, hefte û roj|month1=10|day1=10|year1=2014}})&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.defense.gov/news/newsarticle.aspx?id=123542 |sernav=Defense.gov News Article: DoD Authorizes War on Terror Award for Inherent Resolve Ops |weşanger=Defense.gov |tarîxa-gihiştinê=1 kanûna pêşîn 2014 |archive-date=2014-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141101011135/http://www.defense.gov/news/newsarticle.aspx?id=123542 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;defense1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.defense.gov/home/features/2014/0814_iraq/docs/Inside_the_coalition_to_defeat_ISIL_3.pdf |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150714031347/http://www.defense.gov/home/features/2014/0814_iraq/docs/Inside_the_coalition_to_defeat_ISIL_3.pdf |sernav=Inside the Coalition to defeat ISIL |weşanger=Combined Joint Task Force — U.S. Department of Defense |tarîx=21 nîsan 2015 |tarîxa-gihiştinê=27 nîsan 2015 |tarîxa-arşîvê=14 tîrmeh 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |paşnav=Kohn |pêşnav=Sally |url=http://www.thedailybeast.com/articles/2014/10/14/warren-and-christie-are-the-anti-hillarys.html |sernav=Warren and Christie Are the Anti-Hillarys |tarîx=14 çiriya pêşîn 2014 |xebat=The Daily Beast |tarîxa-gihiştinê=25 tebax 2015 }}&lt;/ref&gt;
| welat              = {{Ala|Iraq}}&lt;br /&gt;{{Ala|Sûrî}}
{{Collapsible list
|bullets=yes
|title=''Neteweyên beşdarbûn:''&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.turkishweekly.net/news/176934/us-forms-joint-anti-isil-command.html |sernav=US forms joint anti-ISIL command |kovar=The Journal of the Turkish Weekly |tarîx=9 kanûna pêşîn 2014 |tarîxa-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2014 |tarîxa-arşîvê=3 nîsan 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150403012422/http://www.turkishweekly.net/news/176934/us-forms-joint-anti-isil-command.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.state.gov/s/seci/index.htm |sernav=Special Presidential Envoy for the Global Coalition to Counter ISIL |weşanger=State.gov |tarîx=1 çiriya pêşîn 2014 |tarîxa-gihiştinê=23 nîsan 2015 }}&lt;/ref&gt;
|'''{{Ala|Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê}}'''
|'''{{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}'''
|'''{{Ala|Fransa}}'''
|'''{{Ala|Kanada}}'''
|'''{{Ala|Urdun}}'''
|'''{{Ala|Awistralya}}'''
|'''{{Ala|Danîmarka}}'''
|'''{{Ala|Holenda}}'''
|'''{{Ala|Belçîka}}'''
|'''{{Ala|Libnan}}'''&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Spokesperson |pêşnav1=Office of the |sernav=Joint Statement Issued by Partners at the Counter-ISIL Coalition Ministerial Meeting |url=http://www.state.gov/r/pa/prs/ps/2014/12/234627.htm |xebat=U.S. Department of State |tarîx=3 kanûna pêşîn 2014 |jêgirtin=&quot;Participants commended the efforts of the Lebanese Armed Forces in fighting ISIL/Daesh, and noted that ISIL/Daesh’s finances and recruitment are also increasingly being challenged through international cooperation. Participants affirmed, however, that a successful campaign against ISIL/Daesh will take time, and will require a sustained, united, and coordinated response. Participants reiterated their long-term commitment to this effort.&quot; }}&lt;/ref&gt;
|'''{{Ala|Maroko}}'''
|'''{{Ala|Erebistana Siyûdî}}'''
|'''{{Ala|Tirkiye}}'''
|'''{{Ala|Emirtiyên Yekbûyî yên Ereb}}'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |paşnav1=CJTF-OIR News Release |sernav=Dec. 8: Military Airstrikes Continue Against ISIL in Syria and Iraq |url=http://www.centcom.mil/en/news/articles/dec.-8-military-airstrikes-continue-against-isil-in-syria-and-iraq |weşanger=US Central Command |tarîxa-gihiştinê=9 kanûna pêşîn 2014 |tarîxa-arşîvê=23 îlon 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150923201949/http://www.centcom.mil/en/news/articles/dec.-8-military-airstrikes-continue-against-isil-in-syria-and-iraq |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|'''{{Ala|Qeter}}'''
|'''{{Ala|Bahreyn}}'''
}}
| dilsozî            = 
| liq                = 
| teşe               = 
| rol                = 
| mezinayî           = 6,350&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://newsmilitary.com/pages/39030025-4-600-international-troops-pledged-to-train-iraqi-forces |sernav=4,600 International Troops Pledged to Train Iraqi Forces |weşanger=NewsMilitary.com |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=23 nîsan 2015 |tarîxa-arşîvê=2018-01-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180117192432/http://newsmilitary.com/pages/39030025-4-600-international-troops-pledged-to-train-iraqi-forces |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;1,300 more US soldiers deployed to Iraq&quot;&gt;{{Jêder-malper |paşnav=Harper |pêşnav=Jon |url=http://www.stripes.com/news/us/1-000-soldiers-from-the-82nd-airborne-headed-to-iraq-1.320194 |sernav=1,000 soldiers from the 82nd Airborne headed to Iraq |weşanger=Stars and Stripes |tarîx=19 kanûna pêşîn 2014 |tarîxa-gihiştinê=23 nîsan 2015 }}&lt;/ref&gt;
| avahiya fermandariyê = {{Flagicon image|Seal of the United States Central Command.png|50px}} [[Fermandariya Biryargeha Navendî ya DYA'yê]]
| garnîzon           = [[Kuwêt]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=4,600 international troops pledged to train Iraqi forces |url=http://www.militarytimes.com/story/military/2014/12/08/international-troops-pledged-train-iraqi-forces/20106625/ |weşanger=Military Times |tarîxa-gihiştinê=12 hezîran 2015 |tarîx=8 kanûna pêşîn 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;militants attack near Baiji&quot;&gt;{{Jêder-malper |paşnav=Georgy |pêşnav=Michael |url=http://www.reuters.com/article/2015/06/13/us-mideast-crisis-iraq-idUSKBN0OT0BA20150613 |sernav=Militants attack government forces near Iraq's Baiji refinery |tarîx=13 hezîran 2015 |xebat=Reuters |tarîxa-gihiştinê=25 tebax 2015 |tarîxa-arşîvê=1 tîrmeh 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150701095841/http://www.reuters.com/article/2015/06/13/us-mideast-crisis-iraq-idUSKBN0OT0BA20150613 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| etîketa garnîzon   = Sergeh
| bernavk            = 
| patron             = 
| dirûşm             = 
| reng               = 
| etîketa rengê      = 
| sirûd              = 
| maskot             = 
| salveger           = 
| alav               = 
| etîketa alavê      = 
| şer                = [[Destwerdana leşkerî ya li dijî DAÎŞê]]
*[[Destwerdana bi pêşengiya-amerîkayê li Iraqê (2014–didome)|Şanoya Iraqê]]
*[[Destwerdana bi pêşengiya-amerîkayê li Sûriyê|Şanoya Sûrî]]
| dekorasyon         = 
| qedirên şer        = 
| etîketa qedirên şer = 
| hilweşandin        = 
| saetan firrîne     = 
| malper             = 
| fermandarê niha    = 
| fermandar1         = {{Sembola alayê|Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê}} Serbazê Korgeneral [[Stephen J. Townsend]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.army.mil/article/173729/new_operation_inherent_resolve_commander_continues_fight_against_isil |sernav=New Operation Inherent Resolve commander continues fight against ISIL |xebat=army.mil |tarîxa-gihiştinê=23 tebax 2016 }}&lt;/ref&gt;
| etîketa fermandar1 = Fermandarê niha
| fermandar2         = {{Sembola alayê|Keyaniya Yekbûyî}} Tevgeneral [[Rupert Jones (Efserê Artêşa Brîtanî)|Rupert Jones]]
| etîketa fermandar2 = Fermandarê Stratejiyê û Domandîdar
| fermandar3         = {{Sembola alayê|Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê}} Tevgeneral [[Scott A. Kindsvater]]
| etîketa fermandar3 = Cîgirê Fermandarê Operasyonên Îstîxbaratê
| fermandar4         = {{Sembola alayê|Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê}} Tûxgeneral J. Scott O'Meara
| etîketa fermandar4 = Serfermandarê Giştî yê Artêşê
| fermandar5         = 
| etîketa fermandar5 = 
| fermandar6         = 
| etîketa fermandar6 = 
| fermandar7         = 
| etîketa fermandar7 = 
| fermandar8         = 
| etîketa fermandar8 = 
| fermandar9         = 
| etîketa fermandar9 = 
| fermandarên girîng = 
| sembola naskirinê  = 
| etîketa sembola naskirinê = 
| sembola naskirinê2 = 
| etîketa sembola naskirinê2 = 
| sembola naskirinê3 = 
| etîketa sembola naskirinê3 = 
| sembola naskirinê4 = 
| etîketa sembola naskirinê4 = 
| sembola naskirinê5 = 
| etîketa sembola naskirinê5 = 
| êrîşên balafirê    = 
| bombebarana balafirê = 
| balafirên elektronîk = 
| şervanê balafirê   = 
| balafirên helîkopter = 
| êrîşên balafirên helîkopter = 
| kargoyên balafirên helîkopter = 
| pirrole balafirên helîkopter = 
| çavdêriyên balafirên helîkopter = 
| hînkarên balafirên helîkopter = 
| havilên balafirên helîkopter = 
| balafirên enterseptorê = 
| dewriyeya balafirê = 
| rayven balafirê    = 
| hînkarên balafirê  = 
| veguhestina balafirê = 
| tankera balafirê   = 
| balafirên giştî    = 
}}
'''Hevpeymaniya Navneteweyî li dijî Daişê''', '''Hevpeymana Yekbûyî yên Hêzên Karûbar - Tevgera Biryara Gehîn''' ({{bi-en|''Combined Joint Task Force – Operation Inherent Resolve'' ('''CJTF–OIR''')}}), [[hevpeymanî|hevpeymaniyeke]] navneteweyî li dijî [[Daiş]]ê ye ku ji sala 2014an û pê ve ji [[Fermandariya Biryargeha Navendî ya Amerîkayê]] ji bo koordînasyona leşkerî li dijî Daişê û hêzên leşkerî û karmendên zêdeyî 30 welatan pêk tê.&lt;ref&gt;{{Cite press release|last=Katz|first=Whitney|url=http://www.jecc.mil/News/RecentNews/tabid/3796/Article/572157/jecc-assists-in-the-establishment-of-combined-joint-task-force-operation-inhere.aspx|title=JECC assists in the establishment of Combined Joint Task Force – Operation Inherent Resolve|publisher=JECC Public Affairs|date=13 kanûna paşîn 2015|accessdate=14 îlon 2015|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304133055/http://www.jecc.mil/News/RecentNews/tabid/3796/Article/572157/jecc-assists-in-the-establishment-of-combined-joint-task-force-operation-inhere.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Koalîsyon yan jî hevpeymaniya li dijî DAÎŞê koalîsyoneke navneteweyî ye ku di sala 2013an de li hemberê [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|DAÎŞê]] hatiye damezrandin. Erk û xayeya koalîsyonê ev e ku bi hevkariya welatan pêşketin û xetereya DAÎŞê were astengkirin û hêzên ku li dijî DAÎŞê şer dikin werin piştgirî kirin. Yek ji hevkarên koalîsyonê ku ji [[kurd]]an pêk [[Hêzên Sûriya Demokratîk]] (HSD) e ku li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û li herêmên din ên [[Sûrî|Sûriyê]] li dijî DAÎŞê şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://time.com/3273185/isis-us-nato/ |sernav=U.S. Forms Anti-ISIS Coalition at NATO Summit |malper=TIME |tarîx=2014-09-05 |roja-gihiştinê=2024-12-15 |ziman=en |paşnav=Nicks |pêşnav=Denver |roja-arşîvê=2018-10-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181012154609/http://time.com/3273185/isis-us-nato/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Herekatên leşkerî yên Portûgalê]]
[[Kategorî:Hevpeymaniyên navneteweyî]]</text>
      <sha1>8cf6oko4b06gzouwmtpos0d9xji925b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Artêşa Gel a Koreyê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74274</id>
    <revision>
      <id>2095660</id>
      <parentid>2083468</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T00:34:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10289" sha1="8j79fc9xqqoxp7q1vq37y0trzyokrp5" xml:space="preserve">{{Agahîdank leşkeriya neteweyî
| welat              = Komara Demokratîk a Gel a Koreyê
| navê rastî         = {{Unbulleted list |조선인민군 |{{Biçûk|{{Noitalic|[[Romaja|wergerandin]]:}}}} {{Biçûktir|Chosŏn inmin'gun}} }}
| wêne               = Flag of the Korean People's Army (1992–1993).svg{{!}}border
| binnivîs           = 
| sernûçe            = [[Lîsteya Alayên Koreya Bakur#Leşkerî|Alaya Artêşa Gel a Kore]]
| wêne2              = Emblem of the Korean People's Army.svg
| binnivîs2          = 
| sernûçe2           = Emblema Artêşa Gel a Kore.
| dirûşm             = 
| damezrandin        = 25 nîsan 1932 (mafxwestin)&lt;br&gt;8 sibat 1947 (rewşa niha)
| rewşa niha         = 
| hilweşandin        = 
| yekîne             = {{Unbulleted list |style=font-size:95%;white-space:nowrap;
  | {{Artêş|Koreya Bakur}}
  | {{Behriye|Koreya Bakur}}
  | {{Hêzên hewayî|Koreya Bakur}}
  | {{Pad|26px}}[[Hêzên Stratejîk ên Artêşa Gel a Kore]]
  | {{Pad|26px}}[[Hêzên Operasyona Taybet ên Koreya Bakur]]
  | {{Flagicon image|Flag of the Worker-Peasant Red Guards.svg}} [[Nobetgirên Sor ên Karker-Gundî]]
 }}
| navend             = [[Pyongyang]], [[Koreya Bakur]]
| saetên firrînê     = 
| malper             = 
| serfermandar       = [[Wonsu|Mareşal]] [[Kim Jong-un]]
| sernavê serfermandar = {{Longitem|[[Serfermandarê Artêşa Gel a Kore|Serfermandar]]}}
| wezîrê kahînan     = 
| sernavê wezîrê kahînan = 
| wezîr              = [[Daejang|Gelemperî]] [[Ri Yong-gil]]
| sernavê wezîr      = {{Longitem|[[Wezîrê Hêzên Çekdar ên Gel|Wezîrê Hêzên Çekdar]]}}
| fermandar          = [[Chasu|Cîgirê Mareşal]] [[Ri Myong-su]]
| sernavê fermandar  = {{Longitem|[[Serokê Fermandariya Giştî (Koreya Bakur)|Fermandariya Giştî]]}}
| temen              = 25 nîsan
| leşkeriya bêgavî   = 17 salî
| daneyên agahiyên giştî = {{Biçûk|2010}}
| temenên agahiyên giştî = 15-29
| berdeste           = 6,515,279
| berdeste jin       = 6,418,693
| lêhatin            = 4,836,567
| lêhatina jin       = 5,230,137
| gihiştin           = 207,737
| gihiştina jin      = 204,553
| çalak              = {{Nowrap|1,190,000 {{Biçûktir|(2012) ([[Lîsteya dewletên hejmara leşkerên xwe|5. birêzkirin]])&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Military Balance 2010 |url=https://archive.org/details/militarybalance0000inte_f0f9 |nivîskar=International Institute for Strategic Studies |lînka-nivîskar=International Institute for Strategic Studies |paşnavê-edîtor=Hackett |pêşnavê-edîtor=James |tarîx=2010-02-03 |weşanger=[[Routledge]] |cih=[[London]] |isbn=1-85743-557-5 |ref=IISS2010 }}&lt;/ref&gt;}}}}
| birêzkirin         = 
| rezerve            = {{Nowrap|600,000 rezerve {{Biçûktir|(2012)}}}}&lt;br&gt;{{Nowrap|5,889,000 paramîlîter {{Biçûktir|(2012) (1. birêzkirin)}}}}
| bicihkirin         = 
| sermîyan           = ~$10 trîlyon&lt;ref&gt;http://www.globalsecurity.org/military/world/spending.htm World Wide Military Expenditures&lt;!--Bot-generated title--&gt;&lt;/ref&gt;
| ji sedî TBH        = ~25%&lt;ref&gt;http://www.globalsecurity.org/military/world/dprk/budget.htm&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://news.nationalpost.com/2012/12/06/north-korea-in-financial-trouble-after-blowing-100-million-on-tributes-to-dead-leader-kim-jong-il/ {{Mirin girêdan|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
| dabînkerên navxweyî = {{Unbulleted list|[[Kargeha Çekên Chongyul]] |[[Kargeha Tankê ya Ryu Kyong-su]] |[[Kargeha Motoran a Sungri]]}}
| dabînkerên derveyî = 
| hawirde            = 
| hinarde            = {{Nowrap|$100 mîlyon&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe | url=https://www.bloomberg.com/news/2010-11-10/north-korea-exports-100-million-of-arms-each-year-in-breach-of-sanctions.html |xebat=Bloomberg |sernav=North Korea Exports $100 Million a Year in Arms, UN Report Says |tarîx=10 çiriya paşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;}}
| dîrok              = [[Şerê Koreyê]] &lt;br/&gt; [[Pevçûnên Koreyî DMZ (1966-69)|Pevçûnên Koreyî DMZ]] &lt;br/&gt; [[Şerê Vîetnamê]] &lt;br/&gt; [[Şerê Yom Kippur]] &lt;br/&gt; [[Şerê Navxweyî yên Sûriyê]]
| navref             = [[Navrefên leşkeriya berawirdî yên Koreyê]]
}}
'''Artêşa Gel a Kore''' ('''AGK'''; [[Hangul|Chosŏn'gŭl]]: {{ziman|ko|조선인민군}}; ''Chosŏn inmin'gun'') regezekî hêza leşkerî ya [[Koreya Bakur]] û di bin siyaseta [[Songun]], saziya navendî yên civakên Koreya Bakur e. [[Kim Jong-un]] [[Serfermandarê Artêşa Gel a Kore]] ye û Serokê Giştî yê [[Komîsyona Leşkerî ya Navendî ya Partiya Karkerên Koreyê|Komîsyona Leşkerî ya Navendî]] ye. Hêza parastina AGKê ji pênc yekîneyan pêk tê: 
* [[Hêzên Bejayî yên Artêşa Gel a Kore|Hêzên Bejayî]]
* [[Hêzên Deryayî yên Artêşa Gel a Kore|Hêzên Deryayî]]
* [[Hêzên Hewayî yên Artêşa Gel a Kore|Hêzên Hewayî]]
* [[Hêzên Stratejîk a Roket (Koreya Bakur)|Hêzên Stratejîk a Roket]]
* [[Hêzên Operasyona Taybet ên Koreya Bakur|Hêzên Operasyona Taybet]].
Tevî [[Nobetgirên Sor ên Karker-Gundî]] di bin parastina kontrola AGKê de ye.

AGKê dijminên xwe yên sereke wek [[Komara Hêzên Çekdar ên Koreyê]] û [[Hêzên Dewletên Yekbûyî yên Koreyê]], li seranserê [[Herêma Parastina Koreyê]] ji ber [[Peymana Agirbesta Koreyê|Peymana Agirbestê]] ya tîrmeha 1953'an de buye, diparêze û hember digre. {{Wekî ku ji|2016}}, bi 5,889,000 personelên [[paramîlîter]], ew  [[Lîsteya dewletên hejmara personelên leşkerî û paramîlîter|mezintirîn rêxistina paramîlîter ên li ser erdê]] ne. Ev hejmar nûnertiya ji xelkên 25% e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |url=http://article.joinsmsn.com/news/article/article.asp?total_id=4109686 |skrîpta-sernav=ko:한반도 인구 7천400만명 시대 임박 |weşanger=United Nations |nivîskar=UNFPA |tarîx=1 çiriya pêşîn 2009 |tarîxa-gihiştinê=21 çiriya paşîn 2012 |ziman=ko }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf |tarîxa-gihiştinê=2017-04-26 |tarîxa-arşîvê=2010-03-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100331091148/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
Koreya Bakur bi awayekî fermî ji dewrana damezrandina AGKê vegeriyan avakirina [[Kim Il-sung]] ya Artêşa gerîlayan a li dijî [[Japon]]ê. Di sala 1978'an de, &quot;Roja Weqfa ya Leşkerî&quot; ji 8ê sibat heta 25ê nîsanê, wek roja binavkirî yê damezirandina vê artêşê di sala 1932'an de guhertin.&lt;ref&gt;See &quot;Puk chuyo’gi’nyŏm’il 5-10 nyŏnmada taegyumo yŏlpyŏngsik&quot; (North Korea Holds Large Military Parades for Anniversaries Every 5-10 years), Chosŏn Ilbo, 25 April 2007; Chang Jun-ik, &quot;Pukhan Inmingundaesa&quot; (History of the North Korean Military), Seoul, Sŏmundang, 1991, pp. 19-88; Kim Kwang-su, &quot;Chosŏninmingun’ŭi ch’angsŏlgwa palchŏn, 1945~1990&quot; (Foundation and Development of the Korean People’s Army, 1945~1990), Chapter Two in Kyŏngnam University North Korean Studies Graduate School, Pukhan’gunsamunje’ŭi chaejomyŏng (The Military of North Korea: A New Look), Seoul, Hanul Academy, 2006, pp. 63-78.&lt;/ref&gt;

Di sala 1939 de, Artêşa Dilxwaz ên Koreyê (ADK), li [[Yan'an]], [[Çîn]]ê ava bu. Du kesên berpirsyar ji bo Artêşa [[Kim Tu-bong]] û [[Mu Chong]] bûn. Di heman demê de, dibistaneke nêzîkî Yan'an ji bo perwerdeya rêberên leşkerî û siyasî de ji bo paşerojeke serbixwe ya Koreyê hat avakirin. Di sala 1945'an de, ADKê bi piranî ya mêran nêzîkî 1,000 leşkerên Koreyî ji [[Artêşa Împaratoriya Japonî]] mezin bûn. Di vê heyamê de, ADKê li gel [[Hêzên Komunîst ên Çîn]]ê ji ku ew çek û cebilxane yên xwe kişandin, şer kirin. Piştî têkçûna ya Japonî, ADKê ji nav Hêzên Komunîst ên Çînê li rojhilatê [[Jilin]]ê çûn, ku dixwestin leşkerên etnîkî yên ji koreyê li Çînê bi dest bixin, bi taybetî jî ji [[Yanbian]]ê û tevahiya Koreyê.&lt;ref&gt;Elleman, Bruce. ''Beijing's Power and China's Borders: Twenty Neighbors in Asia''. Routledge (2014). pp. 116-117&lt;/ref&gt;

Hema piştî [[Şerê Cîhanê yê Duyemîn]] û di dema dagirkeriya [[Yekîtiya Sovyetê]] ya beşa [[Koreya Bakur]] de, di paralela 38emîn li navenda Artêşa Sovyetê ya 25emîn li [[Pyongyang]]ê daxuyaniyek xetabarê hemû komên berxwedana çekdarî li bakurê nîvgiravê derxistin û di 12ê çiriya pêşîn a 1945'an de hilweşandin.

Du hezar Koreyî bi tecrûbeyên berê ya di Artêşa Sovyetê ji bo amadekirina hêzên elimîn bi destûr ji navenda leşkerî ya Sovyetê ji cihên cuda li seranserê welat hatine şandin û hêza li ser 21ê çiriya pêşîn a 1945'an de hatine afirandin.

Li navenda pêwîstiya ji bo yekîneyeke cuda ji bo ewlekariyê li dora rêhesin û damezirandina yekîneyê di 11ê kanûna paşîn a 1946an de hate hestkirin. Hat ragihandin, ku yekîne di 15'°e tebaxê de ji heman salê çalak de wek çavdêriya hêzên ewlekariyê û afirandinê ya hêzên çekdar ên neteweyî heyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.strategicstudiesinstitute.army.mil/pdffiles/pub771.pdf |sernav=North Korea's Military Threat |paşnav=Scobell |pêşnav=Andrew |nivîskar2=Sandford, John M. |tarîx=April 2007 |weşanger=Strategic Studies Institute |tarîxa-gihiştinê=8 îlon 2014 |roja-arşîvê=2017-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170216085335/http://www.strategicstudiesinstitute.army.mil/pdffiles/pub771.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Peymangehên leşkerî yên wekî Akademiya Pyongyangê û Akademiya Navendî ya Miduriyetê (No. 2 Karmendên Dibistana AGKê di sala 1949an de amade bû) (di Kanûna 1948an de Akademiya Leşkerî ya AGKê bû), di nêzîk de ji bo perwerdeya karmendên leşkerî û siyasî yên ji bo hêzên çekdar ên nû dan pey.

Piştî leşkerî pêk hat û dezgehên ji bo hînkirina leşkerên xwe yên nû hatine çêkirin, Midûriyeta Disîplînê ya Kolorduyê ya Artêşa Gel a Koreyê birêxistin kirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Koreya Bakur| ]]
[[Kategorî:Leşkeriya Korêya Bakur| ]]
[[Kategorî:Leşkerî| ]]
[[Kategorî:Şer| ]]</text>
      <sha1>8j79fc9xqqoxp7q1vq37y0trzyokrp5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hanne Leland</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74325</id>
    <revision>
      <id>2095695</id>
      <parentid>2057018</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T03:05:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2107" sha1="syjtbooho9prl34gh0ypq2d0xno2hk5" xml:space="preserve">{{Agahîdank hunermend
| navê_jidayikbûnê   = Hanne Leland
| paşbingeh          = solo_singer
| cihê_jidayikbûnê   = Byremo, [[Audnedal]], [[Norwêc]]
| cure               = [[Muzîka pop|Pop]]
| pîşe               = Vokalîst, helbestnivîs
| amûr               = Vokal, [[piyano]], [[gîtar]]
| salên_çalak        = 2012-didome
| şirketa_muzîkê     = Siwu Music/Believe Digital
| malper             = {{URL|http://www.hanneleland.com}}
}}
'''Hanne Leland''' ( [[9ê gulanê|9ê gulana]] [[1990]] li Byremo [[Vest-Agder, Norwêc]]) jinekî hunermend û [[strannivîs]]ekî elektro-pop e, ku ji stranên wek &quot;Keep On Movin&quot; û &quot;QUEEN&quot; ve hatiye nasîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.mtv.com/artists/hanne-leland/ |sernav=hanne leland  {{!}} Music Videos, News, Photos, Tour Dates {{!}} MTV |malper=MTV Artists |tarîxa-gihiştinê=2016-10-27 |roja-arşîvê=2016-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161028021232/http://www.mtv.com/artists/hanne-leland/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Leland wek keça Brîtanya-Kanadiyan, tura banda [[All Saints (kom)]] wekî çalakiyên piştgiriya xwe di çiriya pêşîn a 2016 buye, li ser serbestberdana xwe ji bo EP ya nû zûtir 2017an bu.

=== Albûm ===
* ''Honest'' (2014)&lt;ref name=&quot;cmtartists&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=About Hanne Leland |url=http://www.cmt.com/artists/hanne-leland/biography/ |malper=CMT Artists |weşanger=Viacom International Inc. |tarîxa-gihiştinê=19 îlon 2015 |archive-date=2015-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151013064545/http://www.cmt.com/artists/hanne-leland/biography/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== Stranên Single ===
* &quot;Beautiful You&quot; (2013)
* &quot;Home Is Where the Heart Is&quot; (2014)
* &quot;Hunter&quot; (2014)
* &quot;Divided Soul&quot; (2015)
* &quot;One Last Chance&quot; (2015)
* &quot;Into U&quot; (2015)
* &quot;Keep On Movin&quot; (2016)
* QUEEN (2016)

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* {{Malpera fermî|http://hanneleland.com/}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1990]]
[[Kategorî:Jinên norwêcî]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Stranbêjên norwêcî]]</text>
      <sha1>syjtbooho9prl34gh0ypq2d0xno2hk5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Payeyên leşkeriyê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74990</id>
    <revision>
      <id>2095728</id>
      <parentid>1835129</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T05:22:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2750" sha1="qswg0rt9rkccmj3f1edhed7ah4t5p0q" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=îlon 2024}}
{{Bêçavkanî|tarîx=îlon 2024}}
[[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (11496217353).jpg|thumb|Leşkerê [[Herêma Kurdistanê]] ([[pêşmerge]])]]

'''Payeya leşkerî''', '''pileya leşkerî''', '''ritbeya leşkerî''', [[stêrk]]ên li ser [[sermilk]]ên [[serbaz]]an yên ku asta wan di [[hiyarşiya leşkerî]] de diyar dikin&lt;ref&gt;https://ku.wiktionary.org/wiki/paye&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Paye (kurdî) !! Artêşa Îraqê !! Artêşa Tirkiyê !! Dewleta osmanî !! Artêşa Swêdê !! Artêşa [[DYA]]yê&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.defense.gov/about/insignias/officers.aspx |sernav=Department of Defense - Officer Rank Insignia |xebat=defense.gov |tarîxa-gihiştinê=1 nîsan 2015 |archive-date=2015-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150714033328/http://www.defense.gov/about/insignias/officers.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt; !! Kod û asta NATOyê
|-
| '''[[Cîdar]]''' &lt;br&gt;([[efserê yekstêr]] · [[mulazim]]) || ملازم || teğmen || mülâzım-ı sani || fänrik || Second Lieutenant [[Wêne:Army-USA-OF-01b.svg|none|50px]] ||
|-
| '''[[Cîdarê yekem]]''' &lt;br&gt;([[serpel]] · [[mulazimê yekem]])|| ملازم اول || üsteğmen || mülâzım-ı evvel || löjtnant || (First) Lieutenant [[Wêne:Army-USA-OF-01a.svg|none|50px]] ||OF-1
|-
| '''[[Pêşeng]]''' &lt;br&gt;([[sitvan]] · [[neqîb]])|| نقیب|| yüzbaşı || yüzbaşı || kapten || Captain [[Wêne:Army-USA-OF-02.svg|none|50px]] ||OF-2
|-
| '''[[Pêşrew]]''' &lt;br&gt;([[serkêş]] · [[serdar]] · [[raîd]])|| رائد|| binbaşı || kolağası || major || Major [[Wêne:Army-USA-OF-03.svg|none|50px]] || OF-3
|-
| '''[[Pêşkar]]''' &lt;br&gt;([[muqedem]])|| مقدم|| yarbay || binbaşı || överstelöjtnant || Lieutenant Colonel [[Wêne:Army-USA-OF-04.svg|none|50px]] || OF-4
|-
| '''[[Serheng]]''' &lt;br&gt;([[serlîwa]] · [[eqîd]])|| عقید|| albay || kaymakam || överste || Colonel [[Wêne:Army-USA-OF-05.svg|none|50px]] || OF-5
|-
| '''[[Sertîb]]''' &lt;br&gt;([[mîrlîwa]] · [[emîd]])|| عمید|| tuğgeneral || miralay || brigadgeneral || Brigadier General [[Wêne:Army-USA-OF-06.svg|none|50px]] || OF-6
|-
| '''[[Serhêz]]''' &lt;br&gt;([[lîwa]])|| لواء|| tümgeneral || mirliwa || generalmajor || Major General [[Wêne:Army-USA-OF-07.svg|none|50px]] || OF-7
|-
| '''[[Salar]]''' &lt;br&gt;([[ferîq]])|| فریق|| korgeneral || ferik || generallöjtnant || Lieutenant General [[Wêne:Army-USA-OF-08.svg|none|50px]] || OF-8
|-
| '''[[Payedar]]''' &lt;br&gt;([[serfermandar]] · [[ferîqê yekem]])||فریق اول|| orgeneral || ferik-i evvel || general || General [[Wêne:Army-USA-OF-09.svg|none|50px]] || OF-9
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Sinifên leşkerî]]</text>
      <sha1>qswg0rt9rkccmj3f1edhed7ah4t5p0q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Biryarname 68/262 Civîne Giştî ya Neteweyên Yekbûyî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75815</id>
    <revision>
      <id>2095668</id>
      <parentid>1789797</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T01:09:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2162" sha1="doc2k8ri0257dzy0quncqyr0qqp2pum" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;290px&quot; align=&quot;right&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 0em 0em 1em 1em; background:#f9f9f9; border: 1px #cccccc solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot;|&lt;big&gt;'''Biryarname 68/262 Civîne Giştî ya Neteweyên Yekbûyî'''&lt;/big&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot;|&lt;br /&gt;[[Wêne:Flag of the United Nations.svg|150px|Ala Neteweyên Yekbûyî]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ala Neteweyên Yekbûyî&lt;/small&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#ffffff&quot;|[[Wêne:Crimean_referendum_resolution_vote.PNG|300px|]]
|- valign=&quot;top&quot;
|'''Dengdan:'''
| 169 [[Welat]]
{{Legend|#009a50|Erê}}
{{Legend|#ff0000|Na}}
{{Legend|#808000|hundirandin}}
{{Legend|#999999|Kêm bûn li dengdan}}
{{Legend|#0000ff|[[Qirim]]}}
|- valign=&quot;top&quot;
| '''[[Zimanê fermî]]'''
| [[Erebî]], [[çînî]], [[îngilîzî]], [[fransî]], [[rûsî]], [[spanî]]
|- valign=&quot;top&quot;
| '''[[Malper]]'''
| [http://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/68/262 www.un.org]
|}
 '''Biryarname 68/262 Civîne Giştî ya Neteweyên Yekbûyî'''&lt;nowiki/&gt;' li 27ê [[Adar]]ê [[2014]] di encama dengdanê de vekirî li kombûna fereh 80th rûniştina 68'emîn de bû, Civîne Giştî ya [[Neteweyên Yekbûyî]] hate pejirandin&lt;ref name=&quot;xinhua&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.xinhuanet.com/english/world/2014-03/28/c_126325576.htm |sernav=UN General Assembly adopts resolution affirming Ukraine's territorial integrity |weşanger=[[Xinhua]] |tarîx=28 adar 2014 |tarîxa-gihiştinê=30 adar 2014 |archive-date=2014-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140422172321/http://news.xinhuanet.com/english/world/2014-03/28/c_126325576.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/68/262 Teksta tevahî ya biryarname 68/262 (Îngilîzî)]

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Biryarnameyên Neteweyên Yekbûyî]]
[[Kategorî:Îlheqkirina Krîmê ji aliyê Federasyona Rûsyayê ve]]
[[Kategorî:Têkiliyên derve yên Ûkraynayê]]
[[Kategorî:2014 li Rûsyayê]]
[[Kategorî:2014 li Ûkraynayê]]</text>
      <sha1>doc2k8ri0257dzy0quncqyr0qqp2pum</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bradley James</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76564</id>
    <revision>
      <id>2095671</id>
      <parentid>1799516</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T01:14:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3068" sha1="skr6nqzo3wy1m05lbwft03bwcgfao6r" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| nav                = Bradley James
| wêne               = Bradley James 2015.jpg
| roja_jidayikbûnê   = {{Roja bûyînê û temen|1983|10|11}}
| cihê_jidayikbûnê   = [[Exter]], [[Devon]], [[Brîtanya]]
| netewe             = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
| pîşe               = [[Lîstikvan]]
| salên_çalak        = 2008–îro
| xebatên_navdar     = [[Merlin (rêzefilm, 2008)|Merlin]]
| çînaser            = sînema
}}
'''Bradley James''' (jdb. {{Dîrok|11|çiriya pêşîn|1983}} li [[Exeter]], [[Devon]], [[Înglistan]]) [[lîstikvan]]ekî [[brîtanî]] ye. Di xeleka Merlin de bi rola [[Key Arthur|Arthur Pentragon]] tê naskirin.

== Jiyana wî ==
Bradley James li Înglistanê de dayik bûye. Wexta ew 9 salî bû ew bi malbata xwe li [[Jacksonville]], [[Florîda]] de mal bar dikir û li vir de ew diçû li dibistana seretayî yê û dibistana navînê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tvguide.com/celebrities/bradley-james/bio/224225 |sernav=Bradley James {{!}} TV Guide |malper=TVGuide.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2019-08-02 |archive-date=2019-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190802130942/https://www.tvguide.com/celebrities/bradley-james/bio/224225 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Paşê ew li Înglistanê de vedigeriya û li ku ew diçû li Madeley High School (Dibistana Bilind a Madeleyê). Bradley James [[Futbol|gogbazekî]] dilxwaz e û gelek caran ji bo armancên rind [[goga pê]] dilîst.

Di navber sala 2005an heta 2007an ew li dibistana niyarî [[Drama Centre London]] de perwerdeya niyariyê distand. Pêşkeşa wî ya yekem di [[wêneguhêz]]ê de di sala 2008 bi rêzefîlma [[Lewis(rêzefîlm)|Lewis]] bû. Di wê eynî sal ew rola Ben Davies di bêşa pîlotî ya rêzefîlma Dis''/Connected'' wê ne berdewam dibû de dileyst û her wiha ew di kurtefîlm Portobello 196 de jî dileyst.

Pêşwîste û serkeftina wê ya mezin bi rola Prens [[Key Arthur|Arthur]] di rêzefîlma [[Merlin (rêzefilm, 2008)|Merlin]] bû û ku di sala 2012an bi 5 sezon dawî bû. Bradley James di sezona dawî ya rêzefîlma biserkeftî di adara 2012an li [[Wales]] û [[Fransa]] de dilîst.

Di {{Dîrok|15|hezîran|2012}}&lt;nowiki/&gt;an fîlma werzişê Fast Girls ku li [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Îrlenda]] weşandî bû li ku ew rola fizyoterapîst Carl dilîst.

== Fîlmnîgarî ==

* 2008: [[Lewis (rêzefîlm)]] (beşa 2x01 &quot;)
* 2008: Dis/Connected
* 2008–2012: [[Merlin (rêzefilm, 2008)|Merlin]] (65 Beş)
* 2009: Portobello 196 (Kurtefîlm)
* 2012: Fast Girls
* 2014: [[Homeland]] (rêzefîlm, beş 4x01)
* 2015:[[iDamon]] (rêzefîlm, 5 beş)
* 2016: [[Damien]] (rêzefîlm, 10 beş)
* 2016: [[Underworld: Blood Wars]]
* 2017: Bounty Hunters (rêzefîlm, 5 beş)
* 2018: I Medici (rêzefîlm, Sezona 2)

== Çavkanî ==
== Girêdanên derve ==
* {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}}
* {{IMDb name|3010926|Bradley James}}
* {{Twitter}}
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Aktorên îngilîz]]
[[Kategorî:Mêrên îngilîz]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]</text>
      <sha1>skr6nqzo3wy1m05lbwft03bwcgfao6r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Anthony Head</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76571</id>
    <revision>
      <id>2095659</id>
      <parentid>2048443</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T00:28:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12737" sha1="9s8ffo09td8ebqedsrn80a2zjgnl0vz" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
}}
'''Anthony Stewart Head''' (jdb. {{Dîrok|20|sibat|1954}}, li [[Camden Town]], [[London]], [[Înglistan]]) [[lîstikvan]] û [[muzîkvan]]ekî brîtanî ye.

== Jiyan ==
Debavên wê her du di şirketa fîlmê de dixebitin, bave wê Seafield Head belgefîlmkare û dayika wê Helen Shingler aktrîse. Birayê wê Murray Head muzîkvane û bi Muzîkala Chess navdar bû, li ku strana cazê One Night in Bangkok tê.

Anthony Head ji sala 1982an de bi Sarah Fisher dijî û 2 dotên wan [[Emily Head]] û [[Daisy Head]] jî aktrîsin. Mala wê ya dewamî li [[Bath]](Somerset, Îngilistan) e û her wiha maleke wê li [[Los Angeles]] ê de he.

== Şano, wêneguhêz û fîlm ==
Anthony Head perwendîşa xwe di &quot;London Academy of Musical and Dramatic Art, destpê dikir. Pêşiyê ew li şano de dileyst li ku ew di navên dinde de di piyesa [[William Shakespeare]] Julius Caesar û Henry V de jî dilîst. Her wiha ew bi birayê xwe ve di [[Şanoya Prens Edward]] de ''Chess'' dilîst û di muzîkala [[The Rocky Horror Show]] de ew rola ''&quot;Frank'N Furter&quot;'' dilîst.

Anthony Head di gelek hilberandinên wêneguhêzî de dilîst. Rola wê ya yekem di sala 1978an de di dramaya wêneguhêziya brîtanî (wê bi 12 parçe bû) ''Enemy at the Door'' de bû. Rola wê yekem ya sînemayê de di fîlma ''Lady Chatterley's'' Lover (1982) bû li ku ew roleke biçuk dilîst. Di sala 1992 Head diçû li Amerika li ku ew di çendek berrol di rêzefîlmên amerîkan de dilîst. Serkeftina wê li Amerîka ema bi rastî bi leystina di reklamên qehweh de destpê kir. Vebirrî ew bi rola Rupert Giles di rêzefîlma [[Buffy the Vampire Slayer]] navdar bû.

Piştevanên Buffy dengê resen yê Anthony Head diecibînin : Head di beşa ''(The Yoko Factor)'' strana koma [[Lynyrd Skynyrd]] bi sernavê Head ''Free Bird'' distre û di beşa ''(Where the Wild Things Are)'' ew strana bi sernavê Behind Blue Eyes ya koma [[The Who]] distre.

Di rêzeya komedî [[Little Britain]] de Head 2003 heta 2006 rola serokwêzîrê dilîst wê seva asîstane xwe yê dilketî Sebastian Love tehemil dibe. Di sala 20008an de Head di fîlma operaya rokê bi sernavê : Repo! The Genetic Opera, ku bi derhêneriya [[Darren Lynn Bousman]] çêbû ye, Head serrol dileyst. Di eynî sal de Head di rêzefîlma ''The Invisibles'' de dilîst. Di sals 2009an de ew di rêzefîlma brîtanî (bi şeş parçe) ''Free Agents'' Stephen Caudwell,de şefê herdû serkesan dilîst. Di sala 2008 heta 2012 Head di rêzefîlma [[Merlin (rêzefilm, 2008)|Merlin]] de rola [[Uther Pendragon]] dilîst. Di nûfîlmçêkirina trajediya [[Macbeth]] ew rola Duncan dilîst . Di sala 2011an de Head, wek versiyona brîtanî him jî versiyona [[DYA]] ya adapsiyona rêzefîlm bi eynî nav ''Free Agents'' de di ber [[Hank Azariya]] û [[Kathryn Hahn]] ve dilîst. Helbet temaşvanên versiyona DYAî kêm bûn û lema rêzefîlm di pey 4 beş daxistî bû&lt;ref&gt;https://de.m.wikipedia.org/wiki/Anthony_Head&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;https://en.m.wikipedia.org/wiki/Anthony_Head&lt;/ref&gt;

'''Fîlm'''

    {| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Sal
!Sernav
!Rol
!Têbînî
|-
|1981
|''[[Lady Chatterley's Lover (1981 film)|Lady Chatterley's Lover]]''
|Anton
|
|-
|1987
|''[[A Prayer for the Dying]]''
|Rupert
|
|-
|1988
|''La Collina del diavolo''
|Michael Toyle
|
|-
|1992
|''Woof Again! Why Me?''
|
|[[Direct-to-video]] release
|-
|2003
|''[[I'll Be There (2003 film)|I'll Be There]]''
|Sam Gervasi
|
|-
|2004
|''[[Fat Slags]]''
|Victor
|
|-
|2005
|''Framing Frankie''
|Dennis Folley
|
|-
|2005
|''[[Imagine Me &amp; You]]''
|Ned
|
|-
|2006
|''[[Scoop (2006 film)|Scoop]]''
|Detective
|
|-
|2006
|''[[Little Britain Live]]''
|Serokwezîr
|Direct-to-video release
|-
|2007
|''[[Sparkle (2007 film)|Sparkle]]''
|Tony
|
|-
|2007
|''The Magic Door''
|George
|Direct-to-video release
|-
|2007
|''[[Amelia and Michael]]''
|Michael
|
|-
|2007
|''[[Sweeney Todd: The Demon Barber of Fleet Street (2007 film)|Sweeney Todd: The Demon Barber of Fleet Street]]''
|Camêrê li ser rê
|Uncredited role
Cameo appearance
|-
|2008
|''[[Repo! The Genetic Opera]]''
|Nathan Wallace/Repo Man
|
|-
|2011
|''[[The Great Ghost Rescue (film)|The Great Ghost Rescue]]''
|Serokwezîr
|
|-
|2011
|''[[The Inbetweeners Movie]]''
|Bavê Will
|
|-
|2011
|''[[Ghost Rider: Spirit of Vengeance]]''
|Benedict
|
|-
|2011
|''[[The Iron Lady (film)|The Iron Lady]]''
|[[Geoffrey Howe]]
|
|-
|2013
|''[[Percy Jackson: Sea of Monsters]]''
|[[Chiron]]
|
|-
|2013
|''[[Underdogs (2013 animated film)|Underdogs]]''
|Adult Flash
|
|-
|2014
|''[[Flying Home (film)|Flying Home]]''
|Bavê Colin
|
|-
|2015
|''[[Convenience (film)|Convenience]]''
|Mêrê xwekuştinî
|
|-
|2016
|''[[A Street Cat Named Bob (film)|A Street Cat Named Bob]]''
|Nigel Bowen
|
|-
|2016
|''[[Despite the Falling Snow (film)|Despite the Falling Snow]]''
|Old Misha
|
|-
|2018
|''[[Batman: Gotham by Gaslight]]''
|[[Alfred Pennyworth]]
|Voice role
Direct-to-video release
|}
'''Wêneguhêz'''
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Sal
!Sernav
!Rol
!Têbînî
|-
|1978
|''[[Enemy at the Door]]''
|Clive Martel
|Beşa: &quot;[[Enemy at the Door#Season One (1978)|Steel Hand from the Sea]]&quot;
|-
|1978
|''[[Lillie (TV series)|Lillie]]''
|William Le Breton
|[[ITV Network|ITV]] rêzefîlma biçûk
|-
|1978
|''Accident''
|Simon Lovell
|Beşa: &quot;The Figures Man&quot;
|-
|1979
|''[[The Mallens]]''
|Weir
|Beşa: 1.1
Beşa: 1.2
|-
|1979
|''[[Secret Army (TV series)|Secret Army]]''
|Hanslick
|Beşa: &quot;[[List of Secret Army episodes#Series Three: 1979|A Safe Place]]&quot;
|-
|1980
|''[[Love in a Cold Climate (TV serial, 1980)|Love in a Cold Climate]]''
|Tony Kroesig
|[[Thames Television]]
|-
|1981
|''[[Crown Court (TV series)|Crown Court]]''
|Timothy Preston-Berry
|Beşa: &quot;Hen Party&quot;
|-
|1981
|''[[Bergerac (TV series)|Bergerac]]''
|Bill
|Beşa: &quot;[[List of Bergerac episodes#Series 1|See You in Moscow]]&quot;
|-
|1984–88
|''[[The Comic Strip Presents...]]''
|Ricki
Recording Studio Engineer
|Beşa: &quot;[[The Comic Strip Presents...#List of Comic Strip films|Slags]]&quot;, &quot;[[More Bad News]]&quot;
|-
|1985
|''[[C.A.T.S. Eyes]]''
|James Sinden
|Beşa: &quot;[[List of C.A.T.S. Eyes episodes#Series 1|Goodbye, Jenny Wren]]&quot;
|-
|1985
|''[[Howards' Way]]''
|Phil Norton
|5 beş
|-
|1987
|''[[Boon (TV series)|Boon]]''
|Richard Rathbone
|Beşa: &quot;Day of the Yoke&quot;
|-
|1988
|''Pulaski''
|Dudley Fielding
|Beşa: &quot;The Price of Fame&quot;
|-
|1988
|''[[Rockliffe's Babies]]''
|Chris Patterson
|Beşa: &quot;A Trip to the Zoo&quot;
|-
|1991
|''[[Woof!]]''
|Bentley
|Beşa: 3.7
Beşa: 3.8
|-
|1993
|''[[The Detectives]]''
|Simon
|Beşa: &quot;[[The Detectives#Episodes|Acting Constables]]&quot;
|-
|1993
|''[[Highlander: The Series]]''
|Allan Rothwood
|Beşa: &quot;[[Highlander: The Series (season 1)#ep21|Nowhere to Run]]&quot;
|-
|1994
|''[[Royce (film)|Royce]]''
|Pitlock
|[[Showtime (TV network)|Showtime]] fîlma wêneguhêzê
|-
|1995
|''[[VR.5]]''
|Oliver Sampson
|Beşên: 5–13
|-
|1995
|''Ghostbusters of East Finchley''
|Terry
|Beşa: 1.5
|-
|1995
|''[[NYPD Blue]]''
|Nigel Gibson
|Beşa: &quot;[[NYPD Blue Episodes (Season 3)#Cold Heaters|Cold Heaters]]&quot;
|-
|1996
|''[[Roger Roger]]''
|Jimmy Price
|Fîlma wêneguhêzê
|-
|1997
|''[[Jonathan Creek]]''
|Adam Klaus
|Beşa: &quot;[[Jonathan Creek#Series 1 (1997)|The Wrestler's Tomb]]&quot;
|-
|1997–2003
|''[[Buffy the Vampire Slayer]]''
|[[Rupert Giles]]
|121 beş; (bi taybetî 1997–2001, Mêvaniya taybetî 2002–03)
berendamî ji bo – [[Saturn Award for Best Supporting Actor on Television]]
|-
|1999
|''[[Two Guys, a Girl and a Pizza Place]]''
|Dr Staretski
|Beşa: &quot;[[List of Two Guys and a Girl episodes#Season 2 (1998–1999)|Two Guys, a Girl and Mother's Day]]&quot;
|-
|2000
|''Best Actress''
|Colin Truemans
|[[E!]] fîlma wêneguhêzê
|-
|2001
|''[[Silent Witness]]''
|Henry Hutton
|Beşa: &quot;Two Below Zero&quot;
|-
|2002
|''[[Spooks (TV series)|Spooks]]''
|Peter Salter
|Beşa: &quot;Traitor's Gate&quot;
|-
|2002
|''[[Fillmore!]]''
|Profesor Third
|Beşa: &quot;[[List of Fillmore! episodes|Red Robins Don't Fly]]&quot;, &quot;[[List of Fillmore! episodes|A Cold Day at X]]&quot;
|-
|2002–03
|''[[Manchild (TV series)|Manchild]]''
|James
|15 beş
|-
|2003
|''[[My Family]]''
|Richard Harper
|Beşa: &quot;[[List of My Family episodes#Series Four (2003)|May the Best Man Win]]&quot;
|-
|2003
|''[[And Starring Pancho Villa as Himself]]''
|William Benton
|[[HBO]] 
Fîlma wêneguhêze
|-
|2003
|''Reversals''
|Andrew Barton
|[[ITV Network|ITV]] Fîlma wêneguhêzê
|-
|2003–06
|''[[Little Britain]]''
|[[Little Britain characters#Michael Stevens|Michael Stevens]]
|23 beş
|-
|2004
|''True Horror with Anthony Head''
|Presenter
|Beşa: 1–5
|-
|2004
|''[[New Tricks]]''
|Sir Tim
|Beşa: 1.2
|-
|2004
|''[[Monarch of the Glen (TV series)|Monarch of the Glen]]''
|Chester Grant
|Beşên: 6.7–6.10
|-
|2005
|''[[Murder Investigation Team (TV series)|Murder Investigation Team]]''
|Stewart Masters
|Beşa: 2.2
|-
|2005
|''[[Rose and Maloney]]''
|David Terry
|Beşa: 2.2
|-
|2006
|''[[Hotel Babylon]]''
|Mr Machin
|Beşs: 1.2
|-
|2006
|''[[Doctor Who]]''
|[[List of Doctor Who villains#Mr Finch|Mr. Finch]]
|Beşa: &quot;[[School Reunion (Doctor Who)|School Reunion]]&quot;
|-
|2006
|''[[Children's Party at the Palace]]''
|[[Captain Hook]]
|[[BBC]] television special
|-
|2006
|''Him and Us''
|Max Flash
|Unsold television pilot
|-
|2007
|''[[Red Nose Day 2007|Comic Relief 2007: The Big One]]''
|Various
|Television special
|-
|2007
|''[[Persuasion (2007 film)|Persuasion]]''
|Sir Walter Elliot
|Fîlma wêneguhêzê
|-
|2007
|''[[Totally Doctor Who]]''
|Baltazar
|Rola dengê di ''[[The Infinite Quest]]''
|-
|2007
|''[[Sensitive Skin (UK TV series)|Sensitive Skin]]''
|Tom Paine
|Beşên: &quot;The Signals&quot;, &quot;Here I Am&quot;
|-
|2007
|''[[Sold (TV series)|Sold]]''
|Mr Colubrine
|6 beş
|-
|2007–08
|''[[Heroes Unmasked]]''
|Narrator
|Series 1 &amp; 2
|-
|2007–09
|''[[Doctor Who Confidential]]''
|Narrator
|30 beş
|-
|2007–09
|''[[Little Britain]]''
|Serokwezîr
|23 beş
|-
|2008–12
|[[Merlin (rêzefilm, 2008)|Merlin]]
|[[Uther Pendragon]]
|43 beş
|-
|2008
|''[[The Invisibles (TV series)|The Invisibles]]''
|Maurice Riley
|[[BBC One]] series
|-
|2009
|''[[Free Agents]]''
|Stephen
|[[Channel 4]] TV series
|-
|2011
|''[[Free Agents (U.S. TV series)|Free Agents]]''
|Stephen
|[[NBC]] TV series (US Remake of the Channel 4 series of the same name)
|-
|2013
|''[[Dancing on the Edge (TV series)|Dancing on the Edge]]''
|Donaldson
|[[BBC Two]] series
|-
|2013
|''[[NTSF:SD:SUV::]]''
|Corningham
|Beşên: &quot;U-KO'ed&quot;
|-
|2013
|''[[Warehouse 13]]''
|Paracelsus
|3 beş
|-
|2013
|''You, Me &amp; Them''
|Ed Walker
|UKTV Gold series
|-
|2014–15
|''[[Dominion (TV series)|Dominion]]''
|David Whele
|Main cast
|-
|2015
|''[[Galavant]]''
|Galavant's Father
|Beşa: &quot;My Cousin Izzy&quot;
|-
|2015–16
|''[[Yonderland]]''
|Nigel
|2 beş
|-
|2017
|''[[Still Star-Crossed]]''
|Lord Silvestro Capulet
|Series regular
|-
|2017
|''[[Shadowhunters]]''
|Voice of Angel Raziel
|Beşa: &quot;Beside Still Water&quot;
|-
|2018
|''[[The Split (TV series)|The Split]]''
|Oscar Defoe
|6 beş
|}
== Radyo ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!Sal
!Sernav
!Rol
!Têbînî
|-
|2007-2012
|''[[Bleak Expectations]]''
|Gently Benevolent &amp; Jeremy Sourquill
|
|-
|2010
|''Ghost Stories by''
''(Çîrokên spêle ji aliyê)''

''[[Walter de la Mare]]''
|The Reader
|First broadcast on BBC Radio 7 – Mon 27 December 2010 Subsequent repeats on Radio 4 Extra
Episode 4 of 5: &quot;A Recluse&quot;
|-
|2011–2014
|''[[Cabin Pressure (radio series)|Cabin Pressure]]''
|Herc Shipwright
|Episodes: &quot;Newcastle&quot;, &quot;Ottery St Mary&quot;, &quot;Rotterdam&quot;, &quot;Vaduz&quot;, &quot;Yverdon-Les-Bains&quot;, &quot;Zürich, Part 1&quot;, &quot;Zürich, Part 2&quot;
|-
|2012
|''Clayton Grange''
|Saunders
|
|-
|2013
|''[[Neverwhere#Radio|Neverwhere]]''
|Mr Croup
|}

== Muzîk ==

* ''Face in the window – EP'' (1983 albûm) bi koma xwe Two way
* &quot;[[Sweet Transvestite]]&quot; (1991 single) [[Chrysalis Records]], 7″ single, 12″ single, CD single, û shaped picture CD
* ''[[Music for Elevators]]'' (2002 albûm) biihevkariya [[George Sarah]]
* &quot;Once More With Feeling&quot; (2001 albûm) Buffy the Vampire Slayer
* ''Cry'' (2012 single) ji aliye Marina Florance ji bo Oldie Composers Competition hatiye nivîsandin.
* ''Staring at the Sun'' (2014 albûm) albuma solo yê her du derdank û xebata resen.

== Girêdanên derve ==
{{Commons|Anthony Stewart Head}}
* [https://web.archive.org/web/20080322062557/http://ftvdb.bfi.org.uk/sift/individual/144947 BFI.org], Anthony Head at the [[British Film Institute]]
* {{IMDb name|0372117|Anthony Head}}
* [https://web.archive.org/web/20120712012436/http://www.bbc.co.uk/filmnetwork/films/p00l3nl0 Watch Anthony Head in the short film ''Amelia and Michael'']

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Aktorên brîtanî]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1954]]
[[Kategorî:Mirin 2026]]</text>
      <sha1>9s8ffo09td8ebqedsrn80a2zjgnl0vz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Xwînguhaztin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79885</id>
    <revision>
      <id>2095741</id>
      <parentid>1747693</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T06:56:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8796" sha1="1uujdbvz9r6n19vugfhpcll686s929t" xml:space="preserve">[[Wêne:Semi-trailer based mobile blood transfusion station (front view).jpg|thumb|250px|Stasyona veguhestina xwînê ya mobîl]]

Di laşê mirovek gihîştî de bi qasî 5 lître xwîn heye&lt;ref name=&quot;Modern Biology&quot;&gt;Postlethwait, J. and Hopson, J. (2006).Modern biology. Orlando: Holt, Rinehart and Winston.&lt;/ref&gt;. Dibe ko mêjera xwîna mirov ji ber nexweşiyên wekî [[Kêmxwînî|kêmxwîniyê]], [[şêrpence]]ya xwînê an jî ji ber niştergeriyê, birindarbûne kêm bibe&lt;ref name=&quot;ANCYCLOPÆDIA BRITANNICA&quot;&gt; ANCYCLOPÆDIA BRITANNICA, blood transfusion [https://www.britannica.com/science/blood-transfusion]&lt;/ref&gt; . Heke ji xwîna mirov bi qasî 1,5 lître kêm bibe, mirov bi metirsiya mirinê rû bi rû dimîne. Loma divê xwîn bidin kesên wiha. Ango pêdivî bi xwînguhaztinê çêdibe. Xwîna mirov [[Şane (biyolojî)|şaneyek]] sirûştî ye, tenê di laşê mirov de tê dirûstkirin. Ango guhaztina xwîn di navbera du mirov de rû dide, ê ko xwînê dide wekî [[xwînbexş]]er an jî xwînbexşîner bi nav dibe, ê ko xwînê digirê jî wekî [[xwînwergir]] tê navkirin. Hin caran [[xwîn]] raste rast ji xwînbexşer tê destxistin, lê bi gelemperî xwîna xwînbexşer di navendên xwînê (benqeyên xwînê) de tê embarkirin. Gava pêdiviya mirovek bi xwînê hebe, xwîn ji wê navendê tê peydakirin.

== Rêbaza xwînbexşînê ==
[[Wêne:Blood_Donation_12-07-06_1.JPG|thumb|250px|xwîn ji xwînhênera milê xwînbexşer ve tê girtin]]
[[Wêne:Blood_Donation_12-07-06_2.JPG|thumb|250px|kîsikê xwînê bi qasî 450 mîlîlître(nezikî nîv lître) xwînê tê tijekirin.]]
Dema mirov ji bo xwînbexşînê serî li navendên xwînê dide, divê pêşî bersîva hin pirsan bide. Gellek pirsên nivîskî ji xwînbexşer tê pirsin. Bi wî awayî bijîşk ji egera hebûna nexweşiyên xwînbexşer agahdar dibe. Heke hin nexweşî an jî egera nexweşiyê bi xwînbexşer ve hebe, rê li ber xwînbexşînê tê girtin. Lê heke di laşê xwînbexşer de nîşanên nexweşiyê tune be, vê gavê bijîşk derbasî qonaxa duyemîn a xwînbexşînê dibe.
* Divê [[Ta (biyolojî)|ta]] ya laşê kesên xwînbexşer di rêjeya asayî de be ango germahiya laş li derdora 36-37 &lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt;C be.
* Divê pestoya xwîna xwînbexşer di asta asayî de be.
* Divê xwînbexşer ne birçî be.

Heke hemû şert û merc li cih be, vê gavê bijîşk ji bo pişkinîna mêjera xwînê û [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|komeleya xwîna]] xwînbexşer, ji xwînhênera milê xwînbexşer hinek xwîn digire. Bi taqiya (test) hemogramê, pêkhateyên xwînê tê jimartin. Bi jimartinê, rêjeya [[Xiroka sor|xirokên sor]], [[Xiroka spî|xirokên spî]] û [[perikên xwînê]] diyar dibe. Ji bo xwînbexşînê divê rêjeya van pêkhateyan di asta asayî de be. Heke ne wisa be ango xwîna xwînbexşer kêm be, ji wî kesê xwîn nayê girtin. Ji van gavan şûnve êdî heke hemû şertên xwînbexşînê di cih de bin, xwîna xwînbexşer digirin. Xwîn bi gelemperî ji [[xwînhêner]]a milê mirov ve tê girtin. Bi navbeynkariya lûleyên plastîk xwîn di nav kisikê plastîk de tê berhevkirin. Mirov her carek dikare bi qasî 450 mîlîlître (nezikê nîv lîtreyê) xwîn bibexşîne. Piştî xwînbexşînê, divê xwînbexşer bi qasî 15 xulek rûnê an jî vezele û bihên vede&lt;ref&gt;NATIONAL HEART, LUNG, AND BLOOD INSTITUTE[https://www.nhlbi.nih.gov/health-topics/blood-donation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190408153129/https://www.nhlbi.nih.gov/health-topics/blood-donation |date=2019-04-08 }}&lt;/ref&gt;. Şilemeniya (plazma) xwînê di nav 1-2 rojan de dîsa digihîje asta asayî ya berê xwîn bexşînê. Di nav 6-12 hefteyan de [[moxê hestî]] xaneyên nû çêdike, bi vî awayê rêjeya [[xane]]yên xwînê jî digihîje asta asayî. Kesên bi temenê 18- 65 salî ü ji 50 kîloyê girantir, dikarin sê mehan carek xwîn bibexşînin.

== Rêbaza xwînwergirê ==
[[Wêne:Blausen_0087_Blood_Transfusion,_ku.png|thumb|300px|Bi alikariya rakêşê, xwîn dilop bi dolop ji kîsikê ber bi laşê xwînwergir diherike.]]
Xwîna bexşandî dibe ko bi awayek tevayî bidin xwînwergir. Wê gavê kisikê xwînê li jorê xwînwergir de tê dardakirin. Bi derzîyek xwînhênera milê xwînwergir tê kunkirin. Bi alikariya rakêşê, xwîn dilop bi dolop ji kîsikê ber bi laşê xwînwergir diherike. Di be ko 450 mîlîlître xwîn bi qasî du seatan de bê guhaztin&lt;ref name=&quot;ANCYCLOPÆDIA BRITANNICA&quot;/&gt;.

Lê bi gelemperî piştî bexşîna xwînê, xwîn tê parzûnkirin, pêkhateyên xwînê yên wekî xirokên sor, xirokên spî, perikên xwînê û plazmaya xwînê ji hev tên cudakirin. Bi vî awayî xwîna xwînbexşerek ji bo gellek xwînwergiran tê bikaranîn. Wekî minak heke li kesek nexweşiya [[kêmxwînî]] (anemî) hebe, ji bo vî kesê pêdivî bi xirokên sor heye, lê pêkhateyên din ên xwînê ne hewce ye. Loma ne xwîna tevayî, lê tenê xirokên sor didin wê kesê&lt;ref name=&quot;ANCYCLOPÆDIA BRITANNICA&quot; /&gt;. Perikên xwînê jî didin kesên bi nexweşiya şêrpenceyê ketiye. Ji bo guhaztina xwînê an jî pêkhateyên xwînê, divê komeleya xwîna xwînbexşer û xwînwergir guncav bin. Heke xwîna wergir û xwîna xwînbexşer neguncîn bê, xwîna xwînwergir topel dibe û xwînwergir bi egera mirinê rû bi rû dimîne.

== Guncîna komeleyên xwînê ==
Di rewşên asayî de xwînwergir bi kîjan [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|komeleya xwînê]] bê, ew cor xwîn diguhazînin laşê xwînwergir. Wekî minak heke mirovek bi komeleya xwîna A Rh(+) be( xwendina wî: “A er aş pozîtîv”) û pêdiviya wî bi xwînguzatinê hebe, xwîna bexşerên A Rh(+) didin vî kesê.

Lê hin caran dibe ko xwîna pêdivî pê heye bi dest nekeve, vê gavê xwînek ji komeleyek din tê guhaztin&lt;ref name=&quot;OpenStax, Anatomy &amp; Physiology&quot;&gt;OpenStax, Anatomy &amp; Physiology, OpenStax ,2013
[https://openstax.org/details/books/anatomy-and-physiology]&lt;/ref&gt; . Her komeleyên xwînê li hev nayên, piranî car xwîna xwînbeş a ne guncîn di laşê xwînwergir de topel dibe û jiyana xwînwergir dikeve bin xeterê. Hin komeleyên xwînê li hev diguncin heke xwînguhaztin li gor vî zanyariyê be, ziyanek giran nagihîje xwînwergir.

Li gor sîstema ABO û [[Hokara Rh|Rh]]’ê guncîna komeleyên xwînê wiha ye;

Kesên bi xwîna komeleya O li gel komeleya O, dikare xwîn bide komeleyên A, B, û AB yê, loma kesên bi xwîna komeleya O wekî [[xwînbexşên giştî|xwînbexşerên giştî]] tê navkirin&lt;ref name=&quot;OpenStax, Biology&quot;&gt; OpenStax Biology. 2013. [http://cnx.org/content/col11448/latest] &lt;/ref&gt; .

Kesên bi komeleya xwîna AB, dikare ji hemû komeleyan xwîn bigire, loma ev kesan wekî [[Xwînwergirê giştî|xwînwergirên giştî]] tên navkirin&lt;ref name=&quot;OpenStax, Biology&quot; /&gt;.

Li gor sîstema Rh’ê, kesên Rh(+) dikarê ji Rh(+) û Rh(-) an xwîn bigire&lt;ref name=&quot;OpenStax, Anatomy &amp; Physiology&quot; /&gt;. Kesên Rh(-) tenê ji kesên Rh(-) xwîn digire.
==== Li gor sîstema ABO û Rh'ê guncîna xirokên sor ên xwîna xwînbexşer û xwînwergir. ====
[[Wêne:ABO_donation_path.png|thumb|300px|Kesên bi xwîna komeleya O wekî xwînbexşerên giştî tên navkirin. Kesên bi komeleya xwîna AB, dikare ji hemû komeleyan xwîn bigire, loma ev kesan jî wekî xwînwergirên giştî bi nav dibin.]]

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center&quot;
||||| colspan=&quot;8&quot; |Xwînbexşêr
|-
|||||O-||O+||B-||B+||A-||A+||AB-||AB+
|-
| rowspan=&quot;8&quot; |Xwînwergir||AB+||[[Wêne:Blood drop plain.svg|25px]]||[[Wêne:Blood drop plain.svg|25px]]||[[Wêne:Blood drop plain.svg|25px]]||[[Wêne:Blood drop plain.svg|25px]]||[[Wêne:Blood drop plain.svg|25px]]||[[Wêne:Blood drop plain.svg|25px]]||[[Wêne:Blood drop plain.svg|25px]]||[[Wêne:Blood drop plain.svg|25px]]
|-
|AB-||[[Wêne:Blood drop plain.svg|25px]]||||[[Wêne:Blood drop plain.svg|25px]]||||[[Wêne:Blood drop plain.svg|25px]]||||[[Wêne:Blood drop plain.svg|25px]]||
|-
|A+||[[Wêne:Blood drop plain.svg|25px]]||[[Wêne:Blood drop plain.svg|25px]]||||||[[Wêne:Blood drop plain.svg|25px]]||[[Wêne:Blood drop plain.svg|25px]]||||
|-
|A-||[[Wêne:Blood drop plain.svg|25px]]||||||||[[Wêne:Blood drop plain.svg|25px]]||||||
|-
|B+||[[Wêne:Blood drop plain.svg|25px]]||[[Wêne:Blood drop plain.svg|25px]]||[[Wêne:Blood drop plain.svg|25px]]||[[Wêne:Blood drop plain.svg|25px]]||||||||
|-
|B-||[[Wêne:Blood drop plain.svg|25px]]||||[[Wêne:Blood drop plain.svg|25px]]||||||||||
|-
|O+||[[Wêne:Blood drop plain.svg|25px]]||[[Wêne:Blood drop plain.svg|25px]]||||||||||||
|-
|O-||[[Wêne:Blood drop plain.svg|25px]]||||||||||||||
|}&lt;br /&gt;
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}{{Anatomiya lawiran}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Biyolojî]]
[[Kategorî:Hematolojî]]
[[Kategorî:Xwîn]]</text>
      <sha1>1uujdbvz9r6n19vugfhpcll686s929t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Beirut (kom)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81266</id>
    <revision>
      <id>2095665</id>
      <parentid>1978818</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T00:56:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31400" sha1="lhra1b5zk3e04xcta3vuznpggmdczle" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}}
{{Agahîdank hunermend
| wêne               = Beirut 2019.jpg
| mezinahiya_wêne    = 220
| sernavê_wêne       = Beirut di sala 2019an de li [[Los Angeles]]ê di Wiltern Theaterê de muzîka xwe lê da
| salên_çalak        = ji 2006an vir ve
| şirketa_muzîkê     = {{Hlist|[[Ba Da Bing Records|Ba Da Bing]]|Pompeii|[[Arts &amp; Crafts México]]|[[4AD]]}}
| cure               = {{Hlist|[[Folk music#Balkan music|Balkan folk]]|[[World music|world]]|[[indie folk]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |paşnav1=Jorgensen |pêşnav1=Chris |sernav=Off the Charts: DeVotchKa Employs Symphony to Fine, Subtle Effect |url=http://billingsgazette.com/entertainment/music/off-the-charts-devotchka-employs-symphony-to-fine-subtle-effect/article_691695a1-206b-541a-ab68-e6fac839ca56.html |malper=[[Billings Gazette]] |tarîxa-gihiştinê=7 tîrmeh 2017 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170707011943/http://billingsgazette.com/entertainment/music/off-the-charts-devotchka-employs-symphony-to-fine-subtle-effect/article_691695a1-206b-541a-ab68-e6fac839ca56.html |tarîxa-arşîvê=7 tîrmeh 2017 }}&lt;/ref&gt;|[[electronica]]|[[baroque pop]]}}
| çalakiyên_têkildar = {{Hlist|[[Alaska in Winter]]|[[Soft Landing]]|[[A Hawk and a Hacksaw]]|[[Beirutando]]|[[Kidcrash]]|[[Kocani Orkestar]]|[[LNZNDRF]]|[[Owen Pallett]]|[[The Silent League]]|[[Sharon Van Etten]]}}
| malper             = {{URL|www.beirutband.com}}
| endamên_berê       = [[Jeremy Barnes]]&lt;br/&gt;[[Heather Trost]]&lt;br/&gt;Jason Poranski&lt;br/&gt;Kristin Ferebee&lt;br/&gt;[[Jon Natchez]]&lt;br/&gt;Tracy Pratt&lt;br/&gt;Greg Paulus&lt;br/&gt;Jared van Fleet&lt;br/&gt;[[Kelly Pratt (musician)|Kelly Pratt]]&lt;br/&gt;Perrin Cloutier
| endamên_niha       = Zach Condon&lt;br/&gt;Nick Petree&lt;br/&gt;Paul Collins&lt;br/&gt;Kyle Resnick&lt;br/&gt;Ben Lanz&lt;br/&gt;Aaron Arntz
}}
'''Beirut''' komeke [[Amerîkan|amerîkî]] ye ku bi eslê xwe projeya muzîka solo ya [[Zach Condon]]ê [[Santa Fe]]yî bû. Muzîka Beirut hêmanên ''indie-rock'' û [[Muzîka cîhanê|''muzîka cîhanî'']] li hev tîne. Performansa pêşîn a komê di gulana 2006an de li [[New York]]ê pêk hat, ji bo piştgiriya albûma xwe ya pêşîn, ''Gulag Orkestar''.&lt;ref name=&quot;pitchfork37080&quot;&gt;{{Jêder |sernav=Beirut Interview |url=http://www.pitchforkmedia.com/article/feature/37080-interview-beirut |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081218062923/http://www.pitchforkmedia.com/article/feature/37080-interview-beirut |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Pitchfork |tarîxa-gihiştinê=11 kanûna pêşîn 2009 |tarîxa-arşîvê=18 kanûna pêşîn 2008 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder |sernav=Beirut, the band |tarîx=6 tebax 2006 |url=http://nymag.com/arts/popmusic/features/18856/ |kovar=New York Magazine |tarîxa-gihiştinê=11 kanûna pêşîn 2009 }}&lt;/ref&gt;

Condon navê komê ji [[Bêrût|paytexta Libnanê]] wergirtiye, ji ber dîroka bajêr a pevçûnê û çandên wê yên cuda.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Beirut, konsera xwe ya yekem a li Libnanê di sala 2014an de li ''Festîvala Navneteweyî Byblosê'' pêk anî.

== Dîrok ==

=== Salên destpêkê ===
Zach Condon di {{Dîrok|13|sibat|1986}} de, li [[Albuquerque]]ya [[New Mexico]]yê hat dinê. Ew li Newport News, [[Vîrjînya|Virginia]] û [[Santa Fe]] mezin bû.&lt;ref name=&quot;Albuquerque tribune&quot;&gt;{{Jêder |sernav=Zach Condon returns home to the land of red and green |tarîx=19 çiriya pêşîn 2006 |url=http://www.abqtrib.com/news/2006/oct/19/zach-condon-returns-home-land-red-and-green/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080412051150/http://www.abqtrib.com/news/2006/oct/19/zach-condon-returns-home-land-red-and-green/ |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Albuquerque Tribune |tarîxa-gihiştinê=11 kanûna pêşîn 2009 |tarîxa-arşîvê=12 nîsan 2008 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Musical Maven – Zach Condon Follows His Muse to E. Europe And France of the '40s |paşnav=Roberts |pêşnav=Kathaleen |tarîx=30 gulan 2008 |malper=Albuquerque Journal }}&lt;/ref&gt; Condon di xortaniya xwe de bi komeke cazê re li borîjenê da û caz bandorek mezin li ser wî kir.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Beirut: Zach Condon’s Brass Band Blowout |tarîx=24 sibat 2009 |url=http://www.shockhound.com/features/386-beirut--zach-condon-s-brass-band-blowout |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090308012441/http://www.shockhound.com/features/386-beirut--zach-condon-s-brass-band-blowout |rewşa-urlyê=mirî |kovar=ShockHound |tarîxa-gihiştinê=14 kanûna pêşîn 2009 |tarîxa-arşîvê=8 adar 2009 }}&lt;/ref&gt;

Condon beşdarî [[Xwendingeha Bilind a Santa Fe]] bû, heya 17 saliya xwe tê de domand.&lt;ref name=&quot;Albuquerque tribune&quot;/&gt; Li saloneke sînemayê xebitî a ku fîlmên navnetewî dida temaşekirin û ev baldariya wî kişand li ser [[Fellini]], stranên [[Sîcîlyanî|Sîcîlyayî]] û muzîka [[Balkan]]î.&lt;ref name=&quot;npr.org&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/2011/11/07/140707452/beirut-on-world-cafe |sernav=Beirut On World Cafe : World Cafe |paşnav= |pêşnav= |tarîx=7 çiriya paşîn 2011 |malper=Npr.org |tarîxa-gihiştinê=14 kanûna paşîn 2014 }}&lt;/ref&gt;

Condon ji bo demeke kurt beşdarî zanîngehê bû, berî ku di 17 saliya xwe de ligel birayê xwe yê mezin Ryan biçe [[Ewropa]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=An interview with Beirut |url=http://www.brooklynvegan.com/archives/2006/06/an_interview_wi_3.html |kovar=Brooklyn Vegan |tarîxa-gihiştinê=11 kanûna pêşîn 2009 |roja-arşîvê=2016-01-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160115233338/http://www.brooklynvegan.com/archives/2006/06/an_interview_wi_3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Lêgerîn û naskirina Condon a [[muzîka cîhanê]] dengê melodîk a Beirût pêş ve bir.&lt;ref name=&quot;pitchfork37080&quot;/&gt; Birayê biçûk a Zach, Ross Condon di koma ''Total Slacke''r a [[Brooklyn]]î de lê da.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.freewilliamsburg.com/summerscreen-tonight-point-break-with-total-slacker-and-red-romans/ |sernav=Summerscreen TONIGHT: Point Break with Total Slacker and Red Romans – Free Williamsburg |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=Freewilliamsburg.com |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2019-07-27 |tarîxa-arşîvê=2010-08-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100818020527/http://www.freewilliamsburg.com/summerscreen-tonight-point-break-with-total-slacker-and-red-romans/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rollingstone.fr/Total-Slacker-pop-hallucinogene_1940.html Total Slacker : pop hallucinogène pour fins de soirées enfumées – Rolling Stone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120313211900/http://www.rollingstone.fr/Total-Slacker-pop-hallucinogene_1940.html|date=March 13, 2012|title=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nypress.com/article-21241-dazed-and-amused.html |sernav=Dazed and Amused |paşnav=Klimchak |pêşnav=Amre |tarîx=19 gulan 2010 |malper=New York Press |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100815044137/http://www.nypress.com/article-21241-dazed-and-amused.html |tarîxa-arşîvê=15 tebax 2010 |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pitchfork.com/forkcast/14581-crystal-necklace/ |sernav=&quot;Crystal Necklace&quot; |paşnav=Fitzmaurice |pêşnav=Larry |tarîx=6 tîrmeh 2010 |malper=Pitchfork.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2019-07-27 |roja-arşîvê=2016-03-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304211312/http://pitchfork.com/forkcast/14581-crystal-necklace/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== ''Gulag Orkestar'' ===
Bi vegerîna ji Ewrûpayê, Condon qeyda xwe li [[Zanîngeha New Mexicoyê]] kir û wî li wir beşên [[zimanê portûgalî]] û [[wêne]]kêşiyê xwendi.&lt;ref name=&quot;Albuquerque tribune&quot;/&gt; Condon piraniya materyalên xwe yên Gulag Orkestar bi tenê di odeya xwe ya nivînê de tomar kir, albûmê bi alîkariya Jeremy Barnes (Neutral Milk Hotel, A Hawk û Hacksaw) û Heather Trost (A Hawk û Hacksaw) li stûdyoyê temam kir ku ew her du bûn beşdarên destpêkê yên komê.

Tomarên ''Ba Da Bing!'' hêza îmzeyên Condon hilgirtin. Condon ji bo yekem pêşandana xwe ya zindî hevalên xwe hev da û ''Gulag Orkestarê'' li New Yorkê di gulan 2006an de lê da.

Vîdyoya muzîkê ya yekem a Beirutê ji bo &quot;Elephant Gun&quot; bi derhêneriya Alma Har'el hat girtin ku wê di heman demê de derhêneriya vîdyoya duyemîn a komê, &quot;Postcards from Italy&quot;yê jî kir. ''Lon Gisland'' EP yekem reşaneya komê bû di 2007an de.

=== ''The Flying Club Cup'' ===
Albûma duyem a Beirut, ''The Flying Club Cup,'' bi piranî li stûdyoyeke ''Albuquerqueê hatiye tomar kirin û li stûdyoya ''Arcade Fire'' a li ''Quebecê ye, hatiye qedandin. Li muzîkên ku di albûmê de ne bandora [[Zimanê fransî|fransî]] heye ji ber baldariya Condonî ya li ''chanson''an.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Beirut's Zach Condon: young success 'fucked with a lot of things' |tarîx=8 çiriya pêşîn 2007 |url=http://blogs.sfweekly.com/shookdown/2007/10/beiruts_zach_condon_young_succ.php |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091226221851/http://blogs.sfweekly.com/shookdown/2007/10/beiruts_zach_condon_young_succ.php |rewşa-urlyê=zindî |kovar=All Shook Down: SF weekly |tarîxa-gihiştinê=11 kanûna pêşîn 2009 |tarîxa-arşîvê=26 kanûna pêşîn 2009 }}&lt;/ref&gt; Condon li bin bandora stranbêjên [[Zimanê fransî|fransîaxêv]] maye mîna ''Jacques Brel, Serge Gainsbourg û Yves Montand''.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Beirut |url=http://www.myspace.com/beruit |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091210090707/http://www.myspace.com/beruit |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Myspace |tarîxa-gihiştinê=11 kanûna pêşîn 2009 |tarîxa-arşîvê=10 kanûna pêşîn 2009 }}&lt;/ref&gt; Wî her wiha bala xwe da fîlm û çanda fransî û îdîa kir ku ev yek sedemê bingehîn a çûyîna Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Exclusive interview with Beirut |tarîx=26 kanûna paşîn 2009 |url=http://www.miscellanynews.com/2.1579/exclusive-interview-with-beirut-1.1312698#.UYL9RoKeF1M |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120220050001/http://www.miscellanynews.com/2.1579/exclusive-interview-with-beirut-1.1312698#.UYL9RoKeF1M |kovar=The Miscellany News |tarîxa-gihiştinê=11 kanûna pêşîn 2009 |tarîxa-arşîvê=2012-02-20 }}&lt;/ref&gt; ''The Flying Club Cup'' bi fermî di çiriya pêşîn a 2007an de hat reşandin. Di îlona 2007an de wan vîdyoyek akûstîk a ''Take-Away Show'' weşandin ku ji hêla ''Vincent Moon'' ve hatiye der anîn. DVD-ya ''Cheap Magic Inside'' hatiye derxistin lê hemû di demeke kurt de hatin firotin; di Kanûna 2010an de, Beirut, destûrê da ''La Blogothèqueê ku ''BaDaBingê li ser torê belav bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.cpeterson.org/2010/12/15/beirut-giving-away-movies-or-why-i-love-indie-labels-against-my-better-judgment/ |sernav=Beirut Giving Away Movies: Or, Why I Love Indie Labels Against My Better Judgment - Chris Peterson |tarîx= |weşanger=Cpeterson.org |tarîxa-gihiştinê=2014-01-14 }}&lt;/ref&gt;

=== ''March of the Zapotec'' ===
[[Wêne:ZachCondon.jpg|thumb|Solîsta komê, Zach Condon|270x270px]]
Di 3ê nîsana 2008an de, Beirut tûra xwe ya havînê ya [[Ewropa]]yê betal kir ku vê çalakiyê berê ragihandibû.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Beirut cancel all European tour plans |tarîx=3 nîsan 2008 |url=http://www.gigwise.com/news/42061/Beirut-Cancel-All-European-Tour-Plans |kovar=Gigwise |tarîxa-gihiştinê=11 kanûna pêşîn 2009 }}&lt;/ref&gt; Ji xwe di sala 2006an de, Beirut piştî tûra du mehî ya DYAyê piya tûrê ya Ewopayê ji ber betilbûniyê dîsa betal kiribû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://blogs.sfweekly.com/shookdown/2007/10/beiruts_zach_condon_young_succ.php |sernav=Beirut's Zach Condon: Young Success 'Fucked With a Lot of Things' – Interview – San Francisco Music – All Shook Down&lt;!-- Bot generated title --&gt; |weşanger= |tarîxa-gihiştinê=1 sibat 2019 |roja-arşîvê=2009-12-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091226221851/http://blogs.sfweekly.com/shookdown/2007/10/beiruts_zach_condon_young_succ.php |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Beirut's official website |url=http://beirutband.com |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091216012553/http://www.beirutband.com/ |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=11 kanûna pêşîn 2009 |tarîxa-arşîvê=16 kanûna pêşîn 2009 }}&lt;/ref&gt; Di kanûna 2009an de ''cote EP''ya ''March of the Zapotec/Holland EP'' hatiye weşandin, ev tomara fermî ji rêwîtiya Condonê a ''Oaxacaê (March of the Zapotec)'' û muzîka elektronîk a bi navê &quot;''Realpeople''&quot; (''Holland'')ê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Beirut's Zach Condon discusses new EPs, time off |url=http://www.pitchforkmedia.com/article/news/146890-beiruts-zach-condon-discusses-new-eps-time-off |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081102012554/http://www.pitchforkmedia.com/article/news/146890-beiruts-zach-condon-discusses-new-eps-time-off |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=11 kanûna pêşîn 2009 |tarîxa-arşîvê=2 çiriya paşîn 2008 }}&lt;/ref&gt; Di 6ê sibata 2009an de Beirut performansa xwe ya televîzyonê ya li DYAyê li ser ''Late Show with David Lettermanê bi'' performansa &quot;A Sunday Smile&quot; kir.

=== ''The Rip Tide'' ===
Di destpêka hezîrana 2011an de, di navbêna tûra [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de, Beirut ragihand ku albûma wan a nû, ''The Rip Tide'', ku zivistanê berê li New Yorkê tomar kiribûn,&lt;ref name=&quot;consequenceofsound.net&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://consequenceofsound.net/2011/06/beirut-announces-new-album-the-rip-tide/ |sernav=Beirut announces new album, The Rip Tide |tarîx=2011-06-07 |weşanger=Consequence of Sound |tarîxa-gihiştinê=2014-01-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://world-music-instruments-happen.com/beirut-side-project-soft-landing-new-beirut-album-in-the-works.html |sernav=Beirut: side-project Soft Landing; New Beirut album in the works |tarîx=2010-12-23 |weşanger=World Music Instruments Happen |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110902152643/http://world-music-instruments-happen.com/beirut-side-project-soft-landing-new-beirut-album-in-the-works.html |tarîxa-arşîvê=2 îlon 2011 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=2014-01-14 }}&lt;/ref&gt; di 30yê tebaxê de bê weşandin.&lt;ref name=&quot;consequenceofsound.net&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://stereogum.com/721582/beirut-the-rip-tide-details/mp3s/ |sernav=Beirut The Rip Tide Details |tarîx= |weşanger=Stereogum |tarîxa-gihiştinê=2014-01-14 }}&lt;/ref&gt; Koma bi hevdemî [[Single|yekeyek]] derxist: &quot;East Harlem&quot; (ku yekem car li ''Live at the Music Hall of Williamsburgê'' hatiye tomarkirin), bi ''B-side &quot;Goshen&quot;''. albûm di nav tomarên Condom-ê ya xwe de bi navê Pompeii Records hatiye tomarkirin, rêvebirin û weşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://personasauna.blogspot.com/2011/06/new-album-beirut-rip-tide.html |sernav=Persona Sauna: New Album: Beirut - The Rip Tide |tarîx= |weşanger=Personasauna.blogspot.com |tarîxa-gihiştinê=2014-01-14 }}&lt;/ref&gt; Bi ya rexnegir û muzîkjenan, berevajî albûmanên berê yên vê komê ku muzîkên Meksîk, Fransa, Balkanan, hwd. dihewiya, balê dikişîne ser xwe, &quot;di vê albûmê de Beirut dengê xwe bêtir nêzîkî popê kiriye ku hunera derketiye holê [ya di nav Ride Tideê de ye] şêweyeke resen a ji yên din zêdetir girêdayî koma Beirûtê ye.&quot;&lt;ref&gt;[http://www.nialler9.com/10449-beirut-east-harlem-rip-tide/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110610041019/http://www.nialler9.com/10449-beirut-east-harlem-rip-tide/|date=June 10, 2011|title=Beirut – 'East Harlem' / The Rip Tide}}&lt;/ref&gt; Rexnegıirek destnîşan dike ku &quot;Bandora Ewro [ya li ser albûmên berê yên Beirut] hîn jî li wir in, lê rûhê pop-amerîkayê ya kevnare jî tê de heye.&quot; &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://frontpsych.com/2011/08/15/less-is-more-a-review-of-the-rip-tide/ |sernav=Less Is More – A Review of Beirut’s The Rip Tide |paşnav=Meatto |pêşnav=Keith |tarîx=15 tebax 2011 |weşanger=Frontier Psychiatrist |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130531085605/http://frontpsych.com/2011/08/15/less-is-more-a-review-of-the-rip-tide/ |tarîxa-arşîvê=31 gulan 2013 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=2014-01-14 }}&lt;/ref&gt; Ev albûm di heman demê de ji albûmên berê yên Beirutê cuda dibe ku di vê albûmê de stranan wekî muzîkên enstrumantal hatine tomarkirin û piştre ji hêla Condon ve peyvên/gotinên stranan lê hatine zêdekirin.&lt;ref name=&quot;npr.org&quot;/&gt;

=== ''No No No'' ===
Di {{Dîrok|1|hezîran|2015}} de, Beirut albûma xwe ya çaremîn ragihand, ''No No No'', ku di {{Dîrok|11|îlon|2015}} de derket.&lt;ref name=&quot;consequenceofsound.net2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://consequenceofsound.net/2015/06/beirut-announces-new-album-shares-title-track-no-no-no-listen/ |sernav=Beirut announces new album, shares title track No No No |paşnav= |pêşnav= |tarîx=1 hezîran 2015 |malper=Consequence of Sound |tarîxa-gihiştinê=1 hezîran 2015 }}&lt;/ref&gt; Di heman rojê de, sernavê sernavê &quot;Na Na Na&quot; ji bo weşanê hatiye parvekirin. Ev albûm piştî bûyerên tûndî di jiyana Condon de hatiye tomar kirin, bi tevlîheviyek re rû bi rû mabû û li nexweşxaneyek li Awistralyayê raketibû. Lêbelê, Condon bi saya têkiliyek nû û vegera xwe ya li New York-ê bi tevahî baş bû. Beirut ji bo albûmê  jî tûrek ragihand.&lt;ref name=&quot;consequenceofsound.net2&quot; /&gt;

=== ''Gallipoli'' ===
Di 22ê çiriya pêşîn 2018an de, Condon albûmek din a Beirutê ragihand, ''Gallipoli'', ku di {{Dîrok|1|sibat|2019}} de derket. Ev albûm navê xwe ji bajarrokek [[Îtalya]]yê biriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://pitchfork.com/news/beirut-announce-new-album-gallipoli/ |sernav=Beirut Announce New Album Gallipoli |paşnav=Yoo |pêşnav=Noah |tarîx=20 çiriya pêşîn 2018 |malper=Pitchfork |tarîxa-gihiştinê=21 çiriya pêşîn 2018 }}&lt;/ref&gt; Di 10ê çileya 2019an de, vîdyoya muzîkê ji bo strana nû ya Beirutê, &quot;Landslide&quot; hatiye derxistin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=GCVB5zjwdzE |sernav=Beirut - Landslide (OFFICIAL VIDEO) |weşanger=[[YouTube]] |tarîxa-gihiştinê=1 sibat 2019 }}&lt;/ref&gt; Di {{Dîrok|9|sibat|2019}} de, Beirut li beşa &quot;Saturday Sessions&quot; a CBS This Morning's Saturdayê xuya bû, ku lê stranên bijarte yên ji &quot;Gallipoli&quot; lê da.

== Kadro ==
[[Wêne:Beirut in Mexico.jpg|thumb|372x372px|Beirut li Meksîkayê]]
Condon wekî amûrên sereke flugelhorn û ukulele lê dide. Ew ukuleleyê ji bo henekkirinê kiriye, lê dîtiye ku dengê xweş e, jê hez kiriye û digel birîna zenda xwe girîngiye dide lêdana wê. Condon di heman demê de li borîjen, euphonium, mandolin, akordiyon, amûrên cihêreng ên klavyeyê û conchê dide ku li ser ''The Flying Club Cup'' xuya bûne.&lt;ref name=&quot;pitchfork37080&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Gazette&quot;&gt;{{Jêder |sernav=Montreal International Jazz Festival: Beirut in conversation |tarîx=10 tîrmeh 2009 |url=https://montrealgazette.com/entertainment/Montreal+International+Jazz+Festival+Beirut+conversation/1779539/story.html |kovar=The Gazette |tarîxa-gihiştinê=14 kanûna pêşîn 2009 |tarîxa-arşîvê=23 adar 2010 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100323105325/http://www.montrealgazette.com/entertainment/Montreal+International+Jazz+Festival+Beirut+conversation/1779539/story.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Beirut Myspace&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://myspace.com/beruit |sernav=Edward Peckham (beruit) on Myspace |malper=Myspace.com |tarîxa-gihiştinê=1 sibat 2019 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=txzDZitF20M |sernav=YouTube |malper=Youtube.com |tarîxa-gihiştinê=1 sibat 2019 }}&lt;/ref&gt;

=== Kadroyên Beirut bi gelemperî ji van pêk tê ===

* Zach Condon – borîjen/flugelhorn/ukulele
* Nick Petree – dahol/percussion/melodica
* Paul Collins – electric bass/upright bass
* Kyle Resnick - borîjen
* Ben Lanz – trombon/sousaphone/glockenspiel
* Aaron Arntz - piyano/keyboards
[[Wêne:Beirut 2016 (17 von 19).jpg|thumb|2016.]]

=== Endamên paşîn ===

* Kristin Ferebee – [[keman]]
* Jason Poranski – [[gîtar]]/mandolin/ukulele
* Heather Trost – [[keman]]/viola
* Jon Natchez – baritone sax/mandolin/glockenspiel/keyboards
* Tracy Pratt – borîjen/euphonium/flugelhorn
* Greg Paulus – borîjen
* Kelly Pratt – borîjen/french horn/glockenspiel/keyboards
* Jared van Fleet – piyano
* Perrin Cloutier – akordiyon/çelo
* Sharon Van Etten, ê ku têkariya du stranên ''The Rip Tideê kir.''

Piraniya endamên Beirut di çalakiyên zindî de û di metaryelên tomarkirî de cih girtine.

== Projeyên din ên alîgir ==

=== Realpeople ===
Realpeople alîgira projeya elektronîkî ya Zach Condon e. Condon li bin vî navî albûma xwe ya yekem (neweşandî) çêkiribû; ''The Joys of Losing Weight'' û ''Holland'' EP di nav vê projeyê de hat afirandin. ''The Joys of Losing Weight'', ku dema Condon panzdeh salî bû, wê çêkiribû, ti carî bi fermî nehatiye weşandin, lê bêdestûr li ser înternetê hatiye reşandin.

=== 1971 ===
Condon di heman demê de bi navê 1971 EP-yek, ''Bats-American-Small-Time-ê jî derxistiye. Vê xebatê xwe di 16 saliya xwe de bi hevalê xwe yê Alex Gaziano re tomar kiriye (2002). Gaziano avaker û endamê komeke din a bingeh-Santa Fe, New Mexicoyê ye ya bi navê Kidcrash.

=== Landing Soft ===
Soft Landing projeyek bû ku ji hêla endamên Beirut ve -Paul Collins (bass) û Perrin Cloutier (harmonîk) û Mike Lawless- hat destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.liftingfaces.com/2010/07/beyond-beirut-a-soft-landing/ |sernav=Beyond Beirut, a Soft Landing |paşnav=Dunn |pêşnav=Ryan |tarîx=2010-07-02 |weşanger=Liftingfaces |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111123080753/http://www.liftingfaces.com/2010/07/beyond-beirut-a-soft-landing/ |tarîxa-arşîvê=23 çiriya paşîn 2011 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=2014-01-14 }}&lt;/ref&gt; albûma wan a yekem a bênav di 12ê çiriya pêşîn a 2010an de li ser tomarên Ba Da Bing derket&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.badabingrecords.com/products-page/soft-landing/ |sernav=Soft Landing November 2010 Tour &amp;#124; BA DA BING |tarîx=2010-11-11 |weşanger=Badabingrecords.com |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120316081700/http://www.badabingrecords.com/products-page/soft-landing/ |tarîxa-arşîvê=2012-03-16 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=2014-01-14 }}&lt;/ref&gt; û wekî &quot;guhartoyek pop-a Beirut&quot; &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://puddlegum.net/beirut-side-project-soft-landing-new-beirut-album-in-the-works/ |sernav=Beirut: side-project Soft Landing; New Beirut album in the works |tarîx= |weşanger=Puddlegum |tarîxa-gihiştinê=2014-01-14 |tarîxa-arşîvê=2011-10-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111013132335/http://puddlegum.net/beirut-side-project-soft-landing-new-beirut-album-in-the-works/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; û freak-folk&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.tinymixtapes.com/music-review/soft-landing-soft-landing |sernav=Soft Landing - Soft Landing &amp;#124; Music Review |paşnav=Reidy |pêşnav=Julia |tarîx= |weşanger=Tiny Mix Tapes |tarîxa-gihiştinê=2014-01-14 }}&lt;/ref&gt; a bi rîtmên dansê û enerjiya saf hatiye bi navkirin &lt;ref&gt;[http://www.badabingrecords.com/products-page/soft-landing/soft-landing-st1/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928063503/http://www.badabingrecords.com/products-page/soft-landing/soft-landing-st1/|date=September 28, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Pompeii Records ===
Pompeii Records [[Nîşana qeydê|şîrketa tomarê]] ye ku di sala 2011an de ji hêla Zach Condon ve&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.clashmusic.com/news/beirut-prepare-seven-inch |sernav=Beirut Prepare Seven Inch &amp;#124; News &amp;#124; Clash Magazine |tarîx= |weşanger=Clashmusic.com |tarîxa-gihiştinê=2014-01-14 }}&lt;/ref&gt; hatiye damezirandin da ku kom û muzîka wan bixwe kontrolê bike. Yekem tomarên li ser şîrketê hatiye weşandin ducariya EP-ya wan, March of the Zapotec/Holland EP bû.

== Dîskografî ==

=== Albûm ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:10em;&quot; |Sernav
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:18em;&quot; |Hûragahî
! colspan=&quot;11&quot; scope=&quot;col&quot; |Cihên bilind 
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:9em;&quot; |Firotin
|- style=&quot;font-size:smaller;&quot;
! style=&quot;width:3em;font-size:85%;&quot; |[[Billboard Hot 200|US]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.billboard.com/music/beirut/chart-history/billboard-200 |sernav=Beirut Chart History - Billboard 200 |malper=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |tarîxa-gihiştinê=1 sibat 2019 }}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;width:3em;font-size:85%;&quot; |US Rock&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.billboard.com/music/beirut/chart-history/rock-albums |sernav=Top Rock Albums |malper=Billboard |tarîxa-gihiştinê=1 sibat 2019 }}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:85%;&quot; |AUT&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;aus&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://austriancharts.at/showinterpret.asp?interpret=Beirut |sernav=Discography Beirut |malper=austriancharts |weşanger=Hung Medien }}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:85%;&quot; |FRA&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://lescharts.com/showinterpret.asp?interpret=Beirut |sernav=Discography Beirut |weşanger=lescharts }}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:85%;&quot; |GER&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.offiziellecharts.de/suche?artist_search=Beirut&amp;do_search=do |sernav=Discographie Beirut |weşanger=GfK Entertainment |tarîxa-gihiştinê=7 sibat 2019 }}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:85%;&quot; |IRE&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;ire&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://irish-charts.com/showinterpret.asp?interpret=Beirut |sernav=Discography Beirut |malper=irish-charts.com |weşanger=Hung Medien |roja-gihiştinê=2019-07-27 |archive-date=2022-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220416231025/http://irish-charts.com/showinterpret.asp?interpret=Beirut |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:85%;&quot; |NLD&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://dutchcharts.nl/search.asp?search=beirut&amp;cat=a |sernav=Discography Beirut |malper=Dutch Charts |weşanger=Hung Medien }}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:85%;&quot; |NZ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;nz&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://charts.org.nz/showinterpret.asp?interpret=Beirut |sernav=Discography Beirut |malper=charts.org.nz |weşanger=[[Recording Industry Association of New Zealand]] |tarîxa-gihiştinê=2019-07-27 |tarîxa-arşîvê=2016-05-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160501223446/http://charts.org.nz/showinterpret.asp?interpret=Beirut |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:85%;&quot; |SWE&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;swe&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://swedishcharts.com/showinterpret.asp?interpret=Beirut |sernav=Discography Beirut |malper=swedishcharts.com |weşanger=Hung Medien }}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:85%;&quot; |SWI&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://hitparade.ch/showinterpret.asp?interpret=Beirut |sernav=Discography Beirut |weşanger=hitparade.ch }}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;width:3em;font-size:85%;&quot; |UK&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;uk&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.officialcharts.com/artist/3358/beirut/ |sernav=Chart Stats - Beirut |weşanger=[[Official Charts Company]] }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |''Gulag Orkestar''
|
* Tarîxa weşanê: 9 gulan 2006
* Tomar: Ba Da Bing
|—
|—
|—
|—
|—
|—
|—
|—
|—
|—
|—
|
* US: 79,000&lt;ref name=&quot;reuters&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reuters.com/article/us-beirut-idUSTRE5110A420090202 |sernav=Indie rock band Beirut ventures south of the border |paşnav=Ayers |pêşnav=Michael |tarîx=2 sibat 2009 |weşanger=Reuters |tarîxa-gihiştinê=27 nîsan 2019 }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |''The Flying Club Cup''
|
* Tarîxa weşanê: 9 çiriya pêşîn 2007
* Tomar: Ba Da Bing
|118
|—
|—
|64
|—
|51
|54
|—
|—
|94
|69
|
* US: 78,000&lt;ref name=&quot;reuters&quot; /&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |''The Rip Tide''
|
* Tarîxa weşanê: 30 tebax 2011
* Tomar: Pompeii Records
|80
|15
|20
|42
|69
|89
|28
|26
|52
|29
|49
|
* US: 93,000&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://hitsdailydouble.com/new_album_releases |sernav=Upcoming Releases |malper=''Hits Daily Double'' |weşanger=HITS Digital Ventures |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150825183753/http://hitsdailydouble.com/new_album_releases |tarîxa-arşîvê=25 tebax 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |''No No No''
|
* Tarîxa weşanê: 11 îlon 2015
* Tomar: 4AD
|46
|10
|12
|24
|38
|62
|13
|39
|—
|38
|37
|
|-
! scope=&quot;row&quot; |''Gallipoli''
|
* Tarîxa weşanê: 1 sibat 2019
* Tomar: 4AD
|—
|42
|10
|75&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.snepmusique.com/tops-semaine/top-album-megafusion/?ye=2019&amp;we=6 |sernav=Le Top de la semaine : Top Albums Fusionnes – SNEP (Week 6, 2019) |weşanger=Syndicat National de l'Édition Phonographique |ziman=fr |tarîxa-gihiştinê=11 sibat 2019 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=îlon 2021 }}&lt;/ref&gt;
|21
|—
|36
|—
|—
|21
|61
|
|-
!''Hadsel''
|
* 2023
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
!''A Study of Losses''
|
* 2025
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| colspan=&quot;18&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; |&quot;—&quot; cihên ku dane lê tune ye
|}

=== EP ===

* ''The Guns of Brixton'' / ''Interior of a Dutch House'' (13 çiriya paşîn 2006) – Calexico/Beirut 7″ split single
* ''Lon Gisland'' (30 Çile 2007)
* ''Pompeii EP'' (28 sibat 2007)
* ''Elephant Gun EP'' (25 hezîran 2007)
* ''March of the Zapotec/Holland EP'' (16 sibat 2009 – Di iTunesê de wekî nefermî di 27ê Çileyê de hat weşandin) US No. 87 UK No. 101&lt;ref name=&quot;CLUK B&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.zobbel.de/cluk/CLUK_B.HTM |sernav=Chart Log UK |paşnav=Tobias Zywietz |tarîx=2011-05-07 |weşanger=Zobbel |tarîxa-gihiştinê=2010-08-07 }}&lt;/ref&gt; and FR No. 14 &lt;ref name=&quot;frcharts&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://lescharts.com/showitem.asp?interpret=Beirut&amp;titel=March+Of+The+Zapotec+And+Real+People+Holland&amp;cat=s |sernav=lescharts.com - Beirut - March Of The Zapotec And Real People Holland |malper=Lescharts.com |tarîxa-gihiştinê=1 sibat 2019 }}&lt;/ref&gt;

=== Berhevok ===

* ''Dark Was the Night'' Beirut li ''berhevoka'' xêrxwaziyê ya Rêxistina Red Hotê bi strana ''Mimizan'' cih girt.

Dîsa di 2011an de, wan ''cover''a &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;O Leãozinho&quot;yê ya ku strana Caetano Veloso ye, ji bo albûma ''Red Hot+Rio 2''yê kirin ''ku ev'' albûma herî dawî ya {{girêdan|Rêxistina Red Hotê|en|Red Hot Organization}} bû. Ev albûm dewama albûma 1996 ''Red Hot+Rio''yê ye. Pereyên ku bi firotinan hatine berhevkirin ji bo çalakiyên bilindkirina hişmendiyê bo AIDS/HIVê û pirsgirêkên tenduristiyê yên ji wan dertê, hatiye bexşkirin.

=== DVD ===

* ''Magic Magic Inside'' (2007) 
* ''Beirut: Zindî li Salona Muzîkê ya Williamsburg'' (2009) &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.popmatters.com/108791-beirut-live-at-the-music-hall-of-williamsburg-2496061869.html |sernav=Beirut: Live at the Music Hall of Williamsburg |tarîx=2 tebax 2009 |malper=PopMatters.com |tarîxa-gihiştinê=1 sibat 2019 }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|2}}

== Girêdanên derve ==

* {{Malpera fermî|http://www.beirutband.com}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Komên muzîkê yên ku di 2006an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Muzîk]]
[[Kategorî:Muzîka amerîkî]]</text>
      <sha1>lhra1b5zk3e04xcta3vuznpggmdczle</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nicole Kidman</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84601</id>
    <revision>
      <id>2095720</id>
      <parentid>2015265</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T05:08:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45421" sha1="svze4lr05vxhok7wow4z53gj08k8v92" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| nav                = Nicole Kidman
| navê_rastî         = '''Nicole Mary Kidman'''
| wêne               = Nicole Kidman Cannes 2013.jpg
| cihê_jidayikbûnê   = Hawaii,DY
| hevwelatî          = Awistralya, Amerîka
| pîşe               = [[Lîstikvan]]  û [[Fîlmçêker]]
| salên_çalak        = 1983 - roja me
| xelat              = Oscar
| malper             = {{URL|http://nicolekidmanofficial.com/|nicolekidmanofficial.com}}
| bejn               = 1,8 metre
}}
'''Nicole Mary Kidman''' (jdb. [[20ê hezîranê|20ê hezîrana]] [[1967]], [[Honolulu|Honolu]], [[Hawaii]]) [[lîstikvan]] û [[fîlmçêker]] e. Nicole Mary Kidman di heman de hemwelatiyê [[Awistralya]] û [[Amerîkan|Amerîkayê]] ye. Wê di gelek film û rêzefîlman de lîstikvanî kiriye û gelek xelat wergirtiye ku di nav de xelatên [[Oscar]]ê jî hene.

== Jînenîgarî ==
Nicole Mary Kidman di 20ê hezîrana sala 1967an de li [[Honolulu]], [[Hawaii]], di dema ku dê û bavê wê yên awistralyayî bi vîzeya xwendekaran bi demkî li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] bûn, ji dayik bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://projects.latimes.com/hollywood/star-walk/nicole-kidman/ |sernav=Nicole Kidman - Hollywood Star Walk - Los Angeles Times |malper=projects.latimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ew.com/movies/nicole-kidman-through-the-years/ |sernav=Nicole Kidman through the years |malper=EW.com |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hollywoodreporter.com/lists/14-hollywood-stars-who-immigrated-us-became-citizens-984824/ |sernav=14 Hollywood Stars Who Immigrated to the U.S. and Became Citizens |malper=The Hollywood Reporter |tarîx=2017-03-20 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en-US |paşnav=Haar |pêşnav=Kara }}&lt;/ref&gt; Dayika wê, Janelle Ann (née Glenny), mamosteya hemşîretiyê û endama lobiya bijartinê ya jinan bû û di heman de pirtûkên mêrê xwe sererast dikir. Bavê wê [[Antony Kidman]], biyokîmyager, derûnnasekî klînîkî û nivîskar bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Nicole Kidman on Fame, Family, and Turning 50 |url=https://www.vogue.com/article/nicole-kidman-interview-vogue-september-issue-2017 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |xebat=Vogue |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/dr-antony-kidman-nicole-kidmans-fathers-legacy-of-nurture-20140919-10j874.html |sernav=Dr Antony Kidman: Nicole Kidman's father's legacy of nurture |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2014-09-19 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xwişkeke wê ya biçûk ê bi navê Antonia heye ku rojnamevan û pêşkêşvana televîzyonê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://health.ninemsn.com.au/family/goodhealthandmedicine/716507/antonia-kidman |sernav=Antonia Kidman |malper=healthportal |roja-gihiştinê=2026-02-20 }}&lt;/ref&gt; Kidman li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji dê û bavên awistralyayî ji dayik bûyw ku xwediyê hemwelatîbûna du welatan ên [[Awistralya]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://archives.cnn.com/2002/SHOWBIZ/Movies/01/18/sun.kidman.intv/ |sernav=CNN.com - Nicole Kidman: 'Back to my core' - January 18, 2002 |malper=archives.cnn.com |roja-gihiştinê=2026-02-20 |roja-arşîvê=2006-04-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060427102858/http://archives.cnn.com/2002/SHOWBIZ/Movies/01/18/sun.kidman.intv/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/nicole-kidman-5-things-you-803890/ |sernav=Nicole Kidman: 5 Things You Didn’t Know About the Actress |malper=The Hollywood Reporter |tarîx=2015-06-20 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en-US |paşnav=Stone |pêşnav=Natalie }}&lt;/ref&gt; Ew bi eslê xwe îngilîzî, îrlendî û skotlendî ye. Ji ber ku li Hawaiî ji dayik bûye navê Hawaiî &quot;Hōkūlani&quot; ([hoːkuːˈlɐni]) lê hatiye kirin ku tê wateya &quot;stêrka ezmanî&quot;.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.thebiographychannel.co.uk/biographies/nicole-kidman.html |sernav=Nicole Kidman - Biography on Bio. |malper=www.thebiographychannel.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Brard |pêşnav=Emeric |tarîx=2024-06-04 |sernav=Nicole Kidman: Aussie Icon And Her Fascinating Family Ancestry |url=https://thecarousel.com/news/entertainment/nicole-kidman-aussie-icon-and-her-fascinating-family-ancestry/ |roja-gihiştinê=2026-02-20 |xebat=The Carousel |ziman=en-US |roja-arşîvê=2019-12-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191206060557/https://thecarousel.com/news/entertainment/nicole-kidman-aussie-icon-and-her-fascinating-family-ancestry/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Wê îlhama xwe ji pitikek fîlê ku di heman demê de li Baxçeyê Heywanan ê Honolulu ji dayik bû wergirtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |paşnav=BBC |sernav=Meryl Streep and Nicole Kidman reveal their REAL birth names - The Graham Norton Show {{!}} BBC |tarîx=2015-10-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=xnIyOwgnITo |roja-gihiştinê=2026-02-20 }}&lt;/ref&gt;

== Fîlmnîgarî ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
!scope=&quot;col&quot;|Sal
!scope=&quot;col&quot;|Sernav
!scope=&quot;col&quot;|Rol
!scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot;|Têbinî 
!scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot;|{{Kurtkirin|Çav.|Reference(s)}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|1983
|''[[Bush Christmas]]''
|{{Birêzkirin|Thompson|Helen Thompson}}
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/movies/movie/86296/Bush-Christmas/overview |sernav=Bush Christmas (1983) |xebat=[[The New York Times]] |tarîxa-gihiştinê=25 adar 2015 |paşnav=Mannikka |pêşnav=Eleanor |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150420040411/http://www.nytimes.com/movies/movie/86296/Bush-Christmas/overview |tarîxa-arşîvê=20 nîsan 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|1983
|''[[BMX Bandits (film)|BMX Bandits]]''
| Judy
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/movies/movie/3515/BMX-Bandits/details |sernav=BMX Bandits (1983) |xebat=[[The New York Times]] |tarîxa-gihiştinê=25 adar 2015 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150420042006/http://www.nytimes.com/movies/movie/3515/BMX-Bandits/details |tarîxa-arşîvê=20 nîsan 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|1984
|''[[Wills &amp; Burke]]''
|{{Birêzkirin|Matthews|[[Julia Matthews]]}}
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/movies/movie/118745/Wills-and-Burke-The-Untold-Story/overview |sernav=Wills and Burke&amp;nbsp;– The Untold Story (1985) |xebat=[[The New York Times]] |tarîxa-gihiştinê=25 adar 2015 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150420034823/http://www.nytimes.com/movies/movie/118745/Wills-and-Burke-The-Untold-Story/overview |tarîxa-arşîvê=20 nîsan 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|1986
|''[[Windrider]]''
|Jade
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/movies/movie/54756/Windrider/details |sernav=Windrider (1986) |xebat=[[The New York Times]] |tarîxa-gihiştinê=25 adar 2015 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150420042002/http://www.nytimes.com/movies/movie/54756/Windrider/details |tarîxa-arşîvê=20 nîsan 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|1987
|''{{Birêzkirin|Bit|[[The Bit Part]]}}''
|{{Birêzkirin|McAllister|Mary McAllister}}
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/movies/movie/139800/The-Bit-Part/overview |sernav=The Bit Part (1987) |xebat=[[The New York Times]] |tarîxa-gihiştinê=25 adar 2015 |paşnav=Pavlides |pêşnav=Dan |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150420040406/http://www.nytimes.com/movies/movie/139800/The-Bit-Part/overview |tarîxa-arşîvê=20 nîsan 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|1988
|''[[Emerald City (film)|Emerald City]]''
|{{Birêzkirin|Davey|Helen Davey}}
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://aso.gov.au/titles/features/emerald-city/clip1/ |sernav=Emerald City (1988) clip 1 on ASO |weşanger=[[Australian Screen Online]] |tarîxa-gihiştinê=16 nîsan 2015 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150419211249/http://aso.gov.au/titles/features/emerald-city/clip1/ |tarîxa-arşîvê=19 nîsan 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|1989
|''[[Dead Calm (film)|Dead Calm]]''
|{{Birêzkirin|Ingram|Rae Ingram}}
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rogerebert.com/reviews/dead-calm-1989 |sernav=Dead Calm Movie Review &amp; Film Summary (1989) |weşanger=Roger Ebert |tarîx=7 nîsan 1989 |tarîxa-gihiştinê=25 adar 2015 |paşnav=Ebert |pêşnav=Roger |lînka-nivîskar=Roger Ebert |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150323214703/http://www.rogerebert.com/reviews/dead-calm-1989 |tarîxa-arşîvê=23 adar 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|1990
|''[[Days of Thunder]]''
|{{Birêzkirin|Lewicki|Dr. Claire Lewicki}}
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/movie/review?res=9C0CEFD6103BF934A15755C0A966958260 |sernav=Days of Thunder (1990) Review/Film; Tom Cruise and Cars, and a Lot of Them |xebat=[[The New York Times]] |tarîx=27 hezîran 1990 |tarîxa-gihiştinê=16 nîsan 2015 |paşnav=Maslin |pêşnav=Janet |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141222140925/http://www.nytimes.com/movie/review?res=9C0CEFD6103BF934A15755C0A966958260 |tarîxa-arşîvê=22 kanûna pêşîn 2014 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|1991
|''[[Flirting (film)|Flirting]]''
|{{Birêzkirin|Radcliffe|Nicola Radcliffe}}
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Brian McFarlane |nivîskar2=Geoff Mayer |nivîskar3=Ina Bertrand |sernav=The Oxford Companion to Australian Film |url=https://books.google.com/books?id=bJcYAQAAIAAJ |sal=1999 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-553797-0 |rûpel=162 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|1991
|''[[Billy Bathgate (film)|Billy Bathgate]]''
|{{Birêzkirin|Preston|Drew Preston}}
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://articles.chicagotribune.com/1991-11-01/entertainment/9104080408_1_dutch-schultz-loren-dean-drew-preston |sernav=Dutch Treat |xebat=[[Chicago Tribune]] |weşanger=[[Tribune Publishing]] |tarîx=1 çiriya paşîn 1991 |paşnav=Kehr |pêşnav=David |tarîxa-gihiştinê=16 nîsan 2015 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150419204159/http://articles.chicagotribune.com/1991-11-01/entertainment/9104080408_1_dutch-schultz-loren-dean-drew-preston |tarîxa-arşîvê=19 nîsan 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|1992
|''[[Far and Away]]''
|{{Birêzkirin|Christie|Shannon Christie}}
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/movie/review?res=9E0CE0DE173EF931A15756C0A964958260 |sernav=Far and Away (1992) |xebat=[[The New York Times]] |tarîx=22 gulan 1986 |tarîxa-gihiştinê=9 kanûna pêşîn 2014 |paşnav=James |pêşnav=Caryn |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141221184048/http://www.nytimes.com/movie/review?res=9E0CE0DE173EF931A15756C0A964958260 |tarîxa-arşîvê=21 kanûna pêşîn 2014 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|1993
|''[[Malice (1993 film)|Malice]]''
|{{Birêzkirin|Safian|Tracy Safian}}
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/movies/movie/101054/Malice/details |sernav=Malice (1993) |xebat=[[The New York Times]] |tarîxa-gihiştinê=25 adar 2015 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150420040413/http://www.nytimes.com/movies/movie/101054/Malice/details |tarîxa-arşîvê=20 nîsan 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|1993
|''[[My Life (film)|My Life]]''
|{{Birêzkirin|Jones|Gail Jones}}
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rogerebert.com/reviews/my-life-1993 |sernav=My Life Movie Review &amp; Film Summary |paşnav=Ebert |pêşnav=Roger |tarîx=12 çiriya paşîn 1993 |weşanger=Roger Ebert |tarîxa-gihiştinê=16 nîsan 2015 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150419220254/http://www.rogerebert.com/reviews/my-life-1993 |tarîxa-arşîvê=19 nîsan 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|1995
|''[[Batman Forever]]''
|{{Birêzkirin|Meridian|Dr. Chase Meridian}}
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rogerebert.com/reviews/batman-forever-1995 |sernav=Batman Forever Movie Review &amp; Film Summary (1995) |weşanger=Roger Ebert |paşnav=Ebert |pêşnav=Roger |tarîx=16 hezîran 1995 |tarîxa-gihiştinê=18 nîsan 2015 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150509085120/http://www.rogerebert.com/reviews/batman-forever-1995 |tarîxa-arşîvê=9 gulan 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|1995
|''[[To Die For]]''
|{{Birêzkirin|Maretto|Suzanne Stone Maretto}}
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://articles.chicagotribune.com/1995-10-06/entertainment/9510060129_1_alison-folland-russell-hines-tv-fame |sernav=Blond Ambition |xebat=[[Chicago Tribune]] |tarîx=6 çiriya pêşîn 1995 |tarîxa-gihiştinê=18 nîsan 2015 |paşnav=Wilmington |pêşnav=Michael |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150419210814/http://articles.chicagotribune.com/1995-10-06/entertainment/9510060129_1_alison-folland-russell-hines-tv-fame |tarîxa-arşîvê=19 nîsan 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|1996
|''{{Birêzkirin|Portrait|[[The Portrait of a Lady (film)|The Portrait of a Lady]]}}''
|{{Birêzkirin|Archer|Isabel Archer}}
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/culturepicturegalleries/11260530/Nicole-Kidmans-film-roles-in-pictures.html?frame=3121756 |sernav=The Portrait of a Lady (1996)&amp;nbsp;– Nicole Kidman in pictures |xebat=[[The Daily Telegraph]] |weşanger=[[Telegraph Media Group]] |tarîxa-gihiştinê=18 nîsan 2015 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150419213043/http://www.telegraph.co.uk/culture/culturepicturegalleries/11260530/Nicole-Kidmans-film-roles-in-pictures.html?frame=3121756 |tarîxa-arşîvê=19 nîsan 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|1997
|''{{Birêzkirin|Peacemaker|[[The Peacemaker (1997 film)|The Peacemaker]]}}''
|{{Birêzkirin|Kelly|Dr. Julia Kelly}}
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/culturepicturegalleries/11260530/Nicole-Kidmans-film-roles-in-pictures.html?frame=3121756 |sernav=The Peacemaker (1997)&amp;nbsp;– Nicole Kidman in pictures |xebat=[[The Daily Telegraph]] |weşanger=[[Telegraph Media Group]] |tarîxa-gihiştinê=18 nîsan 2015 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150419213043/http://www.telegraph.co.uk/culture/culturepicturegalleries/11260530/Nicole-Kidmans-film-roles-in-pictures.html?frame=3121756 |tarîxa-arşîvê=19 nîsan 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|1998
|''[[Practical Magic]]''
|{{Birêzkirin|Owens|Gillian Owens}}
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/culturepicturegalleries/11260530/Nicole-Kidmans-film-roles-in-pictures.html?frame=3121654 |sernav=Practical Magic (1998)&amp;nbsp;– Nicole Kidman in pictures |xebat=[[The Daily Telegraph]] |weşanger=[[Telegraph Media Group]] |tarîxa-gihiştinê=18 nîsan 2015 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150419203840/http://www.telegraph.co.uk/culture/culturepicturegalleries/11260530/Nicole-Kidmans-film-roles-in-pictures.html?frame=3121654 |tarîxa-arşîvê=19 nîsan 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|1999
|''[[Eyes Wide Shut]]''
|{{Birêzkirin|Harford|Alice Harford}}
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://variety.com/1999/film/reviews/eyes-wide-shut-1117742974/ |sernav=Review: 'Eyes Wide Shut' |xebat=[[Variety (magazine)|Variety]] |weşanger=[[Penske Media Corporation]] |tarîx=12 tîrmeh 1999 |tarîxa-gihiştinê=9 kanûna pêşîn 2014 |paşnav=McCarthy |pêşnav=Todd |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150105061847/http://variety.com/1999/film/reviews/eyes-wide-shut-1117742974/ |tarîxa-arşîvê=5 kanûna paşîn 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|2001
|''[[Moulin Rouge!]]''
|Satine
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref name=&quot;SMH&quot;/&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|2001
|''{{Birêzkirin|Others|[[The Others (2001 film)|The Others]]}}''
|{{Birêzkirin|Stewart|Grace Stewart}}
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.hitfix.com/in-contention/nicole-kidman-finally-speaks-in-new-grace-of-monaco-trailer |sernav=Nicole Kidman finally speaks in new 'Grace of Monaco' trailer |weşanger=[[HitFix]] |tarîx=6 adar 2014 |tarîxa-gihiştinê=18 nîsan 2015 |paşnav=Lodge |pêşnav=Guy |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150419220754/http://www.hitfix.com/in-contention/nicole-kidman-finally-speaks-in-new-grace-of-monaco-trailer |tarîxa-arşîvê=19 nîsan 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|2001
|''[[Birthday Girl]]''
|Nadia&lt;br&gt;Sophia{{Efn|name=dual|Kidman plays a single character who has two different names.&lt;ref name=&quot;Rabey&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;bewitch&quot;/&gt;}}
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.tcm.com/tcmdb/title/431387/Birthday-Girl/full-credits.html |sernav=Birthday Girl (2001) |weşanger=[[Turner Classic Movies]] |tarîxa-gihiştinê=19 nîsan 2015 |archive-date=2019-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407225438/http://www.tcm.com/tcmdb/title/431387/Birthday-Girl/full-credits.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;Rabey&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |pêşnav=David Ian |paşnav=Rabey |sernav=The Theatre and Films of Jez Butterworth |url=https://books.google.com/books?id=NCXbBQAAQBAJ&amp;pg=PT80 |tarîx=26 sibat 2015 |weşanger=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-4081-8428-8 |rûpel=80 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|2002
|''{{Birêzkirin|Hours|[[The Hours (film)|The Hours]]}}''
|{{Birêzkirin|Woolf|[[Virginia Woolf]]}}
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref name=&quot;SMH&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.smh.com.au/articles/2002/12/21/1040174434763.html |sernav=Nicole's dramatic transformation |xebat=[[The Sydney Morning Herald]] |weşanger=[[Fairfax Media]] |tarîx=22 kanûna pêşîn 2002 |tarîxa-gihiştinê=16 nîsan 2015 |paşnav=Thomas |pêşnav=Brett |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924125932/http://www.smh.com.au/articles/2002/12/21/1040174434763.html |tarîxa-arşîvê=24 îlon 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|2003
|''[[Dogville]]''
|{{Birêzkirin|Mulligan|Grace Margaret Mulligan}}
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |paşnav1=Ballet |pêşnav1=Jérôme |paşnav2=Bazin |pêşnav2=Damien |paşnav3=Dubois |pêşnav3=Jean-Luc |paşnav4=Mahieu |pêşnav4=François-Régis |sernav=Freedom, Responsibility and Economics of the Person |url=https://books.google.com/books?id=sa43AAAAQBAJ&amp;pg=PA8 |tarîx=31 tîrmeh 2013 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-135-13999-5 |rûpel=8 |tarîxa-gihiştinê=18 nîsan 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|2003
|''[[In the Cut]]''
|align=&quot;center&quot;|—
|Producer
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref name=&quot;NYTgraph&quot;/&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|2003
|''{{Birêzkirin|Human|[[The Human Stain (film)|The Human Stain]]}}''
|{{Birêzkirin|Farley|Faunia Farley}}
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://articles.chicagotribune.com/2003-11-09/news/0311090314_1_coleman-silk-human-stain-faunia-farley |sernav=Appearances pale next to acting in 'Human Stain' |xebat=[[Chicago Tribune]] |weşanger=[[Tribune Publishing]] |tarîx=9 çiriya paşîn 2003 |tarîxa-gihiştinê=16 nîsan 2015 |paşnav=Wilmington |pêşnav=Michael |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150419214359/http://articles.chicagotribune.com/2003-11-09/news/0311090314_1_coleman-silk-human-stain-faunia-farley |tarîxa-arşîvê=19 nîsan 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|2003
|''[[Cold Mountain (film)|Cold Mountain]]''
|{{Birêzkirin|Monroe|Ada Monroe}}
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rogerebert.com/reviews/cold-mountain-2003 |sernav=Cold Mountain Movie Review &amp; Film Summary (2003) |weşanger=Roger Ebert |paşnav=Ebert |pêşnav=Roger |tarîx=24 kanûna pêşîn 2003 |tarîxa-gihiştinê=18 nîsan 2015 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150419204746/http://www.rogerebert.com/reviews/cold-mountain-2003 |tarîxa-arşîvê=19 nîsan 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|2004
|''{{Birêzkirin|Stepford Wives|[[The Stepford Wives (2004 film)|The Stepford Wives]]}}''
|{{Birêzkirin|Eberhart|Joanna Eberhart}}
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.ew.com/article/2004/06/09/stepford-wives |sernav=The Stepford Wives |xebat=[[Entertainment Weekly]] |weşanger=[[Time Inc.]] |tarîx=6 îlon 2004 |tarîxa-gihiştinê=18 nîsan 2015 |paşnav=Schwartz |pêşnav=Andrew |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150219164844/http://www.ew.com/article/2004/06/09/stepford-wives |tarîxa-arşîvê=19 sibat 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|2004
|''[[Birth (film)|Birth]]''
|Anna
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/film/News_Story/Critic_Review/Guardian_Film_of_the_week/0,4267,1343418,00.html |sernav=Birth |xebat=[[The Guardian]] |weşanger=[[Guardian Media Group]] |tarîx=5 çiriya paşîn 2004 |tarîxa-gihiştinê=18 nîsan 2015 |paşnav=Bradshaw |pêşnav=Peter |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141012042544/http://www.theguardian.com/film/News_Story/Critic_Review/Guardian_Film_of_the_week/0%2C4267%2C1343418%2C00.html |tarîxa-arşîvê=12 çiriya pêşîn 2014 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|2004
|''[[No. 5 the Film]]''
|Herself
|Short film
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.smh.com.au/news/Film/Every-second-counts-in-42m-threeminute-film/2004/11/22/1100972313772.html |sernav=Every second counts in $42m three–minute 'film' |xebat=[[The Sydney Morning Herald]] |weşanger=[[Fairfax Media]] |tarîx=22 çiriya paşîn 2004 |tarîxa-gihiştinê=16 îlon 2015 |paşnav=Edwardes |pêşnav=Charlotte |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150108143918/http://www.smh.com.au/news/Film/Every-second-counts-in-42m-threeminute-film/2004/11/22/1100972313772.html |tarîxa-arşîvê=8 kanûna paşîn 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|2005
|''{{Birêzkirin|Interpreter|[[The Interpreter]]}}''
|{{Birêzkirin|Broome|Silvia Broome}}
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rogerebert.com/reviews/the-interpreter-2005 |sernav=The Interpreter Movie Review &amp; Film Summary (2005) |paşnav=Ebert |pêşnav=Roger |weşanger=Roger Ebert |tarîx=22 nîsan 2005 |tarîxa-gihiştinê=18 nîsan 2015 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150419211936/http://www.rogerebert.com/reviews/the-interpreter-2005 |tarîxa-arşîvê=19 nîsan 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|2005
|''[[Bewitched (2005 film)|Bewitched]]''
|{{Birêzkirin|Bigelow|Isabel Bigelow}}&lt;br&gt;Samantha{{Efn|name=dual}}
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref name=&quot;bewitch&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://articles.chicagotribune.com/2005-06-24/entertainment/0506240325_1_isabel-bigelow-bewitched-tv-elizabeth-montgomery |sernav='Bewitched' |xebat=[[Chicago Tribune]] |tarîx=24 hezîran 2005 |tarîxa-gihiştinê=18 nîsan 2015 |paşnav=Wilmington |pêşnav=Michael |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150419205456/http://articles.chicagotribune.com/2005-06-24/entertainment/0506240325_1_isabel-bigelow-bewitched-tv-elizabeth-montgomery |tarîxa-arşîvê=19 nîsan 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|2006
|''[[Fur (film)|Fur]]''
|{{Birêzkirin|Arbus|[[Diane Arbus]]}}
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/film/2006/oct/24/nicolekidman |sernav='She was a personality exploding' |xebat=[[The Guardian]] |weşanger=[[Guardian Media Group]] |tarîx=24 çiriya pêşîn 2006 |tarîxa-gihiştinê=16 nîsan 2015 |paşnav=Macnab |pêşnav=Geoffrey |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150419205037/http://www.theguardian.com/film/2006/oct/24/nicolekidman |tarîxa-arşîvê=19 nîsan 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|2006
|''[[Happy Feet]]''
|{{Birêzkirin|Jean|Norma Jean}}
|Voice role
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/culturepicturegalleries/11260530/Nicole-Kidmans-film-roles-in-pictures.html?frame=3121688 |sernav=Happy Feet (2006)&amp;nbsp;– Nicole Kidman in pictures |xebat=[[The Daily Telegraph]] |weşanger=[[Telegraph Media Group]] |tarîxa-gihiştinê=18 nîsan 2015 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150419203644/http://www.telegraph.co.uk/culture/culturepicturegalleries/11260530/Nicole-Kidmans-film-roles-in-pictures.html?frame=3121688 |tarîxa-arşîvê=19 nîsan 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|2007
|''{{Birêzkirin|Invasion|[[The Invasion (film)|The Invasion]]}}''
|{{Birêzkirin|Bennell|Dr. Carol Bennell}}
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2007/08/17/movies/17inva.html?_r=0 |sernav=Pod People Propagating With a Fierce Indigestion |xebat=[[The New York Times]] |tarîx=17 tebax 2007 |tarîxa-gihiştinê=18 nîsan 2015 |paşnav=Dargis |pêşnav=Manohla }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|2007
|''[[Margot at the Wedding]]''
|Margot
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/culturepicturegalleries/11260530/Nicole-Kidmans-film-roles-in-pictures.html?frame=3121542 |sernav=Margot at the Wedding (2007)&amp;nbsp;– Nicole Kidman in pictures |xebat=[[The Daily Telegraph]] |weşanger=[[Telegraph Media Group]] |tarîxa-gihiştinê=18 nîsan 2015 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150419202912/http://www.telegraph.co.uk/culture/culturepicturegalleries/11260530/Nicole-Kidmans-film-roles-in-pictures.html?frame=3121542 |tarîxa-arşîvê=19 nîsan 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|2007
|''{{Birêzkirin|Golden Compass|[[The Golden Compass (film)|The Golden Compass]]}}''
|{{Birêzkirin|Coulter|[[Marisa Coulter]]}}
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rogerebert.com/reviews/the-golden-compass-2007 |sernav=The Golden Compass Movie Review (2007) |weşanger=Roger Ebert |paşnav=Ebert |pêşnav=Roger |tarîx=6 kanûna pêşîn 2007 |tarîxa-gihiştinê=18 nîsan 2015 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150419210738/http://www.rogerebert.com/reviews/the-golden-compass-2007 |tarîxa-arşîvê=19 nîsan 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|2008
|''[[Australia (2008 film)|Australia]]''
|{{Birêzkirin|Ashley|Lady Sarah Ashley}}
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/film/2008/dec/28/australia-review |sernav=Australia |xebat=[[The Observer]] |weşanger=[[Guardian Media Group]] |tarîx=28 kanûna pêşîn 2008 |tarîxa-gihiştinê=18 nîsan 2015 |paşnav=French |pêşnav=Philip |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150419202923/http://www.theguardian.com/film/2008/dec/28/australia-review |tarîxa-arşîvê=19 nîsan 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|2009
|''[[Nine (2009 live-action film)|Nine]]''
|{{Birêzkirin|Jenssen|Claudia Jenssen}}
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/culturepicturegalleries/11260530/Nicole-Kidmans-film-roles-in-pictures.html?frame=3121664 |sernav=Nine (2009)&amp;nbsp;– Nicole Kidman in pictures |xebat=[[The Daily Telegraph]] |weşanger=[[Telegraph Media Group]] |tarîxa-gihiştinê=18 nîsan 2015 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150419213158/http://www.telegraph.co.uk/culture/culturepicturegalleries/11260530/Nicole-Kidmans-film-roles-in-pictures.html?frame=3121664 |tarîxa-arşîvê=19 nîsan 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|2010
|''[[Rabbit Hole (film)|Rabbit Hole]]''
|{{Birêzkirin|Corbett|Becca Corbett}}
|Also producer
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://articles.latimes.com/2011/jan/11/news/la-en-rabbithole-20110111-1 |sernav=Nicole Kidman and Aaron Eckhart go down the 'Rabbit Hole' together |xebat=[[Los Angeles Times]] |tarîx=11 kanûna paşîn 2011 |tarîxa-gihiştinê=16 nîsan 2015 |paşnav=Keegan |pêşnav=Rebecca |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150419213426/http://articles.latimes.com/2011/jan/11/news/la-en-rabbithole-20110111-1 |tarîxa-arşîvê=19 nîsan 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|2011
|''[[Just Go with It]]''
|{{Birêzkirin|Adams|Devlin Adams}}
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rogerebert.com/reviews/just-go-with-it-2011 |sernav=Just Go With It Movie Review &amp; Film Summary (2011) |weşanger=Roger Ebert |paşnav=Ebert |pêşnav=Roger |tarîx=9 sibat 2011 |tarîxa-gihiştinê=16 nîsan 2015 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150327024549/http://www.rogerebert.com/reviews/just-go-with-it-2011 |tarîxa-arşîvê=27 adar 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|2011
|''[[Trespass (2011 film)|Trespass]]''
|{{Birêzkirin|Miller|Sarah Miller}}
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.radiotimes.com/film/nf7pg/trespass |sernav=Trespass |xebat=[[Radio Times]] |weşanger=[[Immediate Media Company]] |tarîxa-gihiştinê=16 nîsan 2015 |paşnav=Aldridge |pêşnav=Dave |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150419214550/http://www.radiotimes.com/film/nf7pg/trespass |tarîxa-arşîvê=19 nîsan 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|2011
|''[[Monte Carlo (2011 film)|Monte Carlo]]''
|align=&quot;center&quot;|—
|Producer
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref name=&quot;NYTgraph&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/movies/person/38065/Nicole-Kidman/filmography |sernav=Nicole Kidman&amp;nbsp;– Filmography&amp;nbsp;– Movies &amp; TV |xebat=[[The New York Times]] |tarîxa-gihiştinê=16 nîsan 2015 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150420041934/http://www.nytimes.com/movies/person/38065/Nicole-Kidman/filmography |tarîxa-arşîvê=20 nîsan 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|2012
|''{{Birêzkirin|Paperboy|[[The Paperboy (2012 film)|The Paperboy]]}}''
|{{Birêzkirin|Bless|Charlotte Bless}}
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/reviews/film-review-the-paperboy-is-a-trashy-tale-but-kinky-kidman-still-delivers-8535214.html |sernav=Film review: The Paperboy is a trashy tale, but kinky Kidman still delivers |xebat=[[The Independent]] |weşanger=Independent Print Limited |paşnav=Quinn |pêşnav=Anthony |tarîx=15 adar 2013 |tarîxa-gihiştinê=30 çiriya pêşîn 2014 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141119200335/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/reviews/film-review-the-paperboy-is-a-trashy-tale-but-kinky-kidman-still-delivers-8535214.html |tarîxa-arşîvê=19 çiriya paşîn 2014 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|2013
|''[[Stoker (film)|Stoker]]''
|{{Birêzkirin|Stoker|Evelyn Stoker}}
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/2013/03/01/173170459/a-disappointing-thriller-channels-hitchcock-and-bram-stoker |sernav=A Disappointing Thriller Channels Hitchcock And Bram 'Stoker' |weşanger=[[NPR]] |tarîx=28 sibat 2013 |tarîxa-gihiştinê=16 nîsan 2015 |paşnav=Edelstein |pêşnav=David |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150419220312/http://www.npr.org/2013/03/01/173170459/a-disappointing-thriller-channels-hitchcock-and-bram-stoker |tarîxa-arşîvê=19 nîsan 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|2013
|''{{Birêzkirin|Railway|[[The Railway Man (film)|The Railway Man]]}}''
|{{Birêzkirin|Lomax|Patti Lomax}}
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/film/2013/dec/26/nicole-kidman-the-railway-man-true-story |sernav=Nicole Kidman: 'I try never to be governed by fear' |xebat=[[The Guardian]] |weşanger=[[Guardian Media Group]] |tarîx=26 kanûna pêşîn 2013 |tarîxa-gihiştinê=16 nîsan 2015 |paşnav=Felperin |pêşnav=Leslie |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150406130623/http://www.theguardian.com/film/2013/dec/26/nicole-kidman-the-railway-man-true-story |tarîxa-arşîvê=6 nîsan 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|2014
|''[[Grace of Monaco (film)|Grace of Monaco]]''
|{{Birêzkirin|Kelly|[[Grace Kelly]]}}
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/film/2014/jun/08/grace-of-monaco-nicole-kidman-film-review-mark-kermode |sernav=Grace of Monaco review&amp;nbsp;– not Nicole Kidman's finest hour |xebat=[[The Observer]] |weşanger=[[Guardian Media Group]] |tarîx=8 hezîran 2014 |tarîxa-gihiştinê=16 nîsan 2015 |paşnav=Kermode |pêşnav=Mark |lînka-nivîskar=Mark Kermode |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150413201824/http://www.theguardian.com/film/2014/jun/08/grace-of-monaco-nicole-kidman-film-review-mark-kermode |tarîxa-arşîvê=13 nîsan 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|2014
|''[[Before I Go to Sleep (film)|Before I Go to Sleep]]''
|{{Birêzkirin|Lucas|Christine Lucas}}
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/2014/10/31/358569441/before-i-go-to-sleep-is-an-amnesia-thriller-youll-hope-to-forget |sernav='Before I Go To Sleep' Is An Amnesia Thriller You'll Hope To Forget |weşanger=[[NPR]] |tarîx=31 çiriya pêşîn 2014 |tarîxa-gihiştinê=16 nîsan 2015 |paşnav=Taylor |pêşnav=Ella |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150424044217/http://www.npr.org/2014/10/31/358569441/before-i-go-to-sleep-is-an-amnesia-thriller-youll-hope-to-forget |tarîxa-arşîvê=24 nîsan 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|2014
|''[[Paddington (film)|Paddington]]''
|{{Birêzkirin|Clyde|Millicent Clyde}}
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/11078509/Nicole-Kidman-Paddington-film-is-too-vicious-for-my-children-to-see.html |sernav=Nicole Kidman: Paddington film is too vicious for my children to see |xebat=[[The Daily Telegraph]] |weşanger=[[Telegraph Media Group]] |tarîx=5 îlon 2014 |tarîxa-gihiştinê=16 nîsan 2015 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150420194751/http://www.telegraph.co.uk/culture/film/11078509/Nicole-Kidman-Paddington-film-is-too-vicious-for-my-children-to-see.html |tarîxa-arşîvê=20 nîsan 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|2015
|''[[Strangerland]]''
|{{Birêzkirin|Parker|Catherine Parker}}
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.hollywoodreporter.com/review/strangerland-sundance-review-766522 |sernav='Strangerland': Sundance Review |xebat=[[The Hollywood Reporter]] |weşanger=[[Prometheus Global Media]] |tarîx=23 kanûna paşîn 2015 |tarîxa-gihiştinê=16 nîsan 2015 |paşnav=Van Hoejj |pêşnav=Boyd |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150406070952/http://www.hollywoodreporter.com/review/strangerland-sundance-review-766522 |tarîxa-arşîvê=6 nîsan 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|2015
|''[[Queen of the Desert (film)|Queen of the Desert]]''
|{{Birêzkirin|Bell|[[Gertrude Bell]]}}
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://variety.com/2015/film/festivals/berlin-film-review-queen-of-the-desert-1201426352/ |sernav=Berlin Film Review: 'Queen of the Desert' |paşnav=Debrudge |pêşnav=Peter |tarîx=6 sibat 2015 |tarîxa-gihiştinê=16 nîsan 2015 |xebat=[[Variety (magazine)|Variety]] |weşanger=[[Penske Media Corporation]] |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150419222057/http://variety.com/2015/film/festivals/berlin-film-review-queen-of-the-desert-1201426352/ |tarîxa-arşîvê=19 nîsan 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|2015
|{{sort|Family|''[[The Family Fang (film)|The Family Fang]]}}''
|{{Birêzkirin|Fang|Annie Fang}}
|Also producer
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Chang |pêşnav=Justin |url=https://variety.com/2015/film/festivals/toronto-film-review-jason-batemans-the-family-fang-1201593590/ |sernav=Toronto Film Review: 'The Family Fang' |xebat=[[Variety (magazine)|Variety]] |weşanger=[[Penske Media Corporation]] |tarîx=14 îlon 2015 |tarîxa-gihiştinê=19 îlon 2015 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150918003316/http://variety.com/2015/film/festivals/toronto-film-review-jason-batemans-the-family-fang-1201593590/ |tarîxa-arşîvê=18 îlon 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|2015
|{{sort|Secret|''[[Secret in Their Eyes]]}}''
|{{Birêzkirin|Sloane|Claire Sloane}}
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://variety.com/2015/film/reviews/secret-in-their-eyes-review-1201637157/ |sernav=Film Review: 'Secret in Their Eyes' |xebat=[[Variety (magazine)|Variety]] |weşanger=[[Penske Media Corporation]] |tarîx=19 çiriya paşîn 2015 |tarîxa-gihiştinê=22 çiriya paşîn 2015 |paşnav=Chang |pêşnav=Justin |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151121212402/http://variety.com/2015/film/reviews/secret-in-their-eyes-review-1201637157/ |tarîxa-arşîvê=21 çiriya paşîn 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|2016
|''[[Genius (2016 film)|Genius]]''
|{{Birêzkirin|Bernstein|[[Aline Bernstein]]}}
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://variety.com/2016/film/reviews/genius-film-review-1201706276/ |sernav=Berlin Film Review: 'Genius' |xebat=[[Variety (magazine)|Variety]] |weşanger=[[Penske Media Corporation]] |tarîx=16 sibat 2016 |tarîxa-gihiştinê=6 adar 2016 |paşnav=Debruge |pêşnav=Peter |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160305181348/http://variety.com/2016/film/reviews/genius-film-review-1201706276/ |tarîxa-arşîvê=5 adar 2016 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|2016
|''[[Lion (2016 film)|Lion]]''
|{{Birêzkirin|Brierley|Sue Brierley}}
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.themercury.com.au/news/tasmania/all-star-cast-hits-hobart-to-tell-saroo-brierleys-story-to-the-world/story-fnj4f7k1-1227302840389 |sernav=All–star cast hits Hobart to tell Saroo Brierley’s story to the world |xebat=[[The Mercury (Hobart)]] |tarîx=13 nîsan 2015 |tarîxa-gihiştinê=8 îlon 2015 |paşnav=Hope |pêşnav=Emma |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151014012909/http://www.themercury.com.au/news/tasmania/all-star-cast-hits-hobart-to-tell-saroo-brierleys-story-to-the-world/story-fnj4f7k1-1227302840389 |tarîxa-arşîvê=14 çiriya pêşîn 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|2017
|''[[How to Talk to Girls at Parties (film)|How to Talk to Girls at Parties]]''
|{{Birêzkirin|Boad|Queen Boadicea}}
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.telegraph.co.uk/films/2017/05/16/nicole-kidman-punks-talk-girls-parties-set-1970s-croydon/ |sernav=Nicole Kidman punks up for How to Talk to Girls at Parties, set in 1970s Croydon |xebat=The Daily Telegraph |tarîx=16 gulan 2017 |tarîxa-gihiştinê=18 gulan 2017 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|2017
|{{Birêzkirin|Killing|''[[The Killing of a Sacred Deer]]''}}
|{{Sortname|Anna|Murphy|nolink=1}}
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://variety.com/2017/film/reviews/the-killing-of-a-sacred-deer-review-1202439468/ |sernav=Cannes Film Review: 'The Killing of a Sacred Deer' |xebat=Variety |tarîx=22 gulan 2017 |paşnav=Debruge |pêşnav=Peter |tarîxa-gihiştinê=22 gulan 2017 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|2017
|{{Birêzkirin|Beguiled|''[[The Beguiled (2017 film)|The Beguiled]]''}}
|{{Sortname|Martha|Farnsworth|nolink=1}}
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.hollywoodreporter.com/review/beguiled-review-1007101 |sernav='The Beguiled': Film Review |tarîx=24 gulan 2017 |tarîxa-gihiştinê=24 gulan 2017 |paşnav=McCarthy |pêşnav=Todd |xebat=The Hollywood Reporter }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|2017
|{{Birêzkirin|Upside|''[[The Upside]]''}}
|Yvonne
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://deadline.com/2017/01/nicole-kidman-amara-karan-the-intouchables-remake-bryan-cranston-kevin-hart-1201879970/ |sernav='Lion's Nicole Kidman, Amara Karan Eye 'Intouchables' Remake |malper=[[Deadline Hollywood]] |pêşnav=Mike |paşnav=Fleming Jr. |tarîx=9 kanûna paşîn 2017 |tarîxa-gihiştinê=7 sibat 2017 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170211080130/http://deadline.com/2017/01/nicole-kidman-amara-karan-the-intouchables-remake-bryan-cranston-kevin-hart-1201879970/ |tarîxa-arşîvê=11 sibat 2017 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.hollywoodreporter.com/review/upside-review-1037099 |sernav='The Upside': Film Review |xebat=The Hollywood Reporter |tarîx=9 îlon 2017 |tarîxa-gihiştinê=21 çiriya pêşîn 2017 |paşnav=Mintzer |pêşnav=Jordan }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|2018
|''[[Destroyer (2018 film)|Destroyer]]'' 
|{{Sortname|Erin|Bell|nolink=1}}
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2018/12/19/movies/nicole-kidman-destroyer.html |xebat=The New York Times |tarîx=19 kanûna pêşîn 2018 |sernav=Nicole Kidman Still Can't Believe What 'Destroyer' Did to Her |paşnav=Buchanan |pêşnav=Kyle |tarîxa-gihiştinê=1 kanûna paşîn 2020 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|2018
|''[[Boy Erased]]'' 
|{{Sortname|Nancy|Eamons|nolink=1}}
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://deadline.com/2017/08/cherry-jones-michael-flea-balzary-joel-edgertons-boy-erased-1202158541/ |pêşnav=Amanda |paşnav=N'Duka |sernav=Cherry Jones, Michael &quot;Flea&quot; Balzary Join Joel Edgerton's 'Boy Erased' |malper=Deadline Hollywood |tarîx=30 tebax 2017 |tarîxa-gihiştinê=8 îlon 2017 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|2018
|''[[Aquaman (film)|Aquaman]]''
|{{Sortname|Queen|Atlanna|nolink=1}}
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Sperling |pêşnav=Nicole |sernav=Nicole Kidman explains why she's diving in for Aquaman |url=https://ew.com/movies/2017/03/31/nicole-kidman-why-she-joined-aquaman/ |xebat=Entertainment Weekly |tarîxa-gihiştinê=31 adar 2017 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170401035901/http://ew.com/movies/2017/03/31/nicole-kidman-why-she-joined-aquaman/ |tarîxa-arşîvê=1 nîsan 2017 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|2019
|''{{Sortname|The|Goldfinch|dab=film}}''
|{{Sortname|Samantha|Barbour|nolink=1}}
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.businesswire.com/news/home/20180123006389/en/Filming-Underway-Warner-Bros.-Pictures-Amazon-Studios |sernav=Filming is Underway on Warner Bros. Pictures and Amazon Studios’ Powerful Drama &quot;The Goldfinch&quot; |paşnav= |pêşnav= |tarîx=23 kanûna paşîn 2018 |xebat=BusinessWire |tarîxa-gihiştinê=24 kanûna paşîn 2017 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|2019
|''[[Bombshell (2019 film)|Bombshell]]''
|{{Sortname|Gretchen|Carlson}}
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;[https://variety.com/2018/film/news/nicole-kidman-gretchen-carlson-roger-ailes-movie-1202858792/ Nicole Kidman to Play Gretchen Carlson in Fox News Movie (Exclusive)]&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot; align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#FFFFCC;&quot;|TBA{{Dagger|alt=Films that have not yet been released}}
|''{{Sortname|The|Prom|dab=2020 film}}'' 
|{{Sortname|Angie|Dickinson|nolink=1}}
|Filming
|style=&quot;text-align:center;&quot;| &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://deadline.com/2019/06/ryan-murphy-meryl-streep-prom-netflix-movie-musical-nicole-kidman-james-corden-ariana-grande-awkwafina-keegan-michael-key-andrew-rannells-star-1202637550/ |sernav=Ryan Murphy Sets Netflix ‘Prom’ Musical: Streep, Corden, Kidman, Ariana Grande, Awkwafina, Key, Rannells To Star |malper=Deadline Hollywood |pêşnav=Mike |paşnav=Fleming Jr |tarîx=25 hezîran 2019 |tarîxa-gihiştinê=1 kanûna pêşîn 2019 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot; align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#FFFFCC;&quot;|TBA{{Dagger|alt=Films that have not yet been released}}
|''[[The Northman]]'' 
|
|Filming
|style=&quot;text-align:center;&quot;| &lt;ref&gt;[https://deadline.com/2019/10/nicole-kidman-alexander-skarsgard-anja-taylor-joy-bill-skarsgard-willem-dafoe-the-northman-robert-eggers-1202761727/ Nicole Kidman, Alexander Skarsgård, Anja Taylor-Joy, Bill Skarsgård, Willem Dafoe In Talks To Lead ‘The Northman’ From Robert Eggers]&lt;/ref&gt;
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;

== Çavkanî ==
=== Not ===
{{Notelist}}

=== Jêder ===
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 21ê]]
[[Kategorî:Aktrîsên awistralî]]
[[Kategorî:Aktrîsên fîlman ên amerîkî]]
[[Kategorî:Aktrîsên televîzyonê yên amerîkî]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên amerîkî yên jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên awistralî]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên awistralî yên jin]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1967]]
[[Kategorî:Jinên awistralî]]
[[Kategorî:Katolîkên romayî yên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Katolîkên romayî yên sedsala 21ê]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin ên sedsala 21ê]]
[[Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên sedsala 21ê]]
[[Kategorî:Vebêjerên kitêbên dengî]]</text>
      <sha1>svze4lr05vxhok7wow4z53gj08k8v92</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Brenda Strong</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90346</id>
    <revision>
      <id>2095672</id>
      <parentid>2016217</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T01:15:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3045" sha1="nxhcgeiblrdae1sabbajydmi4zptr50" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| perwerde           = Zanîngeha Dewletî ya Arîzonayê
Dibistana Bilind a  Sandyê
}}
'''Brenda Lee Stron''' (jdb. [[25ê adarê|25ê adara]] [[1960]] li [[Brightwood]], [[Oregon]]) [[lîstikvan]]eke [[amerîkan]], [[derhêner]] û mamosteya yogayê ye. Wê kariyera xwe di televîzyonê de dest pê kir, di nav de mêvan bi lîstikvaniya Twin Peaks, Party of Five, Seinfeld, Star Trek: The Next Generation, Blossom, and Night Sports. Ew di sîtkoma Scorch (1992) û ''The Help''(2004) de endamekî kastê yê birêkûpêk bû.

== Jiyana berê ==
Strong li Portlanda Oregonê wek keça Jean (bi navê keçiktiyê Weatherford) û Jack Strong hate cîhanê û li Brightwood mezin bûn, li ku ew 1978an de ji dibistana bilind a Sandy Union li Sandy, Oregon de qedand. Ew paşê çû Arîzona ku beşdarî kolejê bibe û ji Zanîngeha Dewletî ya Arîzonayê û bi bekeloriyosa muzîkê di şanoya muzîkê de mezûn bû. Strong di 1980an de wek [[Şahciwana Arîzonayê]] hate tacîkirin. Ew 6 pê (1.8 m) dirêj e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tvguide.com/celebrities/brenda-strong/bio/142657/ |sernav=Brenda Strong |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=tvguide.com |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190827131747/https://www.tvguide.com/celebrities/brenda-strong/bio/142657/ |tarîxa-arşîvê=2019-08-27 |rewşa-urlyê=dead |tarîxa-gihiştinê= }}&lt;/ref&gt;

== Fîlmnîgarî ==

=== Fîlm ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Sal
!Sernav 
!Rol
|-
|1986
|''Weekend Warriors''
|Danielle
|-
|1987
|''Spaceballs''
|Nurse Gretchen
|-
|1989
|''Skin Deep''
|Real Estate Agent
|-
|1993
|''My Life''
|Laura
|-
|1993
|''Malice''
|Claudia
|-
|1996
|''The Craft''
|Doctor
|-
|1997
|''Starship Troopers''
|Captain Deladier
|-
|1998
|''Get a Job''
|Emily LaCrosse
|-
|1998
|''Black Dog''
|Melanie
|-
|1998
|''Undercurrent''
|Renee Rivera
|-
|1999
|''The Deep End of the Ocean''
|Ellen
|-
|2000
|''Terror Tract''
|Dr. Helen Corey
|-
|2002
|''Teddy Bears' Picnic''
|Jackie Sloane Chevron
|-
|2002
|''Red Dragon''
|Dinner Guest
|-
|2003
|''Missing Brendan''
|Joyce Calden
|-
|2003
|''Exposed''
|Susan Andrews
|-
|2004
|''Starship Troopers 2: Hero of the Federation''
|Sergeant Dede Rake
|-
|2004
|''The Work and the Glory''
|Mary Ann Steed
|-
|2005
|''The Kid &amp;amp;amp; I''
|Bonnie Roman
|-
|2007
|''A Plumm Summer''
|Viv
|-
|2008
|''Ocean of Pearls''
|Mary Stewart
|-
|2009
|''You''
|Paula
|-
|2010
|''Privileged''
|Mrs. Carrington
|-
|2012
|''An Engagement''
|Mom
|-
|2014
|''Teacher of the Year''
|Ellen Behr
|-
|2014
|''I Can See You''
|Marnie
|-
|2015
|''The Leisure Class''
|Charlotte
|-
|2019
|''#3 Normandy Lane''
|Director
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|30em}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Aktrîsên amerîkî]]
[[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 21ê]]
[[Kategorî:Aktrîsên fîlman ên amerîkî]]
[[Kategorî:Aktrîsên televîzyonê yên amerîkî]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1960]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]</text>
      <sha1>nxhcgeiblrdae1sabbajydmi4zptr50</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Michelle Monaghan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90425</id>
    <revision>
      <id>2095716</id>
      <parentid>2016327</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T04:52:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4229" sha1="ro6z8wqj6zzkamm1lh2g5t98wxyyf4r" xml:space="preserve">{{Kêmgirêdan|tarîx=nîsan 2024}}
{{Sêwî|tarîx=nîsan 2024}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
}}
'''Michelle Lynn Monaghan''' (jdb. 23 adar 1976) &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.biography.com/people/michelle-monaghan |sernav=Michelle Monaghan Biography |tarîx=5 tîrmeh 2018 |malper=Biography.com |tarîxa-gihiştinê=31 tebax 2020 |tarîxa-arşîvê=19 çiriya paşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119092057/https://www.biography.com/people/michelle-monaghan |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; [[lîstikvan]]eke [[amerîkan]] e. Dema ku di fîlma ''{{girêdan|Mission: Impossible|en|Mission: Impossible (film series)}}'',  de rola xwe ya bi navê Julia Meade pêk anî Xelata kûreya ''zêrîn for Best Supporting Actress – Series, Miniseries or Television Film (2015)'' wergirt''.''

== Jînenîgarî ==
Di Sala 2005 Zawaciye û digel havjinê xwe Port Douglas. Herwesa wê 2 zarokên hene &lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2008-04-28-michelle-monaghan_n.htm |sernav=Michelle Monaghan was 'Made' to be an actress |paşnav=Freydkin |pêşnav=Donna |tarîx=28 nîsan 2008 |malper=USA Today }}&lt;/ref&gt; di sala 2008an de keça ji bo wan ji dayik dibe,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.people.com/people/article/0,,20203863,00.html |sernav=Michelle Monaghan Expecting First Child |paşnav=Leonard |pêşnav=Elizabeth |tarîx=2 hezîran 2008 |malper=People |tarîxa-gihiştinê=28 çiriya pêşîn 2008 |archive-date=2012-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121018203350/http://www.people.com/people/article/0,,20203863,00.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; û kurê wan jî di 30ê cotmehê 2013 de.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://celebritybabies.people.com/2013/11/01/michelle-monaghan-welcomes-son-tommy-francis/ |sernav=Michelle Monaghan Welcomes Son Tommy Francis |tarîx=1 çiriya paşîn 2013 |malper=People Babies |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140103041636/http://celebritybabies.people.com/2013/11/01/michelle-monaghan-welcomes-son-tommy-francis/ |tarîxa-arşîvê=3 kanûna paşîn 2014 |tarîxa-gihiştinê=22 kanûna paşîn 2014 }}&lt;/ref&gt;

== Fîlmnîgarî ==
=== Fîlm ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Sal
!Sernav 
!Rol
|-
|2001
|''Perfume''
|Henrietta
|-
|2002
|''Unfaithful''
|Lindsay
|-
|2003
|''It Runs in the Family''
|Peg Maloney
|-
|2004
|''Winter Solstice''
|Stacey
|-
|2004
|''{{Sortname|The|Bourne Supremacy|The Bourne Supremacy (film)}}''
|Kim
|-
|2005
|''Constantine''
|Ellie
|-
|2005
|''Mr. &amp;amp;amp; Mrs. Smith''
|Gwen
|-
|2005
|''North Country''
|Sherry
|-
|2005
|''Kiss Kiss Bang Bang''
|Harmony Faith Lane
|-
|2006
|''Mission: Impossible III''
|Julia Meade
|-
|2007
|''Gone Baby Gone''
|Angie Gennaro
|-
|2007
|''The Heartbreak Kid''
|Miranda
|-
|2008
|''Made of Honor''
|Hannah
|-
|2008
|''Eagle Eye''
|Rachel Holloman
|-
|2008
|''Trucker''
|Diane Ford
|-
|2010
|''Somewhere''
|Rebecca
|-
|2010
|''Due Date''
|Sarah Highman
|-
|2011
|''Source Code''
|Christina Warren
|-
|2011
|''Mission: Impossible – Ghost Protocol''
|Julia Meade-Hunt
|-
|2011
|''Machine Gun Preacher''
|Lynn Childers
|-
|2012
|''Tomorrow You're Gone''
|Florence Jane
|-
|2013
|''Penthouse North''
|Sara Frost
|-
|2013
|''Expecting''
|Andie
|-
|2014
|''Fort Bliss''
|Maggie Swann
|-
|2014
|''Better Living Through Chemistry''
|Kara Varney
|-
|2014
|''Playing It Cool''
|Her
|-
|2014
|''Justice League: War''
|Wonder Woman (voice)
|-
|2014
|''The Best of Me''
|Amanda Collier
|-
|2015
|''Pixels''
|Violet van Patten
|-
|2016
|''Patriots Day''
|Carol Saunders
|-
|2017
|''Sleepless''
|Jennifer Bryant
|-
|2017
|''The Vanishing of Sidney Hall''
|Velouria Hall
|-
|2018
|''Mission: Impossible – Fallout''
|Julia Meade
|-
|2018
|''Saint Judy''
|Judy Wood
|-
|TBA
|''Spinning Gold''
|Beth Bogart
|-
|TBA
|''The Craft''
|
|-
|TBA
|''Every Breath You Take''
|
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|2}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Aktrîsên amerîkî]]
[[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 21ê]]
[[Kategorî:Aktrîsên fîlman ên amerîkî]]
[[Kategorî:Aktrîsên televîzyonê yên amerîkî]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1976]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]</text>
      <sha1>ro6z8wqj6zzkamm1lh2g5t98wxyyf4r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Erika Christensen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90430</id>
    <revision>
      <id>2095688</id>
      <parentid>2016262</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T02:27:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3721" sha1="82g7jhr3n2r7wllustj4ldyqn2xt9u5" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
'''Erika Jane Christensen''' (jdb. {{dîrok|19|tebax|1982}} li [[Seattle]], [[Washington]], [[DYA]]) &lt;ref name=&quot;TVG&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tvguide.com/celebrities/erika-christensen/bio/149547/ |sernav=Erika Christensen |malper=[[TV Guide]] |tarîxa-gihiştinê=6 îlon 2015 |archive-date=2008-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080514223354/http://www.tvguide.com/celebrities/erika-christensen/bio/149547 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; lîstikvan û stranbêja amerîkî ye ya ku rol gêrandî di filmên weke ''Traffic (2000),'' ''Swimfan (2002),'' ''The Banger Sisters (2002),'' ''The Score Perfect (2004),'' ''Flightplan ( 2005),'' ''How to Rob a Bank (2007),'' ''The Tortured (2010), and'' ''The Case for Christ (2017).''

== Jiyana wê ==
Di {{dîrok|5|îlon|2015}} de, di gel hevjînê xwe Cole Maness zewicî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.people.com/article/erika-christensen-engaged-cole-maness |sernav=Erika Christensen Is Engaged to Cole Maness |paşnav=Leon |pêşnav=Anya |tarîx=17 çiriya paşîn 2014 |malper=[[People (magazine)|People]] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.people.com/article/erika-christensen-married-cole-maness |sernav=Erika Christensen Marries Cole Maness |paşnav=Mercedes Lara |pêşnav=Maria |tarîx=5 îlon 2015 |malper=[[People (magazine)|People]] }}&lt;/ref&gt; û li [[Los Feliz]], [[Los Angeles]] dijîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.genlux.com/erika-christensen-interview-by-stephen-christopher/ |sernav=Erika Christensen Interview by Stephen Christopher |paşnav=Christopher |pêşnav=Stephen |malper=Genlux }}&lt;/ref&gt; Du keçên wan hene, di hezîrana 2016an &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.com/parents/erika-christensen-welcomes-daughter-shane/ |sernav=Erika Christensen Welcomes Daughter Shane |paşnav=Juneau |pêşnav=Jen |tarîx=22 hezîran 2016 |malper=[[People (magazine)|People]] |tarîxa-gihiştinê=24 çiriya pêşîn 2019 }}&lt;/ref&gt; û tebaxa 2018an de çê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.msn.com/en-us/movies/celebrity/erika-christensens-husband-delivers-their-baby-all-by-himself-at-home/ar-BBLNwyn |sernav=Erika Christensen's husband delivers their baby all by himself at home |malper=www.msn.com |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=13 tebax 2018 }}&lt;/ref&gt;

== Fîlmografî ==

=== Fîlm ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Sal
!Nav
!Rol
|-
|1997
|''Leave It to Beaver''
|Karen L. Connelly
|-
|2000
|''Traffic''
|Caroline Wakefield
|-
|2002
|''Home Room''
|Deanna Cartwright
|-
|2002
|''Swimfan''
|Madison Bell
|-
|2002
|''The Banger Sisters''
|Hannah Kingsley
|-
|2004
|''The Perfect Score''
|Anna Ross
|-
|2004
|''Riding the Bullet''
|Jessica Hadley
|-
|2005
|''The Upside of Anger''
|Andy Wolfmeyer
|-
|2005
|''The Sisters''
|Irene Prior
|-
|2005
|''Flightplan''
|Fiona
|-
|2007
|''Gardener of Eden''
|Mona Huxley
|-
|2007
|''How to Rob a Bank''
|Jessica
|-
|2008
|''Struck''
|Bus Stop Girl
|-
|2009
|''Mercy''
|Robin
|-
|2009
|''Veronika Decides to Die''
|Claire
|-
|2010
|''Melon''
|Catherine
|-
|2010
|''The Tortured''
|Elise Landry
|-
|2013
|''How Sweet It Is''
|Sarah Cosmo
|-
|2016
|''Two for One''
|Tiffany Fontinella
|-
|2017
|''The Case for Christ''
|Leslie Strobel
|-
|TBA
|''Clover''
|Gertie
|-
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|30em}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Aktrîsên amerîkî]]
[[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 21ê]]
[[Kategorî:Aktrîsên fîlman ên amerîkî]]
[[Kategorî:Aktrîsên ji Los Angelesê]]
[[Kategorî:Aktrîsên televîzyonê yên amerîkî]]
[[Kategorî:Aktrîsên zarok ên amerîkî]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1982]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]</text>
      <sha1>82g7jhr3n2r7wllustj4ldyqn2xt9u5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vanessa Marano</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90458</id>
    <revision>
      <id>2095739</id>
      <parentid>2016353</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T06:41:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5960" sha1="lyuohbfe1b5lexmju8iylwkm1mnvr0v" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| wêne               = Vanessa Marano 2014.png
}}
'''Vanessa Nicole Marano''' &lt;ref name=&quot;tvguide.com&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.tvguide.com/celebrities/vanessa-marano/192493/ |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2020-08-31 |archive-date=2020-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201128082537/https://www.tvguide.com/celebrities/vanessa-marano/192493/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; (jdb. '''{{dîrok|31|10|1992}}''' &lt;ref name=&quot;tvguide.com&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.hollywood.com/celebrities/vanessa-marano-57532859/ |sernav=Vanessa Marano |malper=Hollywood.com |tarîxa-gihiştinê=27 îlon 2016 }}&lt;/ref&gt;) lîstikvan û stranbêjeke amerîkî ye. Navdarbûna wê dinav temşevana de bi rol gêrandina wê  bû di Filmên weka  ''{{girêdan|lt=Without a Trace|Without a Trace|en}}, {{girêdan|lt=Gilmore Girls|Gilmore Girls|en}}, {{girêdan|lt=Ghost Whisperer|Ghost Whisperer|en}}, {{girêdan|lt=Scoundrels|Scoundrels (TV series)|en}}, [[Grey's Anatomy]] û {{girêdan|lt=The Young and the Restless|The Young and the Restless|en}}'' ji 2011 heta 2017ê. Herwesa hatiye xelatkirin bi xelatên weka [[Teen Choice Awards|Teen Choice Award]]. Cara êkê ya Destpêkirina karê wê yê aktiriyê di sala 2002an de bû.

== Jiyana Û Nasandin ==
Marano li Los Angeles, California, ji dayik bûya. Diya wê, Ellen,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://agourachildrenstheatre.com/Improvisation.html |sernav=Improvisation |paşnavê-edîtor=Agoura's Children's Theatre |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131029195136/http://agourachildrenstheatre.com/Improvisation.html |tarîxa-arşîvê=29 çiriya pêşîn 2013 |tarîxa-gihiştinê=29 tebax 2013 }}&lt;/ref&gt;.&lt;ref name=&quot;11questions&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.younghollywood.com/scene/11-questions-with-switched-at-birth-star-vanessa-marano.html |sernav=11 Questions with &quot;Switched at Birth&quot; Star Vanessa Marano! |tarîx=6 hezîran 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110614065048/http://www.younghollywood.com/scene/11-questions-with-switched-at-birth-star-vanessa-marano.html |tarîxa-arşîvê=14 hezîran 2011 |tarîxa-gihiştinê=14 nîsan 2012 }}&lt;/ref&gt; Xwişka wê ya piçûk, Laura Marano jî lîstikvan e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.welovesoaps.net/2011/06/vanessa-marano_03.html |sernav=Q&amp;A: Switched at Birth's Vanessa Marano |paşnav=Mulcahy, Jr. |pêşnav=Kevin |tarîx=3 hezîran 2011 |malper=[[We Love Soaps]] |tarîxa-gihiştinê=5 tebax 2011 |roja-arşîvê=2012-07-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120705113953/http://www.welovesoaps.net/2011/06/vanessa-marano_03.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; û bavê wê bi eslê xwe Italî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://tommy2.net/content/?p=45042 |sernav=Tommy2.net |malper=tommy2.net |tarîxa-gihiştinê=9 adar 2017 |roja-arşîvê=2013-11-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131125222434/http://tommy2.net/content/?p=45042 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Film ==

=== Television ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Sal
!Ser nav
!Role
|-
|2002–2009
|''Without a Trace''
|Hanna Malone
|-
|2004
|''Grounded for Life''
|Lexie
|-
|2004
|''The Brooke Ellison Story''
|Young Brooke Ellison
|-
|2005
|''Six Feet Under''
|Tate Pasquese
|-
|2005
|''The Comeback''
|Franchesca
|-
|2005
|''Malcolm in the Middle''
|Gina
|-
|2005–2007
|''Gilmore Girls''
|April Nardini
|-
|2006
|''Boys Life''
|Sheila
|-
|2007
|''Hell on Earth''
|Shelly
|-
|2008
|''Man of Your Dreams''
|Maia
|-
|2008
|''Miss Guided''
|Kelly
|-
|2008
|''The Closer''
|Theresa Monroe
|-
|2008
|''Ghost Whisperer''
|Alise Jones
|-
|2008–2010
|''The Young and the Restless''
|Eden Baldwin
|-
|2009
|''Trust Me''
|Haley McGuire
|-
|2009–2011
|''Dexter''
|Rebecca Mitchell
|-
|2010
|''Untitled Michael Jacobs Pilot''
|Bailey Davidson
|-
|2010
|''Past Life''
|Susan Charne
|-
|2010
|''Medium''
|Jennifer Whitten
|-
|2010
|''Scoundrels''
|Hope West
|-
|2010
|''Parenthood''
|Holly
|-
|2010
|''Marry Me''
|Imogen Hicks
|-
|2011
|''Private Practice''
|Casey
|-
|2011
|''Love Bites''
|Becky Lerner
|-
|2011
|''CSI: Crime Scene Investigation''
|Samantha Cafferty
|-
|2011–2017
|''Switched at Birth''
|Bay Kennish
|-
|2012
|''Grey's Anatomy''
|Holly Wheeler
|-
|2012
|''Boys Are Stupid, Girls Are Mean''
|Narrator
|-
|2013
|''Restless Virgins''
|Emily
|-
|2013
|''Perception''
|Riley
|-
|2014
|''NCIS: New Orleans''
|Natalie Lane
|-
|2016
|''Outcast''
|Sherry
|-
|2016
|''Gilmore Girls: A Year in the Life''
|April Nardini
|-
|2017
|''Silicon Valley''
|[[Zanîngeha Stanford|Stanford University]] student
|-
|2018
|''Station 19''
|Molly
|-
|2018- present
|''Dead Girls Detective Agency''
|Nancy Graves
|-
|}

=== Film ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Sal
!Ser nav
!Role
|-
|2003
|''Easy''
|Little Jamie
|-
|2003
|''Finding Nemo''
|Additional voices
|-
|2008
|''The Clique''
|Layne Abeley
|-
|2009
|''Dear Lemon Lima''
|Samantha Combs
|-
|2012
|''Your Father's Daughter''
|Luciana
|-
|2013
|''The Secret Lives of Dorks''
|Samantha
|-
|2014
|''Senior Project''
|Samantha &quot;Sam&quot; Willow
|-
|2018
|''Daphne &amp;amp;amp; Velma''
|Carol
|-
|2019
|''Saving Zoë''
|Zoë
|-
|2020
|''This Is The Year''
|Molly
|-
|}

== Xelat û namzet ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:0.5%;&quot; |Sal
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:7%;&quot; |Xelat
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:2%;&quot; |Kar
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2011
|Teen Choice Award for Choice Summer TV Star – Female
|''Switched at Birth''
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2013
|Teen Choice Award for Choice TV Actress: Drama
|''Switched at Birth''
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 21ê]]
[[Kategorî:Aktrîsên fîlman ên amerîkî]]
[[Kategorî:Aktrîsên ji Los Angelesê]]
[[Kategorî:Aktrîsên televîzyonê yên amerîkî]]
[[Kategorî:Aktrîsên zarok ên amerîkî]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1992]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]</text>
      <sha1>lyuohbfe1b5lexmju8iylwkm1mnvr0v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rue McClanahan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90916</id>
    <revision>
      <id>2095731</id>
      <parentid>2056022</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T05:53:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1969" sha1="rsm0d5bxkwzgq4pq7b8b3gh9pjqh3nc" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov
| wêne               = McClahananWink.jpg
}}
'''Eddi-Rue McClanahan''' (Rojbûn 21ê Sibatê, 1934 - Mirin 3ê Hezîrana 2010) lîstikvanek Amerîkî bû ku bi rola xwe gêrandiya di televîzyonê de wekî Vivian Harmon on ''Maude'' (1972–78), û Aunt Fran Crowley on ''Family Mama'' (1983–84), û Blanche Devereaux li ser ''Keçên Zêrîn'' (1985–92), herwesaxelata Emmy ji bo Lîstikvana Pêşeng a Herî Serketî di Zincîrek Komedî de li1987 de stend .&lt;ref name=&quot;TVguideBio&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.tvguide.com/celebrities/rue-mcclanahan/bio/173246 |sernav=Rue McClanahan: Biography |xebat=[[TV Guide]] |weşanger=CBS Interactive Inc. |tarîxa-gihiştinê=3 hezîran 2010 |archive-date=2012-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120725064136/http://www.tvguide.com/celebrities/rue-mcclanahan/bio/173246 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;University of Tulsa Yearbook, 1954&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Austinist&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://austinist.com/2007/04/27/austinist_interviews_rue_mcclanahan.php |sernav=''Austinist'' interviews Rue McClanahan |nivîskar=Jooley Ann |tarîx=27 nîsan 2007 |xebat=[[Gothamist|The Austinist]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100204131302/http://austinist.com/2007/04/27/austinist_interviews_rue_mcclanahan.php |tarîxa-arşîvê=4 sibat 2010 |tarîxa-gihiştinê=3 hezîran 2010 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Çavkaniyên Gotarê ==
{{Çavkanî|30em}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Aktîvîstên amerîkî yên jin ên heqên însanan]]
[[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 21ê]]
[[Kategorî:Aktrîsên fîlman ên amerîkî]]
[[Kategorî:Aktrîsên sahneyê yên amerîkî]]
[[Kategorî:Aktrîsên televîzyonê yên amerîkî]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1934]]
[[Kategorî:Komedyenên amerîkî yên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Komedyenên amerîkî yên sedsala 21ê]]
[[Kategorî:Mirin 2010]]</text>
      <sha1>rsm0d5bxkwzgq4pq7b8b3gh9pjqh3nc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Michael Houghton</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94048</id>
    <revision>
      <id>2095714</id>
      <parentid>2013950</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T04:52:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4200" sha1="o1h29ffg05j9320gwt4gih20b392ilk" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
}}
'''Michael Houghton''' (jdb. 1949) vîrus nasekê [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanî]]-[[Kanada|Kanadî]] ye. Wî digel hevkarên xwe li sala 1989 de [[vîrus]]a bi navê [[Hepatît C vîrus]] vedîtin, anko keşf kirin. Herwiha ew di 2020an de, bi hevparî digel kesên weka [[Harvey Alter]] û [[Charles Rice]] karîn Xelata Nobelî ya [[pizişkî|pizişkiyê]] werbigrin. Ew niha profesor e û li ser vîrus nasîyê li Zanîngeha Albertayê.

== Xelat ==
* 1992 - Xelata Bîrdariya Karl Landsteiner&lt;ref&gt;[http://www.aabb.org/about/awards/Pages/recipientspast.aspx Karl Landsteiner Memorial Award 1992]&lt;/ref&gt;
* 1993 - Xelata Robert Koch&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.robert-koch-stiftung.de/index.php?article_id=15&amp;clang=0 |sernav=Robert Koch Prize 1993 |tarîxa-gihiştinê=2020-10-11 |tarîxa-arşîvê=2017-11-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171113070814/https://www.robert-koch-stiftung.de/index.php?article_id=15&amp;clang=0 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* 1994 - Xelata William Beaumont&lt;ref&gt;[https://gastro.org/membership/recognition-awards/william-beaumont-prize-in-gastroenterology/ William Beaumont Prize 1994]&lt;/ref&gt;
* 2000 - Xelata Lasker&lt;ref&gt;[http://www.laskerfoundation.org/awards/#name=&amp;award=&amp;year=2000 Albert Lasker Clinical Medical Research Award 2000]&lt;/ref&gt;
* 2005 - Xelata Bîranînê ya Dale A. Smith&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aabb.org/about/awards/Pages/recipientspast.aspx |sernav=List of Past AABB Award Recipients |weşanger=aabb.org |tarîxa-gihiştinê=6 çiriya pêşîn 2020 }}&lt;/ref&gt;
* 2009 - Xelata Serkeftina Jiyana Hepdart&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.virology-education.com/event/previous/hep-dart-2019/awards/ |sernav=The William H. Prusoff HEP DART Lifetime Achievement Award |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201006233748/https://www.virology-education.com/event/previous/hep-dart-2019/awards/ |tarîxa-arşîvê=6 çiriya pêşîn 2020 |tarîxa-gihiştinê=6 çiriya pêşîn 2020 }}&lt;/ref&gt;
* 2013 - Ew bû kesê yekem ku Xelata Navneteweyî ya Weqfa Gairdner $ 100,000 red kir û got &quot;Min hest kir ku dê neheqî be ku ez vê xelatê qebûl bikim bêyî ku tê de her du hevkarên Dr. Qui-Lim Choo û Dr. George Kuo hebin.“&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.folio.ualberta.ca/article.cfm?v=104208&amp;i=104377&amp;a=3 |sernav=World-renowned virologist named recipient of Gairdner Award |tarîx=22 adar 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140112052337/http://www.folio.ualberta.ca/article.cfm?v=104208&amp;i=104377&amp;a=3 |tarîxa-arşîvê=12 kanûna paşîn 2014 |tarîxa-gihiştinê=13 kanûna paşîn 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalpost.com/2013/03/20/team-player-edmonton-scientist-turns-down-100000-baby-nobel-because-it-shut-out-colleagues/ |sernav=Edmonton scientist turns down $100,000 'baby Nobel' because it shut out colleagues |paşnav=Boesveld |pêşnav=Sarah |tarîx=20 adar 2013 |tarîxa-gihiştinê=13 kanûna paşîn 2014 }} {{Mirin girêdan|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* 2019 - Doktoraya Rûmetê ya zanistê ji Zanîngeha Rojhilata Anglia&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.edp24.co.uk/news/education/meet-university-of-east-anglia-honorary-gradutes-2019-1-6099335 |sernav=A Titanic actor, climate change trailblazer and banking boss: Meet UEA's newest honorary graduates |malper=[[Eastern Daily Press]] |tarîxa-gihiştinê=15 îlon 2020 |tarîxa-arşîvê=2019-06-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190611130442/https://www.edp24.co.uk/news/education/meet-university-of-east-anglia-honorary-gradutes-2019-1-6099335 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* 2020 - Xelata Nobel a Fîzyolojî an Dermanan&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2020/press-release/ |sernav=Press release: The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2020 |weşanger=Nobel Foundation |tarîxa-gihiştinê=5 çiriya pêşîn 2020 }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* {{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1949]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Xelatgirên Nobelê yên brîtanî]]</text>
      <sha1>o1h29ffg05j9320gwt4gih20b392ilk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Charles Rice</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94049</id>
    <revision>
      <id>2095678</id>
      <parentid>2091006</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T01:36:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4495" sha1="6mv69fx0kd4kffqduxbez1uwj5iljb4" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
'''Charles Moen Rice III''' (jdb: [[25ê tebaxê|25ê tebaxa]] [[1952]]ê) ew [[vîrusnas]]ekê [[WYA|Amerîkayî]] ye. Û ji ber lêkolînên xwe yên li ser [[vîrus]]a bi navê [[Hepatît C vîrus|Hepatît C]] karî bi hevparî digel her yek ji [[Harvey Alter]] û [[Michael Houghton]] [[Xelata Nobelî|Xelata Nobel]] ya [[pizişkî|pizişkiyê]] wergir in. Ew li [[Zanîngeha Rockefeller]]ê li [[Nû York|New Yorkê]] profesore di biwarê vîrusnasiyê de.

== Jîyanname ==
Ew li [[Sakramento|Sakrametoyê]] li [[Kalîforniya]]yê hat dinyayê.

== Xelat ==

* 1986 bûrsa [[Baweriya Xêrxwaziya Pew|Pew Charitable Trust]] &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pewtrusts.org/en/projects/pew-biomedical-scholars/directory-of-pew-scholars/1986/charles-rice |sernav=Charles M. Rice, Ph.D. |weşanger=Pew Trusts |tarîxa-gihiştinê=6 çiriya pêşîn 2020 }}&lt;/ref&gt;
* 2004 Hevalek Hilbijartî, [[Komeleya Amerîkî ji bo Pêşkeftina Zanistê]] &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aaas.org/fellows/listing?field_last_name_value=&amp;name_combine=&amp;field_institutional_affiliation_value=&amp;field_address_city=&amp;field_address_administrative_area=All&amp;field_address_country_code=All&amp;field_year_elected=&amp;field_primary_aaas_section=&amp;field_status_value=All&amp;field_year_status_changed_value=&amp;page=254 |sernav=Elected Fellows |weşanger=AAAS.org |tarîxa-gihiştinê=6 çiriya pêşîn 2020 }}&lt;/ref&gt;
* 2005 Endamê Hilbijartî, [[Akademiya Zanistî ya Neteweyî|Akademiya Neteweyî ya Zanistan]] &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nasonline.org/member-directory/members/20010030.html |sernav=Charles Rice |weşanger=[[National Academy of Science]] |roja-gihiştinê=2020-10-11 |archive-date=2017-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170617020459/http://www.nasonline.org/member-directory/members/20010030.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* 2005 Hevalê Hilbijartî, [[Akademiya Mîkrobiolojiya Amerîkî|Akademiya Amerîkî ya Mîkrobiolojiyê]] &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://asm.org/Articles/2020/October/Nobel-Prize-Awarded-to-Power-Trio-of-ASM-Contribut |sernav=Nobel Prize Awarded to Power Trio of ASM Contributors |tarîx=5 çiriya pêşîn 2020 |weşanger=ASM.org |tarîxa-gihiştinê=6 çiriya pêşîn 2020 }}&lt;/ref&gt;
* 2007 Xelata Vîrolojiyê ya MW Beijerinck &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.knaw.nl/en/awards/laureates/beijerinck-virology-prize/beijerinck-virologie-prijs-2007-voor-charles-rice?set_language=en |sernav=CHARLES RICE |weşanger=KNAW |tarîxa-gihiştinê=6 çiriya pêşîn 2020 |tarîxa-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726175831/https://www.knaw.nl/en/awards/laureates/beijerinck-virology-prize/beijerinck-virologie-prijs-2007-voor-charles-rice?set_language=en |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* [[Xelata Robert Koch]] 2015 &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.robert-koch-stiftung.de/index.php?article_id=15&amp;clang=0 |sernav=Robert-Koch-Preis |weşanger=Robert Koch Stiftung |tarîxa-gihiştinê=6 çiriya pêşîn 2020 |tarîxa-arşîvê=13 çiriya paşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171113070814/https://www.robert-koch-stiftung.de/index.php?article_id=15&amp;clang=0 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* 2016 [[Artois-Baillet Xelata Tenduristî ya Latour|Xelata Tenduristî ya Artois-Baillet Latour]] &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.fnrs.be/docs/Prix/FRS-FNRS_Historical_Baillet_Latour_health_prize.pdf |sernav=THE BAILLET LATOUR HEALTH PRIZE - 2018 HISTORICAL BACKGROUND |weşanger=FRNS |tarîxa-gihiştinê=11 kanûna pêşîn 2017 }}&lt;/ref&gt;
* 2016 [[Xelata Lasker]] &lt;ref name=&quot;Lasker&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rockefeller.edu/news/11983-charles-m-rice-wins-lasker-award-for-groundbreaking-work-on-the-hepatitis-c-virus/ |sernav=Charles M. Rice wins Lasker Award for groundbreaking work on the hepatitis C virus |tarîx=13 îlon 2016 |malper=The Rockefeller University |tarîxa-gihiştinê=20 nîsan 2018 }}&lt;/ref&gt;
* [[Xelata Nobel a Fîzyolojî an Derman|Xelata Nobel a Fîzyolojî an Tibbî ya]] 2020 &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2020/press-release/ |sernav=Press release: The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2020 |weşanger=Nobel Foundation |tarîxa-gihiştinê=5 çiriya pêşîn 2020 }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1952]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Vîrusnas]]
[[Kategorî:Xelatgirên Nobelê yên amerîkî]]</text>
      <sha1>6mv69fx0kd4kffqduxbez1uwj5iljb4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Emmanuelle Charpentier</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94053</id>
    <revision>
      <id>2095687</id>
      <parentid>2026002</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T02:21:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27665" sha1="hxcaych3btgdl7niv7m1f5sfkbl3hey" xml:space="preserve">{{Agahîdank zanyar
| nav                = Emmanuelle Charpentier
| wêne               = Emmanuelle Charpentier.jpg
| sernavê_wêne       = Charpentier di sala [[2015]]an de
| navê_jidayikbûnê   = Emmanuelle Marie Charpentier
| roja_jidayikbûnê   = {{Jidayikbûn|11|12|1968|temen=erê}}
| cihê_jidayikbûnê   = [[Juvisy-sur-Orge]], Fransa
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| perwerde           = [[Pierre and Marie Curie University]] ([[Bachelor of Science|BSc]] [[Master of Science|MSc]], [[Doctor of Philosophy|DPhil]])&lt;br /&gt;[[Pasteur Institute]] (PhD training)
| xelat              = {{Lîsteya sade|
*[[Louis-Jeantet Prize for Medicine]] (2015)
*[[Breakthrough Prize in Life Sciences]] (2015)
*[[Princess of Asturias Awards|Princess of Asturias Award]] (2015)
*[[Tang Prize]] di Zanista Biyofarmasotîk de (2016)
*[[Canada Gairdner International Award]] (2016)
*[[Leibniz Prize]] (2016)
*[[Pour le Mérite]] (2017)
*[[Japan Prize]] (2017)
*[[Kavli Prize]] di Nanoscience de (2018)
*[[Wolf Prize]] di Bijîşkî de (2020)
*[[Xelata Nobelê ya Kîmyayê]] (2020)}}
| xebatên_navdar     = [[CRISPR]]&lt;ref name=&quot;Abbott2016&quot;/&gt;
| malper             = {{URL|emmanuelle-charpentier-lab.org|Malpera fermî}}
| qada_xebatê        = {{Lîsteya sade|
*[[Mîkrobiyolojî]]
*[[Genetîk]]
*[[Biyokîmya]]
*[[CRISPR|CRISPR-Cas]]}}
| kargeh             = [[Humboldt University]]&lt;br /&gt;[[Umeå University]]&lt;br /&gt;[[Max Planck Society]]
| sernavê_tezê       = Berhingariya antibiyotîk di ''Listeria'' spp de
| url_tezê           = https://aac.asm.org/content/43/9/2103
| sala_tezê          = 1995
| şêwirmendên_doktorayê = [[Patrice Courvalin]]
}}
'''Emmanuelle Marie Charpentier''' ({{Jidayikbûn|11|12|1968|j=1}}) profesoreke fransî ya [[mîkrobiyolojî]], [[genetîk]] û [[biyokîmya]] ye.&lt;ref name=&quot;Abbott2016&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=Abbott |pêşnav1=Alison |sernav=The quiet revolutionary: How the co-discovery of CRISPR explosively changed Emmanuelle Charpentier's life |kovar=Nature |cild=532 |hejmar=7600 |sal=2016 |rr=432–434 |doi=10.1038/532432a |pmid=27121823 |bibcode=2016Natur.532..432A |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; Ew ji sala 2015ê heta niha rêvebera Bingehê [[Max Planck|Max Planka]] [[Çîn Nasiya]] Hewdanan ye li [[Berlîn]]ê û li sala 2020ê bi hevparî digel [[Jennifer Doudnayê]] karîn [[Xelata Nobelê]] werbigrin. Wergirtin Xelat ji ber lêkolînên wan yên di warê ″vewijartina genomê″ de bûn.&lt;ref name=&quot;:01&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2020/press-release/ |sernav=Press release: The Nobel Prize in Chemistry 2020 |weşanger=Nobel Foundation |tarîxa-gihiştinê=7 çiriya pêşîn 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYT-20201007&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2020/10/07/science/nobel-prize-chemistry-crispr.html |sernav=Nobel Prize in Chemistry Awarded to 2 Scientists for Work on Genome Editing – Emmanuelle Charpentier and Jennifer A. Doudna developed the Crispr tool, which can alter the DNA of animals, plants and microorganisms with high precision. |paşnav=Wu |pêşnav=Katherine J. |paşnav2=Peltier |pêşnav2=Elian |tarîx=7 çiriya pêşîn 2020 |malper=[[The New York Times]] |tarîxa-gihiştinê=7 çiriya pêşîn 2020 }}&lt;/ref&gt;

== Xelat ==
{{Div col|colwidth=30em}}
* 2009 – [[Theodor Körner Prize]] for Science and Culture&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.theodorkoernerfonds.at/2009/ausgezeichnete-arbeiten/ |sernav=Theodor Körner Fonds &gt; 2009 &gt; Ausgezeichnete Arbeiten |pêşnav=Arbeiterkammer |paşnav=Wien |tarîx=4 gulan 2020 |malper=www.theodorkoernerfonds.at |tarîxa-gihiştinê=11 çiriya pêşîn 2020 |tarîxa-arşîvê=3 çiriya pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171003174625/http://www.theodorkoernerfonds.at/2009/ausgezeichnete-arbeiten/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* 2011 – The [[Fernström Prize]] for young and promising scientists&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url =http://www.mims.umu.se/news-events/1387-eric-k-fernstroems-prize-to-emmanuelle-charpentier.html |sernav=Eric K. Fernström's Prize to Emmanuelle Charpentier |tarîxa-gihiştinê=15 hezîran 2015 |tarîx=9 hezîran 2011 |weşanger=Molecular Infection Medicine Sweden }}&lt;/ref&gt;
* 2014 – [[Alexander von Humboldt Professorship]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url =https://www.humboldt-foundation.de/pls/web/pub_hn_query.humboldtianer_details?p_lang=en&amp;p_externe_id=7000270951 |sernav=Alexander von Humboldt sponsorship |tarîxa-gihiştinê=15 tebax 2017 |weşanger=Humboldt Foundation |tarîxa-arşîvê=16 tebax 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170816061557/https://www.humboldt-foundation.de/pls/web/pub_hn_query.humboldtianer_details?p_lang=en&amp;p_externe_id=7000270951 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* 2014 – The [[Göran Gustafsson Prize]] for Molecular Biology (Royal Swedish Academy of Sciences)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url =http://www.mims.umu.se/news-events/1635-goeran-gustafsson-prize-for-emmanuelle-charpentier.html |sernav=Göran Gustafsson Prize for Emmanuelle Charpentier |tarîxa-gihiştinê=15 hezîran 2015 |weşanger=Molecular Infection Medicine Sweden }}&lt;/ref&gt;
* 2014 – [[Dr. Paul Janssen Award for Biomedical Research]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url =http://www.mims.umu.se/news-events/1646-mims-group-leader-emmanuelle-charpentier-receives-dr-paul-janssen-award-for-discoveries-of-crispr-cas9.html |sernav=MIMS group leader Emmanuelle Charpentier receives Dr. Paul Janssen Award for discoveries of CRISPR-Cas9 |tarîxa-gihiştinê=15 hezîran 2015 |weşanger=Molecular Infection Medicine Sweden }}&lt;/ref&gt; (shared with [[Jennifer Doudna]])
* 2014 – The [[Jacob Heskel Gabbay Award]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url =http://www.umu.se/english/about-umu/news-events/news/newsdetailpage/emmanuelle-charpentier-receives-jacob-heskel-gabbay-award.cid241883 |sernav=Emmanuelle Charpentier receives Jacob Heskel Gabbay Award |tarîxa-gihiştinê=15 hezîran 2015 |weşanger=Umeå University |tarîxa-arşîvê=25 tebax 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170825024303/http://www.umu.se/english/about-umu/news-events/news/newsdetailpage/emmanuelle-charpentier-receives-jacob-heskel-gabbay-award.cid241883 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; (shared with [[Feng Zhang]] and Jennifer Doudna)
* 2015 – [[Time 100]]: Pioneers&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url =http://time.com/3822554/emmanuelle-charpentier-jennifer-doudna-2015-time-100/ |sernav=Emmanuelle Charpentier &amp; Jennifer Doudna |tarîxa-gihiştinê=17 nîsan 2015 |nivîskar=Mary-Claire King |weşanger=TIME |tarîxa-arşîvê=9 tebax 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180809112914/http://time.com/3822554/emmanuelle-charpentier-jennifer-doudna-2015-time-100/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; (shared with Jennifer Doudna)
* 2015 – The [[Breakthrough Prize in Life Sciences]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url =http://www.umu.se/english/about-umu/news-events/news/newsdetailpage/emmanuelle-charpentier-honored-with-breakthrough-prize-in-lifek-sciences.cid242317 |sernav=Umeå University, press release: Emmanuelle Charpentier honored with Breakthrough Prize in Life Sciences |tarîxa-gihiştinê=15 hezîran 2015 |tarîx=10 çiriya paşîn 2014 |weşanger=Umeå University |tarîxa-arşîvê=25 tebax 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170825024430/http://www.umu.se/english/about-umu/news-events/news/newsdetailpage/emmanuelle-charpentier-honored-with-breakthrough-prize-in-lifek-sciences.cid242317 |rewşa-urlyê=mirî }} (shared with Jennifer Doudna)&lt;/ref&gt; (shared with Jennifer Doudna)
* 2015 – [[Louis-Jeantet Prize for Medicine]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url =http://www.jeantet.ch/en/support-to-european-research/louis-jeantet-prize/prize-winners.php |sernav=Foundation Louis-Jeanet: &quot;The 2015 Louis-Jeantet Prize-Winners&quot; |tarîxa-gihiştinê=19 nîsan 2015 }}&lt;/ref&gt;
* 2015 – The [[Ernst Jung Prize]] in Medicine&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url =https://www.jung-stiftung.de/en/die-jung-stiftung-1/ernst-jung-preis-fuer-medizin/2015/laureates-2015 |sernav=Laureates 2015 – Professor Emmanuelle Charpentier |tarîxa-gihiştinê=5 hezîran 2015 |weşanger=Jung-Stiftung für Wissenschaft und Forschung |tarîx=May 2015 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150925235243/https://www.jung-stiftung.de/en/die-jung-stiftung-1/ernst-jung-preis-fuer-medizin/2015/laureates-2015 |tarîxa-arşîvê=25 îlon 2015 }}&lt;/ref&gt;
* 2015 – [[Princess of Asturias Awards]] (shared with Jennifer Doudna)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |paşnav= |pêşnav= |tarîx=29 gulan 2015 |sernav=Zwei Humboldtianer erhalten Prinzessin-von-Asturien-Preise 2015 |url=https://www.humboldt-professur.de/en/nachrichten/zwei-humboldtianer-erhalten-prinzessin-von-asturien-preise-2015 |xebat=humboldt-professur.de |cih=Bonn |weşanger=Alexander von Humboldt-Stiftung |tarîxa-gihiştinê=18 hezîran 2020 |tarîxa-arşîvê=20 hezîran 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200620165347/https://www.humboldt-professur.de/en/nachrichten/zwei-humboldtianer-erhalten-prinzessin-von-asturien-preise-2015 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* 2015 – [[Gruber Prize in Genetics|Gruber Foundation International Prize in Genetics]] (shared with Jennifer Doudna)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url =http://news.yale.edu/2015/06/16/gruber-foundation-honors-excellence-neuroscience-cosmology-and-genetics |sernav=YaleNews: Gruber Foundation honors excellence in neuroscience, cosmology, and genetics |tarîxa-gihiştinê=17 hezîran 2015 |tarîx=16 hezîran 2015 |weşanger=Yale University }}&lt;/ref&gt;
* 2015 – {{Girêdan|Carus Medal|de|Carus-Medaille}}, from [[Academy of Sciences Leopoldina|German National Academy of Science, Leopoldina]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.helmholtz-hzi.de/en/news_events/news/view/article/complete/emmanuelle_charpentier_receives_carus_medal/ |sernav=Emmanuelle Charpentier receives Carus Medal |tarîxa-gihiştinê=8 îlon 2015 |tarîx=7 îlon 2015 |weşanger=Helmholtz Centre for Infection research |roja-arşîvê=2017-05-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170528054516/https://www.helmholtz-hzi.de/en/news_events/news/view/article/complete/emmanuelle_charpentier_receives_carus_medal/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* 2015 – [[Massry Prize]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://hscnews.usc.edu/massry-winners-helped-launch-gene-editing-revolution/ |sernav=Massry winners helped launch gene editing revolution |tarîxa-gihiştinê=12 kanûna paşîn 2018 }}&lt;/ref&gt;
* 2016 – [[Otto Warburg Medal]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.mims.umu.se/groups/emmanuelle-charpentier/cv-charpentier.html |sernav=MIMS – Curriculum Vitae Emmanuelle Charpentier |malper=www.mims.umu.se |tarîxa-gihiştinê=12 kanûna paşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151101111003/http://www.mims.umu.se/groups/emmanuelle-charpentier/cv-charpentier.html |tarîxa-arşîvê=1 çiriya paşîn 2015 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* 2016 – [[L'Oréal-UNESCO Awards for Women in Science|L’Oréal-UNESCO &quot;For Women in Science&quot; Award]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=France celebrates Emmanuelle Charpentier during the L'Oreal-UNESCO week in Paris |url=http://www.mims.umu.se/news-events/1768-france-is-celebrating-emmanuelle-charpentier-during-the-l-oreal-unesco-week-in-paris.html |malper=mims.umu.se |weşanger=Molecular Infection Medicine Sweden |tarîx=24 adar 2016 |tarîxa-gihiştinê=20 çiriya paşîn 2017 }}&lt;/ref&gt;
* 2016 – [[Leibniz Prize]] from the [[German Research Foundation]]&lt;ref name=&quot;LeibnizPrize2016&quot;&gt;{{Jêder-malper |url =https://www.dfg.de/en/service/press/press_releases/2015/press_release_no_58/index.html |sernav=Leibniz Prizes 2016: DFG Honours Ten Researchers |weşanger=[[Deutsche Forschungsgemeinschaft]] |tarîx=10 kanûna pêşîn 2015 |tarîxa-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2016 |tarîxa-arşîvê=30 tebax 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190830184155/https://www.dfg.de/en/service/press/press_releases/2015/press_release_no_58/index.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* 2016 – [[Canada Gairdner International Award]] (shared with Jennifer Doudna and Feng Zhang)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Canada Gairdner International Award |url=http://gairdner.org/recipients/current |tarîxa-gihiştinê=25 adar 2016 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160329103111/http://www.gairdner.org/recipients/current |tarîxa-arşîvê=29 adar 2016 }}&lt;/ref&gt;
* 2016 – [[Warren Alpert Foundation Prize]]
* 2016 – [[Paul Ehrlich and Ludwig Darmstaedter Prize]] (jointly with Jennifer Doudna)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.goethe-university-frankfurt.de/60514654/12 |sernav=Paul Ehrlich and Ludwig Darmstaedter Prize 2016 }}&lt;/ref&gt;
* 2016 – [[Tang Prize]] (shared with Jennifer Doudna and Feng Zhang)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tang-prize.org/en/owner_detail.php?cat=11&amp;id=554 |sernav=Tang Prize – Laureates |malper=www.tang-prize.org |tarîxa-gihiştinê=12 kanûna paşîn 2018 }}&lt;/ref&gt;
* 2016 – [[HFSP Nakasone Award]] (jointly with Jennifer Doudna)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.hfsp.org/awardees/hfsp-nakasone-award/2016-award |sernav=The 2016 HFSP Nakasone Award goes to Emmanuelle Charpentier &amp; Jennifer Doudna |weşanger=Human Frontier Science Programme |tarîxa-gihiştinê=9 îlon 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180927165111/http://www.hfsp.org/awardees/hfsp-nakasone-award/2016-award |tarîxa-arşîvê=27 îlon 2018 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* 2016 – Knight (Chevalier) French National Order of the [[Legion of Honour]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000031741925 |sernav=Décret du 31 décembre 2015 portant promotion et nomination &amp;#124; Legifrance }}&lt;/ref&gt;
* 2016 – [[Meyenburg Prize]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |paşnav= |pêşnav= |tarîx=2018 |sernav=Die Preisträger |url=http://www.meyenburg-stiftung.de/2preis.htm |xebat=meyenburg-stiftung.de |cih=Heidelberg |weşanger=Meyenburg-Stiftung |tarîxa-gihiştinê=18 hezîran 2020 }}&lt;/ref&gt;
* 2016 – [[Wilhelm Exner Medal]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.wilhelmexner.org/liste_001.html |sernav=Wilhelm-Exner-Medaille |malper=www.wilhelmexner.org |tarîxa-gihiştinê=12 kanûna paşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170801075919/http://www.wilhelmexner.org/liste_001.html |tarîxa-arşîvê=1 tebax 2017 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* 2016 – [[John Scott Award]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.garfield.library.upenn.edu/johnscottaward/js2011-2020.html |sernav=John Scott Award Recipients 2001–2011 |malper=www.garfield.library.upenn.edu |roja-gihiştinê=2020-10-11 |roja-arşîvê=2016-03-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304201623/http://www.garfield.library.upenn.edu/johnscottaward/js2011-2020.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* 2017 – [[BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award]] (jointly with Jennifer Doudna and [[Francisco Mojica]])&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.frontiersofknowledgeawards-fbbva.es/laureates/ |sernav=Laureates |malper=Premios Fronteras }}&lt;/ref&gt;
* 2017 – [[Japan Prize]] (jointly with Jennifer Doudna)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.japanprize.jp/en/ |sernav=The Japan Prize Foundation |malper=www.japanprize.jp |tarîxa-gihiştinê=12 kanûna paşîn 2018 }}&lt;/ref&gt;
* 2017 – [[Albany Medical Center Prize]] (jointly with Jennifer Doudna, Luciano Marraffini, Francisco Mojica, and Feng Zhang)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.amc.edu/news/gene-editing-pioneers-receive-americas-most-distinguished-prize-in-medicine.cfm |sernav=Gene Editing Pioneers Receive Americas Most Distinguished Prize in Medicine |malper=www.amc.edu |tarîxa-gihiştinê=12 kanûna paşîn 2018 |roja-arşîvê=2019-02-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190203100831/http://www.amc.edu/news/gene-editing-pioneers-receive-americas-most-distinguished-prize-in-medicine.cfm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* 2017 – [[Pour le Mérite]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |paşnav= |pêşnav= |tarîx=2017 |sernav=Pour le Mérite: Emmanuelle Charpentier |url=http://www.orden-pourlemerite.de/sites/default/files/vita/emmanuelle-charpentier-vita_0_0.pdf |xebat=www.orden-pourlemerite.de |cih= |weşanger= |tarîxa-gihiştinê=18 hezîran 2020 |tarîxa-arşîvê=7 çiriya pêşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201007132636/http://www.orden-pourlemerite.de/sites/default/files/vita/emmanuelle-charpentier-vita_0_0.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* 2018 – [[Kavli Prize]] in Nanoscience&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://kavliprize.org/sites/default/files/TKP%202018%20Press%20Release%20300518.pdf |sernav=Science of Star Creation, Neuroscience of Hearing and Tool to Edit DNA Win Kavli Prizes |tarîxa-gihiştinê=2020-10-11 |tarîxa-arşîvê=2020-10-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201011064011/http://kavliprize.org/sites/default/files/TKP%202018%20Press%20Release%20300518.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* 2018 – [[Austrian Decoration for Science and Art]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.derstandard.de/story/2000088579804/ehrenzeichen-an-molekularbiologin-charpentier-und-geografin-leitner |sernav=Ehrenzeichen für Geografin Leitner und Molekularbiologin Charpentier – derStandard.de |malper=DER STANDARD }}&lt;/ref&gt;
* 2018 – Bijvoet Medal of the [[Bijvoet Center for Biomolecular Research]] of [[Utrecht University]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://bijvoet-center.eu/bijvoet-medal/ |sernav=Bijvoet Medal |weşanger=Bijvoet Center for Biomolecular Research |tarîxa-gihiştinê=24 nîsan 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170912191415/http://bijvoet-center.eu/bijvoet-medal/ |tarîxa-arşîvê=12 îlon 2017 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* 2018 – [[Harvey Prize]] (jointly with Jennifer Doudna and Feng Zhang)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.technion.ac.il/en/2019/10/technion-to-award-harvey-prize/ |sernav=Harvey Prize 2018 |roja-gihiştinê=2020-10-11 |roja-arşîvê=2019-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191109121844/https://www.technion.ac.il/en/2019/10/technion-to-award-harvey-prize/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* 2019 – [[Scheele Award]] of the Swedish Pharmaceutical Society&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.apotekarsocieteten.se/2019-ars-scheelepris-till-emmanuelle-charpentier/ |sernav=2019 års Scheelepris till Emmanuelle Charpentier |tarîx=1 sibat 2019 |tarîxa-gihiştinê=11 çiriya pêşîn 2020 |tarîxa-arşîvê=31 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200731000039/https://www.apotekarsocieteten.se/2019-ars-scheelepris-till-emmanuelle-charpentier/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* 2019 – Knight Commander's Cross of the [[Order of Merit of the Federal Republic of Germany]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bundespraesident.de/SharedDocs/Berichte/Bekanntgabe-Ordensverleihung/1910-Verleihungen.html |sernav=www.bundespraesident.de: Der Bundespräsident / Bekanntgabe der Verleihungen / Bekanntgabe vom 1. Oktober 2019 |malper=www.bundespraesident.de }}&lt;/ref&gt;
* 2020 – [[Wolf Prize in Medicine]] (jointly with Jennifer Doudna)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wolffund.org.il/the-wolf-prize/ |sernav=The Wolf Prize }}&lt;/ref&gt;
* 2020 – [[Nobel Prize in Chemistry]] (jointly with Jennifer Doudna)&lt;ref name=&quot;:01&quot; /&gt;
{{Div col end}}

=== Bawernameyên doktoraya birûmet ===

* 2016 - olecole Polytechnique Fédérale de Lausanne &lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bourquenoud |pêşnav=Sarah |tarîx=10 kanûna paşîn 2016 |sernav=L'EPFL fête ses nouveaux diplômés |url=https://actu.epfl.ch/news/l-epfl-fete-ses-nouveaux-diplomes/ |via=actu.epfl.ch }}&lt;/ref&gt;
* 2016 - KU, (Zanîngeha Katolîk) Leuven, Belçîka &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://soc.kuleuven.be/ceso/fapos/calendar/patron-saints-day-2016-ku-leuven-awards-5-honorary-degrees |sernav=Patron Saint's Day 2016: KU Leuven awards 5 honorary degrees |malper=soc.kuleuven.be |tarîxa-gihiştinê=2020-10-11 |tarîxa-arşîvê=2017-10-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171003125359/http://soc.kuleuven.be/ceso/fapos/calendar/patron-saints-day-2016-ku-leuven-awards-5-honorary-degrees |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* 2016 - Zanîngeha New York (NYU) &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nyu.edu/about/news-publications/news/2016/march/darren-walker-ford-foundation-president-to-speak-at-nyus-commencement.html |sernav=Darren Walker, Ford Foundation President, to Speak at NYU's Commencement |malper=nyu.edu }}&lt;/ref&gt;
* 2017 - Fakulteya Tibê, Zanîngeha Umeå, Swêd &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.mims.umu.se/news-events/1826-internationally-renowned-researchers-become-2017-honorary-doctors-at-the-faculty-of-medicine.html |sernav=MIMS – Internationally renowned researchers become 2017 honorary doctors at the Faculty of Medicine |malper=www.mims.umu.se }}&lt;/ref&gt;
* 2017 - Zanîngeha Western Ontario, London, Kanada &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.westernu.ca/2017/10/charpentier-embrace-mobility-open-new-perspectives/ |sernav=Charpentier: Be open to new perspectives |malper=westernu.ca }}&lt;/ref&gt;
* 2017 - Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Hong Kong &lt;ref&gt;[http://www.ust.hk/about-hkust/media-relations/press-releases/hkust-holds-25th-congregation-conferring-honorary-doctorates-four-distinguished-academics-community-leaders/ HKUST Holds 25th Congregation Conferring Honorary Doctorates on Four Distinguished Academics and Community Leaders] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180925141950/http://www.ust.hk/about-hkust/media-relations/press-releases/hkust-holds-25th-congregation-conferring-honorary-doctorates-four-distinguished-academics-community-leaders/ |date=2018-09-25 }}, retrieved 20 November 2017&lt;/ref&gt;
* 2018 - Université catholique de Louvain, Belçîka &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://uclouvain.be/en/research-institutes/isv/dhc.html |sernav=Doctor honoris causa and ISV 20th anniversary |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180423173825/https://uclouvain.be/en/research-institutes/isv/dhc.html |tarîxa-arşîvê=23 nîsan 2018 |tarîxa-gihiştinê=23 nîsan 2018 }}&lt;/ref&gt;
* 2018 - Zanîngeha Cambridge &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.darwin.cam.ac.uk/news/darwin-hosts-professor-emmanuelle-charpentier |sernav=Darwin hosts Professor Emmanuelle Charpentier &amp;#124; www.darwin.cam.ac.uk |malper=www.darwin.cam.ac.uk |tarîxa-gihiştinê=2020-10-11 |tarîxa-arşîvê=2020-02-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200201093416/http://www.darwin.cam.ac.uk/news/darwin-hosts-professor-emmanuelle-charpentier |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* 2018 - Zanîngeha Manchester &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.manchester.ac.uk/discover/news/businessman-scientists-actor-and-architect-university-foundation-day/ |sernav=Businessman, scientists, actor and architect honoured as University marks its Foundation Day |malper=manchester.ac.uk }}&lt;/ref&gt;
* 2019 - Zanîngeha McGill, Kanada &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.mcgill.ca/newsroom/channels/news/mcgills-honorary-degree-recipients-spring-convocation-2019-296322 |sernav=McGill's Honorary Degree recipients for Spring Convocation 2019 |paşnav= |pêşnav= |tarîx=16 nîsan 2019 |malper=mcgill.ca |weşanger=McGill University |cih=Montreal |tarîxa-gihiştinê=18 hezîran 2020 }}&lt;/ref&gt;

=== Endamtî ===

* 2014 - Rêxistina Biyolojiya Molekuler a Ewropî &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://clone.embo.org/members/find-a-member |sernav=Find a Member |paşnav=Katj |malper=EMBO |tarîxa-gihiştinê=9 çiriya pêşîn 2020 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}&lt;/ref&gt;
* 2015 - Akademiya Zanistî ya Neteweyî Leopoldina &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.leopoldina.org/en/members/list-of-members/member/8161/ |sernav=List of Members |malper=www.leopoldina.org |tarîxa-gihiştinê=12 kanûna paşîn 2018 |tarîxa-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171004034830/http://www.leopoldina.org/en/members/list-of-members/member/8161/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* 2016 - Akademiya Zanistî ya Berlîn-Brandenburg &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbaw.de/die-akademie/bbaw-mitglieder/mitglied-emmanuelle-charpentier |sernav=Mitglied Emmanuelle Charpentier |paşnav= |pêşnav= |tarîx=2020 |malper=bbaw.de |weşanger=Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften |cih=Berlin |tarîxa-gihiştinê=18 hezîran 2020 }}&lt;/ref&gt;
* 2016 - Akademiya Zanistî ya Awistiryayê &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.oeaw.ac.at/oesterreichische-akademie-der-wissenschaften/wissenschaft-gesellschaft/article/oeaw-waehlte-26-neue-mitglieder/?tx_news_pi1%5Bcontroller%5D=News&amp;tx_news_pi1%5Baction%5D=detail&amp;cHash=13190e0b9cc0b51a0ea94737604c626d |sernav=ÖAW wählte 26 neue Mitglieder |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171003175253/https://www.oeaw.ac.at/oesterreichische-akademie-der-wissenschaften/wissenschaft-gesellschaft/article/oeaw-waehlte-26-neue-mitglieder/?tx_news_pi1%5Bcontroller%5D=News&amp;tx_news_pi1%5Baction%5D=detail&amp;cHash=13190e0b9cc0b51a0ea94737604c626d |tarîxa-arşîvê=3 çiriya pêşîn 2017 |tarîxa-gihiştinê=12 kanûna paşîn 2018 }}&lt;/ref&gt;
* 2016 - Akademiya Zanyariyê ya Qraliyeta Swêdê &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kva.se/en/nyheter/tre-nya-ledamoter-invalda-i-akademien-november |sernav=Kungl. Vetenskapsakademien |malper=www.kva.se |tarîxa-gihiştinê=12 kanûna paşîn 2018 |tarîxa-arşîvê=27 çiriya pêşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201027011332/https://www.kva.se/en/nyheter/tre-nya-ledamoter-invalda-i-akademien-november |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* 2017 - Akademiya Zanistî ya Neteweyî ya Dewletên Yekbûyî, Hevkarê Derve &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/may-2-2017-NAS-Election.html |sernav=National Academy of Sciences Members and Foreign Associates Elected |tarîx=2 gulan 2017 |malper=National Academy of Sciences |weşanger=National Academy of Sciences |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2017 |archive-date=2017-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170503160816/http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/may-2-2017-NAS-Election.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* 2017 - Akademiya Neteweyî ya Teknolojiyên Fransayê &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.academie-technologies.fr/en/blog/posts/12-new-members-elected-in-2016-to-the-national-academy-fo-technologies-of-france-natf |sernav=12 NEW MEMBERS ELECTED IN 2016 TO THE NATIONAL ACADEMY FO TECHNOLOGIES OF FRANCE (NATF) |malper=www.academie-technologies.fr |tarîxa-gihiştinê=2020-10-11 |tarîxa-arşîvê=2020-10-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201011232526/https://www.academie-technologies.fr/en/blog/posts/12-new-members-elected-in-2016-to-the-national-academy-fo-technologies-of-france-natf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* 2017 - Akademiya Zanistî ya Fransî &lt;ref&gt;[http://www.academie-sciences.fr/pdf/membre/election_051217.pdf Dix-huit nouveaux membres élus à l'Académie des sciences]. Press release issued 6 December 2017, retrieved on 28 February 2018.&lt;/ref&gt;
* 2018 - Akademiya Zanist û Hunerê ya Ewropî &lt;ref name=&quot;European Academy of Sciences and Arts&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.euro-acad.eu/news?id=30 |sernav=News |malper=European Academy of Sciences and Arts |tarîxa-gihiştinê=7 çiriya pêşîn 2020 }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|2}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Endamên biyanî yên Royal Society]]
[[Kategorî:Endazyariya bûmayîk]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1968]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Şirîkên biyanî yên Akademiya Fenê ya Millî]]
[[Kategorî:Xelatgirên Nobela Kîmyayê]]
[[Kategorî:Xelatgirên Nobelê yên fransî]]</text>
      <sha1>hxcaych3btgdl7niv7m1f5sfkbl3hey</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Eyad Cemaledîn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94493</id>
    <revision>
      <id>2095691</id>
      <parentid>1915487</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T02:30:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2962" sha1="pycw44xaceqmod00kt6dof6m5xzdske" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tebax 2024}}
'''Eyad Cemaledîn''' ({{Bi-ar|إياد جمال الدين}}, ''Iyad Jamal al-Din'', jdb. 1961 li [[Necef]]) nivîskar û siyasetmedarekî îraqî ye.

Eyad Cemaledîn ji 2005an heya 2010an wekî nûnerê [[Nesiriye]]yê û kesayetiyek sereke di [[Lîsteya Neteweyî ya Iraqî]] ya [[Eyad Elewî]] de bû. heya di 2009an bûye endamê parlamena &lt;ref name=&quot;foxnews.com&quot;&gt;&quot;[http://www.foxnews.com/story/0,2933,201842,00.html Shiite Lawmaker Survives Assassination Attempt in Iraq] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103153140/http://www.foxnews.com/story/0,2933,201842,00.html |date=2012-11-03 }}&quot;, Associated Press, via foxnews.com, 2 July 2006, retrieved 2011-07-31&lt;/ref&gt; Iraqê &lt;ref name=&quot;foxnews.com&quot;/&gt;. Piştî ku Ayad Allawi şandeyeka çend kesî şandî Iranê, Eyad Cemaledîn ji Iraqê dilşikestî bû. û dev ji partiya xwe berda. Û wî [[Partiya Ahrar,|Partiya Ahrar]] li ser bingehên cûdabûna dîn ji dewletê ava kir. Eyad Cemaledîn di hevpeyvînek xwe de ya bi [[Al-Arabiya TV]] a 14ê sibata 2010an de, li ser têkçûna xwe di gel Eyad Elewî da gotin &quot;Ji ber ku Eyad Elewî şandek şandiya Iranê ye êdî ew nikare li hêviya piştgiriya min bimîne.&quot;{{Çavkanî hewce ye|tarîx=kanûna paşîn 2025}}

== Xebet û îdeolojî ==
Eyad Cemaledîn dînderkî [[Şiîtî|şiî]] yê serdem û dîmokrat e. Ew xebat ji bo iraqeka nû ya cûdakirina dînî ji dewelatê xebatê dike. Wî yekem carî di adara 2003an de, di [[konferansa Nasiriyah]] de demek berî hilweşîna [[Sedam Huseyn|Seddam Huseyîn]], daxwaziya wî ew bû ku dewletek bê dîn û dûr ji sembolên dîn hebe. Di 2005 de, ew wek yek ji 25 parlamenterên Lîsteya Neteweyî ya Iraqê hate hilbijartin. piştî têkildariya [[Iyad Allawi]] ji bo [[Îran]]ê ew ji Iyad Allwî cûde bû. Ew nuha xwediyê partiya Ahrar e ji bo hilbijartina 2010 ji bo Civata Nûneran, li ser platformek siyasî jibo paqijkirina gendeliyê û afirandina iraqeke bihêz kar dike.

Yekem xuyangiya wî ya cemawerî di 16 saliya xwe de bû, dema ku wî li dijî hewildana dewletê ya sadam husîn derketî dema ky dewletê nadihêla kesên Şyayên biçin [[Kerbela|ziyareta Kerbelayê]] protesto kir.

Piştî ku di hilbijartinên 2010 de yek kursî bi dest xistî, Eyad Cemaledîn û [[Partiya Ahrar]] daxuyaniyek çapemeniyê belav kirin. û ji [[UN]] re name şandin û diyar kirin ku di hilbijartinan de sextekariyek mezin hatîne kirine.

== Jiyan ==
Eyad Cemaledîn di sala 1961an de li Necefê ji dayik bûye û ew niha li [[Bexda]]dê dijît. Çend xwişk û birayên wî hene û bavê wî yê rehmetî zanist nasekî wêjeyê bû û apê wî helbestvanekî navdar bû. Ew bavê şeş zaroka ya sê kur û sê keça ye.

== Girêder ==
[https://www.youtube.com/c/ayadjamaladdin YouTube]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1961]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên Iraqê]]</text>
      <sha1>pycw44xaceqmod00kt6dof6m5xzdske</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>B. R. Ambedkar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94817</id>
    <revision>
      <id>2095662</id>
      <parentid>2083240</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T00:43:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7600" sha1="lkqgizgt8642s9kfz4cdl8mit7rxg9u" xml:space="preserve">{{Kêm|tarîx=gulan 2024}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
'''Bhimrao Ramji Ambedkar''', '''Dr. Babasaheb Ambedkar''' ({{Jidayikbûn|14|nîsan|1891}} - {{Mirin|6|kanûna pêşîn|1956}}) hiqûqnas, aborînas, siyasetmedar û reformîstê civakî yê hindî bû. Wî tevgera bûdîst a Dalit îlham girt û li dijî cûdakariya civakî ya li hember kesên destdirêjker Dalît kampanya kir. Her wiha wî piştgirî da mafên jinan û kedan. Ew yekem wezîrê dad û dadê yê Hindistanê serbixwe bû, mîmarê [[Destûra bingehîn|Destûra Bingehîn]] a Hindistanê û bavê damezirînerê Komara [[Hindistan]]ê.&lt;ref&gt;[https://c250.columbia.edu/c250_celebrates/remarkable_columbians/bhimrao_ambedkar.html Bhimrao Ambedkar]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://indianexpress.com/article/parenting/learning/ambedkar-jayanti-2019-facts-babasaheb-for-kids-5672744/ Ambedkar Jayanti 2019: Facts on Babasaheb to share with kids | Parenting News,The Indian Express]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bloombergquint.com/opinion/in-india-dalits-show-power-of-building-statues |sernav=How India’s Most Downtrodden Embraced the Power of Statues |roja-gihiştinê=2020-11-08 |roja-arşîvê=2020-10-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201026043029/https://www.bloombergquint.com/opinion/in-india-dalits-show-power-of-building-statues |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.britannica.com/biography/Bhimrao-Ramji-Ambedkar Bhimrao Ramji Ambedkar | Biography, Books, &amp; Facts | Britannica]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.ndtv.com/india-news/all-you-need-to-know-about-br-ambedkar-on-his-129th-birth-anniversary-2211747 All You Need To Know About BR Ambedkar On His 129th Birth Anniversary]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Princeton Dictionary of Buddhism |url=https://archive.org/details/isbn_9780691157863 |tarîx=2013 |weşanger=Princeton University Press |isbn=9780691157863 |paşnavê-edîtor=Buswell |pêşnavê-edîtor=Robert Jr |cih=Princeton, NJ |rûpel=[https://archive.org/details/isbn_9780691157863/page/34 34] |ref=harv |paşnavê-edîtor2=Lopez |pêşnavê-edîtor2=Donald S. Jr. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1956an de, wî dest bi veguherîna girseyî ya Dalits kir, û bi 600,000 alîgirên xwe re bû [[Budîzm|Bûdîzm]]. Wî Bûdîzm li Hindistanê zindî kir. Ambedkar wekî Bodhisattva, û Maitreya, di nav Bûdîstên Navayana de tê hesibandin.&lt;ref&gt;https://theprint.in/opinion/why-ambedkar-chose-buddhism-over-hinduism-islam-christianity/237599/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://indianexpress.com/article/explained/buddha-purnima-special-why-ambedkar-coverted-to-buddhism-6397742/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.thequint.com/news/india/br-ambedkar-conversion-to-buddhism&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |nivîskar=Christopher Queen |edîtor=Steven M. Emmanuel |sernav=A Companion to Buddhist Philosophy |url=https://books.google.com/books?id=P_lmCgAAQBAJ |sal=2015 |weşanger=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-1-119-14466-3 |rr=529–531 }}&lt;/ref&gt;

Di 1990 de, [[Bharat Ratna]], xelata herî bilind a sivîl a Hindistanê, piştî mirinê ji Ambedkar re hat dayîn. Mîrata Ambedkar gelek bîranîn û nîgarên di çanda populer de hene. Mîrata Ambedkar wekî reformxwazek civakî-siyasî, li Hindistana nûjen bandorek kûr kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |paşnav=Joshi |pêşnav=Barbara R. |url=https://books.google.com/books?id=y9CUItMT1zQC&amp;pg=PA13 |sernav=Untouchable!: Voices of the Dalit Liberation Movement |weşanger=Zed Books |sal=1986 |isbn=9780862324605 |rr=11–14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160729072018/https://books.google.com/books?id=y9CUItMT1zQC&amp;pg=PA13 |tarîxa-arşîvê=29 tîrmeh 2016 |rewşa-urlyê=zindî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |paşnav=Keer |pêşnav=D. |url=https://books.google.com/books?id=B-2d6jzRmBQC&amp;pg=PA61 |sernav=Dr. Ambedkar: Life and Mission |weşanger=Popular Prakashan |sal=1990 |isbn=9788171542376 |rûpel=61 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160730015400/https://books.google.com/books?id=B-2d6jzRmBQC&amp;pg=PA61 |tarîxa-arşîvê=30 tîrmeh 2016 |rewşa-urlyê=zindî }}&lt;/ref&gt;

Ambedkar di 2012an de ji hêla anketa ku ji hêla History TV18 û CNN IBN ve hatî organîzekirin hate hilbijartin &quot;Hîndîstanê Mezin&quot; (The Greatest Indian).&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/a-measure-of-the-man/281949 |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2020-11-08 |archive-date=2016-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314100039/https://www.outlookindia.com/magazine/story/a-measure-of-the-man/281949 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Ambedkar Jayanti (rojbûna Ambedkar) mîhrîcanek salane ye ku di 14ê Nîsanê de tê pîroz kirin, ku ne tenê li Hindistanê lê li çar aliyê cîhanê tê pîroz kirin. Ambedkar Jayanti li seranserê Hindistanê wekî betlaneyek fermî ya fermî tê pîroz kirin.&lt;ref&gt;http://ccis.nic.in/WriteReadData/CircularPortal/D2/D02est/12_6_2015_JCA-2-19032015.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150405042913/http://ccis.nic.in/WriteReadData/CircularPortal/D2/D02est/12_6_2015_JCA-2-19032015.pdf |date=2015-04-05 }} {{Jêder-malper |url=http://ccis.nic.in/WriteReadData/CircularPortal/D2/D02est/12_6_2015_JCA-2-19032015.pdf |sernav=OFFICE MEMORANDUM |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150405042913/http://ccis.nic.in/WriteReadData/CircularPortal/D2/D02est/12_6_2015_JCA-2-19032015.pdf |tarîxa-arşîvê=5 nîsan 2015 }} Ambedkar Jayanti from ccis.nic.in on 19 March 2015&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://persmin.gov.in/ Webpage of Ministry of Personnel and Public Grievance &amp; Pension&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://mea.gov.in/ambedkar-final/mcelebration.htm 125th Dr. Ambedkar Birthday Celebrations Around the World.] mea.gov.in&lt;/ref&gt; [[Neteweyên Yekbûyî]] di 2016, 2017 û 2018an de Ambedkar Jayanti pîroz kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.firstpost.com/world/ambedkar-jayanti-celebrated-for-the-first-time-outside-india-as-un-organises-special-event-2730772.html |sernav=Ambedkar Jayanti celebrated for the first time outside India as UN organises special event - Firstpost |malper=firstpost.com |tarîxa-gihiştinê=2018-11-09 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.newindianexpress.com/world/2018/apr/14/un-celebrates-ambedkars-legacy-fighting-inequality-inspiring-inclusion-1801468.html |sernav=UN celebrates Ambedkar's legacy 'fighting inequality, inspiring inclusion' |xebat=The New Indian Express |tarîxa-gihiştinê=2018-11-09 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.newsstate.com/world-news/babasaheb-ambedkar-jayanti-celebrated-in-united-nations-article-52584.html |sernav=संयुक्त राष्ट्र में मनाई गई डॉ. बाबासाहेब भीमराव आंबेडकर जयंती - News State |xebat=newsstate.com |tarîxa-gihiştinê=2018-11-09 |ziman=en |roja-arşîvê=2019-04-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190419065326/https://www.newsstate.com/world-news/babasaheb-ambedkar-jayanti-celebrated-in-united-nations-article-52584.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|B. R. Ambedkar}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Siyasetmedar-şitil}}

[[Kategorî:Budîzm]]
[[Kategorî:B. R. Ambedkar| ]]
[[Kategorî:Felsefeya siyasetê]]
[[Kategorî:Hindistan]]
[[Kategorî:Hindistanî]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1891]]
[[Kategorî:Kesên ku çûne ser budîzmê]]
[[Kategorî:Mirin 1956]]
[[Kategorî:Nivîskarên hindistanî]]
[[Kategorî:Rojnamevanên hindistanî]]
[[Kategorî:Siyasetmedar|Ambedkar]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên hindistanî]]
[[Kategorî:Wezîrên dadmendiyê]]</text>
      <sha1>lkqgizgt8642s9kfz4cdl8mit7rxg9u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jennifer Beals</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95858</id>
    <revision>
      <id>2095702</id>
      <parentid>2056005</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T03:32:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14197" sha1="ph654xptbb62158zfatiss585bvvwpo" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}}
{{Agahîdank mirov
| nav                = 
| bilêvkirin         = 
| wêne               = Jennifer Beals at GLAAD Awards cropped.jpg
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = Jennifer Beals (2009)
| navê_rastî         = 
| zimanê_navê_rastî  = 
| navê_jidayikbûnê   = 
| navê_din           = 
| roja_jidayikbûnê   = {{Jidayikbûn|19|12|1963|temen=erê}}
| cihê_jidayikbûnê   = 
| imadkirin          = 
| roja_windabûnê     = 
| cihê_windabûnê     = 
| rewşa_windabûnê    = 
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| sedema_mirinê      = 
| vedîtina_bedenê    = 
| cihê_goristanê     = 
| koordînatên_cihê_goristanê = 
| koordînatên_cihê_aramiyê = 
| cisn               = 
| abîde              = 
| netewe             = Afro-Amerîkî
| hevwelatî          = 
| perwerde           = Francis W. Parker School, [[Zanîngeha Yale]]yê
| destûrname         = 
| pîşe               = Lîstikvan, model
| salên_çalak        = 1980–niha
| serdem             = 
| karder             = 
| rêxistin           = 
| ajans              = 
| tê_nasîn           = 
| xebat              = 
| xebatên_navdar     = 
| stîl               = 
| sermiyana_net      = 
| bejn               = 
| televîzyon         = 
| sernav             = 
| meqam              = 
| dewr               = 
| berê               = 
| paşê               = 
| partî              = 
| tevger             = 
| dijber             = 
| endamên_desteyê    = 
| dîn                = 
| mezheb             = 
| gilîname           = 
| ceza               = 
| rewşa_cezayê       = 
| rewşa_hiqûqî       = 
| hevjîn             = Alexandre Rockwell (1986–1996)
Ken Dixon (1998)
| partner            = 
| zarok              = 
| dê_û_bav           = 
| dê                 = 
| bav                = 
| xizm               = 
| malbat             = 
| xelat              = 
| malper             = [http://jennifer-beals.com/ jennifer-beals.com/]
| şanenav            = 
| sernavê_şanenavê   = 
| mezinahiya_şanenavê = 
| modul              = 
| modul2             = 
| modul3             = 
| modul4             = 
| modul5             = 
| modul6             = 
| pênasê_pêşîn       = 
| pênasê_paşîn       = 
| embed              = 
| jêrenot            = 
| awayê_ser          = 
| bandorbar          = 
| bandorker          = 
| cihê aramiyê       = 
| çînaser            = sînema
}}
'''Jenifer Beals''', ({{Jidayikbûn|19|12|1963|j=1}}; [[Şîkago]], [[Illinois]]) lîstikvan û modelekê Amerîkî ye.

== Jînenîgarî ==
Jenifer Beals, di 19ê kanûna pêşîn a 1963an de li [[Şîkago]], [[Illinois]] ji dayik bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.biography.com/actor/jennifer-beals |sernav=Jennifer Beals |malper=Biography |ziman=en-us |tarîxa-gihiştinê=2020-12-11 }}&lt;/ref&gt; û keça bavekî reşikî û dayikek îrlendî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.afterellen.com/archive/ellen/People/jenniferbeals.html |sernav=AfterEllen.com - Jennifer Beals Tackles Issues of Race, Sexuality on The L Word |tarîx=2012-03-07 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2020-12-11 |tarîxa-arşîvê=2012-03-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120307132414/http://www.afterellen.com/archive/ellen/People/jenniferbeals.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Beals, xwendina xweya dibistana navîn li dibistana [[Francis W. Parker]] qedand.&lt;ref name=&quot;Jennifer Beals {{!}} TV Guide&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tvguide.com/celebrities/jennifer-beals/bio/156577 |sernav=Jennifer Beals {{!}} TV Guide |malper=TVGuide.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-12-11 |archive-date=2019-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191014073722/https://www.tvguide.com/celebrities/jennifer-beals/bio/156577/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Berî tevlêbûna karsaziya pêşangehê demek dirêj nênêrvaniya zarokan kir û demekî kurt jî wekî model xebitî. Dema ku di sala 1983an de li [[Zanîngeha Yaley]]ê beşa edebiyatê dixwenda bi rola Alex Owens, di fîlmê Flashdance rol wergirt. Fîlma [[Flashdance]] wek fîlimê herî baş a 1983an hate diyarkirin. Jenifer Beals bi vê fîlmê bû stêrkekî fîlmê ya [[Hollywood]]ê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.theglobeandmail.com/arts/television/jennifer-beals-bringing-it-all-back-home/article567493/ |sernav=Jennifer Beals: Bringing it all back home |tarîxa-gihiştinê=2020-12-11 }}&lt;/ref&gt;

Beals, jibo ku perwerdehiya xwe ya Zanîngeha Yaleyê xilas bike, kariyera xwe ya lîstikvaniyê demekê da sekinandin. Piştê perwerdeya zanîngehê zêdetirî 50 fîlimên kêm-naskirî û projeyên serbixwe de derket pêşberî temaşevanan.&lt;ref name=&quot;Jennifer Beals {{!}} TV Guide&quot;/&gt;

Jennifer Beals di sala 1986an de bi [[Alexandre Rockwell]] re zewicî. Wê bi mêrê xwe re di fîlima Îtalyayî [[Caro Diario]] de, bi derhêneriya [[Nanî Moretti]] de leyîst. Ew çiqas zimanê Îtalî nizanibe jî, lê dîsa wergerandina wî ya Îtalî û îngilîzî gelekî serkevtî hate dîtin û di hinek çapemeniyan de hatiye ziman ku Beals bi Îtalî pir xweş diaxive. Di 1996an de ji Alexandre Rockwell veqetiya.

Jennifer Beals hevala nêzîk a [[Quentin Tarantino]] ye. Tê zanîn ku Quentin Tarantino berî kişandina fîlma bi navê Fiction Erzan demek dirêj li mala Beals ma û li ramanên wî yên li ser fîlman geriya. Beals û Tarantino di fîlma Çar ode de bi hevre rol wergirtin.

Di sala 1998an de bi Kevin Dixon re zewicî. Du zarokên wê jî ji zewacek berê heye. Di çirî ya 2005an de zaroka wî ya (keç) yekem hatiye dinê. Ji ber ku girîngiya dide malbat û jiyana xwe ya taybet, Beals navê keça xwe û dîroka rastîn a ji dayikbûnê eşkere nekir.

Ji sala 2006an ve, Beals yek ji lîstikvanên sereke yê rêzefîlma TV The L Word bû. Di 2006an de di fîlimên &quot;Grudge 2&quot; û &quot;Wateyên Troubled&quot; de jî derkete pêşberî temaşevanan.

== Fîlmografî ==
=== Fîlm ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background: LightSteelBlue;&quot; | Fîlmên wê
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
! Sal
! Sernav
! Rol
! class=&quot;unsortable&quot; | Nîşe
|-
| 1980
| ''[[My Bodyguard]]''
| Clifford's Friend
| Neqebûlkirî
|-
| 1983
| ''[[Flashdance]]''
| Alex Owens
|
|-
| 1985
| ''[[The Bride (1985 film)|The Bride]]''
| Eva
| Namzed- [[Xelata Tûşêmiya Zêrîn|Xelata Razzie]] bo Worst Actress
|-
| 1988
| ''[[The Gamble (1988 film)|The Gamble]]''
| Lady Olivia Candioni
| a.k.a. ''La Partita''
|-
| 1988
| ''[[Split Decisions]]''
| Barbara Uribe
|
|-
| 1989
| ''[[Vampire's Kiss]]''
| Rachel
|
|-
| 1989
| ''Sons''
| Transgender
|
|-
| 1990
| ''[[Dr. M (film)|Dr. M]]''
| Sonja Vogler
|
|-
| 1991
| ''[[Blood and Concrete]]''
| Mona
|
|-
| 1992
| ''[[In the Soup]]''
| Angelica Pena
|
|-
| 1992
| ''[[Day of Atonement (film)|Day of Atonement]]''
| Joyce
|
|-
| 1993
| ''[[Caro diario]]''
| Herself
|
|-
| 1994
| ''Dead on Sight''
| Rebecca Darcy
|
|-
| 1994
| ''[[Mrs. Parker and the Vicious Circle]]''
| Gertrude Benchley
|
|-
| 1994
| ''[[The Search for One-eye Jimmy]]''
| Ellen
|
|-
| 1995
| ''[[Four Rooms]]''
| Angela
|
|-
| 1995
| ''[[Let It Be Me (1995 film)|Let It Be Me]]''
| Emily Taylor
|
|-
| 1995
| ''[[Devil in a Blue Dress (film)|Devil in a Blue Dress]]''
| Daphne Monet
| Namzedê Xelata Wêneyê NAACP ya Lîstikvana Herî Serketî ya Di Sînemayê de
|-
| 1995
| ''[[The Thief and the Cobbler|Arabian Knight]]''
| Princess YumYum
| Dengan
|-
| 1997
| ''[[Wishful Thinking (1997 film)|Wishful Thinking]]''
| Elizabeth
|
|-
| 1998
| ''[[Body and Soul (2000 film)|Body and Soul]]''
| Gina
|
|-
| 1998
| ''[[The Prophecy II]]''
| Valerie Rosales
|
|-
| 1998
| ''[[The Last Days of Disco]]''
| Nina
|
|-
| 1999
| ''[[Something More (1999 film)|Something More]]''
| Lisa
|
|-
| 1999
| ''[[Turbulence 2: Fear of Flying]]''
| Jessica
|
|-
| 2000
| ''[[Militia (film)|Militia]]''
| Julie Sanders
|
|-
| 2001
| ''Out of Line''
| Parole Officer Jenny Capitanas
|
|-
| 2001
| ''[[The Anniversary Party]]''
| Gina Taylor
|
|-
| 2002
| ''[[13 Moons]]''
| Suzi
|
|-
| 2002
| ''[[Roger Dodger (film)|Roger Dodger]]''
| Sophie
|
|-
|2002
|''They Shoot Divas, Don't They?''
|Sloan McBride
|
|-
| 2003
| ''[[Runaway Jury]]''
| Vanessa Lembeck
|
|-
| 2004
| ''[[Catch That Kid]]''
| Molly
|
|-
| 2005
| ''Break a Leg''
| Juliet
|
|-
| 2005
| ''[[Desolation Sound (film)|Desolation Sound]]''
| Elizabeth Storey
|
|-
| 2006
| ''[[The Grudge 2]]''
| Trish
|
|-
| 2006
| ''[[Troubled Waters (2006 film)|Troubled Waters]]''
| Special Agent Jennifer Beck
|
|-
| 2009
| ''[[Queen to Play]]''
| L'Américaine
|
|-
| 2010
| ''[[The Book of Eli]]''
| Claudia
|
|-
| 2010
| ''A Night for Dying Tigers''
| Melanie
|
|-
| 2013
| ''[[Cinemanovels]]''
| Clementine
| Independent film
|-
| 2015
| ''[[Full Out]]''
| Coach Val
|
|-
| {{Dts|2015|9|26|format=y}} || ''The Laws of the Universe Part 0'' || Inkar || şanoya bi sînor&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2015-09-26/the-laws-of-the-universe-anime-film-casts-dylan-mcdermott-jennifer-beals-tom-kenny/.93394 |sernav=The Laws of the Universe Anime Film Casts Dylan McDermott, Jennifer Beals, Tom Kenny |paşnav=Ressler |pêşnav=Karen |xebat=Anime News Network |tarîx=26 îlon 2015 |tarîxa-gihiştinê=28 sibat 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite av media|url=https://www.youtube.com/watch?v=J2KYyw1wePI|title=The Laws of the Universe ‐ Part0 [Field Making video and VOICE DIRECTOR &amp; CAST talks the movie]|author=HS Pictures Studio|date=October 15, 2015|df=dmy-all|access-date=February 28, 2016|via=YouTube}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2016
| ''[[Manhattan Night]]''
| Lisa Wren
|
|-
| 2017
| ''[[Before I Fall (film)|Before I Fall]]''
| Mrs. Kingston
| 
|-
| 2018 
| ''The White Orchid'' 
| Vivian
|
|-
| 2019
|''[[After (2019 film)|After]]''
| Karen Scott
|
|}

=== Televîzyon ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background: LightSteelBlue;&quot; | Fîlm, û rêzefîlmên televîzyonê
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
! Sal
! Sernav
! Rol
! class=&quot;unsortable&quot; | Nîşe
|-
| 1985
| ''[[Faerie Tale Theatre]]''
| Cinderella
| Beşa: &quot;Cinderella&quot;
|-
| 1990
| ''[[The Madonna and the Dragon]]''
| Patty Meredith
| Fîlma televîzyonê
|-
| 1992
| ''[[2000 Malibu Road]]''
| Perry Quinn
| Rola sereke
|-
| 1992
| ''Indecency''
| Ellie Shaw
| Fîlma televîzyonê
|-
| 1992
| ''{{Interlanguage link multi|Terror Stalks the Class Reunion|fr|3=Pour le meilleur et pour le pire (téléfilm, 1992)|lt=Terror Stalks the Class Reunion}}''
| Virginia
| Fîlma televîzyonê
|-
| 1993
| ''Night Owl''
| Julia
| Fîlma televîzyonê
|-
| 1997
| ''[[The Outer Limits (1995 TV series)|The Outer Limits]]''
| Robin Dysart
| Beşa: Laşên Delîl
|-
| 1997
| ''[[The Twilight of the Golds (film)|The Twilight of the Golds]]''
| Suzanne Stein
| Fîlmê Televîzyonê
Xelata Satelayê ya Lîstikvana Herî Baş - Kêmasî an Fîlimê Televîzyonê
|-
| 1997–1998
| ''[[Nothing Sacred (TV series)|Nothing Sacred]]''
| Justine Madsen Judd
| 2 beş
|-
| 1998
| ''[[The Spree]]''
| Xinia Kelly
|
|-
| 1999
| ''[[The Hunger (TV series)|The Hunger]]''
| Jane
| Beşa: &quot;She Wê Dikeniya&quot;
|-
| 2000
| ''Without Malice''
| Samantha Wilkes
| Fîlma televîzyonê
|-
| 2000
| ''A House Divided''
| Amanda Dickson
|
|-
| 2001
| ''The Big House''
| Lorraine Brewster
| Fîlma televîzyonê
|-
| 2001
| ''[[After the Storm (2001 film)|After the Storm]]''
| Mrs. Gavotte
| Fîlma televîzyonê
|-
| 2001
| ''The Feast of All Saints''
| Dolly Rose
| Fîlma televîzyonê
|-
| 2002
| ''They Shoot Divas, Don't They?''
| Sloan McBride
| Fîlma televîzyonê
|-
| 2004–09
| ''[[The L Word]]''
| Bette Porter
| Rola sereke
Namzetkirî - Xelata Wêne ya NAACP ji bo Lîstikvana Herî Serketî Di Rêzefîlmek Drama (2007–08)

Namzedkirî - Xelata Satelî ya Lîstikvana Herî Baş - Drama ya Televizyon
|-
| 2004
| ''[[Frasier]]''
| Dr. Anne Ranberg
| 2 beş
|-
| 2007
| ''[[Law &amp; Order]]''
| Sofia Archer
| Beşê: &quot;Doza Xêrxwaziyê&quot;
|-
| 2007
| ''My Name Is Sarah''
| Sarah Winston
| Fîlma televîzyonê
|-
| 2009–11
| ''[[Lie to Me]]''
| Zoe Landau
| Rola dubare (6 beş)
|-
| 2010
| ''[[The Night Before the Night Before Christmas]]''
| Angela Fox
| Fîlma televîzyonê
|-
| 2011
| ''[[The Chicago Code]]''
| Teresa Colvin
| Rola sereke
|-
| 2012
| ''[[Castle (TV series)|Castle]]''
| CIA Agent Sophia Turner
| 2 beş
|-
| 2012–13
| ''[[WIGS (web channel)|Lauren]]''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/user/wigs?feature=watch |sernav=WIGS |malper=YouTube |tarîx=29 çiriya paşîn 2005 |tarîxa-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2013 }}&lt;/ref&gt;
| Major Jo Stone
| Rola sereke 10 beş
|-
| 2012–13
| ''[[The Mob Doctor]]''
| Celeste LaPree
| Kasta dubare, 4 beş
|-
| 2013
| ''[[Westside (TV pilot)|Westside]]''
| Lisa Carver
| Pîlotê TVyê nayê firotin
|-
| 2014
| ''[[Motive (TV series)|Motive]]''
| Sophia Balfur
| Beşa: &quot;Wan Min Kir Sûcdar&quot;
|-
| 2014
| ''A Wife's Nightmare''
| Liz 
| Fîlma televîzyonê
|-
| 2015
| ''[[Proof (2015 TV series)|Proof]]''
| Dr. Carolyn Tyler
| Rola pêşeng
|-
| 2016
| ''[[The Night Shift (TV series)|The Night Shift]]''
| Dr. Syd Jennings
| Karaktera dubare (sezon 3)
|-
| 2017–18
| ''[[Taken (2017 TV series)|Taken]]''
| Christina Hart
| Rola sereke (26 beş)
|-
| 2017
| ''[[The Last Tycoon (TV series)|The Last Tycoon]]''
| Margo Taft
| Karaktera dubare (sezon 1)
|-
| 2019
| ''[[Swamp Thing (2019 TV series)|Swamp Thing]]''
| Lucilia Cable
| Rola sereke
|-
| 2019–present
| ''[[The L Word: Generation Q]]''
| [[Bette Porter]]
| Rola sereke
|-
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Aktîvîstên amerîkî yên jin ên heqên însanan]]
[[Kategorî:Aktrîsên afro-amerîkî yên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Aktrîsên afro-amerîkî yên sedsala 21ê]]
[[Kategorî:Aktrîsên amerîkî]]
[[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 21ê]]
[[Kategorî:Aktrîsên dengî yên amerîkî]]
[[Kategorî:Aktrîsên fîlman ên amerîkî]]
[[Kategorî:Aktrîsên televîzyonê yên amerîkî]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]</text>
      <sha1>ph654xptbb62158zfatiss585bvvwpo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Julie Gonzalo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96013</id>
    <revision>
      <id>2095703</id>
      <parentid>2016299</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T03:36:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11487" sha1="siqlld639ech4v2hbm4jbcuu5g7ztap" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=gulan 2024}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| nav                = 
| wêne               = Julie Gonzalo - Monte-Carlo Television Festival 2.jpg
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = 
| navê_rastî         = Julieta Susana Gonzalo
| zimanê_navê_rastî  = 
| navê_jidayikbûnê   = 
| navê_din           = 
| roja_jidayikbûnê   = {{Jidayikbûn|9|9|1981|temen=erê}}
| cihê_jidayikbûnê   = [[Buenos Aires]], [[Arjentîn]]
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| sedema_mirinê      = 
| cihê_goristanê     = 
| koordînatên_cihê_goristanê = 
| netewe             = Arjentînî
| hevwelatî          = [[Amerîka]]
| perwerde           = 
| pîşe               = [[Lîstikvan]]
| salên_çalak        = 2001–niha
| tê_nasîn           = 
| xebatên_navdar     = 
| sermiyana_net      = 
| televîzyon         = 
| hevjîn             = 
| partner            = 
| zarok              = 
| dê                 = 
| bav                = 
| xelat              = 
| malper             = 
| şanenav            = 
| mezinahiya_şanenavê = 
| modul              = 
| modul2             = 
| çînaser            = sînema
}}
'''Julieta Susana Gonzalo,''' ({{Jidayikbûn|9|9|1981|j=1}}; [[Buenos Aires]], [[Arjentîn]]) lîstikvaneke [[Amerîkan|amerîkî]] ya bi eslê xwe [[arjentîn]]î ye.

== Jînenîgarî ==
Julieta Susana Gonzalo, li [[Buenos Aires]] ku paytexta [[Arjentîn]]ê ye ji dayik bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tvovermind.com/julie-gonzalo/ |sernav=10 Things You Didn't Know about Julie Gonzalo |paşnav=Hanson-Firestone |pêşnav=Dana |tarîx=2019-10-21 |malper=TVOvermind |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2020-12-20 }}&lt;/ref&gt;

Dema 8 salî bû, malbata wê koçî bajarê [[Florida|Florîda]] ya [[Miami Beach]] bû. Wek model dest bi kariyera xwe kir û piştre bi lîstikvaniyê re eleqedar bû û perwerdeya şanoyê dît. Gonzalo çû bajarê [[Los Angeles]]ê, û di sala 2002an de di pêşbirka fîlma romantîk a serbixwe ya 2002an de bi navê rola Lucy, di fîlmê de bi [[Monka Potter]] re lîst.

== Kariyera wê ==
Di televîzyonê de Gonzalo di rêzefilma komedî ya [[WB Greetings|''WB Greetings'']] a Tucsonê de dest bi kariyera xwe ya lîstikvaniyê kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.thefutoncritic.com/devwatch/me-me-me/ |sernav=Shows A-Z - me, me, me on upn {{!}} TheFutonCritic.com |malper=www.thefutoncritic.com |tarîxa-gihiştinê=2020-12-20 }}&lt;/ref&gt; Di destpêka 2003an de, wê rola sereke ya pîlotê komedî WB, bi navê Exit 9 lîst, lê ji aliyê pêşandan nehate girtin. Di heman salê di NCIS'ê de derket ser dikê. Di sala 2004 an de Gonzalo bi [[Tori Spelling]] bi rola pîlot de di [[Me, Me, Me for UPN|''Me, Me, Me for UPN'']] de lîst. Wê di sala 2004an de di beşa pîlot a Drake &amp; Josh de wekê lîstikvana mêvan rol girt.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.horror-asylum.com/news/vamp-u-very-much-for-new-poster-and-trailer-from-comedy-horror/ |sernav='Vamp U' Very Much for New Poster and Trailer from Comedy Horror |paşnav=Asylum |pêşnav=Horror |tarîx=2013-01-22 |malper=Horror Asylum |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-12-20 |roja-arşîvê=2022-07-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220728044221/https://www.horror-asylum.com/news/vamp-u-very-much-for-new-poster-and-trailer-from-comedy-horror/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Gonzalo di kariyera xwe ya destpêkê de di gelek fîlman de derkete hemberî bîneran.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tvguide.com/celebrities/julie-gonzalo/bio/248403/ |sernav=Julie Gonzalo Biography {{!}} TVGuide.com |tarîx=2015-10-11 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2020-12-20 |tarîxa-arşîvê=2015-10-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151011111251/https://www.tvguide.com/celebrities/julie-gonzalo/bio/248403/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Di sala 2003an de weke hevrikê karakterê Lindsay Lohan, di [[Freaky Friday|''Freaky Friday'']] bû xwedî rol. Di heman salê de di romana romantîk A Cinderella Story de, bi [[Hilary Duff]] û [[Chad Michael Murray]], û di heman demê de di DodgeBall: A True Underdog Story and Christmas with The Kranks de, wekî keça Jamie Lee Curtis, derkete hemberê bîneran. Di sala 2005an de di komediya romantîk a [[Must Love Dogs|''Must Love Dogs'']] de bi rola lîstikvana piştevan rol xwe girt. Di sala 2007an de di fîlma [[Cherry Crush|''Cherry Crush'']] de rola sereke lîst.

Gonzalo di sala 2006an de di rêzefilmên televîzyona nepen a [[CW Veronica Mars]] de weke Parker Lee de rol hilda.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.latina.com/blogs/vivo-por-tivo/your-last-chance-see-julie-gonzalo-abcs-eli-stone |sernav=Your Last Chance to See Julie Gonzalo in ABC's &quot;Eli Stone&quot; |malper=LATINA |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-12-20 |tarîxa-arşîvê=2020-07-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200713224101/http://www.latina.com/blogs/vivo-por-tivo/your-last-chance-see-julie-gonzalo-abcs-eli-stone |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Piştî betelakirina rêzefilmê, di rêzefîlma televîzyona [[ABC]] yê, rêzefîlma [[The News|''The News''ê]] de rola sereke lîst. Gonzalo di televîzyona [[ABC]] de di fîlma komedî-drama Eli Stone de bi Jonny Lee Miller re dest bi rola xwe ya bi navê Maggie Dekker kir. Di sala 2008an de xelata [[ALMA]] ya &quot;lîstikvana piştgirî a mezin&quot; di rêzefilma Drama de ji bo rola di Eli Stone de wergirt. Di sala 2009an piştê du dansala ev rêzefilm sekinî.

Gonzalo di 2009an de di rêzefîlma çîroka zanistî ya [[NBC]]ya ku nehate weşandin, di [[Day One|''Day One'']] de lîst. Dema di destpêka rêzefîlmê de şêwir hate kirin ku bi dansalek 13 serdemî ya di dansala 2009 û 2010an de rêzefîlm, li ser [[NBC]]yê bê weşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://hollywoodinsider.ew.com/2010/05/16/nbc-fall-schedule-possible-farewell-movies-for-law-order-and-heroes/ |sernav=NBC fall schedule: Possible farewell movies for 'Law &amp; Order' and 'Heroes' {{!}} EW.com |tarîx=2010-05-19 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2020-12-20 |tarîxa-arşîvê=2010-05-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100519110916/http://hollywoodinsider.ew.com/2010/05/16/nbc-fall-schedule-possible-farewell-movies-for-law-order-and-heroes/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Lê ev pêk nehatin proje bû rêzefîlmekî kurt, ji çar çar beşan pêk hat. Di Gulana 2010an de, hate encam kirin ku rêzefîlm nayê weşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://variety.com/2009/scene/news/nbc-opts-to-air-day-one-as-miniseries-1118009437/ |sernav=NBC opts to air ‘Day One’ as miniseries |paşnav=Schneider |pêşnav=Michael |tarîx=2009-10-01 |malper=Variety |tarîxa-gihiştinê=2020-12-20 }}&lt;/ref&gt; Ew paşê wek lîstikvana mêvan di fîlimên ''[[Castle]]'', ''[[Nikita]]'', [[The Glades|''The Glades'']], û [[CSI: Miami|''CSI: Miami'']] de rolên xwe lîst.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tvguide.com/celebrities/julie-gonzalo/credits/248403 |sernav=Julie Gonzalo {{!}} TV Guide |malper=TVGuide.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-12-20 |archive-date=2020-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200713210559/https://www.tvguide.com/celebrities/julie-gonzalo/credits/248403/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Fîlmografî ==
=== Fîlm ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background: LightSteelBlue;&quot;| Fîlmên wê
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
|-
! Sal
! Nav
! Rol
! class=&quot;unsortable&quot; | Nîşe
|-
|2001
|''{{Sortname|The|Penny Game|nolink=1}}''
|Cherry Moss
|Kurtefîlm
|-
|2002
|''[[I'm with Lucy]]''
|Eve
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|2003
|''Special''
|Vicki
|Kurtefîlm
|-
|''[[Freaky Friday (2003 film)|Freaky Friday]]''
|Stacey Hinkhouse
|
|-
|2003
|''[[Great Family (2003 film)|Great Family]]''
|Erin Adams
|
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|2004
|''[[DodgeBall: A True Underdog Story]]''
|Amber
|
|-
|''{{Sortname|A|Cinderella Story}}''
|Shelby Cummings
|
|-
|''[[Christmas with the Kranks]]''
|Blair Krank
|
|-
|2005
|''[[Must Love Dogs]]''
|June
|
|-
|rowspan=&quot;4&quot;|2007
|''Silent Night''
|Lucy
|Kurtefîlm, di heman demê de hilberîner e
|-
|''[[Cherry Crush]]''
|Desiree Thomas
|
|-
|''[[To Rob a Thief]]''
|Gloria
|
|-
|''[[Saving Angelo]]''
|Receptionist
|Kurtefîlm
|-
|2011
|[[A Golden Christmas#Series continuation|''3 Holiday Tails'']]
|Lisa
|Direct-to-video
|-
|2013
|''Vamp U''
|Chris Keller/Mary Lipinsky
|
|-
|2014
|''The List''
|Lara
|
|-
|2015
|''[[Waffle Street]]''
|Becky Adams
|
|-
|2015
|''I Did Not Forget You''
|Claire
|Kurtefîlm
|-
|2016
|''Another Time''
|Audrey Lang
|Kurtefîlm
|-
|2018
|''How to Pick Your Second Husband First''
|Jillian James
|
|-
|2019
|''The Great Illusion''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://variety.com/2018/film/news/bill-bellamy-julie-gonzalo-horror-film-the-great-illusion-1202828613/ |sernav=Film News Roundup: Bill Bellamy, Julie Gonzalo to Star in Horror Film ‘The Great Illusion’ |paşnav=McNary |pêşnav=Dave |tarîx=2 hezîran 2018 |tarîxa-gihiştinê=27 çiriya paşîn 2018 }}&lt;/ref&gt;
|Theresa
|
|-
|}

=== Televîzyon ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background: LightSteelBlue;&quot; | Fîlmên televîzyonê
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
|-
! Sal
! Nav
! Rol
! class=&quot;unsortable&quot; | Nîşe
|-
|2002–2003
|''[[Greetings from Tucson]]''
|Kim Modica
|2 beş
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|2003
|''Exit 9''
|Brooke
|
|-
|''[[NCIS (TV series)|NCIS]]''
|Sarah Schaefer
|Beşa: &quot;Hung Out to Dry&quot;
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|2004
|''[[Drake &amp; Josh]]''
|Tiffany Margolis
|Beşa :&quot;Pîlot&quot;
|-
|''Me, me, me''
|Pearl
|TV pîlot
|-
|2006–2007, 2019
|''[[Veronica Mars]]''
|[[Parker Lee]]
|
|-
|2007
|''{{Sortname|The|News|nolink=1}}''
|Gretchen Holt
|TV pîlot
|-
|2008–2009
|''[[Eli Stone]]''
|Maggie Dekker
|
|-
|2009
|''[[Day One (TV series)|Day One]]''
|Kelly
| Rola sereke, rêzefîlmên weşandî ne
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|2010
|''[[Castle (TV series)|Castle]]''
|Madison Queller
|Beşa: &quot;Xwarina Ku Bimire&quot;
|-
|''[[Nikita (TV series)|Nikita]]''
|Jill Morelli
|Beşa: &quot;Kill Jill&quot;
|-
|''{{Sortname|The|Glades|The Glades (TV series)}}''
|Kim Nichols
|Beşa: &quot;Breaking 80&quot;
|-
|2011
|''[[CSI: Miami]]''
|Abby Lexington
|Beşa: &quot;Match Made in Hell&quot;
|-
|2012–2014
|''[[Dallas (2012 TV series)|Dallas]]''
|[[Pamela Rebecca Barnes]]
|
|-
|2016
|''Pumpkin Pie Wars''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.hallmarkchannel.com/pumpkin-pie-wars/about-pumpkin-pie-wars |sernav=ABOUT PUMPKIN PIE WARS – Cast |tarîxa-gihiştinê=17 çiriya pêşîn 2016 }}&lt;/ref&gt;
|Casey
|Television film ([[Hallmark]])
|-
|2017
|''Falling for Vermont''
|Angela Young/Elizabeth
|Fîlmê televîzyonê ( Hallmark )
|-
|2018
|''The Sweetest Heart''
|Maddie
|Fîlmê televîzyonê ( Hallmark )
|-
|2018
|''[[Grey's Anatomy]]''
|Theresa
|Beşa: &quot;Fight for Your Mind&quot;
|-
|2018
|''[[Lucifer (TV series)|Lucifer]]''
|Jessica Johnson
|Beşa: &quot;High School Poppycock&quot;
|-
|2019
|''Flip that Romance''
|Jules Briggs
|Fîlmê televîzyonê ( Hallmark )
|-
|2019–present
|''[[Supergirl (TV series)|Supergirl]]''
|[[Andrea Rojas (Arrowverse)|Andrea Rojas]]
|Rola sereke (Sezona 5an)
|-
|2020
|''Jingle Bell Bride''
|Jessica
|Fîlmê televîzyonê (Hallmark)
|-
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Aktrîsên amerîkî]]
[[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 21ê]]
[[Kategorî:Aktrîsên fîlman ên amerîkî]]
[[Kategorî:Aktrîsên televîzyonê yên amerîkî]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]</text>
      <sha1>siqlld639ech4v2hbm4jbcuu5g7ztap</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zooey Deschanel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96270</id>
    <revision>
      <id>2095749</id>
      <parentid>2058654</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T07:08:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16897" sha1="3r1n6s0qzv07lfu5r0ce2nz3lxzdk02" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}}
{{Agahîdank mirov
| nav                = 
| wêne               = Zooey Deschanel May 2014 (cropped).png
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = 
| navê_rastî         = Zooey Claire Deschanel
| zimanê_navê_rastî  = 
| navê_jidayikbûnê   = 
| navê_din           = 
| roja_jidayikbûnê   = {{Jidayikbûn|17|1|1980|temen=erê}}
| cihê_jidayikbûnê   = [[Los Angeles]], [[Kalîfornia]], [[DYA]]
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| sedema_mirinê      = 
| cihê_goristanê     = 
| koordînatên_cihê_goristanê = 
| netewe             = 
| hevwelatî          = 
| perwerde           = 
| pîşe               = Lîstikvan, stranbêj, helbestvan
| salên_çalak        = 1998–niha
| tê_nasîn           = [[Emily Deschanel]] (xwîşk wê ya lîstikvan)
| xebatên_navdar     = 
| sermiyana_net      = 
| televîzyon         = 
| hevjîn             = 
| partner            = 
| zarok              = 
| dê                 = [[Mary Jo Deschanel]]
| bav                = [[Caleb Deschanel]]
| xelat              = 
| malper             = 
| şanenav            = 
| mezinahiya_şanenavê = 
| modul2             = 
| çînaser            = sînema
}}
'''Zoey Claire Deschanel''', ({{Jidayikbûn|17|1|1980|j=1}}; [[Los Angeles]], [[Kalîfornia]], [[DYA]]) [[stranbêj]], [[lîstikvan]] , [[model]] û [[strannivîs]]ekî amerîkî ye. Xwişka wê ya mezin [[Emily Deschanel]] jî lîstikvan e û di rêzefîlmê bi navê Bones de rol wergirtiye.

Zoey Deschanel di çend filmên serbixwe de derketiye pêş. Fîlmên wê yên herî girîng ''[[Almost Famous]]'', ''[[Elf]]'', ''[[Yes Man]]'' û ''[[Evîn (500) Roj]]'' in. Ji sala 2011an ve di rêzefîlma tora [[Fox HD|Fox]] ê ya ''[[New Girl]]'' de lîstiye û di pêşandanên wê yên li vir de namzetiya [[Xelata Emmy]] û sê namzetiya [[Xelata Kûreya Zêrîn]] hene.

== Jînenîgarî ==
Deschanel keça ciwan a sînemakar û derhêner Caleb Deschanel û lîstikvan Mary Jo Deschanel li [[Los Angeles]], [[Kalîforniya|Kalifornia]] ji dayik bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tvguide.com/celebrities/zooey-deschanel/179908 |sernav=Zooey Deschanel {{!}} TV Guide |malper=TVGuide.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-12-31 |archive-date=2020-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201227044341/https://www.tvguide.com/celebrities/zooey-deschanel/179908/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Bapîrê wê fransî bû, ji Oullins, Rhône û bapîrê wê ji malbateke Quaker dihat; di heman demê de bavûkalên wê yên swîsrî, holendî, înglîz, îrlendî û fransî jî hene.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.thoughtco.com/ancestry-of-emily-and-zooey-deschanel-3972359 |sernav=The Interesting Ancestry of Emily and Zoey Deschanel |paşnav=Certificate in Genealogical Research |pêşnav=Boston University |paşnav2=B. A. |pêşnav2=Carnegie Mellon University |malper=ThoughtCo |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-12-31 }}&lt;/ref&gt; Navê xwe ji karaktera jîrhatiya mêr a Romana J. D. Salinger a sala 1961an Franny û Zooey, ji Zooey Gillas hildaye.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2002/09/15/style/a-night-out-with-zooey-deschanel-now-life-is-a-cabaret.html |sernav=A NIGHT OUT WITH -- Zooey Deschanel; Now, Life Is a Cabaret (Published 2002) |paşnav=Vries |pêşnav=Hilary De |tarîx=2002-09-15 |malper=The New York Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2020-12-31 }}&lt;/ref&gt; Xwişka wê ya mezin [[Emily Deschanel]] aktrîs e û di rêzefilma komadî-drama Bones ya televîzyonê Fox de lîstîye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.buddytv.com/articles/bones/exclusive-interview-bones-star-11820.aspx |sernav=Exclusive Interview: 'Bones' Star Emily Deschanel |tarîx=2012-10-23 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2020-12-31 |tarîxa-arşîvê=2012-10-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121023114619/http://www.buddytv.com/articles/bones/exclusive-interview-bones-star-11820.aspx |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

Deschanel li [[Los Angeles]] ê dijî, lê ji ber ku bavê wê li gelek cihê fîlm çêdikir piraniya zarokatiya xwe di rêwîtiyê de derbas kir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Zooey Deschanel li [[Santa Monica]] beşdarî dibistana amadekar a taybet dibistana Crossroadsê bû û li vir hevalên xwe yên pêşerojê [[Jake Gyllenhaal]] û [[Kate Hudson]] nas kir.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;/&gt; Zooey heta dawiya dibistana navîn strana digot. Wê şêwirdikir ku di şanoya muzîkê de kariyerê bike û beşdarî [[Festîvala Hunerên Performansê ya Fransî]] Woods bû. Berî destjêberdana lîstikvaniyê neh mehan çû li Zanîngeha (Bakur-Rojava) Northwesternê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.fedge.net/~zdeschanel/articles/bostonglobe-2-23-03.html |sernav=The Nature of Zooey Deschanel - Articles |malper=www.fedge.net |tarîxa-gihiştinê=2020-12-31 }}&lt;/ref&gt;
== Kariyera wê ==
[[Wêne:Zooey Deschanel 2011.jpg|thumb|200px|Zooey Deschanel 2011]]
Deschanel di sala 1998'an de di rêzefîlma televîzyonê ya [[Veronica's Closet]] de wek lîstikvana mêvan rol wergirt û di sala 1998an de di komedîya ''[[Lawrence Kasdan Mumford]]'' ya sala 1999an de yekem fîlmê xwe çêkir. Deschanel li dora neurotîkên li bajarekî biçûk û bi hope Davis, Jason Lee, Alfre Woodard û Mary McDonnell re têkildar bû. Di heman demê de di sala 1999an de, ew di vîdeoya muzîkê ya ji bo &quot;She's Got Issues&quot; a The Offspring de lîst. Deschanel di nîv-otobiyografî ya Cameron Crowe Almost Famous de cih girt û li wir bi rola Anita Miller' Miller, xwişka mezin a serhildêr a rojnamevana ciwan lîst. Bi kêmfirotina bilêtên sînemaya jî, filmê dîsajî pesinên rexnegira wergirt û di şaxa fîlm - muzîkî û komediyê de fîlmê herî baş hat diyarkirin û [[Xelata Kûreya Zêrîn]] wergirt. Deschanel di drama serbixwe Manic de wekî hezkirina xortek tengasî (Joseph Gordon-Levitt) lîst. Fîlm li [[Festîvala Fîlman a Sûndanceê]] hate nîşandan û mijara fîlmê berdaneke bi sînor di şanoyê de hate lîstin. Rojnameya The [[New York Times]] anî ziman ku Deschanel di rola wê de &quot;bi taybetî rola spontan, bêbandor bû û di rolê bi hestyariya rasterast&quot; dilêze.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/reviews/movies |sernav=Movie Reviews |tarîx=2020-12-30 |malper=The New York Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2020-12-31 }}&lt;/ref&gt;

Piştî agahdariya zû, Deschanel di nav çar fîlmên taybet ên 2002an; Big Trouble, New Guy, The Good Girl, û Abandon de wek lîstikvana alîkarî lîst. Di komedîya Big Trouble de bi [[Tim Allen]] û [[Rene Russo]] re keça jineke dilsoz û dilxwaz dilîze û di komediya xortan de The New Guy wek gîtarvan di komê de dilîze. Deschanel jineke ciwan a ku di firoşgeheke mezin de dixebite di komediya-ciwan The Good Girl de, li hemberî [[Jennifer Aniston]] û Jake Gyllenhaal de bi rola jineke ciwan a tinazkar dilîze.

Şanogera derûnî Abandon lîstika wê ya hevalê odeyê yê jinekê ku di wendabûna hevala xwe de cih digire. Deschanel weke jineke ciwan a ji derveyî û bê kontrol di rêzefîlmê Frasier de, beşeke derket rol wergirt. The New York Times ragihand ku Deschanel di sala 2002an de &quot;yek ji stêrkên ciwan ên herî lêgerandî yên Hollywoodê ye&quot;&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;/&gt; û [[Los Angeles Times]] di destpêka sala 2003an de nivîsand ku Deschanel bûye cureyeke naskirî, ji ber &quot;performansên wê yên deadpan, sardonic û dîmen-dizî&quot;, wek hevalê herî baş ê protagonîst e. Deschanel li dijî vê niqaşê xwe got: &quot;Gelek ji van rolan tenê fikra formûla hevalê yekî ye, û wekî ku, gelek hevalên min jî tune ne. Li lîseyê, ez her dem li malê dima, loma ez niha nizanim ez çawa hevalê herî baş ê her kesî me.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2003-feb-16-ca-olsen16-story.html |sernav=A scene stealer steps off the sidelines |paşnav=Facebook |paşnav2=Twitter |tarîx=2003-02-16 |malper=Los Angeles Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2020-12-31 |paşnav3=options |pêşnav3=Show more sharing |paşnav4=Facebook |paşnav5=Twitter |paşnav6=LinkedIn |paşnav7=Email |paşnav8=URLCopied! |pêşnav8=Copy Link |paşnav9=Print }}&lt;/ref&gt;

== Fîlmografî ==
=== Fîlm ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background: LightSteelBlue;&quot; | Fîlmên wê
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; |Sal
!scope=&quot;col&quot;|Sernav
!scope=&quot;col&quot;|Rol
!scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; |Nîşe
|-
| 1999
! scope=&quot;row&quot;|''[[Mumford (film)|Mumford]]''
| Nessa Watkins
| 
|-
| 2000
! scope=&quot;row&quot;|''[[Almost Famous]]''
| Anita Miller
| 
|-
| 2001
! scope=&quot;row&quot;|''[[Manic (2001 film)|Manic]]''
| Tracy
| 
|-
| 2002
! scope=&quot;row&quot;|''{{Sortname|The|Good Girl}}''
| Cheryl
|
|-
| 2002
! scope=&quot;row&quot;|''[[Abandon (film)|Abandon]]''
| Samantha Harper
|
|-
| 2002
! scope=&quot;row&quot;|''[[Big Trouble (2002 film)|Big Trouble]]''
| Jenny Herk
|
|-
| 2002
! scope=&quot;row&quot;|''{{Sortname|The|New Guy}}''
| Nora
|
|-
| 2002
! scope=&quot;row&quot;|''[[Sweet Friggin' Daisies]]''
| Zelda
| Kurtefîlm
|-
| 2003
! scope=&quot;row&quot;|''Whatever We Do''
| Nikki
| Kurtefîlm
|-
| 2003
! scope=&quot;row&quot;|''[[All the Real Girls]]''
| Noel
|
|-
| 2003
! scope=&quot;row&quot;|''It's Better to Be Wanted for Murder Than Not to Be Wanted at All''
| Gas Station Girl
|
|-
| 2003
! scope=&quot;row&quot;|''House Hunting''
| Christy
| Kurtefîlm
|-
| 2003
! scope=&quot;row&quot;|''[[Elf (film)|Elf]]''
| Jovie
| 
|-
| 2004
! scope=&quot;row&quot;|''[[Eulogy (film)|Eulogy]]''
| Kate Collins
| 
|-
| 2005
! scope=&quot;row&quot;|''{{Sortname|The|Hitchhiker's Guide to the Galaxy|The Hitchhiker's Guide to the Galaxy (film)}}''
|Tricia &quot;[[Trillian (character)|Trillian]]&quot; McMillan
|
|-
| 2005
! scope=&quot;row&quot;|''[[Winter Passing]]''
| Reese Holden
|
|-
| 2006
! scope=&quot;row&quot;|''[[Failure to Launch]]''
| Kit
|
|-
| 2006
! scope=&quot;row&quot;|''[[Live Free or Die (2006 film)|Live Free or Die]]''
| Cheryl
|
|-
| 2007
! scope=&quot;row&quot;|''{{Sortname|The|Good Life|The Good Life (2007 film)}}''
| Frances
|
|-
| 2007
! scope=&quot;row&quot;|''{{Sortname|The|Go-Getter|The Go-Getter (2007 film)}}''
| Kate
|
|-
| 2007
! scope=&quot;row&quot;|''[[Bridge to Terabithia (2007 film)|Bridge to Terabithia]]''
| Ms. Edmunds
|
|-
| 2007
! scope=&quot;row&quot;|''[[Flakes (film)|Flakes]]''
| Miss Pussy Katz
|
|-
| 2007
! scope=&quot;row&quot;|''[[Raving (film)|Raving]]''
| Katie
| Kurtefîlm
|-
| 2007
! scope=&quot;row&quot;|''[[Surf's Up (film)|Surf's Up]]''
| Lani Aliikai
| Deng û di lîstika vîdyoyê de.
|-
| 2007
! scope=&quot;row&quot;|''{{Sortname|The|Assassination of Jesse James by the Coward Robert Ford}}''
| Dorothy Evans
|
|-
| 2008
! scope=&quot;row&quot;|''[[Gigantic (film)|Gigantic]]''
| Harriet &quot;Happy&quot; Lolly
|
|-
| 2008
! scope=&quot;row&quot;|''{{Sortname|The|Happening|The Happening (2008 film)}}''
| Alma Moore
|
|-
| 2008
! scope=&quot;row&quot;|''[[Yes Man (film)|Yes Man]]''
| Allison
|
|-
| 2009
! scope=&quot;row&quot;|''[[500 Days of Summer]]''
| Summer Finn
|
|-
| 2011
! scope=&quot;row&quot;|''[[Our Idiot Brother]]''
| Natalie
|
|-
| 2011
! scope=&quot;row&quot;|''[[Your Highness]]''
| Belladonna
|
|-
| 2015
! scope=&quot;row&quot;|''[[Rock the Kasbah (film)|Rock the Kasbah]]''
| Ronnie
|
|-
| 2015
! scope=&quot;row&quot;|''[[The Driftless Area]]''
| Stella
| 
|-
| 2016
! scope=&quot;row&quot;| ''[[Trolls (film)|Trolls]]''
| Bridget
| Dengdan
|-
| 2020
! scope=&quot;row&quot;| ''[[Trolls World Tour]]''
| Bridget
| Dengdan
|}

=== Televizyon ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background: LightSteelBlue;&quot; | Fîlmên televizyonê
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
|-
!scope=&quot;col&quot;| Sal
!scope=&quot;col&quot;| Sernav
!scope=&quot;col&quot;| Rol
!scope=&quot;col&quot;| Qenal
!scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Nîşe
|-
| 1998
! scope=&quot;row&quot;|''[[Veronica's Closet]]''
| Elena
| [[NBC]]
| Beşa &quot;Veronica's Fun and Pirates Are Crazy&quot;
|-
| 2002
! scope=&quot;row&quot;|''[[Frasier]]''
| Jen
| [[NBC]]
| Beşa  &quot;[[Frasier (season 10)#ep4|Kissing Cousin]]
|-
| 2004
! scope=&quot;row&quot;|''[[Cracking Up (TV series)|Cracking Up]]''
| Heidi
| [[Fox Broadcasting Company|Fox]]
| Beşa  &quot;Birds Do It&quot;
|-
| 2005
! scope=&quot;row&quot;|''[[Once Upon a Mattress (2005 Film)|Once Upon a Mattress]]''
| Lady Larken
| [[American Broadcasting Company|ABC]]
| Fîlmê televizyonê
|-
| 2005–2013
! scope=&quot;row&quot;|''[[American Dad!]]''
| Various voices
| [[Fox Broadcasting Company|Fox]]
| 2 beş
|-
| 2006–2007
! scope=&quot;row&quot;|''[[Weeds (TV series)|Weeds]]''
| [[List of Weeds characters#Kat Wheeler|Kat Wheeler]]
| [[Showtime (TV network)|Showtime]]
| 4 beş
|-
| 2007
! scope=&quot;row&quot;|''[[Tin Man (miniseries)|Tin Man]]''
| DG
| [[Syfy|Sci-Fi Channel]]
| Rêza kurt
|-
| 2008–2013
! scope=&quot;row&quot;|''{{Sortname|The|Simpsons}}''
| [[List of recurring The Simpsons characters#Mary Spuckler|Mary Spuckler]]
| [[Fox Broadcasting Company|Fox]]
| 3 beş û rola  dengê
|-
| 2009
! scope=&quot;row&quot;|''[[Bones (TV series)|Bones]]''
| Margaret Whitesell
| [[Fox Broadcasting Company|Fox]]
| Beşa  &quot;The Goop on the Girl&quot;
|-
| 2010
! scope=&quot;row&quot;|''[[Funny or Die Presents]]''
|[[Mary Todd Lincoln]]
| [[HBO]]
| Sketch: &quot;[[List of Funny or Die Presents episodes#ep1|Drunk History Vol.5]]&quot;
|-
| 2011–2018
! scope=&quot;row&quot;|''[[New Girl]]''
| [[Jessica Day (New Girl)|Jessica Day]]
| [[Fox Broadcasting Company|Fox]]
|
|-
| 2012
! scope=&quot;row&quot;|''[[Saturday Night Live]]''
| Host / Various characters
| [[NBC]]
| Beşa  &quot;[[Saturday Night Live (season 37)#ep14|Zooey Deschanel/Karmin]]&quot;
|-
| 2016
! scope=&quot;row&quot;|''[[Brooklyn Nine-Nine]]''
| [[Jessica Day (New Girl)|Jessica Day]]
|[[Fox Broadcasting Company|Fox]]
| Beşa  &quot;[[Brooklyn Nine-Nine (season 4)#ep4|The Night Shift]]&quot;, crossover episode with ''New Girl''
|-
| 2017
! scope=&quot;row&quot; |''[[Trolls Holiday]]''
| Bridget
| [[NBC]]
| Fîlmê televizyonê ya taybet û rola dengê
|}
== Dîskografî ==
=== Muzîkên fîlmê ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background: LightSteelBlue;&quot; | Muzîkên fîlman
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
|-
! Sal 
! Nav
! Albûm
|-
|2003
| &quot;[[Baby, It's Cold Outside]]&quot; &lt;small&gt;(with [[Leon Redbone]])&lt;/small&gt;
| ''[[Elf (film)#Soundtrack|Elf]]''
|-
|2005
|&quot;In a Little While&quot; &lt;small&gt;(with [[Matthew Morrison]])&lt;/small&gt;
|''Once Upon a Mattress''
|-
|2008
|{{Unbulleted list|&quot;Yes Man&quot;|&quot;Sweet Ballad&quot;|&quot;Uh-huh&quot;|&quot;Keystar&quot; &lt;small&gt;(with [[Von Iva]])&lt;/small&gt;|&quot;Can't Buy Me Love&quot; &lt;small&gt;(with [[Jim Carrey]])&lt;/small&gt;}}
|''[[Yes Man (film)|Yes Man]]''
|-
|2011
|''[[Winnie the Pooh (2011 film)#Soundtrack|Winnie the Pooh]]''
|
|-
|2011
|&quot;Hey Girl&quot; (original soundtrack)
|''[[New Girl]]''
|-
|2014
| &quot;Fallinlove2nite&quot; cover {{Biçûk|(with [[Prince (musician)|Prince]] and [[3rdeyegirl]])}}
| ''New Girl''
|-
| 2015
| &quot;[[Bitch (Meredith Brooks song)|Bitch]]&quot;
| ''[[Rock the Kasbah (film)|Rock the Kasbah]]''
|-
|2016
|&quot;Hello&quot;&lt;br&gt;&quot;I'm Coming Out&quot;&lt;br&gt;&quot;Mo Money Mo Problems&quot; &lt;small&gt;(with cast)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&quot;&quot;Can't Stop the Feeling!&quot; &lt;small&gt;(with cast)&lt;/small&gt;
|''[[Trolls (soundtrack)|Trolls]]''
|}

=== Albumên ku tê de cih girtiye ===
{|class=&quot;wikitable&quot;
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background: LightSteelBlue;&quot; | Muzîkên albûman
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
|-
! Sal
! Nav
! Albûm 
! Hunermend
|-
| 2007
|&quot;[[Chiquitita]]&quot;
|''Open Your Heart EP''
|[[Lavender Diamond]]
|-
| 2007
|{{Unbulleted list|&quot;Slowly&quot;|&quot;Ask Her To Dance&quot;}}
|''[[Nighttiming]]''
|[[Coconut Records (musician)|Coconut Records]]
|-
| 2008
|{{Unbulleted list|&quot;The Next Messiah&quot;|&quot;Carpetbaggers&quot;|&quot;Trying My Best to Love You&quot;|&quot;Jack Killed Mom&quot;}}
|''[[Acid Tongue]]''
|[[Jenny Lewis]]
|-
| 2009
|{{Unbulleted list|&quot;Never Had Nobody Like You&quot;|&quot;Rave On&quot;}}
|''[[Hold Time (album)|Hold Time]]''
|[[M. Ward]]
|-
| 2010
|{{Unbulleted list|&quot;Get on the Road&quot;|&quot;Point Me at Lost Islands&quot;}}
|''[[The Place We Ran From]]''
|[[Tired Pony]]
|-
| 2011
| &quot;It's So Easy&quot;
|''[[Listen to Me: Buddy Holly]]'' (tribute album)
| Various artists
|-
| 2012
|{{Unbulleted list|&quot;Me and My Shadow&quot;|&quot;Sweetheart&quot;}}
|''[[A Wasteland Companion]]''
|M. Ward
|-
| 2012
|&quot;The Hippie Girl&quot; ({{Biçûk|with [[Ben Gibbard]]}})
|''Chasing Away The Dots''
|[[Mike Coykendall]]
|-
|2012
|&quot;Something's Rattling (Cowpoke)&quot;
|''[[Former Lives]]''
|[[Benjamin Gibbard]]
|-
|2015
|&quot;You're the Reason&quot;
|''A mixtape from Ben Lee''
|[[Ben Lee]]
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}


[[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 21ê]]
[[Kategorî:Aktrîsên dengî yên amerîkî]]
[[Kategorî:Aktrîsên fîlman ên amerîkî]]
[[Kategorî:Aktrîsên ji Los Angelesê]]
[[Kategorî:Aktrîsên televîzyonê yên amerîkî]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin ên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin ên sedsala 21ê]]
[[Kategorî:Stranbêjên popê yên amerîkî yên jin]]
[[Kategorî:Stranbêj-strannivîsên amerîkî yên jin]]
[[Kategorî:Stranbêj-strannivîsên amerîkî yên sedsala 21ê]]</text>
      <sha1>3r1n6s0qzv07lfu5r0ce2nz3lxzdk02</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Chandler Riggs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96656</id>
    <revision>
      <id>2095677</id>
      <parentid>2090467</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T01:35:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9791" sha1="t0nfuje0ev8agw1f2z5nhwyb09evjc6" xml:space="preserve">{{Paqij bike|tarîx=adar 2024}}
{{Agahîdank mirov
| nav                = Chandler Riggs
| wêne               = Chandler Riggs - 2018077122146 2018-03-18 Walker Stalker Con - Sven - 1D X MK II - 605 - AK8I9646 (cropped).jpg
| sernavê_wêne       = Riggs at a 2018 Walker Stalker Con
| navê_din           = Eclipse
| roja_jidayikbûnê   = {{Roja bûyînê û temen|1999|6|27}}
| cihê_jidayikbûnê   = [[Atlanta]], [[Georgia (U.S. state)|Georgia]], [[United States]]
| pîşe               = {{Lîsteyapehn|
* [[Actor]]
* [[DJ]]
}}
| salên_çalak        = 2006{{Ndash}}present
| tê_nasîn           = ''[[The Walking Dead (TV series)|The Walking Dead]]''
| malper             = 
}}
'''Chandler Riggs''', (Rojbûn June 27, 1999) yek ji lîstikvan û DJ ye ke amerîkî ye. Bi rola xwe ya bi navê Carl Grimes navdar bû ya li ser kanalê AMC ya rêzefîlmê televizyonê dramayê ya bi navê ''[[The Walking Dead]]''. Ji ber kar û xebatên xwe jî çend namzet û xelatên bi baha stendine.

== Jiyana berî ==
Riggs di {{Dîrok|27|hezîran|1999}} de li [[Atlanta|Atlanta, Georgia]] ji Gina Ann (neviyê Carlton) û William Riggs ji dayik bû.&lt;ref name=&quot;TVG&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tvguide.com/celebrities/chandler-riggs/bio/307628 |sernav=Chandler Riggs: Biography |malper=[[TV Guide]] |tarîxa-gihiştinê=10 hezîran 2013 |archive-date=2020-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200327232024/https://www.tvguide.com/celebrities/chandler-riggs/bio/307628/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BTV&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.buddytv.com/info/chandler-riggs-info.aspx |sernav=Chandler Riggs |malper=[[Buddy TV]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170705193355/http://www.buddytv.com/info/chandler-riggs-info.aspx |tarîxa-arşîvê=5 tîrmeh 2017 |tarîxa-gihiştinê=2 nîsan 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Metro&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://metro.co.uk/2017/12/11/walking-deads-chandler-riggs-net-worth-age-andrew-lincoln-7150761/ |sernav=What is The Walking Dead’s Chandler Riggs’ net worth and age – and is he on more than Andrew Lincoln? |paşnav=Duncan |pêşnav=Amy |tarîx=11 kanûna pêşîn 2017 |malper=Metro |tarîxa-gihiştinê=3 adar 2019 }}&lt;/ref&gt; Birayekî wî yê piçûk heye bi navê Grayson.&lt;ref name=&quot;AMC&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.amc.com/shows/the-walking-dead/cast-crew/carl-grimes |sernav=Carl Grimes / Chandler Riggs |malper=[[AMC (TV channel)|AMC]] |tarîxa-gihiştinê=2 hezîran 2015 |tarîxa-arşîvê=8 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170508155949/http://www.amc.com/shows/the-walking-dead/cast-crew/carl-grimes |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== ''The Walking Dead'' ===
Di sala 2010an de di 10 saliya xwe de, Riggs wekî Carl Grimes, rola wî ya herî mezin de lîst di rêzefîlma ''[[The Walking Dead|Walking Dead]] de.'' &lt;ref name=&quot;Metro&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.digitalspy.com/tv/s135/the-walking-dead/news/a228357/chandler-riggs-joins-walking-dead.html |sernav=Chandler Riggs joins 'Walking Dead' |paşnav=Langshaw |pêşnav=Mark |tarîx=16 hezîran 2010 |malper=[[Digital Spy]] |tarîxa-gihiştinê=25 kanûna paşîn 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CBDavis&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://comicbook.com/blog/2013/07/26/walking-deads-andrew-lincoln-chad-coleman-gale-anne-hurd-and-david-alpert-on-season-4/ |sernav=Walking Dead's Andrew Lincoln, Chad Coleman, Gale Anne Hurd and David Alpert on Season 4 |paşnav=Burlingame |pêşnav=Russ |tarîx=26 tîrmeh 2013 |malper=ComicBook.com |tarîxa-gihiştinê=3 adar 2019 }}&lt;/ref&gt; ji bo Rêzefîlm The walking dead qermanê film yê bi navê Rick Grimes ([[Andrew Lincoln]]), tê de bavê karakterê Riggs Carl e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://slate.com/technology/2013/10/the-walking-dead-virus-the-epidemiology-and-science-of-zombies.html |sernav=Disaster Breeds Disaster |paşnav=Smith |pêşnav=Tara C. |tarîx=23 çiriya pêşîn 2013 |malper=[[Slate (website)|Slate]] |tarîxa-gihiştinê=3 adar 2019 }}&lt;/ref&gt;

== Filmografî ==
=== Fîlm ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Sal
! Nav
! Rol
! Nîşe
|-
| 2006
| ''Jesussa H. Zombie''
| Egon / Zombie
| align=&quot;center&quot; | &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rarefilmfinder.com/movie.php?id=35126 |sernav=Jesus H. Zombie |malper=Rare Film Finder |tarîxa-gihiştinê=4 adar 2019 }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2009
| ''Kêm bibin''
| Tom
| align=&quot;center&quot; | &lt;ref name=&quot;BTV&quot;/&gt;
|-
| 2011
| ''Terminus''
| Daniel
| Kurtefîlm &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rarefilmfinder.com/movie.php?id=35124 |sernav=Terminus |malper=Rare Film Finder |tarîxa-gihiştinê=4 adar 2019 }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2014
| ''Efû''
| George Bruckner
| align=&quot;center&quot; | &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bloody-disgusting.com/editorials/3540415/definitive-guide-stephen-king-film-adaptations/ |sernav=The Definitive Guide to Stephen King’s Film and TV Adaptations |paşnav=Navarro |pêşnav=Meagan |tarîx=17 kanûna paşîn 2019 |malper=[[Bloody Disgusting]] |tarîxa-gihiştinê=4 adar 2019 }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2017
| ''Keep Watching''
| DJ Mitchell
| align=&quot;center&quot; | &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.commonsensemedia.org/movie-reviews/keep-watching |sernav=Keep Watching Movie review |malper=Common Sense Media |tarîxa-gihiştinê=19 adar 2018 }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2019
| ''Bes''
| Casey
| align=&quot;center&quot; | &lt;ref name=&quot;FI&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.filminquiry.com/only-2019-review/ |sernav=Tribeca Film Festival 2019 Review: ONLY |paşnav=Jutton |pêşnav=Lee |tarîx=7 gulan 2019 |malper=Film Inquiry |tarîxa-gihiştinê=8 kanûna paşîn 2020 }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2019
| ''Mîrzayê Viper''
| Cooper
| align=&quot;center&quot; | &lt;ref name=&quot;TSSA&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://silverscreenanalysis.com/inherit-the-viper-2019-trailer-poster-images/ |sernav=First Look at &quot;INHERIT THE VIPER&quot; Starring Josh Hartnett |paşnav=Digioia |pêşnav=Anthony |tarîx=15 kanûna pêşîn 2019 |malper=The SilverScreen Analysis |tarîxa-gihiştinê=8 kanûna paşîn 2020 }}&lt;/ref&gt;
|}
=== Televizyon ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Sal
! Nav
! Rol
! Nîşe
|-
| 2010
| ''Mirovê rongedikestî''
| Ryan Gregory (7 salî)
| Fîlimê televîzyonê
|-
| 2010–2018
| ''[[The Walking Dead|Rêçûna mirîyan]]''
| Carl Grimes
| 77 beş; Kasta sereke (demsalên 1-8)
|-
| 2017
| ''Mirîşka Robot''
| Carl Grimes (deng)
| Beşê: &quot;Mirîşka Robot Bi Taybetî Mirî Dimeşe: Binihêre Kî Dimeşe&quot;
|-
| 2019 – heya
| ''Milyon Tiştên Piçûk''
| Patrick &quot;PJ&quot; Nelson
| Rola dubare
|}

== Xelat û namzet ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
!Sal
! Xelatkirin
! Liq
! Kar
! Netîce
! {{Kurtkirin|Ref.|Reference}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2012
| [[Xelata Hunermendên Ciwan|Xelata Hunermendê Ciwan]]
| Di Bernameya TV-yê de Performansa Çêtirîn - Lîstikvanê Ciwan ê Pêşeng
| rowspan=&quot;9&quot; | ''[[The Walking Dead|Rêçûna mirîyan]]''| {{Berandamî}}
| align=&quot;center&quot; | &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.youngartistawards.org/noms33.html |sernav=33rd Annual Young Artist Awards |malper=[[Young Artist Award]]s |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120404162133/http://www.youngartistawards.org/noms33.html |tarîxa-arşîvê=4 nîsan 2012 |tarîxa-gihiştinê=31 adar 2013 }}&lt;/ref&gt;
|-
| Xelata Satelaytê
| Kasta Çêtirîn - Rêzefîlmên Televizyonê| {{Won}}
| align=&quot;center&quot; | &lt;ref name=&quot;THR&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hollywoodreporter.com/race/satellite-awards-nominates-10-films-396865 |sernav=Satellite Awards Nominates 10 Films for Best Motion Picture |paşnav=Kilday |pêşnav=Gregg |tarîx=3 kanûna pêşîn 2012 |malper=[[The Hollywood Reporter]] |tarîxa-gihiştinê=28 kanûna pêşîn 2016 }}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2013
| Xelata Saturn
| Di Rêzefîlmek Televizyonî de Performansa Çêtirîn Ya Akterê Ciwan| {{Won}}
| align=&quot;center&quot; | &lt;ref name=&quot;Saturn&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.skybound.com/the-walking-dead/news-events/the-walking-dead-wins-best-horror-tv-show-at-the-2018-saturn-awards/ |sernav=The Walking Dead Wins Best Horror TV Show at The 2018 Saturn Awards |paşnav=O'Dell |pêşnav=Johnny |tarîx=28 hezîran 2018 |malper=[[Skybound Entertainment]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190306043820/https://www.skybound.com/the-walking-dead/news-events/the-walking-dead-wins-best-horror-tv-show-at-the-2018-saturn-awards/ |tarîxa-arşîvê=6 adar 2019 |tarîxa-gihiştinê=3 adar 2019 }}&lt;/ref&gt;
|-
| Xelata Hunermendê Ciwan
| Di Bernameya TV-yê de Performansa Çêtirîn - Lîstikvanê Ciwan ê Pêşeng| {{Berandamî}}
| align=&quot;center&quot; | &lt;ref name=&quot;Heavy&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://heavy.com/entertainment/2018/02/chandler-riggs-eclipse-singing-where-songs/ |sernav=Chandler Riggs’ Eclipse Band: Learn All About His Musical Career |paşnav=Dwilson |pêşnav=Stephanie Dube |tarîx=25 sibat 2018 |malper=[[Heavy.com]] |tarîxa-gihiştinê=3 adar 2019 |roja-arşîvê=2019-03-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190306043828/https://heavy.com/entertainment/2018/02/chandler-riggs-eclipse-singing-where-songs/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2014
| Xelata Hunermendê Ciwan
| Di Bernameya TV-yê de Performansa Çêtirîn - Lîstikvanê Ciwan ê Pêşeng| {{Won}}
| align=&quot;center&quot; | 
|-
| 2015
| Xelata Saturn
| rowspan=&quot;4&quot; | Di Rêzefîlmek Televizyonî de Performansa Çêtirîn Ya Akterê Ciwan| {{Berandamî}}
| rowspan=&quot;4&quot; align=&quot;center&quot; | 
|-
| 2016
| Xelata Saturn | {{Won}}
|-
| 2017
| Xelata Saturn | {{Berandamî}}
|-
| 2018
| Xelata Saturn | {{Won}}
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Aktorên îngilîz]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1999]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Muzîkvanên amerîkî yên mêr]]
[[Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 21ê]]
[[Kategorî:Aktorên fîlman ên amerîkî yên mêr]]
[[Kategorî:Aktorên televîzyonê yên amerîkî yên mêr]]</text>
      <sha1>t0nfuje0ev8agw1f2z5nhwyb09evjc6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Emily Kinney</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97683</id>
    <revision>
      <id>2095686</id>
      <parentid>2084991</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T02:21:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9908" sha1="ay9v3ihgjl965t6soifk5xuhm0bmmn5" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov
| nav                = Emily Kinney
| wêne               = Emily Kinney at MultiCon 2026-1.jpg
| sernavê_wêne       = Emily Kinney (2026)
| navê_jidayikbûnê   = 
| roja_jidayikbûnê   = {{Roja bûyînê û temen|1985|8|15}}
| cihê_jidayikbûnê   = [[Wayne, Nebraska]], U.S.
| pîşe               = {{Lîsteyapehn|*Actress
*singer
*songwriter
*model}}
| salên_çalak        = 2006–present
| televîzyon         = ''[[The Walking Dead (TV series)|The Walking Dead]]'' &lt;br/&gt; ''[[Conviction (2016 TV series)|Conviction]]''
| malper             = {{URL|emilykinneymusic.com/}}
| modul              = {{Agahîdank hunermend|embed=yes
|salên_çalak= 2011–present
|paşbingeh= solo_singer
|amûr= {{Lîsteyapehn|*Vocals
*guitar
*piano}}
|cure= [[pop music|Pop]]}}
}}
'''Emily Kinney''' (jdb. {{dîrok|15|tebax|1985}}) lîstikvan û stranbêjeka amerîkî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.tvguide.com/celebrities/emily-kinney/521291/ |sernav=Emily Kinney |malper=TV Guide |weşanger=CBS Interactive |tarîxa-gihiştinê=5 hezîran 2015 |archive-date=2020-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023033550/https://www.tvguide.com/celebrities/emily-kinney/521291/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ew bi rola gêrandiye bi navê '''Beth Greene''' di rêzefîlma The ''[[The Walking Dead|Walking Dead]]'' de ya (2011–2015, 2018) ya  di drama tirsnak a kenalê AMC de. Emily Kinney di çend rêzefîlmên din ên televîzyonan de jî xuya bû ye weka  ''Masters of Sex-ê'' ya rexnegirên Showtime [[The CW|-]] ê û ''The Flash'' and ''Arrow-a'' [[The CW|CW]] -yê.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://comicbook.com/2016/03/10/the-walking-deads-emily-kinney-comes-to-arrow-in-beacon-of-hope-/ |sernav=The Walking Dead's Emily Kinney Comes to Arrow in &quot;Beacon of Hope&quot; Synopsis |malper=Comicbook.com |tarîxa-gihiştinê=10 adar 2016 |roja-arşîvê=2016-03-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160311111050/http://comicbook.com/2016/03/10/the-walking-deads-emily-kinney-comes-to-arrow-in-beacon-of-hope-/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di 2016 de, wê digel Hayley Atwell, di rêzefîlma ABC ''Mehkûmê de'' hev- lîst.

== Jiyana zû ==
Kinney di 1985 de li Wayne, Nebraska, ji Vaughn û Jean Kinney ji dayik bû.&lt;ref name=&quot;bio&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.tvguide.com/celebrities/emily-kinney-521291/bio/ |sernav=Emily Kinney |paşnav=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt; |malper=[[TV Guide]] |weşanger=CBS Interactive |tarîxa-gihiştinê=5 hezîran 2015 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}&lt;/ref&gt; Ew û malbata wê bi gelemperî di dema xortaniya xwe de bar dikin, tevlî [[Nevada]], [[Oregon]] û deverên din ên Nebraska dibin.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://whatculture.com/offbeat/10-things-you-didnt-know-about-emily-kinney.php |sernav=10 Things You Didn't Know About Emily Kinney |paşnav=Potts |pêşnav=Michael |malper=What Culture |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150912084548/http://whatculture.com/offbeat/10-things-you-didnt-know-about-emily-kinney.php |tarîxa-arşîvê=12 îlon 2015 |tarîxa-gihiştinê=5 hezîran 2015 }}&lt;/ref&gt; : 3 Kinney nîvsalek çû Zanîngeha New York.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=-iwplhAhLG0 |sernav=Emily Kinney Interview on 106.7 LiteFM |weşanger=YouTube }}&lt;/ref&gt; Di 2006an de, wê li Zanîngeha Nebraska Wesleyan &lt;ref name=&quot;ljstar&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://journalstar.com/entertainment/small-screen/television-and-radio/nwu-graduate-enjoying-tv-stage-and-music-success/article_8baa6e01-0cec-5d79-a8c5-49634bd9495f.html |sernav=NWU graduate enjoying TV, stage and music success |paşnav=Korbelik |pêşnav=Jeff |tarîx=8 sibat 2012 |malper=[[Lincoln Journal Star]] |tarîxa-gihiştinê=5 hezîran 2015 }}&lt;/ref&gt; beşa Bachelor of Arts- ê di şanoyê de xelas kir.  Kinney paşê derbasî [[New York City|New York bû]], û li wir ew li dû kariyera Broadway û lîstikvaniyê bû.

Di Çile 26, 2017, hate ragihandin ku Kinney dê digel Kyra Sedgwick beşdarî kasta ''Deh Rojên'' [[American Broadcasting Company|ABC ya]] ''li Geliyê bibe''. Kinney, hat ragihandin, dê Casey, &quot;Hîpa Jane û alîkarê ciwanek dilşewat ku wek patronê xwe li modela xwe mêze dike&quot; bilîze.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.yahoo.com/tv/walking-dead-alum-emily-kinney-001902081.html |sernav=Conviction's Emily Kinney Joins ABC Drama Ten Days in the Valley |paşnav=Nemetz |pêşnav=Dave |weşanger=Yahoo TV |tarîxa-gihiştinê=6 adar 2017 }}&lt;/ref&gt; Çirî 2017, yekta Kinney, ''Song Mermaid'', hat azad kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.billboard.com/articles/columns/pop/8013875/walking-dead-emily-kinney-mermaid-song |sernav=Former 'Walking Dead' Star Emily Kinney Debuts 'Mermaid Song' |paşnav=Armstrong |pêşnav=Megan |tarîx=26 çiriya pêşîn 2017 |weşanger=Billboard |tarîxa-gihiştinê=20 çiriya paşîn 2017 }}&lt;/ref&gt; Di tebax 24, 2018, Kinney albuma xweya solo, ''Oh Jonathan'', ku tê de single ku serê wê mehê hat weşandin, ''Boy Band Hero, derxist''.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://guitargirlmag.com/news/music-news/emily-kinneys-new-album-oh-jonathan-out-now/ |sernav=Emily Kinney’s new album ‘Oh, Jonathan’ out now |paşnav=Staff |pêşnav=GGM |tarîx=24 tebax 2018 |tarîxa-gihiştinê=30 tebax 2018 }}&lt;/ref&gt; Kinney seyrûsefera albûmê ragihand, tûra xweya duyemîn nîşan da.&lt;ref name=&quot;Oh Jonathan Tour&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://fanfest.com/2018/08/09/emily-kinney-announces-north-american-headlining-40-date-tour/ |sernav=Emily Kinney Announces North American Headlining 40-Date Tour |paşnav=Caputo |pêşnav=Denise |tarîx=9 tebax 2018 |tarîxa-gihiştinê=30 tebax 2018 |tarîxa-arşîvê=31 tebax 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180831035450/https://fanfest.com/2018/08/09/emily-kinney-announces-north-american-headlining-40-date-tour/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Filmografî ==

=== Film ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Year
!Title
!Role
!Notes
|-
|2007
|''Aunt Tigress''
|Gina
|Short film
|-
|2009
|''It's Complicated''
|Waitress
|
|-
|2013
|''Concussion''
|The Girl
|
|-
|2016
|''Papa''
|Caroline
|
|-
|TBA
|''Anhedonia''
|Jess
|Post-production
|}

=== Televîzyon ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Year
!Title
! class=&quot;unsortable&quot; |Role
! class=&quot;unsortable&quot; |Notes
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2007
| scope=&quot;row&quot; |''Hot for Teacher''
|Tamara Bailey
|Short
|-
|''The Gamekillers''
|The Swarm
|Special
|-
|2008
|''Law &amp;amp;amp; Order: Criminal Intent''
|Jeannie Richmonds
|Episode: &quot;Contract&quot;
|-
|2009
|''The Unusuals''
|Amanda Maint
|Episode: &quot;The Apology Line&quot;
|-
|2010
|''The Good Wife''
|Milla Burchfield
|Episode: &quot;Bad Girls&quot;
|-
|2011
|''The Big C''
|Emily
|3 episodes
|-
|2011–2015; 2018
|''[[The Walking Dead]]''
|Beth Greene
|Main Cast; 38 episodes
|-
|2012
|''Law &amp;amp;amp; Order: Special Victims Unit''
|Haley Cole
|Episode: &quot;Hunting Ground&quot;
|-
|2014
|''The Following''
|Mallory Hodge
|Episode: &quot;Teacher's Pet&quot;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2015
|''Forever''
|Jennifer Schroeder
|Episode: &quot;Memories of Murder&quot;
|-
|''Masters of Sex''
|Nora Everett
|4 episodes
|-
|''The Knick''
|Nurse Daisy Ryan
|3 episodes
|-
|2015; 2019
|''The Flash''
| rowspan=&quot;2&quot; |Brie Larvan / Bug-Eyed Bandit
|2 episodes
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2016
|''Arrow''
|Episode: &quot;Beacon of Hope&quot;
|-
|''Love on the Sidelines''
|Laurel Welk
|Television film (Hallmark)
|-
|2016–2017
|''Conviction''
|Tess Larson
|13 episodes
|-
|2017
|''Ten Days in the Valley''
|Casey
|5 episodes
|-
|2020
|''Messiah''
|Staci Hardwick
|5 episodes&lt;ref name=&quot;cast&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://deadline.com/2018/06/messiah-stefania-lavie-owen-melinda-page-hamilton-netflix-michael-petroni-mark-burnett-roma-downey-1202403161/ |sernav=‘Messiah’: Netflix Adds Nearly A Dozen To Cast Of Suspense Thriller Series |tarîx=7 hezîran 2018 |malper=Deadline |tarîxa-gihiştinê=7 hezîran 2018 }}&lt;/ref&gt;
|}

== Discografî ==

* ''Blue Toothbrush - EP'' (2011)
* ''Evîna Dawîn'' (2013, 2014) {{Efn|Kinney re-released the studio album with additional tracks.}} &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.mtv.com/news/1723860/emily-kinney-expired-love/ |sernav='Walking Dead' Star Emily Kinney Resurrects 'Expired Love' On New Album |paşnav=Ehrlich |pêşnav=Brenna |tarîx=10 adar 2014 |weşanger=[[MTV News]] |tarîxa-gihiştinê=5 hezîran 2015 |roja-arşîvê=2021-02-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210204105924/http://www.mtv.com/news/1723860/emily-kinney-expired-love/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* ''This Is War'' (2015)
* ''Oh Jonathan'' (2018)
* ''Karaktera Piştgirî'' (2021)
{{Notelist|close}}

== Tûran ==

* This Is War Tour (2015) &lt;ref name=&quot;tour&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://popdust.com/2015/03/11/walking-dead-emily-kinney-2015-this-is-war-tour/ |sernav=Walking Dead's Emily Kinney Opens Fire On 2015 This Is War Tour |paşnav=Scott |pêşnav=Jason |tarîx=11 adar 2015 |malper=Popdust |tarîxa-gihiştinê=5 hezîran 2015 |tarîxa-arşîvê=19 hezîran 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150619203154/http://popdust.com/2015/03/11/walking-dead-emily-kinney-2015-this-is-war-tour/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* Oh Jonathan Tour (2018) &lt;ref name=&quot;Oh Jonathan Tour&quot;/&gt;

== Pejirandin ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Sal
! Komel
! Liq
! Karê namzedî
! Netîce
|-
| 2015
| Xelatên Saturn
| Lîstikvana Piştevaniya Herî Baş
| ''Rêçûna mirîyan''| {{Berandamî}}
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|30em}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 21ê]]
[[Kategorî:Aktrîsên fîlman ên amerîkî]]
[[Kategorî:Aktrîsên sahneyê yên amerîkî]]
[[Kategorî:Aktrîsên televîzyonê yên amerîkî]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1985]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1984]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin ên sedsala 21ê]]
[[Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên sedsala 21ê]]</text>
      <sha1>ay9v3ihgjl965t6soifk5xuhm0bmmn5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Çandiniya bajarî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98105</id>
    <revision>
      <id>2095750</id>
      <parentid>2084904</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T07:11:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="130593" sha1="sdboix2jgqc5mmpjo87485eqenag4kv" xml:space="preserve">[[Wêne:New_crops-Chicago_urban_farm.jpg|thumb|250px|Baxçeyek çandiniya bajarî li [[Chicago]]yê.]]
'''Çandiniya bajarî''', yan jî '''baxçevaniya bajarokî''', [[Cot|pratîkiya çandinî]], pêvekirin û belavkirina [[Xurek|xwarinê]] ye ku li der-dora bajaran e.&lt;ref&gt;Bailkey, M., and J. Nasr. 2000. &quot;From Brownfields to Greenfields: Producing Food in North American Cities,&quot; ''Community Food Security News''. Fall 1999/Winter 2000:6&lt;/ref&gt; Di heman demê de çandiniya bajarî peyvek e ku ji bo xwedîkirina sewalan, avjenî, daristanî û baxçevanî tê bikar anîn. Ev çalakî li deverên bajaran- dorpêç jî rû didin.&lt;ref name=&quot;otherurbanag&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fanrpan.org/archive/documents/d00780/ |sernav=The role of urban agriculture in addressing household poverty and food security: the case of Zambia |paşnav=Hampwaye, G. |paşnav2=Nel, E. |weşanger=Gdnet.org |tarîxa-gihiştinê=1 nîsan 2013 |paşnav3=Ingombe, L. |tarîxa-arşîvê=14 nîsan 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180414010747/https://www.fanrpan.org/archive/documents/d00780/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Çandiniya bajarî dikare astên cihêreng ên pêşkeftina aborî û civakî nîşan bide. Ev dibe ku tevgera civakî ya ji bo civakên domdar, ku benqeyan de organîk li ser destîşankirin hevbeş ya xwezayê û holism civaka avakirin. Van torgilokan dikarin pêşve biçin dema ku piştgiriya sazûmanî ya fermî werdigirin, di nav plansazkirina bajaroka herêmî de bibin yek ku ji bo geşedana bajar a domdar tevgerek &quot;bajarokê veguhêz&quot; bibe yek. Ji bo yên din, ewlehiya xwarinê, xwarin û hilberîna hatiniyê ji bo pratîkê motîvasyonên sereke ne. Di her du senaryoyan de, gihîştina bêtir rasterast bi sebzeyên nû, fêkî, û hilberên goştî bi riya çandiniya bajarî dikare ewlehiya xwarinê û ewlehiya xwarinê baştir bike.

== Dîrok ==
Li bajarên nîv-[[Wahe|çolî]] yên [[Wahe|Farisê]], [[wahe]] bi saya kewçêrên ku ava çiyê hildigirt dihatin têr kirin da ku piştgiriyê bidin hilberîna zexm a xwarinê, ku ji hêla bermahiyên civakan ve dihatin şandin.&lt;ref name=&quot;André2005&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Continuous productive urban landscapes : designing urban agriculture for sustainable cities |paşnav=André. |pêşnav=Viljoen |tarîx=2005 |weşanger=Architectural Press |kesên-din=Bohn, Katrin., Howe, J. (Joe) |isbn=9780750655439 |cih=Oxford |oclc=60533269 }}&lt;/ref&gt; Li [[Machu Picchu]], av hate parzûn kirin û ji nû ve hate bikar anîn wekî beşek ji mîmariya gavavêtinê ya bajêr, û nivînên sebzeyan hatin dîzayn kirin ku rojê berhev bikin da ku demsala mezinbûnê dirêj bike.
[[Wêne:City_experiment_in_gardening,_New_York_City_LCCN93501876.jpg|çep|thumb| Xwepêşandanek baxçevaniyê li New York, 1922]]
Fikra hilberîna xurekî ya pêvek ji derveyî karûbarên çandiniya gundewarî û îthalatên dûr ne nû ye. Ew di dema şer û depresyonê de dema ku pirsgirêkên kêmbûna xwarinê çêdibûn, û her weha di demên pirbûna nisbî de hate bikar anîn. Baxçeyên dabeşkirinê di destpêka sedsala 19an de li [[Almanya]] wekî bersivek li dijî hejarî û bêewlehiya xwarinê derketin holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www2.gtz.de/Dokumente/oe44/ecosan/nl/en-allotment-gardens-cagayan-de-oro-2005.pdf |sernav=untitles |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110719034258/http://www2.gtz.de/Dokumente/oe44/ecosan/nl/en-allotment-gardens-cagayan-de-oro-2005.pdf |tarîxa-arşîvê=19 tîrmeh 2011 |tarîxa-gihiştinê=13 adar 2009 }}&lt;/ref&gt;

Di 1893 de ji hemwelatiyên [[Detroit]] -a depresiyon hatiye xwestin ku gelek deverên vala bikar bînin da ku berhemanîna sebzeyan zêde bikin. Navê wan şaredar, Hazen S. Pingree, yê ku ramanek derxist, navê Pingree's Potato Patches lê kirin. Wî ji bo van baxçeyan armanc kir ku di demên tengasiyê de dahat, dabînkirina xwarinê çêbikin û serxwebûnê zêde bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://historicdetroit.org/building/hazen-s-pingree-monument/ |sernav=Hazen S. Pingree Monument |malper=historicdetroit.org/ |weşanger=DAN AUSTIN }}&lt;/ref&gt; Baxçeyên serkeftinê di dema Şerê Cîhanî yê Yekem û Şerê Cîhanî yê Duyem de şîn bûn û li DY, [[Kanada]] û Înglistanê baxçeyên fêkî, sebze û giyayan bûn. Vê hewldanê ji hêla welatiyan ve hate girtin da ku zexta li ser hilberîna xwarinê ya ku piştgirî bide hewldana şer kêm bike.

Di dema [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, serokdewlet [[Thomas Woodrow Wilson|Woodrow Wilson]] bang li hemwelatiyên amerîkî kir ku her mezinbûna xwarina vekirî ya heyî bikar bînin, vê yekê wekî rêyek dîtina wan ji rewşa potansiyel zirarê dibîne. Ji ber ku pirraniya Ewrlpa bi şer hate xerckirin, wan nekarîn pêdiviyên xwarinê yên têra xwe hilberandin da ku werin şandin DY û nexşeyek nû ya bi armanca têrkirina DY û heta zêdepelek ji bo welatên din ên hewcedar pêk hat. Di sala 1919an de, li ser penc mîlyon parçe xwarin mezin dibû û zêdeyî 200 mîlyon kîlo berhem dihat berhev kirin.
[[Wêne:MONTREUIL_-_Le_clos_des_peches.jpg|thumb| Mêwe li Montreuil, Seine-Saint-Denis, [[Fransa|France]]]]
Pratîkek pir dişibe dema Depresyona Mezin a ku armanc, kar û xwarinek pêşkêşî kesên ku wekî din di demên wiha dijwar de bêyî tiştek bimînin, hat bikar anîn. Van hewldanan bûn alîkar ku giyan zêde bibin û mezinbûna aborî zêde bikin. Di dema Depresiyonê de ji baxçeyên jîngehê bi qasî 2,8 mîlyon dolar xwarin hate çêkirin. Bi [[Şerê Cîhanî yê Duyem]], Rêvebiriya/Xwarinê Bernameyek Baxçeyê Serkeftina Neteweyî saz kir ku destnîşan kir ku di nav bajaran de çandiniya bi rêk û pêk saz dike. Di çalakiyê de bi vê plana nû re, bi qasî 5,5 mîlyon amerîkî beşdarî tevgera baxçeyê serfiraziyê bûn û salê li ser çar mîlyon kîlo fêkî û sebze hatin çandin, ku di wê demê de ji% 44 hilberên Dewletên Yekbûyî mezin bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2020/07/15/magazine/victory-gardens-world-war-II.html |sernav=Victory Gardens Were More About Solidarity Than Survival |paşnav=Steinhauer |pêşnav=Jennifer |tarîx=2020-07-15 |malper=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 |tarîxa-gihiştinê=2020-12-06 }}&lt;/ref&gt;

== Cûreyên sereke ==
[[Wêne:Mudchute_farm_cow_head.jpg|rast|thumb|250x250px| Cawek li Tower Hamlets, London]]
Ji bo komployên çandiniyê yên li bajarên bajaran ti peyvek giştî tune. Baxçe û zevî-wek pênasekirina wan hêsan nîne-du celebên sereke ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://slate.com/human-interest/2014/02/farm-vs-garden-the-definition-depends-on-whether-you-ask-the-usda-or-the-waldorf-astoria.html |sernav=What’s the Difference Between a Garden and a Farm? |paşnav=Crawford |pêşnav=Andrea |tarîx=2014-02-12 |malper=Slate Magazine |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-12-05 }}&lt;/ref&gt; Li gorî USDA, çandiniyek &quot;her deverek e ku ji wê $1000 an bêtir hilberên çandiniyê hatine hilberandin û firotin.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ers.usda.gov/topics/farm-economy/farm-household-well-being/glossary.aspx#farm |sernav=USDA ERS - Glossary |malper=www.ers.usda.gov |tarîxa-gihiştinê=2020-12-05 |roja-arşîvê=2020-11-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201112002756/https://www.ers.usda.gov/topics/farm-economy/farm-household-well-being/glossary.aspx#farm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cityfarms.org/ |sernav=European Federation of City Farms |malper=cityfarms.org |tarîxa-gihiştinê=2020-12-05 }}&lt;/ref&gt;

=== Baxçe ===
Piraniya civakan baxçevaniyê ji raya giştî re guncan dikin, ji welatiyan re cih peyda dikin da ku ji bo xwarinê an şahiyê nebatan biçînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.seattle.gov/neighborhoods/programs-and-services/p-patch-community-gardening |sernav=P-Patch Community Gardening - Neighborhoods {{!}} seattle.gov |malper=www.seattle.gov |tarîxa-gihiştinê=2020-12-08 }}&lt;/ref&gt; Tevgera permaculture ya bingehin di vejîna çandiniya bajaran de li seranserê cîhanê pir bibandor e. Di salên 1960ê de hejmarek ji baxçeyên hevpar di hatin damezrandin [[Keyaniya Yekbûyî]], bandora tevgera baxçe civaka li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]].&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Patman |pêşnav=Suzanne |tarîx=Winter 2015 |sernav=A New Direction in Garden History |kovar=Garden History |cild=43 |hejmar=2 |rr=273–283 |jstor=24636254 }}&lt;/ref&gt; Projeya Severn a Bristol di 2010an de bi £2500 hate damezrandin û salê 34 ton berhem peyda dike, û mirovên ji paşmayiyên dezavantaj dixebitin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.thesevernproject.org/our-story/ |sernav=The Severn Project |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180516062641/http://www.thesevernproject.org/our-story/ |tarîxa-arşîvê=16 gulan 2018 |tarîxa-gihiştinê=15 îlon 2016 }}&lt;/ref&gt;

=== Çandinî ===
Yekemîn rêbaza çandiniya bajarî ya mezinbûnê dema ku cotkarên malbatî zeviyên xwe diparêzin her ku bajar li dora wê mezin dibe pêk hatiye. Qadên çandiniyên bajarî zeviyên çandiniyê yên li herêmên bajarî ne ku ji bo hilberîna xwarinê têne bikaranîn. Ew bi gelemperî baxçeyên birêvebirî yên civatî ne&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nicva.org/organisation/federation-of-city-farms-and-community-gardens |sernav=Federation of City Farms and Community Gardens |paşnav=fcfcg@mickmarston.plus.com |tarîx=2014-07-04 |malper=NICVA |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-12-08 }}&lt;/ref&gt; ku dixwazin têkiliyên civatê baştir bikin û hişmendiya [[çandinî]] û [[Çandinî|cotkariyê]] pêşkêşî mirovên ku li deverên bajarî dijîn bikin. Ew ji bo gelek civakên li dora cîhanê çavkaniyên girîng ên ewlehiya xwarinê ne. Çandiniyên bajêr di mezinahiya xwe de ji pariyên piçûk ên li hewşên taybetî bigire heya mezrayên mezin ên ku hejmarek donim dagir dikin diguhere. Di sala 1996an de, raporek [[Neteweyên Yekbûyî]] texmîn kir ku li seranserê cîhanê 800 mîlyon kes hene ku li bajaran xwarinê mezin dikin û heywandariyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lawson |pêşnav=Laura |tarîx=2016-12-22 |sernav=Agriculture: Sowing the city |kovar=Nature |ziman=en |cild=540 |hejmar=7634 |rr=522–524 |bibcode=2016Natur.540..522L |doi=10.1038/540522a |issn=0028-0836 |pmid=30905945 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; Her çend hin çandiniyên bajêr heqdestê karmendan dane jî, piranî xwe dispêrin keda dildar, û hin jî tenê ji hêla dildaran ve têne rêve kirin. Zeviyên din ên bajêr wekî hevkariyên bi rayedarên herêmî re dixebitin.

Yekem çandiniya bajêr di 1972an de li Kentish Town, [[London]], [[London|hate saz kirin]]. Ew heywanên çandiniyê û qada baxçevaniyê ve girêdide, lêzêdekirinek ji hêla çandiniyên zarokan ve li [[Holenda]]yê. Çandiniyên bajarên din li seranserê London û Keyaniya Yekbûyî şopandin. Li Awistralya, gelek çandiniyên bajaran li gelek paytext bajaran hene. Li Melbourne, Çandiniya Zarokan a Collingwood di 1979an de li Abbotsford Precinct Heritage Landlands Farm (APHF),&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cityfarmer.info/collingwood-childrens-farm-in-melbourne-australia-established-in-1979/ |sernav=Collingwood Children’s Farm in Melbourne, Australia, established in 1979 — City Farmer News |malper=cityfarmer.info |tarîxa-gihiştinê=2020-12-08 }}&lt;/ref&gt; erda herî kevnare ya ku li Victoria dom kirî hate damezrandin, ji 1838 ve hatî çandin.

Di sala 2010an de, Bajarê New York avahî û vekirina mezintirîn çandiniya banê çiyayî ya xwedan xwedîkirin û xebitandin dît, û dûv re di 2012 de cihek hêj mezintir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.smithsonianmag.com/smart-news/new-york-could-grown-all-its-own-food-180949748/ |sernav=History, Travel, Arts, Science, People, Places - Smithsonian |malper=smithsonianmag.com }}&lt;/ref&gt;

Li [[Singapûr]], çandiniyên banê hîdroponîk (ku ew jî xwe dispêrin çandiniya vertical) xuya dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://medium.com/@JoeSwartz1966/new-rooftop-farms-to-sprout-in-singapore-8a9877707464 |sernav=New Rooftop Farms to Sprout in Singapore! |paşnav=Swartz |pêşnav=Joe |tarîx=2018-02-02 |malper=Medium |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-09-17 }}&lt;/ref&gt; Armanca li paş vana nûvekirina qad û hêza karker e ku bi vî rengî heya niha hatine paşguh kirin. Di heman demê de hilberînerê bê dermanên di asta jor de dê were çandin û dirûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://comcrop.com/ |sernav=ComCrop - Singapore's first and only commercial rooftop farming company |malper=Comcrop |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2020-12-08 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Aretxabaleta-apts-and-garden-4618.jpg|rast|thumb|250x250px| Li Aretxabaleta, [[Spanya]], gul û hewşek sebzeyên hewşa pêşîn a rêkûpêk]]

== Nêrîn ==

=== Çavkanî û aborî ===
Tora Çandiniya Bajêr çandiniya bajarî wiha destnîşan kiriye:&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Urban agriculture: food, jobs, and sustainable cities |tarîx=1996 |weşanger=United Nations Development Programme |kesên-din=Cheema, G. Shabbir., Smit, Jac., Ratta, Annu., Nasr, Joe., United Nations Development Programme., Urban Agriculture Network. |isbn=9789211260472 |cih=New York, N.Y. |oclc=34575217 }}&lt;/ref&gt;&lt;blockquote&gt;[A] pîşesaziya ku xwarin, sotemenî û hilberên din hilberîne, pêvajo û bazarê dike, bi piranî li bersiva daxwaziya rojane ya xerîdaran a li bajarokek, bajarokek, an metropol, gelek cûreyên avî û erdên avî yên bi taybetî û gelemperî têne girtin li seranserê deverên nav-bajarî û per-bajarokî têne dîtin. Bi gelemperî çandiniya bajaran rêbazên hilberîna dijwar bikar tîne, ku bi gelemperî û çavkaniyên xwezayî û bermayiyên bajaran bikar tîne û ji nû ve bikar tîne, da ku celebek cihêreng a fauna û flora-bingeha erdê, avê-û hewayê peyda bike û bibe sedema ewlehiya xwarinê, tenduristî, zindîbûn û hawîrdora kes, mal û civak.&lt;/blockquote&gt;Globalbûnê di hilberîna xwarina wan de pêdivî û qabîliyeta dezgeheke civakekê ji holê rakir. Di encamê de ev yek nekarîne ku neheqiya xwarinê li ser pîvanek piçûktir, birêvebibe. Ev taybetî li bajaran rast e. Ro, li piraniya bajaran ji ber belavbûna bajaran û desteserkirina xaniyan zeviyek pir vala heye. Ev erd dikare were bikar anîn da ku bêewlehiya xwarinê were çareser kirin. Lêkolînek Cleveland nîşan dide ku bajar bi rastî dikare ji sedî 100% hewceya hilberîna xweya nû peyda bike. Ev ê heya 115 mîlyon dolarê di herikîna aborî ya salane de asteng bike. Bikaranîna qada banê New York City-ê jî dê bikaribe bi qasî du carî mîqdara valahiya pêdivî ye ku ji bo hilberîna sebzeyên kesk ên New York-ê hewce bike. Valahî dikare bi karanîna hilberîna hîdroponîkî an kargeha hundirîn a xwarinê hê çêtir were optimîzekirin. Di nav bajaran de baxçeyên mezin dibin dê di heman demê de mîqdara avêtina xwarinê jî kêm bibe. Ji bo fînansekirina van projeyan, ew ê sermayeya darayî di forma pargîdaniyên taybetî an fonên hikûmetê de hewce bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Grewal |pêşnav=Sharanbir S. |paşnav2=Grewal |pêşnav2=Parwinder S. |sal=2012 |sernav=Can cities become self-reliant in food? |kovar=Cities |cild=29 |hejmar=1 |rr=1–11 |doi=10.1016/j.cities.2011.06.003 }}&lt;/ref&gt;

=== Hawirdorparêzî ===
[[Wêne:Kaicycle_Urban_Farm_Wellington_05.jpg|alt=Close up of plants|thumb| Nivînek baxçe ya têkel a nebatan ji bo xwarinê û ji bo hingiv û kêzikan li çandiniya bajaran a li [[Nû Zelenda|Zelanda Nû]] ya bingeh civak.]]
Konseya Zanist û Teknolojiya Çandiniyê (CAST) çandiniya bajêr diyar dike ku aliyên tenduristiya jîngehê, çakkirin û şahiyê vehewîne:&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.cast-science.org |sernav=Urban and Agriculture Communities: Opportunities for Common Ground |paşnav=Butler, L. and D.M. Moronek (eds.) |tarîx=May 2002 |weşanger=Council for Agricultural Science and Technology |cih=Ames, Iowa |tarîxa-gihiştinê=1 nîsan 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;blockquote&gt;Çandiniya bajarî pergaleke tevlihev e ku pêhnek berjewendiyan li xwe digire, ji navokek kevneşopî ya çalakiyên ku bi hilberîn, pêvajo, bazirganî, belavkirin û vexwarinê ve girêdayî ne, heya pirbûna sûd û karûbarên din ên ku kêmtir têne pejirandin û belge kirin. Vana şahî û vala ye; zindîtiya aborî û karsaziya karsaziyê, tenduristî û başbûna kesane; tenduristî û başiya civakê; xemilandina dîmenê; û vejandin û çakkirina jîngehê.&lt;/blockquote&gt;Pêşniyarên plansazî û sêwirana nûjen bi gelemperî ji vê modela çandiniya bajarvaniyê re bêtir bersivdar in ji ber ku ew dikeve nav qada heyî ya sêwirana berdewam. Danasîn di nav çand û demê de gelek şîroveyan dihêle. Pir caran ew bi biryarên polîtîkayê ve girêdayî ye ku bajarên domdar ava bikin.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fraser |pêşnav=Evan D.G. |sal=2002 |sernav=Urban Ecology in Bangkok Thailand: Community Participation, Urban Agriculture and Forestry |kovar=Environments |cild=30 |rûpel=1 }}&lt;/ref&gt;

Her wiha çandiniyên bajaran ji bo kesan, bi taybetî jî yên li bajaran dijîn, ji bo ku bi hemwelatiya ekolojîk bi rengek çalak têkildar bibin derfetên bêhempa peyda dikin. Bi têkiliya bi hilberîna xwarinê û xwezayê re, baxçevaniya civaka bajar hûrgelên ku ji bo beşdarî civakek demokratîk bibin pêwîstî dide mirovan. Ji bo ku çandinî were meşandin divê biryar li ser bingeha kom-kom bêne girtin. Encamên herî bibandor dema ku ji niştecîhên civakekê tê xwestin ku di çandiniyê de rolên çalaktir bigirin, pêk tê.&lt;ref&gt;Katharine Travaline &amp; Christian Hunold (2010) Urban agriculture and ecological citizenship in Philadelphia, Local Environment, 15:6, 581-590, DOI: 10.1080/13549839.2010.487529&lt;/ref&gt;

=== Ewlekariya xwarinê ===
Hem ji hêla aborî û hem ji aliyê erdnîgarî ve gihîştina xwarina zexm, perspektîfek din e di nav hewldana peydakirina hilberîna zad û ajalên li bajaran. Hatina berbiçav a nifûsa cîhanê ya ber bi bajaran ve hewcedariya xwarinên nû û ewledar zêde kiriye. Hevpeymana Ewlekariya Xurekê ya Civakî (CFSC) ewlehiya xwarinê wiha destnîşan dike:&lt;blockquote&gt;Hemî kesên di civakekê de ku her dem bi çavkaniyên herêmî, ne-acîl ve bi çanda pejirandî, xwarina têra xwe peyda dibin heye.&lt;/blockquote&gt;Li deverên ku bi pirsgirêkên ewlehiya xwarinê re rû bi rû dimînin vebijarkên wan kêm in, timûtim xwe dispêrin [[Xwarina bilez|xwarina bilez a]] pir pêvajoyî an xwarinên firotana hêsaniyê yên ku di wan de gelek kalorîk û kêm xwarin hene, ku dibe ku bibe sedema zêdebûna rêjeyên nexweşiyên girêdayî parêzê yên wekî şekir. Van pirsgirêkan têgeha edaleta xwarinê anîne zimên ku Alkon û Norgaard (2009; 289) rave dikin ku, &quot;gihiştina xwarina tendurist, bi arzanî, çandî ya guncan di warên nîjadperestiya sazûmanî, damezrandina nijadî û erdnîgariyên nijadperest de cîh digire. . . Edaleta xwarinê di navbera bûrs û çalakvaniya li ser çandiniya domdar, bêewlehiya xwarinê û dadmendiya hawîrdorê de pirek teorîk û siyasî ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Alkon |pêşnav=Alison Hope |paşnav2=Norgaard |pêşnav2=Kari Marie |sal=2009 |sernav=Breaking the Food Chains: An Investigation of Food Justice Activism |url=https://semanticscholar.org/paper/00d3910d9866d8da288e1751a9836983ac658735 |kovar=Sociological Inquiry |cild=79 |hejmar=3 |rr=289–305 |doi=10.1111/j.1475-682x.2009.00291.x }}&lt;/ref&gt;

Hin nirxandinên sîstematîkî berê tevkariya çandiniya bajarî ya ji bo ewlehiya xwarinê û diyarkerên din ên encamên tenduristiyê lêkolîn kirine.&lt;ref name=&quot;Audate PP, Fernandez MA, Cloutier G, Lebel A 2018&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Audate |pêşnav=PP |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=MA |paşnav3=Cloutier |pêşnav3=G |paşnav4=Lebel |pêşnav4=A |sal=2018 |sernav=Impacts of Urban Agriculture on the Determinants of Health: Scoping Review Protocol |kovar=Journal of Medical Internet Research |cild=7 |hejmar=3 |rr=e89 |doi=10.2196/resprot.9427 |pmc=5893886 |pmid=29588270 }} http://www.researchprotocols.org/2018/3/e89&lt;/ref&gt;

== Tesîr ==
[[Wêne:Sprouting_mung_beans_in_a_jar.jpg|thumb|Kasa camek şînkirî ku tê de fasûlî mung heye]]

=== Aborî ===
Çandiniya bajarî û {{girêdan|pêr-bajarî|en|Peri-urban agriculture}} ({{bi-en|''Urban and Peri-urban agriculture''}}, UPA) bingeha aborî ya bajêr bi hilberîn, pêvekirin, pakkirin û bazirganiya hilberên berxwar berfireh dike. Ev encam di zêdebûna çalakiyên karsaziyê û afirandina karan de, û her weha lêçûnên xwarinê kêm dike û kalîteyê baştir dike.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Urban agriculture for sustainable cities: using wastes and idle land and water bodies as resources. Jac Smit, Joe Nasr. ''Environment and Urbanization,'' Vol 4, Issue 2, pp. 141 - 152. First Published October 1, 1992. &lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1177/095624789200400214&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt; UPA ji bo nifûsa bajaran kar, hatinî, û gihîştina xwarinê peyda dike, ku dibe alîkar da ku ewlehiya xwarina kronîk û acîl were rakirin. Bêbaweriya xwarina kronîk behsa xwarina bi arzanî kêmtir û mezinbûna [[Xizanî|hejariya bajêr dike]], dema ku bêewlehiya xwarina acîl têkildarî têkçûnên di zincîra belavkirina xwarinê de ye. UPA di çêkirina xwarinê de bihatir û di dabînkirina pêdiviyên acîl ên xwarinê de roleke girîng dilîze.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.fao.org/fcit/upa/en/ |sernav=Urban and Peri-urban Agriculture, Household Food Security and Nutrition |paşnav=Food and Agriculture Organization of the United Nations |weşanger=FAO |tarîxa-gihiştinê=1 nîsan 2013 |roja-arşîvê=2017-12-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171229121327/http://www.fao.org/fcit/upa/en/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Lêkolîna li ser nirxên sûkê ji bo hilberên ku li baxçeyên bajarokî hatine çandin ji berhemek baxçeyê civakê re nirxek hilberîna navîn a di navbera hema hema $200 û $500 (ji bo enflasyonê verastkirî) hate vegotin.

=== Civatî ===
[[Wêne:Kstovo-hay-1536.jpg|thumb|Pêdiviyên peyzajên bajaran bi hewcedariya cotkarên sewalkariya bejahiyê re dikare were yek kirin. (Kstovo, Rûsya).]]
Çandiniya bajêr dikare bandorek mezin li ser xweşhaliya civakî, hestyarî ya kesan bike,&lt;ref name=&quot;Wakefield, S. 2007&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wakefield |pêşnav=S. |paşnav2=Yeudall |pêşnav2=F. |paşnav3=Taron |pêşnav3=C. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=J. |paşnav5=Skinner |pêşnav5=A. |sal=2007 |sernav=Growing urban health: Community gardening in South-East Toronto |kovar=Health Promotion International |cild=22 |hejmar=2 |rr=92–101 |doi=10.1093/heapro/dam001 |pmid=17324956 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; û dikare bi giştî bandorek erênî li tenduristiya civakê bike, ku rasterast bandora xwe li ser başbûna civakî û hestyarî dike. Baxçeyên bajarokî timûtim cîh in ku têkiliya civakî ya erênî hêsan dikin, ku ew jî dibe alîkar ji bo tevahî başbûna civakî û hestyarî. Gelek baxçe baştirkirina tevnên civakî yên di nav civakên ku ew lê ne, asan dikin. Ji bo gelek taxan, baxçe &quot;navendek sembolîk&quot; peyda dikin, ku dibe sedema serbilindiya taxê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Armstrong |pêşnav=Donna |sal=2000 |sernav=A survey of community gardens in upstate New York: Implications for health promotion and community development |kovar=Health &amp; Place |cild=6 |hejmar=4 |rr=319–27 |doi=10.1016/S1353-8292(00)00013-7 |pmid=11027957 }}&lt;/ref&gt; Çandiniya bajaran bi navgîniya atolyeyên teşxîskirinê an komîsyonên cihêreng ên di qada baxçeyên sebzeyan de beşdarî civakê zêde dike. Çalakiyên ku bi sedan mirov tê de ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://sior.ub.edu/jspui/cris/socialimpact/socialimpact00444 |sernav=Increased community participation. [Social Impact]. Cities Without Hunger - Community Gardens: Sao Paulo (2003-2009). |malper=SIOR, Social Impact Open Repository |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170905140756/http://sior.ub.edu/jspui/cris/socialimpact/socialimpact00444 |tarîxa-arşîvê=5 îlon 2017 }}&lt;/ref&gt;

Dema ku kes li dora li hev dicivin, astên çalakiya laşî pir caran zêde dibin. Ev di heman demê de dikare asta serotonîn a dişibe xebata li salona sporê jî bilind bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Young |pêşnav=Simon N. |tarîx=November 2007 |sernav=How to increase serotonin in the human brain without drugs |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2077351/ |kovar=Journal of Psychiatry &amp; Neuroscience : JPN |cild=32 |hejmar=6 |rr=394–399 |issn=1180-4882 |pmc=2077351 |pmid=18043762 }}&lt;/ref&gt; Li baxçeyan hêmana zêdekirin/bîsîkletê heye, hêj bêtir çalakiya fizîkî û feydeyên hebûna li derve zêde dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kingsley |pêşnav=Jonathan 'Yotti' |paşnav2=Townsend |pêşnav2=Mardie |paşnav3=Henderson‐Wilson |pêşnav3=Claire |sal=2009 |sernav=Cultivating health and wellbeing: Members' perceptions of the health benefits of a Port Melbourne community garden |url=https://archive.org/details/sim_leisure-studies-journal-leisure-studies-association_2009-04_28_2/page/207 |kovar=Leisure Studies |cild=28 |hejmar=2 |rr=207–19 |doi=10.1080/02614360902769894 }}&lt;/ref&gt;

UPA dikare wekî navgînek baştirkirina debara mirovên li bajarên û derdora wan dijîn. Beşdariya di pratîkên bi vî rengî de piranî wekî çalakiyek nefermî tê dîtin, lê li gelek bajarên ku gihîştina xwarinê ya ne bes, nebawer û bêserûber pirsgirêkek dubare ye, çandiniya bajaran ji bo çareserkirina pirsgirêkên xwarinê bûye bersivek erênî. Ji ber ewlehiya xwarinê ku bi UA re tê, hestên serxwebûn û hêzdariyê timûtim radibin. Theiyana hilberandin û mezinkirina xwarinê ji bo xwe jî ragihandiye ku asta xwe-rûmeta an xweser-bandorbûnê baştir dike.&lt;ref name=&quot;Wakefield, S. 2007&quot;/&gt; Mal û civakên piçûk ji erdên vala sûd werdigirin û ne tenê ji hewcedariyên xwarinê yên malê re di heman demê de hewcedariyên bajarê niştecihê wan jî digirin.&lt;ref name=&quot;Hales&quot;&gt;[http://www.mygreenhobby.com/urban-agriculture-why-it-has-a-positive-impact/ Hales et al. (2016). &quot;Urban Agriculture: Urban agriculture, positive impact&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229232711/http://www.mygreenhobby.com/urban-agriculture-why-it-has-a-positive-impact/ |date=2019-12-29 }} ''My Green Hobby''&lt;/ref&gt; CFSC diyar dike ku:&lt;blockquote&gt;Baxçevaniya civak û niştecihbûnê, û her weha cotyariya piçûk-piçûk, dolarên xwarina malê xilas dikin. Ew xwarin û dravê belaş ji bo xwarinên ne-baxçe û tiştên din pêşve dixin. Wekî mînakek, hûn dikarin mirîşkên xwe li ser zeviyek bajarî mezin bikin û hêkên teze bi tenê ji her dozen $0.44 bigirin.&lt;/blockquote&gt;Ev dihêle ku malbat dahatên mezintir bifroşin firoşgehên herêmî an bazarên herêmî yên derve dema ku ji malbata xwe re têrkirina guncan a hilberên nû û têrker peyda bikin.
[[Wêne:Ezhou-train-station-0109.jpg|rast|thumb|250x250px| Baxçeyek sebzeyan li meydana li ber stasyona trênê ya li [[Ezhou]], Çînê]]
Hin çandiniyên bajaran ên civak dikarin pir bi bandor bibin û alîkariya jinan bikin ku kar bibînin, ku di hin rewşan de ji dîtina kar di aboriya fermî de marjînal in.&lt;ref&gt;FAO. (1999). &quot;Issues in Urban Agriculture,&quot; ''FAO Spotlight Magazine,'' January.&lt;/ref&gt; Lêkolînan destnîşan kir ku beşdarbûna jinan xwedan rêjeyek hilberînê ye, ji ber vê yekê ji bo vexwarina malê hejmar têr çêdike dema ku bêtir ji bo firotana bazarê peyda dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.idrc.ca/fr/ev-2490-201-1-DO_TOPIC.html#gender%20and%20land |sernav=Mahbuba Kaneez Hasna. IDRC. CFP Report 21: NGO Gender Capacity in Urban Agriculture: Case Studies from Harare (Zimbabwe), Kampala (Uganda), and Accra (Ghana) 1998 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071218171756/http://www.idrc.ca/fr/ev-2490-201-1-DO_TOPIC.html#gender%20and%20land |tarîxa-arşîvê=18 kanûna pêşîn 2007 }}&lt;/ref&gt;

Ji ber ku piraniya çalakiyên UA li ser erdên vala yên şaredariyê têne meşandin, li ser dabeşkirina mafên ax û milkê fikar zêde bûne. IDRC û FAO Rêbernameyên Siyasetmedariya Municipalaredariyê li ser Çandiniya Bajêr weşandine, û bi hikûmetên şaredariyê re dixebitin ku tedbîrên siyaseta serkeftî biafirînin ku di plansaziya bajarvaniyê de werin bicîh kirin.&lt;ref&gt;IDRC/ UN-HABITAT&quot;.Guidelines for Municipal Policymaking on Urban Agriculture&quot; Urban Agriculture: Land Management and Physical Planning (2003) [http://www.ruaf.org/sites/default/files/Guideline%203%20Urban%20agriculture%20-%20Land%20Management%20and%20Physical%20Planning.pdf PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180414011131/http://www.ruaf.org/sites/default/files/Guideline%203%20Urban%20agriculture%20-%20Land%20Management%20and%20Physical%20Planning.pdf |date=2018-04-14 }} 1.3&lt;/ref&gt;

Zêdeyî sêyem malbatên Dewletên Yekbûyî, bi qasî 42 mîlyon kes, beşdarî baxçeyê xwarinê dibin. Di heman demê de ji hêla hezarsalan ve ji 2008-2013an ve bi cotkariyê 63% beşdarbûn zêde bûye. Malbatên Dewletên Yekbûyî yên ku beşdarî baxçeyê baxçevaniyê dibin jî di wê çarçoveyê de ji 1 ber 3 mîlyonî ye. Çandiniya bajaran derfetên bêhempa peyda dike da ku civakên cihêreng bi hev re bikin yek. Wekî din, ew ji bo peydakirên lênêrîna tenduristiyê derfetan peyda dike ku bi nexweşên xwe re têkiliyê daynin. Ji ber vê yekê, çêkirina her baxçeyê civakê hubek ku ji civakê re berbiçav e.&lt;ref&gt;Alaimo, K., Beavers, A.W., Crawford, C. et al. Curr Envir Health Rpt (2016) 3: 302. https://doi.org/10.1007/s40572-016-0105-0
&lt;/ref&gt;

=== Enerjiya enerjiyê ===
[[Wêne:Mushroom_growing_kit,_BTTR_Ventures.jpg|thumb|Mushrooms Oyster Edible li ser erdên kafir ên bikar anîn mezin dibin]]
Pergala çandiniya pîşesaziyê ya heyî ji bo lêçûnên mezin ên enerjiyê ji bo veguhastina xurekan berpirsiyar e. Li gorî lêkolînek ji hêla Rich Pirog ve, derhênerê hevkarê Navenda Leopoldê ya Çandiniya Domdar a Zanîngeha Dewletê ya Iowa, hilberîna kevneşopî ya navînî {{Convert|1500|mi}},&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.leopold.iastate.edu/pubs/staff/files/food_travel072103.pdf |sernav=Pirog, R. and A. Benjamin. ''&quot;Checking the food odometer: Comparing food miles for local versus conventional produce sales to Iowa institutions&quot;'', Leopold Center for Sustainable Agriculture, 2003 |weşanger=Leopold.iastate.edu |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120514150840/http://www.leopold.iastate.edu/pubs/staff/files/food_travel072103.pdf |tarîxa-arşîvê=14 gulan 2012 |tarîxa-gihiştinê=1 nîsan 2013 }}&lt;/ref&gt; karanîn, heke ji hêla traktor-trailer ve were şandin, {{Convert|1|USgal}} sotemeniya fosîla serê {{Convert|100|lb}}.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/03/07/AR2008030702520.html |sernav=Eat Locally, Ease Climate Change Globally |tarîx=9 adar 2008 |malper=The Washington Post |tarîxa-gihiştinê=27 gulan 2010 }}&lt;/ref&gt; Enerjiya ku ji bo veguhastina xwarinê tê bikar anîn kêm dibe dema ku çandiniya bajarvanî dikare bajaran bi xwarinên li herêmê mezinbûyî peyda bike. Pirog dît ku pergala belavkirina xwarinê ya kevneşopî, ne-herêmî, 4 heya 17 carî zêdetir sotemenî bikar tîne û 5 heya 17 carî zêdetir CO2 ji veguhastina herêmî û herêmî.&lt;ref&gt;Pirog, Rich S.; Van Pelt, Timothy; Enshayan, Kamyar; and Cook, Ellen, &quot;Food, Fuel, and Freeways: An Iowa perspective on how far food travels, fuel usage, and greenhouse gas emissions&quot; (2001). Leopold Center Pubs and Papers. 3. &lt;nowiki&gt;http://lib.dr.iastate.edu/leopold_pubspapers/3&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;

Bi heman awayî, di lêkolîna Marc Xuereb û Herêma Tenduristiya Gel a Waterloo de, hate texmîn kirin ku veguherîna xwarina herêmî-mezin dibe ku emîsyonên têkildarî veguhastinê bi hema hema 50,000 metrîk ton CO2, an jî wekheviya rakirina 16,191 otomobîlan ji rê.&lt;ref name=&quot;autogenerated2005&quot;&gt;Xuereb, Marc. (2005). &quot;Food Miles: Environmental Implications of Food Imports to Waterloo Region.&quot; Public Health Planner Region of Waterloo Public Health. November. https://web.archive.org/web/20180128180314/http://chd.region.waterloo.on.ca/en/researchResourcesPublications/resources/FoodMiles_Report.pdf&lt;/ref&gt;
[[Wêne:The_WindowFarms_Project_(Drainage)_@_MakerFaire.jpg|rast|thumb| Zeviyek pencereyê, şûşeyên plastîkî yên avêtî nav şûşeyên ji bo çandiniya hîdroponîk di şibakên bajaran de]]

=== Opa karbonê ===
Wekî ku li jor hate behs kirin, xwezaya çandiniya bajarî ya bi enerjî-kêrhatî dikare bi kêmkirina mîqdara veguhastinê ya ku ji bo gihandina kelûmêlên xerîdar radibe, şopa karbonê ya her bajarî kêm dike. Deverên wusa dikarin wekî lavaboyên karbonê&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rowe |pêşnav=D. Bradley |sal=2011 |sernav=Green roofs as a means of pollution abatement |url=https://zenodo.org/record/1027905 |kovar=Environmental Pollution |cild=159 |hejmar=8–9 |rr=2100–2110 |doi=10.1016/j.envpol.2010.10.029 |pmid=21074914 }}&lt;/ref&gt; tevnegerin û hin kombûna karbonê ya ku ji deverên bajarî re xwezayî ye, ku li wir peyade û avahî ji nebatan pirtir in. Nebat karbondîoksîta atmosferê (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; û berdim oksîjenê breathable (O&lt;sub&gt;2)&lt;/sub&gt; bi riya [[Fotosentez]]. Pêvajoya Qedexekirina Karbon dikare bi têkelkirina teknîkên din ên çandiniyê re ji bo zêdekirina rakirina ji atmosferê û pêşîgirtina li berdana CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; di dema dirûnê de. Lêbelê, vê pêvajoyê piranî xwe dispêre celebên nebatên hatine hilbijartin û rêbaza çandiniyê.&lt;ref name=&quot;autogenerated2005&quot;/&gt; Bi taybetî, hilbijartina nebatên ku pelên xwe winda nakin û tevahiya salê kesk dimînin dikare kapasîteya çandiniyê ya veqetandina karbonê zêde bike.

=== Kêmkirina ozon û madeyên kumikî ===
Kêmkirina ozon û din mijarê particulate dikarin tenduristiya mirovan werbigirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mayer |pêşnav=Helmut |sal=1999 |sernav=Air pollution in cities |url=https://archive.org/details/sim_atmospheric-environment_1999-10_33_24-25/page/4029 |kovar=Atmospheric Environment |cild=33 |hejmar=24–25 |rr=4029–37 |bibcode=1999AtmEn..33.4029M |doi=10.1016/s1352-2310(99)00144-2 }}&lt;/ref&gt; Kêmkirina van partîkul û gazên ozonê dikare rêjeyên mirinê li deverên bajarî kêm bike û digel vê yekê jî tenduristiya kesên li bajaran dijîn zêde bike. Li gorî gotarê, tenê yek metir çargoşe banê kesk hewce ye ku salixdana xwerû partîsiyonên salane bide sekinandin.&lt;ref&gt;Environmental Affairs Department, City of Los Angeles. 2006. &quot;Green Roofs - Cooling Los Angeles: A Resource Guide&quot;. http://environmentla.org/pdf/EnvironmentalBusinessProgs/Green%20Roofs%20Resource%20Guide%202007.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170212001835/http://environmentla.org/pdf/EnvironmentalBusinessProgs/Green%20Roofs%20Resource%20Guide%202007.pdf |date=2017-02-12 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rowe |pêşnav=D. Bradley |sal=2011 |sernav=Green roofs as a means of pollution abatement |url=https://zenodo.org/record/1027905 |kovar=Environmental Pollution |cild=159 |hejmar=8–9 |rr=2100–10 |doi=10.1016/j.envpol.2010.10.029 |pmid=21074914 }}&lt;/ref&gt;

=== Paqijkirina axê ===
Pir deverên vala yên bajaran bi gelemperî dibin qurbanên avêtina neqanûnî ya kîmyewiyên xeternak û bermahiyên din. Di heman demê de dibe ku ew ava sekinî û &quot;ava gewr &quot; berhev bikin, ku dibe ku ji tenduristiya gel re xeternak be, nemaze ji bo demên dirêj bêdeng bimîne. Pêkanîna çandiniya bajarî li van deverên vala dikare ji bo rakirina van kîmyewiyan bibe rêbazek lêhatî. Di pêvajoya ku wekî Phytoremediation tê zanîn de, nebat û mîkroorganîzmayên têkildar ji bo kapasîteya kîmyewî ya hilweşîner, pejirandin, veguhertina teşeyek bêveng, û rakirina toksînên ji axê têne hilbijartin.&lt;ref&gt;Black, H. &quot;Absorbing Possibilities: Phytoremediation.&quot; Environ Health Perspectives 103.12 (1995): 1106-108.&lt;/ref&gt; Gelek kîmyewî dikarin werin rakirin hedef, metalên giran jî (di nav de merkur û rêber), pêkhateyên neorganîk (mînak arsenik û uranium), û pêkhatên organîk (mînak mînak neft û pêkhatên klorandî mîna PBC).&lt;ref&gt;Comis, Don. (2000). &quot;Phytoremediation: Using Plants To Clean Up Soils.&quot; Agricultural Research: n. pag. Phytoremediation: Using Plants To Clean Up Soils. USDA-ARS, 13 August 2004. Web. 25 March 2013.&lt;/ref&gt;

Phytoremeditation hem pîvanek jîngehparêzî, lêçûn- lêker û enerjiyê-bandor e ku ji bo kêmkirina qirêjiyê. Phytoremediation bi tenê li ser $5–40 per ton ji mesrefa axa ku decontaminated.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lasat |pêşnav=M. M. |sal=2000 |sernav=Phytoextraction of metals from contaminated soil: a review of plant /soil/metal interaction and assessment of pertinent agronomic issues |kovar=Journal of Hazardous Substance Research |cild=2 |rr=1–25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bioteach.ubc.ca/Journal/V02I01/phytoremediation.pdf Cluis, C. (2004). &quot;Junk-greedy Greens: phytoremediation as a new option for soil decontamination,&quot;] BioTech J. '''2''': 61-67&lt;/ref&gt; Pêkanîna vê pêvajoyê di heman demê de mîqyasa axê ya ku divê di zeviyek çopên xeternak de were avêtin jî kêm dike.&lt;ref name=&quot;phytoremediation1995&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Black |pêşnav=H |sal=1995 |sernav=Absorbing possibilities: Phytoremediation |kovar=Environmental Health Perspectives |cild=103 |hejmar=12 |rr=1106–8 |doi=10.2307/3432605 |jstor=3432605 |pmc=1519251 |pmid=8747015 }}&lt;/ref&gt;

Çandiniya bajaran wekî rêbaza navbeynkariya qirêjiya kîmyewî dikare di pêşîgirtina li belavbûna van kîmyewiyan li hawîrdora derdorê bi bandor be. Rêbazên din ên çakkirinê timûtim axê tevlihev dikin û kîmyewiyên kîmyewî yên di hundurê wê de hene zor didin hewa an avê. Nebat dikarin wekî rêbaza rakirina kîmyewiyan û hem jî ragirtina axê û rêgirtina li ber hilweşîna axê ya pîskirî belavbûna qirêj û xetera ku ji hêla van lotoyan ve tê pêşandin, bêne bikar anîn.&lt;ref name=&quot;phytoremediation1995&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://water.epa.gov/polwaste/nps/urban.cfm |sernav=Managing Urban Runoff &amp;#124; Polluted Runoff &amp;#124; US EPA |weşanger=Water.epa.gov |tarîxa-gihiştinê=1 nîsan 2013 |roja-arşîvê=2015-10-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151019063321/http://water.epa.gov/polwaste/nps/urban.cfm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Awayek destnîşankirina qirêjiya axê bi karanîna nebatên jixwe baş-sazkirî wekî bioindicatorên tenduristiya axê ye. Bikaranîna nebatên baş-xwendî girîng e ji ber ku jixwe cûrbecûr xebata ceribandinê heye ku wan di şert û mercên cûrbecûr de biceribîne, ji ber vê yekê bersiv dikarin bi teqezî werin rastandin. Nebatên wusa di heman demê de hêja ne ku ji ber ku ew bi genetîkî wek dexlên li dijî variyantên xwezayî yên heman celeb in. Bi gelemperî axê bajarî axê topavêjî jêkirine û bûye sedema axek bi hewayî, porosît û şibakî. Tedbîrên tîpîk ên tenduristiya axê biyomasî û çalakiya mîkrobî, enzîm, madeya organîk a axê (SOM), azotê tevahî, xurekên heyî, porozî, aramiya gişkî, û tîrbûn in. Pîvanek nû karbonê çalak (AC) e, ku di axê de para herî bikêr a karbonê organîk a tevayî (TOC) e. Ev gelek bi fonksiyoneliya tevna xwarina axê re dibe alîkar. Bikaranîna hilberên hevpar, ku bi gelemperî baş têne xwendin, wekî bioindicators dikarin bikar bînin ku ji bo destpêkirina çandiniyê kalîteya zeviyek çandiniya bajarî bi bandor biceribînin.&lt;ref&gt;Alaimo K, Beavers AW, Crawford C, et al. (2016) Amplifying Health Through Community Gardens: A Framework for Advancing Multicomponent, Behaviorally Based Neighborhood Interventions. Current Environmental Health Reports 3:302–312. doi: 10.1007/s40572-016-0105-0&lt;/ref&gt;

=== Qirêjiya dengê ===
Piraniya qirêjiya dengî ne tenê dibe sedema nirxên malî yên kêmtir û xemgîniyek mezin, ew dikarin ji bihîst û tenduristiya mirovan re zirarê bibînin.&lt;ref name=&quot;pass&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Passchier-Vermeer |pêşnav=W. |paşnav2=Passchier |pêşnav2=W.F. |sal=2000 |sernav=Noise exposure and public health |kovar=Environmental Health Perspectives |cild=108 |hejmar=1 |rr=123–131 |doi=10.1289/ehp.00108s1123 |pmc=1637786 |pmid=10698728 }}&lt;/ref&gt; Lêkolîna &quot;Dabîna deng û tenduristiya giştî&quot;, dît ku rûdana bi dengê domdar re pirsgirêkek tenduristiya gel e. Mînakên zirara dengê domdar ê li ser mirovan ku ev in: &quot;kêmbûna bihîstinê, tansiyon û nexweşiya dil a îshemîk, acizî, tevliheviya xewê û kêmkirina performansa dibistanê.&quot; Ji ber ku piraniya banî an gelek deverên vala ji rûkên zexm ên zexm pêk tê ku pêlên deng li şûna ku wan werbigirin nîşanî wan didin, zêdekirina nebatên ku dikarin van pêlan bişkînin potansiyel e ku bibe sedema kêmkirinek mezin a qirêjiya dengî.

=== Xwarin û kalîteya xwarinê ===
Vexwarina rojane ya cûrbecûr fêkî û zebzeyan bi xetereya kêmkirina nexweşiyên kronîk ên di nav wan de şekir, nexweşiya dil, û penceşêr ve girêdayî ye. Çandiniya bajêr bi vexwarina zêde ya fêk û sebze&lt;ref name=&quot;autogenerated94&quot;&gt;Alaimo, K., Packnett, E., Miles, R., Kruger, D. (2008). &quot;Fruit and Vegetable Intake among Urban Community Gardeners&quot;. Journal of Nutrition Education and Behavior. (1499-4046),40 (2), p. 94.&lt;/ref&gt; têkildar e ku ev xetereya nexweşiyê kêm dike û dikare bibe awayek lêçûnek bi bandor ku ji bo welatiyan hilberînek bi kalîte, nû li deverên bajarî peyda bike.&lt;ref name=&quot;autogenerated2004&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://foodsecurity.org |sernav=&quot;Health Benefits of Urban Agriculture&quot; (paper and research conducted by members of the Community Food Security Coalition's North American Initiative on Urban Agriculture) |paşnav=Bellows, Anne C., Katherine Brown, Jac Smit |weşanger=Foodsecurity.org |tarîxa-gihiştinê=1 nîsan 2013 }}&lt;/ref&gt;

Hilbera ji baxçeyên bajarvanî dikare ji hilberên kirîn ên firotanê çêtir û xweştir were hesibandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hale |pêşnav=James |paşnav2=Knapp |pêşnav2=Corrine |paşnav3=Bardwell |pêşnav3=Lisa |paşnav4=Buchenau |pêşnav4=Michael |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Julie |paşnav6=Sancar |pêşnav6=Fahriye |paşnav7=Litt |pêşnav7=Jill S. |sal=2011 |sernav=Connecting food environments and health through the relational nature of aesthetics: Gaining insight through the community gardening experience |kovar=Social Science &amp; Medicine |cild=72 |hejmar=11 |rr=1853–63 |doi=10.1016/j.socscimed.2011.03.044 |pmc=3114166 |pmid=21596466 }}&lt;/ref&gt; ku ev jî dibe ku bibe sedema pejirandinek firehtir û vexwarinek mezintir. Lêkolînek Flint, Michigan diyar kir ku ewên ku beşdarî baxçeyên civatê dibin rojane 1,4 carî zêde fêkî û sebze dixwin û 3,5 carî jî dibe ku rojane herî kêm 5 carî fêkî an sebze bikar bînin. Perwerdehiya li ser baxçe di heman demê de dikare li zarokan feydeyên xwarinê bide. Lêkolînek Idaho ragihand ku di navbera baxçeyên dibistanan de û di nav pola şeşemîn de zêdebûna fêkî, sebze, vîtamîna A, vîtamîna C û fîber komeleyek erênî heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=McAleese |pêşnav=Jessica D. |paşnav2=Rankin |pêşnav2=Linda L. |sal=2007 |sernav=Garden-Based Nutrition Education Affects Fruit and Vegetable Consumption in Sixth-Grade Adolescents |kovar=Journal of the American Dietetic Association |cild=107 |hejmar=4 |rr=662–5 |doi=10.1016/j.jada.2007.01.015 |pmid=17383272 }}&lt;/ref&gt; Hilberîna fêkî û sebzeyan pêvajoya enzîmatîk a xerakirina xurekê dide dest pê kirin ku bi taybetî zirarê dide vîtamînên di avê de yên wekî ascorbic acid û thiamin.&lt;ref name=&quot;autogenerated2007&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rickman |pêşnav=Joy C |paşnav2=Barrett |pêşnav2=Diane M |paşnav3=Bruhn |pêşnav3=Christine M |sal=2007 |sernav=Nutritional comparison of fresh, frozen and canned fruits and vegetables. Part 1. Vitamins C and B and phenolic compounds |url=https://semanticscholar.org/paper/9785f84f3205a623f2c0057b2467b5b75de2c791 |kovar=Journal of the Science of Food and Agriculture |cild=87 |hejmar=6 |rr=930–44 |doi=10.1002/jsfa.2825 }}&lt;/ref&gt; Pêvajoya hilberîna blançê da ku cemidîne an dikare naveroka xurekê hinekî kêm bike, lê ne hema hema bi qasî dema ku di embarê de derbas kirî. Hilberîna berhemê ji baxçeyê civaka xwe, demên depokirinê bi girîngî paşve dixe.

Di heman demê de çandiniya bajarok ji bo malbatên kêm dahat jî xurek bi kalîte peyda dike. Lêkolîn nîşan didin ku her $1 veberhênanek li baxçeyek civakê $6 dolaba zebzeyan dide, heke ked wekî faktorê veberhênanê neyê hesibandin.&lt;ref name=&quot;autogenerated2004&quot;/&gt; Gelek baxçeyên bajaran bi bexşandina berhema xwe û dabînkirina hilberên nû li deverên ku wekî din çolên xwarinê ne, barê bankên xwarinê û peydakirên din ên xwarinên acîl kêm dikin. Bernameya têrkeriya pêvek Jin, Pitik û Zarok (WIC) û her weha Bernameya Alîkariya Xurekê ya Zêdekirî (SNAP) bi gelek baxçeyên bajaran re li seranserê welêt re hevkarî kir da ku di berdêla çend demjimêrên karê baxçevaniya xwebexş de berdestbûna hilberînê baştir bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Swartz |pêşnav=S.H. |paşnav2=Ranum |pêşnav2=O.J. |paşnav3=Phillips |pêşnav3=O.K. |paşnav4=Cavanaugh |pêşnav4=J.J. |paşnav5=Bennett |pêşnav5=A.E. |sal=2003 |sernav=Urban Gardening Yields Benefits for Low Income Families |kovar=Journal of the American Dietetic Association |cild=103 |rr=94–5 |doi=10.1016/s0002-8223(08)70150-0 }}&lt;/ref&gt;

Çandiniya bajaran diyar kir ku encamên tenduristiyê zêde dike. Baxçevan ji ne baxçevanan du qat fêkî û sebze dixwin. Astên çalakiya laşî jî bi erênî bi çandiniya bajarî re têkildar in. Van encaman nerasterast têne dîtin û ji hêla tevlêbûna civakî ve di civakek kesek de wekî endamek çandiniya civakê dikare piştgirî bide. Vê tevlêbûna civakî bû alîkar ku banga estetîkî ya cîrantiyê bilind bibe, motîvasyon an bandora civakê bi tevahî zêde bike. Vê bandorbûna zêde hate nîşandan ku girêdana taxê zêde dibe. Ji ber vê yekê, encamên tenduristiyê yên erênî yên çandiniya bajarok bi beşek ji hêla faktorên navneteweyî û civakî yên ku tenduristiyê mezin dikin ve têne vegotin. Fokuskirina li ser xweşkirina estetîk û têkiliyên civakê û ne tenê li ser berhema nebat, awayê herî çêtirîn e ku bandora erênî ya çandiniyên bajaran li ser taxekê zêde bike.&lt;ref&gt;Litt, J.s., et al. “Exploring Ecological, Emotional, and Social Levers of Self-Rated Health for Urban Gardeners and Non-Gardeners: A Path Analysis.” ''Social Science &amp; Medicine'', vol. 144, 2015, pp. 1–8., doi:10.1016/j.socscimed.2015.09.004.
&lt;/ref&gt;

=== Aboriya pîvanê ===
Bi karanîna çandiniya bajaran a bi çandiniyên vertical an serayên pelçiqandî, gelek feydeyên hawîrdorê li ser pîvangehek bajarvaniyê têne bidestxistin ku bi rengek din ne gengaz e. Van pergalên hanê ne tenê xwarinê peyda dikin, lê di heman demê de ava vexwarinê jî ji ava çolê çêdikin, û dikarin paşmayên organîkî vegerînin enerjî û xurekan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.except.nl/consult/largescaleurbanargriculture/largescaleurbanagriculture1.html |sernav=Bosschaert, T ''&quot;Large Scale Urban agriculture Essay&quot;'', Except Consultancy, 2007 |paşnav=Tom Bosschaert |tarîx=15 kanûna pêşîn 2007 |weşanger=Except.nl |tarîxa-gihiştinê=1 nîsan 2013 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de, ew dikarin veguhastina têkildarî xwarinê bi kêmî kêm bikin dema ku ji bo civakên mezin hema hema li her avhewa xwarina nû bidin.

=== Neheqiyên tenduristî û dadmendiya xwarinê ===
Di raporek 2009an de ji hêla USDA ve, diyar kir ku &quot;Delîl hem pir têr û qewîn in ji bo me ku em encamê bigirin ku Amerîkîyên ku li deverên kêm-dahat û hindikahî jiyan dikin xwediyê gihîştina kêm a xwarina tendurist in&quot;, û ku &quot;newekheviyên avahiyê&quot; di van de cîran &quot;beşdarî neheqiyên di parêz û encamên têkildarî parêzê dibin&quot;.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=USDA |paşnav2=Economic Research Service |tarîx=June 2009 |sernav=Access to Affordable and Nutritious Food: Measuring and Understanding Food Deserts and Their Consequences: A Report to Congress. |url=http://www.ers.usda.gov/publications/ap-administrative-publication/ap-036.aspx#.UVH-XehVfog |kovar=Administrative Publication No. (AP-036) |rûpel=160 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130406185309/http://www.ers.usda.gov/publications/ap-administrative-publication/ap-036.aspx#.UVH-XehVfog |tarîxa-arşîvê=6 nîsan 2013 |tarîxa-gihiştinê=28 adar 2013 }}&lt;/ref&gt; Van encamên têkildarî parêzê, qelewbûn û şekir jî di nav de, di hawîrdorên bajaran ên kêm dahat ên Dewletên Yekbûyî de bûne epidemîk.&lt;ref&gt;Designed for Disease: The Link Between Local Food Environments and Obesity and Diabetes. [[California Center for Public Health Advocacy]], PolicyLink, and the UCLA Center for Health Policy Research. April 2008.&lt;/ref&gt; Her çend pênas û rêbazên diyarkirina &quot; çolên xwarinê &quot; cûr be cûr bin jî, lêkolînan diyar dikin ku, qe nebe li Dewletên Yekbûyî, li hawîrdora xwarinê cûdahiyên nijadî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Raja |pêşnav=S. |paşnav2=Changxing Ma |paşnav3=Yadav |pêşnav3=P. |sal=2008 |sernav=Beyond Food Deserts: Measuring and Mapping Racial Disparities in Neighborhood Food Environments |url=https://semanticscholar.org/paper/bdfd2af3ca1683a8942ea60280fd807f8212c47e |kovar=Journal of Planning Education and Research |cild=27 |hejmar=4 |rr=469–82 |doi=10.1177/0739456X08317461 }}&lt;/ref&gt; Bi vî rengî pênasekirina hawîrdorê wekî cîhê ku mirov lê dimîne, dixebite, dilîze û dua dike, cûdahiyên xwarinê dibe mijara edaleta hawîrdorê.&lt;ref name=&quot;Cultivating Food Justice - Growing Food and Justice&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Cultivating Food Justice: Race, Class, and Sustainability |paşnav=Morales, Alfonso |weşanger=MIT Press |sal=2011 |isbn=9780262300223 |paşnavê-edîtor=Alison Hope Alkon |rr=149–177 |beş=Growing Food and Justice: Dismantling Racism through Sustainable Food Systems |paşnavê-edîtor2=Julian Agyeman }}&lt;/ref&gt; Ev bi taybetî di nav bajarên hundurîn ên amerîkî de ku dîroka pratîkên nijadperestî bûne alîkar ji bo pêşkeftina çolên xwarinê li deverên kêm-dahat, hindikahiyên bingeha bajar.&lt;ref name=&quot;cultivating food justice - from industrial garden&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Cultivating Food Justice: Race, Class, and Sustainability |paşnav=Nathan McClintock |weşanger=MIT Press |sal=2011 |isbn=9780262300223 |paşnavê-edîtor=Alison Hope Alkon |rr=89–121 |beş=From Industrial Garden to Food Desert: Demarcated Devaluation in the Flatlands of Oakland, California |paşnavê-edîtor2=Julian Agyeman }}&lt;/ref&gt; Pirsgirêka newekheviyê ji mijarên gihîştina xwarin û tenduristiyê ewqasî entegre ye ku Initnsiyatîfa Growing Food &amp; Justice ji bo Hemiyan bi mîsyona &quot;hilweşandina nijadperestiyê&quot; wekî perçeyek pêkhatî ya afirandina ewlehiya xwarinê hate damezrandin.&lt;ref name=&quot;growing food and justice for all&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.growingfoodandjustice.org/About_Us.html |sernav=Growing Food and Justice for All |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130315104816/http://www.growingfoodandjustice.org/About_Us.html |tarîxa-arşîvê=15 adar 2013 |tarîxa-gihiştinê=28 adar 2013 }}&lt;/ref&gt;

Ne tenê çandiniya bajêr dikare vebijarkên xwarinê yên tendurist û nû peyda bike, lê di heman demê de dikare bibe sedema hesta civak, başkirina estetîkî, kêmkirina tawan, hêzdarkirina hûrgelan û xweseriyê, û hetta çandê biparêze bi karanîna rêbazên çandiniyê û tovên miradê ji herêmên reh.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Cultivating Food Justice: Race, Class, and Sustainability |paşnav=Teresa M. Mares, Devon G. Pena |weşanger=MIT Press |sal=2011 |paşnavê-edîtor=Alison Hope Alkon, Julian Agyeman |rr=197–221 |beş=Environmental and Food Justice: Toward Local, Slow, and Deep Food Systems }}&lt;/ref&gt;

=== Edaleta jîngehê ===
Çandiniya bajêr dibe ku edaleta hawîrdor û edaleta xwarinê ji bo civakên ku li çolên xwarinê jiyan dikin pêşde bibe. Ya yekem, çandiniya bajêr dibe ku di gihîştina xwarina tendurist de cûdahiyên nîjadî û çînî kêm bike. Gava çandiniya bajarî dibe sedema ku hilberînên nû yên herêmî li çolên xwarinê bi bihayekî erzan têne firotin, gihîştina xwarina tendurist ne tenê ji bo kesên ku li deverên dewlemend dijîn heye, lewma dibe sedema dadperweriya mezintir li taxên dewlemend û xizan.
Di hêla çandiniya bajarvaniyê de gihîştina çêtir a xwarinê dikare di civakên xizan de jî bibe sedema sivikkirina stresên derûnî-civakî. Endamên civakê yên ku bi çandiniya bajaran re mijûl dibin, di derbarê awayên tendurist ên bicihanîna hewcedariyên parêz de, zanîna herêmî baştir dikin. Her weha çandiniya bajarî dikare tenduristiya giyanî ya endamên civakê baştir bike. Kirîn û firotina hilberên bi kalîte ji hilberîner û xerîdarên herêmî re dihêle endamên civatê piştgiriya hev bikin, ku dibe ku stresê kêm bike. Ji ber vê yekê, çandiniya bajêr dikare di civakên xizan de, ku niştecîh ji ber kêmasiya têgihiştina kontrolê ya li ser kalîteya jiyana xwe, astên stresê mezintir dibin, baştir bike.&lt;ref name=&quot;4Sapolsky&quot;&gt;[[Robert Sapolsky|Sapolsky, Robert]], &quot;Sick of Poverty,&quot; Scientific American, Dec. 2005, pp: 93-99.&lt;/ref&gt;

Dibe ku çandiniya bajarî li civakên ku ji supermarket û binesaziya din kêm in ji ber hebûna bêkariyek mezin a ji ber deindustrialîzasyonê livîn û jîngeha çêkirî çêtir dike. Cotkarên bajarî yên ku rêbazên çandinî yên domdar dişopînin ne tenê dikarin ji bo avakirina binesaziya pergala xwarina herêmî bibin alîkar, lê di heman demê de dikarin ji bo baştirkirina hewa, û av û kalîteya axê jî bibin alîkar.&lt;ref name=&quot;2GOTTLIEB&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gottlieb |pêşnav=Robert |sal=2009 |sernav=Where We Live, Work, Play . . . And Eat: Expanding the Environmental Justice Agenda |kovar=Environmental Justice |cild=2 |rr=7–8 |doi=10.1089/env.2009.0001 }}&lt;/ref&gt; Dema ku hilberên çandiniyê di nav civakê de bi herêmî têne hilberandin, ew ne hewce ne ku werin veguheztin, ku {{girêdan|{{CO2}}|en|Carbon dioxide in Earth's atmosphere}} rêjeyên belavkirinê û qirêjkerên din ên ku li herêmên jêrîn ên sosyoekonomîk dibin sedema rêjeyên astimê. Çandiniya bajarî ya domdar di heman demê de dikare parastina karker û mafên xerîdar jî pêş bixe. Mînakî, civakên li [[New York City|Bajarê New York]], [[Illinois]], û [[Richmond (Virginia)|Richmond, Virginia]] bi rêgezên çandiniya bajarvaniyê verastkirinên hawîrdorên xweyên herêmî nîşan dane.&lt;ref name=&quot;3ACC&quot;&gt;Alternatives for Community &amp; Environment. Environmental Justice and the Green Economy. A Vision Statement and Case Studies for Just and Sustainable Solutions. Rep. Roxbury, MA: Alternatives for Community &amp; Environment, 2010. Print.&lt;/ref&gt;

Lêbelê, heke axa ku ji bo çandiniya bajaran tê bikaranîn qirêj bibe, cotkarên bajarî di heman demê de dikare xeterên tenduristiyê jî li cotkarên bajaran bide. Tevî ku hilberên herêmî bi gelemperî tê bawer kirin ku paqij û saxlem in, gelek cotkarên bajarî ji cotkarê bajarî yê New York Frank Meushke &lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2009/05/14/garden/14lead.html?pagewanted=all&amp;_r=0 Murphy, Kate. &quot;Lead Is a Concern for Urban Gardens.&quot;] The New York Times. The New York Times, 13 May 2009. Web. 9 April 2014.&lt;/ref&gt; heya Michelle Obama &lt;ref&gt;[http://www.therightperspective.org/2009/07/11/lead-found-in-michelle-obamas-garden/ NewsGuy. &quot;Lead Found In Michelle Obama's Garden.&quot;] Lead Found In Michelle Obama's Garden. N.p., n.d. Web. 9 April 2014.&lt;/ref&gt; dît ku ji ber qirêjiya axê di hilberên wan de astên bilind ên rêberê hene, ku dema ku tê xwarin ji tenduristiya mirovan re zirar e. Axa ku bi astên pêşîn ên bilind ve hatî qirêj kirin, timûtim ji boyaxa xaniyê kevn ku tê de rêber, xilasbûna wesayîtê, an depozekirina atmosferê çêdibe. Bêyî perwerdehiya guncan a li ser metirsiyên çandiniya bajarî û pêkanînên ewle, dibe ku xerîdarên bajarî yên hilberîna çandiniya bajêr bi pirsgirêkên pêwendîdar ên tenduristiyê re rû bi rû bimînin.&lt;ref name=&quot;MCC&quot;&gt;McClintock, Nathan. (2008). From Industrial Garden to Food Desert: Unearthing the Root Structure of urban agriculture in Oakland, California. UC Berkeley: Institute for the Study of Societal Issues.&lt;/ref&gt;

== Pêkanîn ==
[[Wêne:Urban_agriculture_in_Amsterdam.jpg|çep|thumb| Li [[Amsterdam]] çandiniyek bajarî ya piçûk]]
[[Wêne:Foodrooffarm.jpg|thumb|Çandiniya bajarî ya banî li Food Roof Farm li navenda St. Louis]]
Afirandina binesaziyek civak-bingeh ji bo çandiniya bajarî tê wateya damezrandina pergalên herêmî yên mezin kirin û pêvajoyê xwarinê û veguheztina wê ji cotkar bo xerîdar.

Ji bo hêsankirina hilberîna xwarinê, bajaran projeyên çandiniyê yên li ser civakê ava kirin. Hin projeyên hanê bi hevra cotkarên civatî yên li ser erdê hevpar, pir mîna ya Boston Common ya sedsala hîjdehan mêldar kirine. Yek ji wan çandiniyên civatî Çandiniya Zarokan a Collingwood a li Melbourne, [[Awistralya]] ye. Projeyên din ên baxçeyê civakê modela baxçeyê dabeşkirinê bikar tînin, ku tê de baxçevan li deverên baxçê mezintir ji bo nexşeyên kesane lênihêrin, bi gelemperî pargîdaniyek alav û pêdiviyên din parve dikin. Baxçeyên P-Patchê yên Seattle vê modelê bikar tînin, wekî Çandiniya Navendî ya Başûr li Los Angeles û Food Roof Farm li St. Louisbajarên serbixwe di hewşên takekesî û ser banan de jî xwarinê çêdikin. Projeyên parvekirina baxçe hewl didin ku hilberîneran bi axê, bi gelemperî, qada hewşa niştecîhkirinê bi hev bikin. Baxçeyên banê destûrê dide ku niştecihên bajarî qadên kesk ên li bajêr biparêzin bêyî ku zeviyek ji erdê pêşkeftî veqetînin. Çandiniyên banî dihêlin ku baxçeyê pîşesaziyê yê bê karanîn bi awayekî hilberîner were bikar anîn, kar û qezencê diafirîne. Projeyên li seranserê cîhanê hewl didin ku bajaran bibin 'dîmenên hilberîner ên domdar' bi çandiniya erdên vala yên bajaran û baxçeyên metbexa demkî an daîmî.&lt;ref name=&quot;cpul&quot;&gt;André Viljoen, Katrin Bohn and Joe Howe, 2005, ''Continuous Productive Urban Landscapes: Designing Urban Agriculture for Sustainable Cities'', Oxford: Architectural Press&lt;/ref&gt;
[[Wêne:HuertoRomita03.JPG|çep|thumb|200x200px| Projeya çandiniya bajarî li beşa La Romita ya Colonia Roma, [[Meksîko|Bajarê Mexiko]]]]
[[Wêne:Tomato_plants_growing_July_2013_in_garbage_cans.JPG|thumb| Nebatên tomatoyê ku li tenişt xaniyek piçûk a li [[New Jersey]] di panzdeh tenekeyên zibil ên ku bi [[ax]]ê dagirtî de li cotyarek pot diçin, di havîna 2013an de li ser 700 tomato mezin bûn.]]
Pêvajoya xwarinê li ser asta civatî ji hêla navendîkirina çavkaniyan ve di nav dezgehên amûrên civakê û dezgehên pêvajoyê de ji bo cotkaran tê vehewandin. Bernameya Hevkariya Bernameya Baxçe ku li Detroit e û xwedan bankên amûreyên komê ye. Li deverên cihêreng ên bajêr bankên amûran hene ku çavkaniyên mîna amûran, zibil, zevî, pişkên tomato, tov, û perwerde dikarin bi baxçevanên wê komê re werin parve kirin û belav kirin. Hevkariya Bernameya Çavkaniya Baxçeyê ya Detroit di heman demê de civaka baxçevaniya wan xurt dike bi peydakirina gihîştina neqla endamên wan; li ser baxçevanî, polîtîka û pirsgirêkên xwarinê perwerde; û bi avakirina pêwendiya di navbera bexçevanan de bi komên xebatê, potlucks, geştan, geştên zeviyê, û rojên xebata komxebat. Li Brezîl, &quot;Bajarên Bê Birçî&quot; ji bo jinûveavakirina deverên terikandî bi hilberîna xwarinê re polîtîkayek gelemperî çêkir û qadên kesk ên civakê baştir kir.

Sûkên cotkaran, wekî mînak bazara cotkaran li Los Angeles, erdek hevpar peyda dikin ku cotkar dikarin hilberîna xwe bifroşin serfkaran. Bajarên mezin di dawiya hefteyê û rojek di nîvê hefteyê de bazarên cotkarên xwe vedikin. Mînakî, sûka cotkaran a Boulevard Richard-Lenoir a li [[Parîs|Parîs, Fransa]], Yekşem û Pêncşem vekirî ye. Lêbelê, ji bo afirandina pêbaweriyek xerîdar bi çandiniya bajaran û danasîna hilberîna xwarina herêmî ji bo cotkaran wekî pîşeyek domdar, pêdivî ye ku bazar bi rêkûpêk vekirî bin. Mînakî, Sûka Cotkarên Los Angeles-ê heftê heft rojan vekirî ye û çend xurekên herêmî bi hev ve girêdane da ku hilberên xwarinên cûda peyda bikin. Cihê navendî yê sûkê li navenda Los Angeles-ê ji bo komek cûrbecûr firoşyar ji bo ku xwe bigihînin xerîdarên xwe, têkiliya bêkêmasî peyda dike.

=== Arjentîn ===
Bajarê [[Rosario]] (nifûs: 1,3 mîlyon) çandinî bi tevahî xist nav stratejiya xweya karanîna axê û stratejiya geşepêdana bajarvaniyê. Plana Wê ya Bikaranîna Erdê 2007-2017 ji bo karanîna çandiniyê ya erdê giştî dabînek taybetî dike. Di bin Plana Stratejîk a Bajarê Mezin a 2008-2018an de, Rosario &quot;çerxa kesk&quot; ava dike, di nav bajêr û derdora wê re derbas dibe, ku ji baxçeyên malbat û civakê, baxçeyên sebzeyan û baxçeyên mezin, parkên baxçeyên pir fonksiyonel û &quot;bariyoyên hilberîner&quot; pêk tê”, ku çandinî di nav bernameyên ji bo avakirina xaniyên giştî û nûjenkirina kavilan de ye. Di 2014an de, çerxa kesk ji zêdetirî 30 ha erd pêk dihat ku ji bo mezinkirina sebze, fêkî, û nebatên derman û aromatîk dihat bikar anîn. Li bajêr pênc parkên baxçeyan hene - qadên kesk ên mezin û xemilandî bi tevahî 72 ha erd vedigire, ku ji bo çandiniyê û ji bo çalakiyên çandî, werzîşî û perwerdehî tê bikar anîn.&lt;ref&gt;Food and Agriculture Organization (2014) [http://www.fao.org/ag/agp/greenercities/en/GGCLAC/rosario.html Growing greener cities in Latin America and the Caribbean] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201119230758/http://www.fao.org/ag/agp/greenercities/en/GGCLAC/rosario.html |date=2020-11-19 }}.&lt;/ref&gt;

=== Awistralya ===
Li Queensland gelek kesan dest bi meyla çandiniya bajaran û karanîna akuaponîk û konteynerên xwe-avdan kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.futuredirections.org.au/publication/localising-food-production-urban-agriculture-in-australia/ |sernav=Localising Food Production: Urban Agriculture in Australia |tarîx=2015-05-27 |roja-gihiştinê=2021-02-02 |roja-arşîvê=2021-04-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210408180858/https://www.futuredirections.org.au/publication/localising-food-production-urban-agriculture-in-australia/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Kanada ===

==== Kolumbiya Brîtanî ====
Cotkarekî bajarî yê Kanadî li [[Kolumbiya Brîtanî]] hûrguliyên li ser pergala nirxa berhemê (CVR) ku cotkarên bajarî dikarin bikar bînin da ku diyar bikin ka kîjan zevî mezin dibin, li ser bingeha arîkariya her çandî ji bo piştgiriya aborî ya çandiniyê, weşand.&lt;ref name=&quot;Stone2016&quot;&gt;{{Jêder |paşnav=Stone |pêşnav=Curtis A. |sal=2016 |sernav=The Urban Farmer: Growing Food for Profit on Leased and Borrowed Land |weşanger=New Society Publishers |url=http://theurbanfarmer.co/ |isbn=978-0865718012 |postscript=. }}&lt;/ref&gt; Ev tê wateya ku dev ji hin berheman berdaye yên din, lê ew diyar dike ku cotkarên bajarî dikarin tora karsaziyê bi cotkarên gundan re pêşve bibin da ku hin ji wan hilberên din bigihînin xala firotanê ya bajar. Mînakî, cotkarê bajarvanî nekare aboriya xwe mezin bike ku şînkaya şirîn mezin bibe (li ser bingeha rojên dirêj heya gihîştinê û tîrbûna hilberîna kêm a lingê rêza rêzê), lê aranjmanek torgilokê bi hev re feyde ye, ji ber ku ew dihêle ku cotyarek şêrîn a gundî di bihayê firotanê de xalek firotanê ya din jî bi dest bixin û di heman demê de bila cotyarê bajarokê valahiya pêşniyara xeta hilbera xwe dagire.

Gelek projeyên civakî yên li Victoria, Kolumbiya Brîtanî çêbûn ku ji bo pêşvebirina pratîkên çandiniya bajarî wekî bernameya Sharing Backyards. Ev bername heye ku ji bo kesên li bajaran dijîn bi kesên din ên ku di hewşên wan de ji bo armanca çandiniya bajaran deverek zêde heye ve girêdayî bibin. Rêxistin her weha hene ku bi rêvekirina baxçeyên xwepêşandanên giştî mirovên ku li bajarên Vancouver dijîn li ser çandinî û mezinkirina xwarinê li deverek bajarî fêr bibin.

Nixumandina banê avahiya rojava ya Navenda Peymana Vancouver banê kesk yê herî mezin e li Kanada û yek ji 10 banê kesk ê herî mezin e li cîhanê. Bi dora şeş donim qada jiyanê, li wê derê zêdeyî 400,000 nebat û gihayên xwecihî hene ku îzolasyonê peyda dikin. Di heman demê de çar heb mêşên hingiv ên rojavayî jî hene ku nebatên li ser banî polen dikin û hingiv peyda dikin. Jîngeh pratîkên mayînde yên wekî vejelîn û ji nû ve karanîna avê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.vancouverconventioncentre.com/about-us/environment |sernav=ENVIRONMENT FUNCTIONAL, BEAUTIFUL AND 'GREEN' |malper=Vancouver Convention Centre |weşanger=Vancouver Convention Centre |tarîxa-gihiştinê=23 çiriya paşîn 2018 |roja-arşîvê=2018-11-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181125073834/https://www.vancouverconventioncentre.com/about-us/environment |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Bajarê Kamloops, British Columbia bi rengek çalak pratîkên çandiniya bajarî di nav civaka xwe de pêş dixe. Ew girîngiya ewlehiya xwarinê û bandora wê li ser aborî û hem jî ekolojiyê radiwestînin. Wan Plana Çandinî ya Xwarin û Bajar (FUAP), ku di 2014an de hatî destpê kirin, çêkir, ku armanc û stratejiyên pêkanîna pergala xwarina domdar destnîşan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kamloops.ca/sites/default/files/docs/city-hall/15-09-food_urban_agriculture_plan_2015_285947.pdf |sernav=Food and Urban Agriculture Plan Harvesting Our Potential |malper=Kamloops |weşanger=City of Kamloops |tarîxa-gihiştinê=24 çiriya paşîn 2018 }}&lt;/ref&gt;

==== Ontario ====
Ontario duyemîn parêzgeha herî mezin e û li Kanada yek ji bajarên herî bajarî ye. Hikûmeta parêzgeha Ontario malperek heye ku ji bo agahdariya kesên ku dixwazin damezrandina çandiniyek bajarokî an jî yên ku tenê dixwazin li ser çandiniya bajaran a li Ontario fêr bibin re peyda dike.

Bajarê [[Ottawa]] mezintirîn çandiniya bajarî ya li neteweyê, Zeviya Ceriban a Navendî (CEF) e. Li navenda bajêr û dorpêçkirî ji hêla bajêr ve, çandiniya 4 kîlometrên çargoşe (1,5 sq mi) avahiyek çandiniyê, çandiniya karker, û navenda lêkolînê ya Çandinî û Agri-Food Kanada ye. Li Bajarê Ottawa di nav 203,5 kîlometrên çargoşe kîlometr çargoşe (78,6 sq mi) kesk de gelek çandiniyên bajarî jî hene.

Li gel gelek bajarên din ên Ontario, Bajarê [[Toronto]] rê dide niştecihên mafdar ên li 4 beşan li seranserê bajêr ku herî zêde 4 mirîşkan (tu dîk tune) ji bo armancê kêfê an vexwarina kesane ya tenê hêkan biparêzin. Pêdiviyên din jî hene ku bi xwedîkirina van mirîşkan ve di binê vê bernameyê de ne wekî zon û rêbernameyên ji bo avakirina dorpêçê, avêtin û avêtinê. Di wargehên ku ji malpera UrbanHensTo ve ji bo vê bernameyê mafdar in de ardaredariya 13 (Parkdale-High Park), ardaredariya 21 (St Paul), ardaxa 5 (Etobicoke-Lakeshore), û ardaxa 32 (Beaches-East York) hene. Di heman demê de atolye ji bo kesên ku dixwazin mêşên bajarî mezin bikin re heye. Lêbelê, pabendbûna bi van rêgez û rêziknameyan dikare bibe sedema cezayan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://tfpc.to/urbanhensto-pilot |sernav=Urban Hens TO Pilot |malper=TFPC |weşanger=Toronto Food Policy Council |tarîxa-gihiştinê=25 çiriya paşîn 2018 |roja-arşîvê=2020-08-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200808113018/https://tfpc.to/urbanhensto-pilot/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

==== Quebec ====
[[Wêne:Lufa_Farms_Aerial_view_of_Montreal_rooftop_greenhouse3.jpg|thumb|Germavên Lufa Farms li ser banê Greater Montreal-ê têne çêkirin.]]
Li Montreal, li dor 100 baxçeyên civatan qadên ku welatî dikarin fêkî, sebze, giha û kulîlkan biçînin peyda dikin. Li baxçeyê civata herî mezin nêzîkê 255 parçe parvekirin hene, lê di malpera herî piçûk de jî nêzê 25 parçe hene. Ji 2 mîlyon mirovên ku li deverên bajarîbûyî yên Montrealê dijîn, nêzîkê 10,000 niştecîhên bexçeyên baxçe parve dikin. Bername ji 1975an ve ye û ji hêla navçeyan ve tê rêvebirin. Hinek ji navçeyan mamosteyek baxçeyê baxçe heye ku bi rêkûpêk serdana baxçeyan dike da ku şîretan bide baxçevanan. Ax, avdana avê, cîhek ji bo amûr, qûm, têl, û boyax ji hêla bajêr ve têne peyda kirin, ku ji hêla Daîreya Werzîş, Nûvekirin û Pêşkeftina Civakî ve tê rêve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.cityfarmer.org/canadaCC.html |sernav=Community Gardening in Major Canadian Cities: Toronto, Montreal and Vancouver Compared |paşnav=Cosgrove |pêşnav=Sean |weşanger=City Farmer, Canada's Office of Urban Agriculture |tarîxa-gihiştinê=23 çiriya paşîn 2018 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://felix.geog.mcgill.ca/other/environ/1999b/food/irp4/history.html#4.0%20Montreal%20Historical%20setting |sernav=A Social History of Urban Agriculture in Montreal |paşnav=Davidson |pêşnav=Thomas |paşnav2=Krause |pêşnav2=Kathryn |weşanger=McGill |tarîxa-gihiştinê=23 çiriya paşîn 2018 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2025 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://ville.montreal.qc.ca/portal/page?_pageid=5977,68887600&amp;_dad=portal&amp;_schema=PORTAL |sernav=Ville de Montreal - Official city portal - Community gardens |malper=montreal.qc.ca }}&lt;/ref&gt;
Kanada xwedan gelek pargîdaniyên ku li ser teknolojiya çandiniya bajaran dixebitin, li Montreal jî hene. Ya herî girîng Lufa Farms e, pargîdaniyek taybetî ye ku li taxa Saint-Laurent a Montrealê ya ku tê ragihandin seraya herî mezin a banê cîhanê vekir. Ev çaremîn serara serşûştî ya Lufa li Montreal e û li ser banê depoya Sears Canada ya berê hatî çêkirin. Serara banê yekem ê Lufa-yê di serê sala 2011an de, serayek serşokê ya hîdroponîk 2880 metrekareyî li ser depoyek ku wekî navenda wan hatî diyarkirin hate çêkirin. Wan di sala 2013 de (4,000 sq metr) û 2017 (5,850 sq meter) du mezintir serayên banê mezin li ser Montreal ava kirin, ji bo sê avahiyan hema hema $10 mîlyon xerc kirin. Di 2017an de, supermarketek IGA-ya li Saint-Laurent-a li Montreal-ê banê kesk bi qasî 25,000 metrekare qada kesk û hilberên ji hêla Ecocert Canada ve hatine pejirandin vekir. Ew dibêjin ku ew dikarin li ser 30 cûre hilbera organîkî ya li banî tê mezin kirin, digel hingivê ku ji heşt kewarên mêşên hingiv ên li banî tê hilberandin û peyda bikin, peyda bikin.
Lufa û IGA hem ji bo hin hilberên xwe xwe dispêrin hilberîna ne-rooftop. Tenê nebatên kûr-kûr dikarin li ser banan mezin bibin, hilberên wekî kartol û genim ji holê rabikin. Hin cotkarên herêmî diyar dikin ku pergalên pîşesaziyê têne dravdan kirin û pêşbaziyek neheq e.

=== Çîn ===
Zêdebûna Pekînê li rûbera erdê di sala 1956an de sala 1958an bû sedema pejirandina zêde ya çandiniya bajaran-bajarî. Wiha &quot;çandiniya bejahî&quot; bû sedem ku ji 70% xwarina bêserûber a li Pekînê, bi giranî ji sebze û şîran pêk tê, ku ji hêla bajêr ve di salên 1960 û 1970 de were hilberandin. Di van demên dawî de, bi ewlehiya xwarina nisbî ya li Çînê, çandiniya bajarkî bû sedema çêtirkirinên di kalîteya xwarina heyî de, berevajî hêjmariyê. Yek ji ceribandinên vê paşîn ên di çandiniya bajaran de Parka Nîşandana Zanista Çandiniyê ya Modern a li Xiaotangshan e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jianming |pêşnav=Cai |tarîx=1 nîsan 2003 |sernav=Periurban Agriculture Development in China |url=http://www.ruaf.org/system/files?file=Periurban%20Agriculture%20Development%20in%20China.pdf |kovar=Urban Agriculture Magazine |cild=9 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070927195253/http://www.ruaf.org/system/files?file=Periurban%20Agriculture%20Development%20in%20China.pdf |tarîxa-arşîvê=27 îlon 2007 |tarîxa-gihiştinê=12 tîrmeh 2007 }}&lt;/ref&gt;

Bi kevneşopî, bajarên Çînî têne zanîn ku çalakiyên çandiniyê di nav bajêr de tevlihev dikin. Shenzhen, ku berê civakek cotyarî ya piçûk bû, ji ber ku ji hêla hikûmeta Çînî ve wekî herêmek aborî ya vekirî ve hatî destnîşankirin, niha metropoleke bilez mezin dibe. Ji ber nifûsa li Çînê mezin û zêde dibe, hikûmet di hilberîna xwarinê de piştgiriyê dide xweseriya bajaran. Avahiya gundê Shenzhen, rêbazên domdar, û pêşkeftinên nû yên çandiniyê yên ku ji hêla hikûmetê ve hatine destpêkirin ji bo ku ji vî bajarî re mezin dibe xwarinê peyda dike hatine veavakirin.&lt;ref name=&quot;Pepall, Jennifer 1997&quot;&gt;Pepall, Jennifer. New Challenges for Chinas Urban Farms IDRC Report (1997) 21.3&lt;/ref&gt;

Çandiniyên bajêr bi qasî {{Convert|10|km}} ji pergala bajêr di pergalek du tebeqe de. Asta yekem a ku ji navenda bajêr nêz dibe tiştên hilweşîner hilberîne. Zebzeyên hişktir ên li derveyî van zeviyan bicîhkirî ne, wekî kartol, gêzer û pîvaz têne çandin. Vê pergalê dihêle hilberîner piştî hilbijartinê çend demjimêrên kurt li bazarên bajêr werin firotin.
Rêbazek din a bibandor a ku di pratîka çandinî û avjeniyê ya Çînî de tê bikar anîn pergala gûzê masîvaniyê mulberry-dike ye, ku bersivek e ji bo vezîvirandina bermahiyan û zayîna axê. Ev pergal dikare wiha were vegotin:
&lt;blockquote&gt;Darên mişmişan ji bo ku kermirrên hevrîşim şîn bibin têne çandin û zibilxiravê kurmikê hevrîşimê di masiyan de ji masiyan re tê şandin. Di heman demê de masî bi bermahiyên heywanên din, wekî beraz, mirîşk, û bufalan, jî dixwin. Heywanan, berê xwe didin zeviyên ku ji hêla golê ve ji devê golikan ve hatine fêr kirin. Ev pergalek sofîstîke wekî çerxa domdar a avê, avêtinê, û xwarinê ye ... bi zilamek re di wêneyê de hatî çêkirin.&lt;/blockquote&gt;Her ku nifûs mezin dibe û pîşesazî pêş dikeve, bajar bi ceribandina rêbazên nû yên çandiniyê hewl dide ku mezinbûna çandiniyê ya potansiyel têxe nav xwe. Fong Lau Chee Experimental Farm li Dongguan, Guangdong di hilberîna lîçê de digel pêşveçûnên nû yên çandiniyê xebitiye. Ev çandinî bi daxwazên hilberandina mîqdarên mezin û lîseyên pir-kalîte, bi domandina domandina şekir û tovên wan, hate damezrandin. Vê lêkolîna ku ji hêla zanîngehên çandiniyê yên herêmî ve hatî çêkirin, rê dide ku rêbazên nû bi hêviya ku bigihîjin hewcedariyên xerîdarên bajêr.&lt;ref&gt;Yeung, Yue-man. Urban Agriculture Research in East and Southeast Asia: Record, Capacities, and Opportunities Cities Feeding People CFP Report 6 (1993) The Chinese University of Hong Kong&lt;/ref&gt;

Lêbelê, ji ber zêdebûna astên mezinbûna aborî û qirêjbûnê, hin çandiniyên bajaran hatine tehdît kirin. Hikûmet hewl dide ku gav bavêje û di warê çandiniyê de pêşveçûnên nû yên teknolojîkî biafirîne da ku astên çandiniya bajaran bidomîne.

&quot;Bajar plan dike ku 8,82 mîlyar yuan li 39 projeyên çandinî veberhêne bike, di nav de bingehek çandinî ya ewledar, parkek teknolojiya bilind a çandinî, pêvajokirin û belavkirina çandinî, daristanî, turîzma ekolojîk, ku dê çandiniya bajarî ya bi taybetmendiyên typicalenzîn ên xwerû pêk bîne&quot; digel vê bernameyê, tê çaverê kirin ku bajar Sûka Piraniya Hilbera Hilbera Çandiniyê ya Buji berfireh bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://english.sz.gov.cn/economy/200708/t20070824_229911.htm |sernav=Shenzhen Government Online Economic Structure: Urban Agriculture 2007 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080416053328/http://english.sz.gov.cn/economy/200708/t20070824_229911.htm |tarîxa-arşîvê=16 nîsan 2008 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî Buroya Çandinî, Daristanî û Masîvaniyê ya Municipalaredariyê dê 600 mîlyon yuan veberhênana bajêr li çandiniyên li derdora bajêr, bi hêviya cotkaran bike ku &quot;ji sedî 60 goşt, zebze û hilberên avî li sûka Shenzhen&quot; peyda bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://hydroponickheti.blogspot.com/ |sernav=Hydroponic Kheti |tarîx=28 çiriya pêşîn 2019 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2021-02-02 |roja-arşîvê=2019-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191028053435/https://hydroponickheti.blogspot.com/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

Her weha wekî bersivek ji qirêjî û dermanên kêzikan ên ku di kiryarên cotkariyê de têne bikar anîn, çûnek kesk û organîk jî heye. Pêdivî ye ku dabînkerên sebzeyan hin venêranên ku ji hêla Buroya Çandiniyê ya bajêr ve têne kirin derbas bibin berî ku ew wekî &quot;kesk&quot; werin firotin.&lt;ref&gt;Shenzhen Government Online Shenzhen store embraces green 2007&lt;/ref&gt;

=== Kûba ===
[[Wêne:AJM_034_Havana_urban_agriculture_business.JPG|thumb|Pargîdaniya çandiniyê li Havana, Kuba (2015)]]
Di 2002 de, {{Convert|35000|acre}} ji baxçeyên bajarî {{Convert|3400000|short ton}} hilberandin ya xwarinê. Li Havana,% 90ê hilberên nû yên bajêr ji çandinî û baxçeyên bajaran ên herêmî tê. Di 2003 de, zêdeyî 200,000 Kubayî di berfirehkirina sektora çandiniya bajaran de xebitîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.cubaagriculture.com/agriculture-today.htm |sernav=Cuban Ministry of Agriculture |paşnav=cubaagriculture.com |weşanger=Cubaagriculture.com |tarîxa-gihiştinê=1 nîsan 2013 }}&lt;/ref&gt;

=== Misir ===
Li Misirê, pêşkeftina baxçeyên banî di 1990an de dest pê kir. Di destpêka salên 1990an de, li Zanîngeha Ain Shams, komek profesorên çandiniyê înîsiyatîfek li ser mezinkirina sebzeyên organîk ku li gora bajarên Misirê pir qelebalix be pêş xistin. Thensiyatîf di astek piçûk de hate sepandin; heya ku ew bi fermî di 2001 de, ji hêla Rêxistina Xwarin û Çandiniyê (FAO) ve hate pejirandin.&lt;ref&gt;Food and Agriculture Organization of the United Nations. &quot;[http://www.fao.org/climatechange/climatesmartpub/66250/en/ Climate-Smart Agriculture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120325222350/http://www.fao.org/climatechange/climatesmartpub/66250/en/ |date=2012-03-25 }}&quot; Retrieved January 18th 2016.&lt;/ref&gt;

=== Fransa ===
Di 2014 de, Mayoraredara Parîsê Anne Hidalgo soz da ku 100 hektar (247 donim) Parîs ji qada kesk re veqetîne, û 30 hektar di çandiniya bajaran de pispor e. Di pênc salên paşîn de li Parîsê zêdeyî 60 rêxistinên çandiniya bajarî derketin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://greencitygrowers.com/blog/urban-farming-in-paris/ |sernav=Green City Growers {{!}} Urban Farming {{!}} Urban Farming in Paris |malper=greencitygrowers.com |tarîxa-gihiştinê=2020-10-20 |roja-arşîvê=2020-10-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201025165049/https://greencitygrowers.com/blog/urban-farming-in-paris/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Hat ragihandin ku dê bihara 2020an li herêma 15-an a Parîsê vebe, çandiniya herî mezin a banê cîhanê ya 14,000 m dê li ber avahiya şeş-qatî ya li Expo Porte de Versailles rûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/cities/2019/aug/13/worlds-largest-urban-farm-to-open-on-a-paris-rooftop |sernav=World's largest urban farm to open – on a Paris rooftop |paşnav=Harrap |pêşnav=Caroline |tarîx=2019-08-13 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 |tarîxa-gihiştinê=2020-10-20 }}&lt;/ref&gt; Zeviya pargîdaniya nûjen Viparis a li Parîsê bi pargîdaniyên fransî Agripolis re, ku di çandiniyên li ser banî an rûyên deşta pispor, û pargîdaniya lêkolînê / ekosîstem-ji nû ve çêkirina Cultures en Villes de bûne yek, da ku vê projeyê bigihîne rastiyê. Agripolis plan dike ku çandiniyê bi kar bîne dema ku Cultures en Ville dê bûyerên taybetî plan bike. Zevî hêvî dike ku di demsalekê de, her rojê bi zêdeyî 30 guherînên nebatan, her roj 2000 lîre fêkî û sebze hilberîne. Ji bilî ku li cîhanê çandiniya herî mezin a bajaran e, baxçeyê banê avê dê% 10 ê mîqdara avê ya baxçeyên kevneşopî hewce dike bikar bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lonelyplanet.com/articles/agripolis-urban-farm-paris |sernav=Paris takes urban farming to new heights with the world's largest rooftop farm |paşnav=Brady |pêşnav=Sasha |malper=Lonely Planet |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-10-20 }}&lt;/ref&gt; Armanca çandiniyê peydakirina xwarinê ji karsaziyên başûrê Parîsê re ye û geştên perwerdehî û rahênanên hevkariyê ji bo pargîdaniyan peyda dike.

=== Hindistan ===
Pêşkeftina aborî li [[Mumbaî|Mumbai]] mezinbûnek nifûsê anî ku bi taybetî ji ber koçberiya karkeran ji herêmên din ên welêt. Hejmara niştecihên li bajêr di sedsala borî de ji donzdeh caran zêdetir bû. [[Mumbaî|Mumbai ya Mezin]], ku ji hêla Girava Bajêr û Girava Salsette ve hatî damezrandin, li gorî daneyên ku ji hêla serjimêriya 2001 ve hatine berhev kirin, li Hindistanê bajarê herî mezin e ku nifûsa wê 16,4 mîlyon e. Mumbai yek ji bajarên herî qelebalix ê cîhanê ye, di km² de 48215 kes û li herêmên bejahî jî 16,082 per km². Di vê senaryoyê de, çandiniya bajarokî ne gengaz e ku were pratîk kirin ji ber ku ew ji bo gihiştin û karanîna deverên vala divê bi pêşdebirên nekêşbar re hevrikiyê bike. Rêbazên çandiniyê yên alternatîf wekî bersivek li dijî kêmasiya ax, av û çavkaniyên aborî yên li UPA dixebitin derket holê.

Rêbazên baxçeyê bajarokê Dr. Doshi ji bo guncan in ku li cîhên kêmkirî wekî teras û eywanan, heta li ser dîwarên avahiyên sivîl bêne bicîh kirin, û ji bo veberhênanên mezin ên sermayeyê an demjimêrên dirêj ên xebatê ne hewce ne. Pratîka wî ya cotkariyê tenê organîk e û bi piranî ber bi mezaxtina navmalî ve tê rêve birin. Amûrên wî yên baxçevaniyê ji materyalên ku li hawîrdora herêmî hene hene: bermayiyên kaniya şekir, torbeyên polîetilen, lastîk, konteyner û sîlîndêr û ax. Konteyne û torbeyên (li her du seriyan vekirî) bi şanikên nîska şekir, zibil û axê baxçe dagirtî ne, ku gengaz dike ku karanîna hûrgelek avê bi qadên vekirî re were qiyas kirin. Dr. Doshi diyar dike ku enerjiya rojê dikare şûna axê li bajaran bigire. Ew herweha ramana plansazkirina zincîrê, an mezinkirina nebatan di navberê de û di mîqdarên piçûk de ji yekcar û di mîqdarên mezin de pêşniyar dike. Wî di teraziya xweya {{Convert|1200|sqft|m2}} fêkiyên cûda yên wekî mangos, hêjîr, guvaş, mûz û darikên şekir mezin kir li Bandra. Têgiha çandiniya bajêr a ku ji hêla Dr. Ew dûv re di peydakirina xwarinê de malbatê xwe têr dike: {{Convert|5|kg}} fêkî û sebze salê 300 roj rojane têne hilberandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.iwmi.cgiar.org/southasia/ruaf/CD/ho1.html |sernav=RUAF Foundation. ''Handouts on Case Studies'' |tarîx=11 kanûna paşîn 2010 |weşanger=Iwmi.cgiar.org |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110718024007/http://www.iwmi.cgiar.org/southasia/ruaf/CD/ho1.html |tarîxa-arşîvê=18 tîrmeh 2011 |tarîxa-gihiştinê=1 nîsan 2013 }}&lt;/ref&gt;

Armancên sereke yên projeya pîlot a li çandiniya bajêr li Rosary High School, Dockyard Road, pêşvebirina piştgiriya aborî ji bo zarokên kolanê, xweşikkirina dîmenê bajêr, dabînkirina xwarina organîk a hilberîner a herêmî ji niştecihên bajarî re (bi taybetî yên li xanîkan dimînin), û li bajarekî domdar çopên organîk birêve bibin. Proje li dibistana Rosary, li Mumbai, bi beşdariya zarokên kolanê di dema 2004 de hate meşandin. Zeviyek bajêr li qada {{Convert|400|sqft|m2}} a teras hate afirandin Beşdar di teknîkên çandiniya bajarî de hatin perwerdekirin. Çandiniyê sebze, fêkî û kulîlk çêdikir. Fikrê têgeha çandiniya bajêr li dibistanên din ên li bajêr belav kiriye.

Metbexa navendî ya Mumbai Port Trust (MBPT) rojane li ser 3,000 karmendan xwarinê belav dike, mîqdarên girîng ên avêtina organîk çê dike. Baxçeyek terasê ku ji hêla karmendan ve hatî afirandin ji sedî not û nehsên vê hilberê di hilberîna zebze û fêkiyan de vedigire. Preeti Patil, ku li MBPT karmendê xwarinê ye, armanca pargîdaniyê şîrove dike:&lt;ref&gt;Roshni Udyavar et al., &quot;Development of City Farms by Street Children&quot;&lt;/ref&gt;&lt;blockquote&gt;Mumbai Port Trust li terasa metbexa xweya navendî çandiniyek organîk pêş xist, ku rûbera wê bi qasî {{Convert|3000|sqft|m2}} Çalakiya çandiniya bajêr di destpêkê de ji bo avêtina bermahiyên organîk ên metbexê bi rengek eko-heval hate destpê kirin. Endamên karmendan, piştî xebata xweya rojane di mitbaxê de, baxçeyê ku nêzîkê 150 nebatên wê lê ne, diçînin.&lt;/blockquote&gt;
[[Wêne:Kaicycle_Urban_Farm_Wellington_06.jpg|thumb|Li Wellington, Zelanda Nû çandiniya bajarî ya Kaicycle]]
Li paytext Wellington çandiniyek bajarî ya bi navê Kaicycle di 2015 de hate damezrandin. Ew wekî awayek berhevkirina avêtina xwarina herêmî dest pê kir, şopên xwarinê bi duçerxeyê têne berhev kirin. Di pîvanên wan de çopa organîk a heftane heya 60 lître ji mal û kargehên herêmî hene. Armanca wan &quot;veguheztina çopên xwarinê ji zeviyê zeviyê û vegerandina van xurekan dîsa li nav axên herêmî ye&quot;. Ew bi berhevoka ku çêdikin li çandiniya xweya bajarî baxçe dikin û dilxwazan vedixwînin ku bi rêkûpêk alîkariyê bikin. Ew hin berheman difroşin ku alîkariya dravdanên karûbarên kompostasyonê dike, ew jî bi dilxwazan re parve dikin û bexşê projeyên xwarinê yên civakê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.stuff.co.nz/environment/83500178/pedalling-wellingtons-food-scraps-into-compost |sernav=Pedalling Wellington's food scraps into compost |paşnav=Flahive |pêşnav=Brad |tarîx=2016-08-24 |malper=Stuff |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-10-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.wasteminz.org.nz/sector-groups/compost-nz/new-zealand-facilities-that-accept-compostable-packaging-and-food-serviceware/kaicycle/ |sernav=Kaicycle |malper=WasteMINZ |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-10-22 |roja-arşîvê=2020-10-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201022094005/https://www.wasteminz.org.nz/sector-groups/compost-nz/new-zealand-facilities-that-accept-compostable-packaging-and-food-serviceware/kaicycle/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kaicycle.org.nz/ |sernav=Kaicycle |malper=Kaicycle |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2020-11-16 }}&lt;/ref&gt; Di sala 2020an de ew tevlî torgilokek nû ya navendên berhevkirina ku ji hêla Baweriya Domdarî ve tê rêve birin bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://sustaintrust.org.nz/blog/community-compost-wellington |sernav=Let's get Wellington Composting - Sustainability Trust Wellington |malper=Sustainability Trust |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2020-10-22 }}&lt;/ref&gt;

=== Taywan ===
[[Wêne:山陇全景_-_Full_View_of_Shanlong_(Jieshou)_Village_-_2016.04_-_panoramio.jpg|thumb| Parka Sebzeyan a Shanlong li [[Taywan]]ê.]]
Li Giravên Matsu, hikûmeta herêmî li navenda bajarê Nangan zeviyek çandiniyê ya zebzeyan ava kir.

=== Taylenda ===
Di destpêka 2000an de, baxçeyên bajarî di bin rêberiya NGO-yê, Enstîtuya Hawirdorê ya Taylendayê (TEI) de, dest pê kirin da ku bibin alîkar ku pêşengiya ropdareyên Bajarê Mezin ên Bangkok (BMA) ya Taylenda &quot;kesk&quot; bigirin. Bi nifûsa 12 mîlyon û 39% erdê li bajêr ji ber berfirehbûna bilez a salên 1960- 80-an vala ye Bangkok ji bo baxçeyên bajarî ku navenda wê tevlêbûna civakê ye, ceribandinek e.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt; Du baxçeyên bajarvaniyê yên ku ji hêla TEI ve hatine destpêkirin li Bangkok Noi û Bangkapi ne û peywirên sereke ev in:

* Feydeyên qada kesk a bajarvaniyê fêrî endamên civakan bikin.
* Çarçoveya civakî ya plansazî, pêkanîn û domandina qada kesk a bajarî biafirînin.
* Pêvajoyek rêbazê biafirînin ku hewcedariyên civakê û hewcedariyên mezintirîn derdorên hawîrdorê hevseng bike.

Gava ku armancên NGO di çarçoveyek cîhanî de girîng in, armancên civakê bi xebata damezrandina baxçeyên bajaran bixwe têne pêşwazî kirin. Di vê wateyê de, afirandin, bicihanîn û xwedîkirina baxçeyên bajaran ji hêla daxwazên civakên têkildar ve pir têne diyar kirin. Lêbelê, pîvanên ku TEI serfiraziya wan dipîve qada sûdên civakek ku çandiniya bajarvaniyê dike nîşan dike. Nîşaneyên serketinê yên TEI ev bûn:

* Avakirina Plana Kesk a Bajêr
* Avakirina Kapasîteya Civakî
* Kêmkirina Xizaniyê
* Bi Hikûmatê re zencîre
* Ji bo Civakên Din Modêlek Pêşdixin

=== Keyaniya Yekbûyî ===
Todmorden li Yorkshire, [[Keyaniya Yekbûyî]] bi modela çandiniya bajarî ya serfiraz bajarek e ku bi 17,000 şêniyên wê re ye. Projeya ku di sala 2008an de dest pê kir, tê vê wateyê ku li çil deveran li seranserê bajêr dexlên xwarinê hatine çandin.&lt;ref&gt;Paull, John (2013) [http://orgprints.org/24956/28/24956.pdf &quot;Please Pick Me&quot; – How Incredible Edible Todmorden is repurposing the commons for open-source food and agricultural biodiversity], In J. Franzo, D. Hunter, T. Borelli &amp; F. Mattei (Eds.). Diversifying Foods and Diets: Using Agricultural Biodiversity to Improve Nutrition and Health. Oxford: Earthscan, Routledge, pp.336-345.&lt;/ref&gt; Hilber hemî belaş e, kar ji hêla dilxwazan ve tê kirin, û ji rêwî û mêvanan têne vexwendin ku hilberan hilbijêrin û bikar bînin.&lt;ref name=&quot;Tod&quot;&gt;Paull, John (2011) [http://orgprints.org/19523/1/Paull2011TodmordenFM.pdf &quot;Incredible Edible Todmorden: Eating the Street&quot;], Farming Matters, 27(3):28-29.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.incredible-edible-todmorden.co.uk/ |sernav=Incredible Edible Todmorden - The Future Of Local Food In Todmorden |malper=incredible-edible-todmorden.co.uk }}&lt;/ref&gt; Hin komployên Todmorden bûne pîlanên destûrê hinekên din jî bûne nimûneyên baxçeyê gerîla. Hemî &quot;baxçeyên propagandayê&quot; ne ku niştecîhan pêşniyar dikin ku herêmî mezin bikin, demsalî bixwin, pêzanîna xwarina xwe bihesibînin û kêfxweş bibin. Li kolanê, li parka gerîdeyê ya navenda tenduristiyê, li stasyona hesinî, li polîsxaneyê, li goristanê û li hemû dibistanên bajêr pîlanên xwarinê hene.

=== Dewletên Yekbûyî ===

==== Vebijarkên Lêkolîna Neteweyî ====
Li gorî USDA, çandiniyek wekî cîhek tête diyar kirin ku herî kêm bi qasî $1000 berhem çêdike û difroşe. Lêkolînek li ser çandiniyên bajaran di sala 2012an de li ser 315 mezrayên ku wekî bajarî hatine destnîşankirin lêkolîn kir. Ji wan, ji 32% li Bakûrê rojhilat, ji 26% li Başûr, 22% li Rojava, û ji 19% kêmtir li Midwest dîtin. Di anketê de hat dîtin ku piraniya çandiniyên bajaran ên li Dewletên Yekbûyî wekî ne-kêrhatî an jî tenê xwedî têne damezrandin. Çandiniyên bajaran bi gelemperî teknîkan bikar tînin ku dihêlin ew li ser erdek piçûk bi xurtî hilberînê bikin. Di serî de, van kiryaran nivînên rakirî, sera, û baxçeyên konteyner hene. Ji hilberên hatine çêkirin, piraniya piraniya çandiniyên bajaran li ser sebzeyên teze, û dûv re giha û kulîlkan disekinin. Ger çandiniyek bajarî li ser ajalan bisekine, heywana bingehîn mirîşk in. Mêş û berx heywanên çandiniya bajaran a duyemîn in.&lt;ref name=&quot;Oberholtzer2016&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.attractive.ncat.org |sernav=Urban Agriculture in the United States: Baseline Findings of a Nationwide Survey |paşnav=Oberholtzer |pêşnav=Lydia |tarîx=November 2016 |malper=National Center for Appropriate Technology |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20021101093149/http://www/ |tarîxa-arşîvê=1 çiriya paşîn 2002 }}&lt;/ref&gt;

Hema bêje nîvê çandiniyên bajaran ên ku beşdarî anketê bûn firotanek tevahî ya tevahî kir ku ji $10,000 kêmtir kir. Piraniya van firotanan ji bazarên cotkaran, Çandiniya Piştgiriya Civakî (CSA), û xwaringehan tê. Li gorî îstatîstîkên firotana tevahî ya nesax jî 5% ê çandiniyên bajarvaniyê nehate hesibandin. Piraniya çandiniyên bajaran li ser dijwariya sereke ya ku ew pê re rû bi rû ne; lêçûnên hilberînê, birêvebirina zirarê, birêvebirina gihayan, û avhewa. Ew her weha qezencê, fînansekirinê, û keda çandiniyê wekî zehmetiyên mezin ên birêvebirina zeviyek bajarî dibînin.&lt;ref name=&quot;Oberholtzer2016&quot;/&gt;

==== Nûyork ====
[[Wêne:Lower_East_Side_in_Adam_Purple's_Garden_1984..jpg|çep|thumb| Baxçeyê Adam Purple, aliyê rojhilat-jêrîn, Bajarê New York, 1984]]
Gelek niştecihên kêm-dahat ji rêjeyên zêde qelewbûn û şekir û çavkaniyên kêm ên hilberên nû êş dikişînin. Bajar û komên nehfî yên herêmî ax, perwerde û teşwîqkirina darayî peyda dikin, lê teşwîqa çandiniya bajarî rastî cotkaran hatiye, ku dema ku roja karê wan a rêkûpêk pêk tê, pir caran dilxwaz in. Wekî din, Daîreya Parastina Hawirdorê ya Bajarê New York-ê ji bo xwedan milkê taybet li deverên kanalîzasyona hevgirtî ya Bajarê New York-ê bernameyek bexşînê pêşkêş dike. Pêdiviya herî kêm ev e ku meriv ji qada bêserûber a ku tevkariyê dike, 1 ”ya herikîna bahozê birêve bibe. Projeyên mafdar banê kesk, çandiniyên banî, û berhevkirina ava baranê li milkê taybet li qadên kanalîzasyonê yên hevgirtî hene. Ji ber vê bernameya bexşînê, niha li Bajarê New York xwedan çandiniyên herî mezin ên banê banî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.treehugger.com/sustainable-agriculture/rooftop-farm-brooklyn.html |sernav=One of the world's largest rooftop farms is in Brooklyn |malper=TreeHugger }}&lt;/ref&gt;

Hin baxçevanên bajaran ji bo destpêkirina civakek an baxçeyên bajaran gelek deverên vala bikar anîn. Lêbelê, pêdivî ye ku ax ji ber qirêjiya wesayîtê û bermahiyên avahiya kevn ji bo pîsbûna giran di nav axa bajêr de were ceribandin. Di heman demê de li Bajar bernameyek berhevkirinê jî heye, ku ji baxçevan û cotkaran re heye. Grûbek, GreenThumb, şitlên belaş peyda dike. Bernameyek din, projeya Bajarvaniya Bajarvaniyê ku ji hêla nehêja Just Food ve tê xebitandin, qursên mezinbûn û firotina xwarinê pêşkêşî dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/2008/05/07/dining/07urban.html |sernav=Urban Farmers' Crops Go From Vacant Lot to Market (Published 2008) |paşnav=McMillan |pêşnav=Tracie |tarîx=7 gulan 2008 |via=NYTimes.com }}&lt;/ref&gt;

Du awayên alternatîf ên mezinbûnê ev in: baxçeyên banî û mezinbûna hîdroponîkî (bê ax). ''New York Times'' gotarek li ser yek ji yekem baxçeyên Manhattan nivîsand ku ev her du teknîk tê de ne.&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2010/07/28/dining/28roof.html From Roof To Table],&lt;/ref&gt;

==== Kalîforniya ====
Di bersiva paşvemayîna 2008an de, koalîsyonek rêxistinên civak-bingeh, cotkar û saziyên akademîk ên li Geliyê Pomona ya Kalîforniyayê thenîsiyatîfa Çandiniya Bajêr a Pomona Valley ava kirin.

Piştî derbasbûna Peymana Bazirganiya Serbest a Amerîkaya Bakur, genimê erzan ê Dewletên Yekbûyî Meksîka di bin avê de hişt, cotkarên gundî ji erdê xwe derxistin. Gelek koçberî Geliyê Pomona bûn û di pîşesaziya avahiyê de kar dîtin. Bi paşketina 2008an re, pîşesaziya avahiyê jî li herêmê êş kişand. Ne mimkune ku hêza xweya berê ji nû ve bistîne ji ber kêmbûna avê ya giran li vê herêma çolê û her weha qelsbûna aboriya herêmî. Van koçberan li welatê xwe ji hêla cotkar ve organîkên erdên hişk bûn ji ber ku wan negihaştî dermanên kêzikan û gubreyên bingeha petrolê. Naha, wan xwe li tixûbê du wîlayetan dît: Los Angeles County ku nifûsa wê 10 mîlyon e û hema bêje zeviyek çandinî tune, û San Bernardino County ku li eyaleta gihîştina herî xirab a xwarina tendurist heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.publichealthadvocacy.org/ |sernav=California Center for Public Health Advocacy |malper=publichealthadvocacy.org |roja-gihiştinê=2021-02-02 |roja-arşîvê=2018-01-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180115073410/http://www.publichealthadvocacy.org/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li her du wîlayetan, ji bo hilberên organîk ên li herêmê mezin dibin daxwazek zêde dibe. Li bersiva van mercan, Uncommon Good, rêxistinek nehfdar a bingeha civakê ku bi malbatên cotyarên koçber re dixebite, forûmek ku bû Komeleya Cotkarên Bajar civand. Komeleya Cotyarên Bajar ji bo cotkarên koçberên belengaz li Geliyê Pomona rêxistina yekem e. Armanca wê pêşxistina derfetan e ku endamên wê bi çandiniya bajarvaniyê debara xwe û malbatên xwe bikin. Bi Xweya Nekandî, ew endamê damezrînerê iativenîsiyatîfa Çandiniya Bajêr a Pomona Valley (PVUAI) e. PVUAI bi zanîngeh û zanîngehên herêmî re dixebite ku lêkolînek nirxandina xwarinê ya ku li Bajarê Pomona hatî çêkirin berfireh bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Algert |pêşnav=Susan J. |paşnav2=Agrawal |pêşnav2=Aditya |paşnav3=Lewis |pêşnav3=Douglas S. |sal=2006 |sernav=Disparities in Access to Fresh Produce in Low-Income Neighborhoods in Los Angeles |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-preventive-medicine_2006-05_30_5/page/n4 |kovar=American Journal of Preventive Medicine |cild=30 |hejmar=5 |rr=365–70 |doi=10.1016/j.amepre.2006.01.009 |pmid=16627123 }}&lt;/ref&gt;

==== Oakland ====
Çandiniya bajaran li West Oakland rengek radîkal girtiye ku meriv dikare vegerîne destpêşxeriyên baxçeyê civakê yên di 1970an de li bajarên Berkeley û [[Oakland, Kalîforniya|Oakland dest pê kirin]], û mîrata Afrîkî-amerîkî ya bajêr.&lt;ref name=&quot;nm&quot;&gt;McClintock, Nathan. (2011). &quot;Cultivation, Capital, and Contamination: Urban Agriculture in Oakland, California.&quot; 2011. PDF file.&lt;/ref&gt; Pîşesaziya çêkirinê ya Oakland di dema WCII de niştecihên nû kişand. Ji bo kêmkirina tengezariya nijadî, Desthilatiya Xanî ya Oakland projeyên xanî ji bo reşikên li West Oakland û spiyan li Oakland Rojhilata ava kir. Bi peymanên veqetandî û ji nû ve xêzkirina bankan, sermiyanê geşedanê ji West Oakland hate hiştin dema ku nifûsa Afrîkî-amerîkî xwedî derfetên kirê an kirîna xaniyên derveyî Oakland-a West bû.&lt;ref name=&quot;mc&quot;&gt;McClintock, Nathan. (2008). [http://escholarship.org/uc/item/1wh3v1sj From Industrial Garden to Food Desert: Unearthing the Root Structure of Urban Agriculture in Oakland, California.] UC Berkeley: Institute for the Study of Societal Issues.&lt;/ref&gt;

Partiya Pantherê Reş (BPP) di tovkirina kiryarên çandiniya bajarî yên li Oakland-West-ê de rol lîst.&lt;ref name=&quot;nm&quot;&gt;McClintock, Nathan. (2011). &quot;Cultivation, Capital, and Contamination: Urban Agriculture in Oakland, California.&quot; 2011. PDF file.&lt;/ref&gt; Yek ji bernameyên wê yên civakî armanc bû ku bi dabînkirina taştê li dibistanên herêmî, dêr û navendên civakî, gihîştina xwarina tendurist ji bo nifûsa reş a bajêr baştir bike. Kêmek ji vê xwarinê ji baxçeyên herêmî yên piçûk ên ku ji hêla endamên BPP ve hatine çandin hat. Li gorî Prof. Nathan McClintock, &quot;Panthers baxçevanî wekî mekanîzmayek liberçavgirtinê û navgînek lêzêdekirina parêzên xwe bikar anîn, û her weha wekî navgînek ji bo xurtkirina endamên civakê yên ku li dijî zordariyê têkoşîn kirin.&quot; Tora Keskan a Rengîn a Rengîn (PCGN) di 1990an de hate afirandin. Komê li West Oakland li zeviyên vala û vala çandin. Wekî din, dibistanên li derdora Alameda County dest bi hînkirina behreyên baxçeyê bingehîn û perwerdehiya xwarinê kirin. Komên din ew mîrat hildigirtin, wekî Nûçegihanên Gel &lt;ref name=&quot;js&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sbicca |pêşnav=Joshua |sal=2012 |sernav=Growing food justice by planting an anti-oppression foundation: Opportunities and obstacles for a budding social movement |kovar=Agriculture and Human Values |cild=29 |hejmar=4 |rr=455–66 |doi=10.1007/s10460-012-9363-0 }}&lt;/ref&gt; û Dadweriya Çandinî.&lt;ref name=&quot;sj&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sbicca |pêşnav=Joshua |sal=2016 |sernav=These Bars Can't Hold Us Back: Plowing Incarcerated Geographies with Restorative Food Justice |url=https://semanticscholar.org/paper/8cb408737e117a7787028d188d92619278b02a91 |kovar=Antipode |cild=48 |hejmar=5 |rr=1359–79 |doi=10.1111/anti.12247 }}&lt;/ref&gt;

Di 1998an de, Ofîsa Saredariya Bajarê Oaklandê ya Berdewamiyê ji bo pêşkeftina domdar Initnîsiyatîfa Pêşkeftina Civaka Domdar pêşniyar kir.&lt;ref&gt;Floyd, Ceda [http://www2.oaklandnet.com/oakca/groups/pwa/documents/report/oak025325.pdf &quot;Resolution Authorizing The City Of Oakland To Adopt Part Three Of The 'City Of Oakland Sustainable Community Development Initiative.'”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210209013558/http://www2.oaklandnet.com/oakca/groups/pwa/documents/report/oak025325.pdf |date=2021-02-09 }} Oakland City Council Resolution No. 74678. 1 December 1998. PDF file.&lt;/ref&gt; Ji ber nebûna gihîştina West Oakland ji xwarinên têr û tendurist, rêxistinên din PCGN û Bajarên Slicker Farms jî di nav de daxwaz kirin ku nexşe stratejiyên afirandina bandorek domdar li ser pergala xwarina herêmî bicîh bîne. City Slicker Farms di sala 2001an de li bersiva nebûna gihîştina hilberên nû li West Oakland hate damezrandin. Bi saya bexşînên erdên ji niştecihên herêmî, bi navgîniya Bernameya Çandiniyên Bazara Civakî torek çandiniyên bajarok hate afirandin, û di 2005 de rêxistinê Bernameya Baxçeyê Paşê ava kir da ku alîkariya niştecîhên West Oakland bike ku xwarina xwe li malê mezin bikin. Ev bername nuha bi jor 30,000 mezin dibe&amp;nbsp;lbs. ya xwarinê her sal.

Di 2005an de, Jeraredar Jerry Brown Peymana Jîngehparêziya Bajêr a Roja Jîngehê ya Cîhanê îmze kir, soz da ku Oakland sala 2012 bibe bajarekî domdar.&lt;ref&gt;[http://www2.oaklandnet.com/Government/o/PWA/o/FE/s/SO/a/AdoptedPolicies/index.htm &quot;Adopted Sustainability City Policies.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210318152646/http://www2.oaklandnet.com/government/o/PWA/o/FE/s/SO/a/AdoptedPolicies/index.htm |date=2021-03-18 }} City of Oakland - Official City Website. City of Oakland, 2014. Web. 11 March 2014.&lt;/ref&gt; Vê yekê biryarên Encûmena Bajêr a Oakland, wekî hejmar 76980 û hejmar 80332 ku alîkariya pêşxistina Encûmena Siyaseta Xwarinê kir, da. Ew bi Tenduristiya Gel û Hawirdora Oakland (H HV) re Hevkar e, ku ji bo baştirkirina tenduristî û xweşiya niştecîhên Oakland dixebite.&lt;ref name=&quot;mc&quot;/&gt; Di 2009 de Meclîsa Siyaseta Xwarinê ya Oakland dest bi plansazkirina çandiniya bajaran li Oakland kir.

==== [[Detroit]] ====
Ji 2010an ve, çandiniya bajarî li bajarê Detroit bilez berfireh bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.yesmagazine.org/social-justice/2019/11/05/food-community-detroit-garden-agriculture/ |sernav=In Detroit, A New Type of Agricultural Neighborhood Has Emerged |paşnav=Adams |pêşnav=Biba |malper=yes! }}&lt;/ref&gt; Gava ku nêzê 2 mîlyon mirov lê diman, niha li bajarê Detroit nifûsa wê di bin 700,000 de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/scottbeyer/2018/07/31/why-has-detroit-continued-to-decline/?sh=754e544e3fbe |sernav=Why Has Detroit Continued To Decline? |paşnav=Beyer |pêşnav=Scott |malper=Forbes |tarîxa-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2020 }}&lt;/ref&gt; Windabûna nifûsê di gelek war û milkên vala de derket. Di hewildana peydakirina xwarinên bi tendurist û xweşikkirina taxê de, niştecihan dest bi ji nû ve armanc kirina erdê û çêkirina çandiniyên bajaran kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.metrotimes.com/detroit/on-urban-farming-and-colonialism-in-detroits-north-end-neighborhood/Content?oid=7950059 |sernav=On urban farming and 'colonialism' in Detroit's North End neighborhood |paşnav=Perkins |pêşnav=Tom |malper=Detroit Website Times |tarîxa-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2020 }}&lt;/ref&gt; Baxçeyên civaka piçûk di nav projeyên mezintir de mezin bûn ku gelek ne-qezenc çêbûn da ku hem pirsgirêkên çolên xwarinê û milkên vala çareser bikin.

Li seranserê bajarên amerîkî, hin baxçeyên bajarî û însiyatîfên kesk teşe girtiye jîngehê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/ejas/11316#tocto1n5 |sernav=What Can Urban Gardening Really Do About Gentrification? A Case-Study of Three San Francisco Community Gardens |paşnav=Marche |pêşnav=Guillaume |tarîxa-gihiştinê=19 çiriya paşîn 2020 }}&lt;/ref&gt; Projeyên baxçe û çandiniyê hatine dîtin ku buhayên kirê zêde dikin û niştecîhên dewlemendtir dikişînin, û di encamê de jicîhûwarkirina fizîkî û çandî, û her weha guhertinên demografîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.epa.gov/environmental-economics/working-paper-moving-beyond-cleanup-identifying-crucibles-environmental |sernav=Moving Beyond Cleanup: Identifying the Crucibles of Environmental Gentrification |paşnav=Banzhaf |pêşnav=Spencer |paşnav2=McCormick |pêşnav2=Eleanor |roja-gihiştinê=2021-02-02 |archive-date=2017-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170113160737/https://www.epa.gov/environmental-economics/working-paper-moving-beyond-cleanup-identifying-crucibles-environmental |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Lêbelê, Detroit bêhempa ye ji ber ku gelek înîsiyatîfên çandiniya bajarî ji hêla mirovên rengîn ve têne rêve kirin, erdê vala bikar tînin û ji niştecîhên cîran re bêtir peyda dibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aesoptorino2015.it/content/download/480/2529/version/1/file/44_T4B_734_richtr_A.pdf |sernav=FARMING AS A TOOL OF URBAN REBIRTH? URBAN AGRICULTURE IN DETROIT 2015: A CASE STUDY |paşnav=Matthew |pêşnav=Potteiger |paşnav2=Jan |pêşnav2=Richtr |tarîxa-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2020 }}&lt;/ref&gt;

Farnsiyatîfa Çandiniya Bajêr a Michigan (MUFI) rêxistinek nehf e ku çandiniya bajêr wekî rêyek ji bo pêşvebirina perwerde û dadmendiya civakî û bihêzkirina civakên bajaran bikar tîne.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.miufi.org/ |malper=Michigan Urban Farming Initiative |tarîxa-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2020 }}&lt;/ref&gt; MUFI ji North End of Detroit-ê bingeh digire û kampusek wê ya bi qasî sê hektar heye. Ji 2011an ve, MUFI bi arîkariya zêdeyî 10,000 dilxwazan cîh veguherand û zêdeyî 50,000 lîreyên hilberînê mezin kir. Vêga, rêxistin dixebite ku bi riya hilberên dabeşkirî yên ji bo niştecîhên herêmê û avakirina navenda civaka sê-çîrok, zeviya MUFI bi civakê ve girêbide.

Keep Growing Detroit (KGD), ku di 2013 de hate damezrandin, hewl dide ku bi civakên tendurist û aboriyên herêmî yên berxwedêr re Detroitek serwerî, xweser-domdar a xwarinê çêbike.&lt;ref name=&quot;auto4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://detroitagriculture.net/ |malper=Keep Growing Detroit |tarîxa-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2020 }}&lt;/ref&gt; Rêxistin ji gelek bernameyan pêk tê wekî Bernameya Çavkaniya Baxçe, ku 1600 çandiniyên bajarî piştgirî dike, û Grown in Detroit, ku cotkarên bajarî bi bazar û xwaringehên herêmî ve girêdide.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://detroitagriculture.net/our-work/grown-in-detroit/ |sernav=Grown in Detroit |malper=Keep Growing Detroit |tarîxa-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2020 |roja-arşîvê=2020-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201030064635/http://detroitagriculture.net/our-work/grown-in-detroit/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Rêxistin di heman demê de bi gelek komên ciwanan re hevkar e û xwedî bernameyek 7-hefteyî ya şagirtan a havînê ye ku li ser çandinî, karsazî, darayî û rêberiya rêberiyê disekine. Di 2019 de, KGD alîkariya sed cotkarên nû kir ku zevî ewle bikin û di derheqê sûd û keysên çandiniya bajarî de wan fêr kir.

Hantz Woodlands, anku wekî Farmanên Hantz jî tê zanîn, çandiniyek daristanên bajarî ye ku li aliyê rojhilatê Detroit e. Hantz Woodlands projeyek Koma Hantz e, ku serokatiya wê karsaz û Detroit-dayik John Hantz dike.&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.hantzfarmsdetroit.com/index.html |sernav=Hantz Woodlands |malper=Hantz Woodlands |tarîxa-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2020 |roja-arşîvê=2021-09-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210921075341/http://www.hantzfarmsdetroit.com/index.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Projeyê zêdeyî 2,000 valahiyên vala yên xwedan bajar paqij kir û xaniyên şewitandî hilweşand da ku rê li çandiniya darên hişk veke. Vêga li Dewletên Yekbûyî mezintirîn çandiniya darên bajarî ye &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.deadlinedetroit.com/articles/6859/construction_of_hantz_woodlands_begins |sernav=Hantz Woodlands Gets State OK For Biggest U.S. Urban Farm |malper=Deadline Detroit |tarîxa-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2020 }}&lt;/ref&gt; Heya nuha, Hantz Woodlands li ser 1 mîlyon dolaran li civakê veberhênan kir û li ser 140 donimî 25,000 dar çandin. Ji înîsiyatîfê re nirxên xaniyan% 482 bilind kirin û taxa derdorê xweşik kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.landgrabfilm.com/ |sernav=Land Grab |malper=Land Grab |roja-gihiştinê=2021-02-02 |roja-arşîvê=2021-03-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210330212117/https://www.landgrabfilm.com/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Lêbelê, nîqaş û guman hîn jî projeya Çandiniyên Hantz dorpêç dike. Rexnevan bi salan piştî stendina donim erd ji Detroit-ê digotin, Hantz dikaribû milkê ji bo pêşkeftinê li nekêşbara bilind û bazirganî bifroşe. Vê çalakiyê dê ji bo Koma Hantz qezencên mezin çêbike dema ku hevgirtina civakê diêşîne û ji bo niştecihên demdirêj berdêl nahêle.

The Greening of Detroit di The Detroit Partnership de bernameyek daristanî ya bajarvanî ye û ne hevkar e.&lt;ref name=&quot;auto3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.greeningofdetroit.com/ |malper=The Greening of Detroit |tarîxa-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2020 }}&lt;/ref&gt; Ji Mijdara 2020an ve, rêxistinê li seranserê Detroit li ser 130,000 dar çandin. Ji bilî çandina daran li herêma Detroit, Keskbûna Detroit bi perwerdehiya daristanên bajarî, perwerdehiya kar, û bernameyên din ên civakê re mijûl dibe. Rêxistin di çandiniya bajaran de jî mijûl dibe û niha serpereştiya Lafayette Keskan dike. Qada kesk, ku li navenda bajarê Detroit e, fêkiyên fêkiyan, sebze, giha û kulîlkên bê kîmyewî mezin dike da ku gel kêfxweş bike.

Vê paşiya paşîn, bajarê Detroit dest bi veberhênanên înîsiyatîfa kesk a bajarî kir. Di 2019 de, Mike Duggan, şaredarê Detroit, planên zêdekirina hilweşandina milkên şewitandî li bajêr diyar kir. Yek awayek pêşniyazkirî ya vejandina Detroit bi afirandina baxçeyên civakê, qadên kesk, û baxçeyên bajaran bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.mlive.com/news/2016/06/mayor_duggan_plans_for_20_minu.html |sernav=Mayor Duggan plans for '20 minute' neighborhoods, 'uniquely Detroit' improvements |paşnav=Thibodeau |pêşnav=Ian |malper=mLive |tarîxa-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2020 }}&lt;/ref&gt; Projeya pêşerojê ya herî mezin a Detroit Joe Louis Greenway (JLG) e, xelekek ne-motorî ya 32 mîlî ku dê ji navenda Detroit Riverfront heya Highland Park dirêj bibe. Riya tê texmîn kirin ku 50 mîlyon $ mesref dike ku ji niştecîhên ku hest dikin ku drav dikare çêtir were xerckirin ji bo xetimandin û bêkariyê li bajêr.&lt;ref name=&quot;auto2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://detroit.curbed.com/2019/12/12/21013056/joe-louis-greenway-update-detroit-transit-biking |sernav=The latest updates on the Joe Louis Greenway as end of planning phase nears |paşnav=Mondry |pêşnav=Aaron |malper=Curbed Detroit |roja-gihiştinê=2021-02-02 |roja-arşîvê=2021-02-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210205113702/https://detroit.curbed.com/2019/12/12/21013056/joe-louis-greenway-update-detroit-transit-biking |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Rêberên projeyê dibêjin ku JLG dê aramî û pêşkeftina taxê bîne û di encamê de xanî û kar bi arzanî peyda dibin. Zanyar ji bo projeyê du rêgezên potansiyel destnîşan dikin: Gentrifikasyona kesk, ku &quot;cîhê vekirî dê bikeve destên taybetî, ji dêvla ku ji civak an karanîna giştî re were veqetandin&quot;, an telafîkirinên kesk ên ku &quot;proje dê bi mebestek taybetî ya gihîştina dadmendiya civakî bêne kirin. ” &lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Draus |pêşnav=Paul |paşnav2=Haase |pêşnav2=Dagmar |paşnav3=Napieralski |pêşnav3=Jacob |paşnav4=Sparks |pêşnav4=Alec |paşnav5=Qureshi |pêşnav5=Salman |paşnav6=Roddy |pêşnav6=Juliette |tarîx=31 tîrmeh 2020 |sernav=Wastelands, Greenways and Gentrification: Introducing a Comparative Framework with a Focus on Detroit, USA |kovar=Sustainability |cild=12 |hejmar=15 |rûpel=6189 |doi=10.3390/su12156189 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; Karbidestên giştî yên Detroit xwedan derfet û hêz in ku JLG bi rê ve her yek ji rêyan bimeşînin, tenê yek ji wan bi kêrî civakên piranî hindikahî û warên veberhênana dîrokî tê.

==== [[Illinois]] ====
Initiativenîsiyatîfên çandiniya bajarî yên li Eyaleta Illinois, Chicago jî di nav de, ji hêla komên parêzer ve hatin pêşeng kirin. Wekî din, HB3418 dihêle ku şaredarî û wîlayetên li eyaletê, Chicago jî tê de, herêmên çandiniya bajaran (UAZ) ava bikin, ku ji hêla teşwîqên darayî yên wekî rêjeyên avê kêmkirî, lêçûnên karûbar, û kêmkirina baca malî têne piştgirî kirin. Wekî din, USDA Alîkariya Derve û Alîkariya Teknîkî ya Bernameya Çandinî û Ranchers a Civakî Belengaz û Veteran (Bernameya 2501) ku ji Enstîtuya Neteweyî ya Xurek û Çandiniyê ya USDA ve hatî veguheztin pêk anî. Armanca bingehîn a Bernameya 2501 ew e ku hevrêziya derveyî, alîkariya teknîkî, û xebatên perwerdehiyê zêde bike, da ku bigihîje cotyarên belengaz ên civakî, kevnar, û xwedan erdên daristanan û baştirkirina beşdariya wan di navfirehiya bernameyên USDA de.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://static1.squarespace.com/static/5c367e9886476f73ef91a9b6/t/5c4a889f9ea9f91ddf9842c4/1548388518846/FARM-IL-Report-2015_FULL_vF3.pdf |sernav=A FOOD AND AGRICULTURE ROADMAP FOR ILLINOIS |tarîx=19 gulan 2015 |malper=www.learnbioscience.com/blog |roja-gihiştinê=2021-02-02 |roja-arşîvê=2021-04-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210414113649/https://static1.squarespace.com/static/5c367e9886476f73ef91a9b6/t/5c4a889f9ea9f91ddf9842c4/1548388518846/FARM-IL-Report-2015_FULL_vF3.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Farm_on_ogden.jpg|alt=|thumb| Çandinî li ser Odgen ji hêla Baxçeyê Botan ê Chicago ve.]]

=== Zîmbabwe ===
Harare bi taybetî ji bo çandiniya bajaran guncan e, ji ber ku topografiya wê bi giranî xwedan ''vleis'', pergalên ''qutkirina'' axê ye ku di demsala baranê de dibin av. Gava baran dibare derbasbûna wan dijwar e, û di demsala zuwa de ew piçûk dibin û diqerisin, ku dibe sedema xisara avahiyê ya binesaziyê, her çend vleis hê jî avê di binê erdê de hiltînin. Ji ber vê yekê, van deverên dewlemend-şil bi piranî nehiştî têne hiştin, û dihêlin ku çandiniya bajarvaniyê were meşandin.

Ji xeynî vleis û xaniyê niştecihbûnê yê taybet ku Harare cot dikin, erdek giştî ya berbiçav ji bo çandiniyê li Harare tê bikar anîn: li rex rêyên giştî, xetên hesinî, zeviyên neçêkirî, keviyên rê û kenarên xendekan.&lt;ref name=&quot;Mudimu1996&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mudimu |pêşnav=Godfrey |tarîx=1996 |sernav=Urban Agricultural Activities and Women's Strategies in Sustaining Family Livelihoods in Harare, Zimbabwe |kovar=Singapore Journal of Tropical Geography |cild=17 |hejmar=2 |rr=179–194 |doi=10.1111/j.1467-9493.1996.tb00092.x |pmid=12322325 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DrakakisSmith1995&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Drakakis-Smith |pêşnav=David |tarîx=1995 |sernav=Urban Poverty and Urban Agriculture: An Overview of the Linkages in Harare |url=https://archive.org/details/sim_habitat-international_1995_19_2/page/183 |kovar=Habitat International |cild=19 |hejmar=2 |rr=183–193 |doi=10.1016/0197-3975(94)00065-A }}&lt;/ref&gt; Zevî bi piranî ji bo maç, findiq, kartolên şirîn, sebzeyên kesk, fêkî, paprika, û kulîlkan tê bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mbiba |pêşnav=Beacon |sernav=City Harvests: Urban and Peri-Urban Agriculture in Harare, Zimbabwe |url=https://www.academia.edu/9507035 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Vê çandiniya neçêkirî xwedan dîrokek pêdivî ye: di demên kolonyalîzmê de, karkeran bajarên ku ew bikaribin mîna li malên xweyên gundewarî çandiniyê bikin, û bi dahata wan a pir hindik, hewce bûn ku pêdiviya xweya xwarinê zêde bikin, dixwestin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mbiba |pêşnav=Beacon |tarîx=1994 |sernav=Institutional Responses to Uncontrolled Urban Cultivation in Harare: Prohibitive or Accommodative? |kovar=Environment and Urbanization |cild=6 |rr=188–202 |doi=10.1177/095624789400600116 }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê, çandiniya bajarokê li Harare zirarê dide jîngehê. Pratîkê ji sedî 28,5 ketina ava baranê ya nav axê kêm kiriye û cihêrengiya cûreyên daran kêm kiriye. Wekî din, piraniya cotkarên nefermî yên bajaran gubreyên kîmyewî yên ziyandar bikar tînin. Her weha çandiniya bajarî li Harare bi neyînî hatiye nerîtandin ji ber ku ew li xanî û geşepêdana bajar dibe asteng. Li ber zagonên Zimbabwe, çandinî ne çalakiyek &quot;bajarî&quot; bû an teşeyek rewa ya karanîna axê li bajaran bû. Di sala 1983an de, digel ku hewildanên wê yên ji bo dorpêçkirina çandiniya bajêr bi tevahî têk çûn, Komîteya Çandiniya Qaçax a Mezin a Harare hate damezrandin.

Di salên 1990an de, têkçûna Bernameyên Guhertina Avahî bû sedema bêkariyê mezintir, bihayên zêde, û hatiniyên kêmtir, ji ber vê yekê bêtir mirovan dest bi mezinkirina xwarina xwe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.ruaf.org/sites/default/files/UAM21%20p.26-27.pdf |sernav=The Impact of the Economic Meltdown on Urban Agriculture in Harare |paşnav=Toriro |pêşnav=Percy |tarîx=January 2009 |malper=Urban Agriculture |roja-gihiştinê=2021-02-02 |roja-arşîvê=2017-10-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171003030740/http://www.ruaf.org/sites/default/files/UAM21%20p.26-27.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera 1990 û 1994 de, qada çandiniyê ya Harare ji sedî 92,6 zêde bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taru |pêşnav=J. |paşnav2=Basure |pêşnav2=H.S. |sal=2013 |sernav=CONFLICTS, CONTESTATION, AND MARGINALIZATION IN URBAN AGRICULTURE: EXPERIENCES FROM KUWADZANA EXTENSION, HARARE (PDF Download Available) |url=https://www.researchgate.net/publication/286348362 |kovar=Russian Journal of Agricultural and Socio-Economic Sciences |ziman=en |cild=18 |hejmar=6 |rr=15–26 |doi=10.18551/rjoas.2013-06.03 |tarîxa-gihiştinê=2017-10-02 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; Bûyîna çandiniya bajaran hem ewlehiya xurekê û hem têrkirina pratîkên wê, hem jî dahata zêde ya ji firotina hilberên zêde çêtir kir. Pratîk di salên 2000an de dema ku paşvedanek mezin xizanî, bêkarî, û enflasyonek mezin peyda kir berdewam kir. Di dawiyê de, Danezana Nyanga ya li ser Çandiniya Bajarî ya li Zimbabwe ya 2002an bi zelalî qîmeta çandiniya bajêr a ji bo ewlehiya xwarinê û kêmkirina xizaniyê pejirand. Qebûl dike ku gelek kes bi jiyanê ve girêdayî ne, hukûmetê ji bo armancên çandiniyê şêst hezar hektar erd li Harare veqetand.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chaminuka |pêşnav=Nyasha |paşnav2=Makaye |pêşnav2=Peter |tarîx=2015-04-23 |sernav=The Resilience of Urban Agriculture in the Face of Adversity from the City Authorities: The Case of Mkoba |url=https://socialscienceresearch.org/index.php/GJHSS/article/view/1482 |kovar=Global Journal of Human-Social Science Research |ziman=en |issn=2249-460X |roja-gihiştinê=2021-02-02 |roja-arşîvê=2021-02-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210209110519/https://socialscienceresearch.org/index.php/GJHSS/article/view/1482 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Feydeyên ==
Sûdên ku UPA bi xwe re tîne bajarên ku vê pratîkê pêk tînin pir in. Veguheztina bajaran ji tenê xerîdarên xwarinê ji bo hilberînerên hilberên çandiniyê dibe sedema domdarî, tenduristî baştir, û kêmkirina xizaniyê.

* UPA arîkar dike ku pergala dorpêçê ya vekirî li bajarên bajarî ku ji hêla anîna xwarinê ji herêmên gundewarî û hinardekirina çopê ji bo herêmên derveyî bajar an bajarokê tête taybetmendî kirin.
* Ava avê û bermahiyên hişk ên organîk dikarin ji bo mezinbûna hilberên çandiniyê veguherin çavkaniyan: ya yekem dikare ji bo avdaniyê, ya duyemîn jî wekî zibil were bikar anîn.
* Deverên vala yên bajarî dikarin ji bo hilberîna çandiniyê werin bikar anîn.
* Çavkaniyên din ên xwezayî dikarin werin parastin. Bikaranîna kanalîzasyona ji bo avdanê rêveberiya avê baştir dike û hebûna ava teze ji bo vexwarin û vexwarina malê zêde dike.
* UPA dikare bibe alîkar ku ekolojiyên biyeverjiyanî ji zeviyên çandî neyêne veguheztin.
* Çandiniya bajar enerjiyê teserûf dike (mînakî enerjiya ku di veguhastina xwarinê de ji gundan ber bi bajaran ve tê xerckirin).
* Hilberîna herêmî ya xwarinê di heman demê de di lêçûnên veguhastinê, depokirin, û di windabûna hilberê de, ya ku di kêmkirina lêçûna xwarinê de dide, dide.
* UPA bi keskbûnê û bi vî rengî, kêmkirina qirêjiyê, kalîteya jîngeha bajar baştir dike.
* Her wiha çandiniya bajarî bi başkirina kalîteya jîngehê bajar dike cihekî tenduristtir ê jiyanê.
* UPA amûrek pir bi bandor e ku li dijî birçîbûn û tinebûnê şer bike ji ber ku ew gihîştina xwarinê ji hêla sektora xizan a nifûsa bajaran ve hêsan dike.

Rakirina belengaziyê: Tê zanîn ku beşek mezin ji mirovên ku tevlî çandiniya bajaran dibin xizanên bajêr in. Li welatên ku pêşve diçin, piraniya hilberîna çandiniya bajarî ji bo xwe-xerckirinê ye, bi zêdeyî li sûkê têne firotin. Li gorî FAO (Rêxistina Xurek û Çandiniyê ya Neteweyên Yekbûyî), xerîdarên belengaz ên bajarok di navbera 60 û 80 ji sedî dahata xwe li ser xwarinê didin, wan li hember bihabûna bihayên xwarinê pir zehf dikin.

* UPA xwarinê peyda dike û di lêçûnên malê de li ser materyalên serfkar teserûfê diafirîne, bi vî awayî mîqdara dahata ku ji bo karanînên din ve hatî veqetandin zêde dike.
* Zêdeyî yên UPA dikarin li bazarên herêmî bêne firotin, ji bo belengazên bajarok bêtir dahat çêbibe.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Urban agriculture for sustainable cities: using wastes and idle land and water bodies as resources. Jac Smit, Joe Nasr. ''Environment and Urbanization,'' Vol 4, Issue 2, pp. 141 - 152. First Published October 1, 1992. &lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1177/095624789200400214&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;

Navendên civak û baxçeyan civakê fêr dikin da ku çandinî wekî perçeyek jîngeha bajarvaniyê bibîne. Enstîtuya Florida House ji bo Pêşkeftina Domdar li Sarasota, Florida, wekî civakek gelemperî û navendek perwerdehiyê ya ku nûkerên xwedan ramanên domdar, teserûfa enerjiyê dikarin wan bicîh bînin û biceribînin. Navendên civatî yên mîna Florida House, cîhek navendî li deverên bajarî peyda dikin da ku li ser çandiniya bajarî fêr bibin û dest bi yekkirina çandiniyê bi şêwaza jiyana bajarî bikin.&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;Smit, Jack, et al. &quot;Urban Agriculture for Sustainable Cities: Using Wastes and Idle Land and Water Bodies as Resources&quot;&lt;/ref&gt;

Zeviyên bajarokî jî amûrek perwerdehiyê ya bibandor a îsbatkirî ne ku ji bo zarokan fêrî xwarina tendurist û çalakiya laşî ya watedar bikin.&lt;ref&gt;Can a hands-on teaching tool affect students' attitudes and behavior regarding fruit and vegetables? by Lineberger Sarah E. and J. M. Zajicek, HortTechnology 10 (3) 593-596 -2000&lt;/ref&gt;

== Bazirganî ==

* Li bajaran cîh di bihayê de ye û li gorî wê biha ye û ewlehiya wê dijwar e.
* Bikaranîna ava qirêj a neçareserkirî ji bo avdana çandiniya bajarvaniyê dikare belavkirina nexweşiyên bi avê di nav gelheya mirov de hêsan bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rojas-Valencia |pêşnav=M.N. |paşnav2=Velásquez |pêşnav2=M.T. Orta de |paşnav3=Franco |pêşnav3=Víctor |sal=2011 |sernav=Urban agriculture, using sustainable practices that involve the reuse of wastewater and solid waste |kovar=Agricultural Water Management |cild=98 |hejmar=9 |rr=1388–94 |doi=10.1016/j.agwat.2011.04.005 }}&lt;/ref&gt;
* Her çend lêkolînan li bajaran têkildarî zêdebûna baxçeyên bajaran kalîteya hewayê ya çêtir nîşan dane jî, di heman demê de jî hat xuyakirin ku zêdebûna qirêjiya bajaran (têkildar bi zêdebûna tûj a di hejmara otomobîlên li ser rê de), bûye sedema zêdebûna kêzikên kêzikan, ku nebatên ku ji hêla çandiniya bajaran ve têne hilberandin dixwe. Ew tê bawer kirin ku guherînên avahiya laşî ya nebatan bixwe, ku bi zêdebûna astên qirêjiya hewayê re têkildar bûne, xweşmayîna nebatan ji kêzikên kêzikan re zêde dike. Hilberên kêmkirî yên di nav baxçeyên bajêr de mîqdara xwarinê ya ji bo vexwarina mirovan peyda dike kêm dike.&lt;ref name=&quot;autogenerated226&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bell |pêşnav=J. N.B. |paşnav2=Power |pêşnav2=S. A. |paşnav3=Jarraud |pêşnav3=N. |paşnav4=Agrawal |pêşnav4=M. |paşnav5=Davies |pêşnav5=C. |sal=2011 |sernav=The effects of air pollution on urban ecosystems and agriculture |kovar=International Journal of Sustainable Development &amp; World Ecology |cild=18 |hejmar=3 |rr=226–35 |doi=10.1080/13504509.2011.570803 }}&lt;/ref&gt;
* Lêkolîn diyar dikin ku dema ku nebatên genim ên bajarok li ber tîrêjên nîtrojen dîoksîtê û dîoksîdê kewkurtê radibin kalîteya xurekê ya genim dikişîne. Ev pirsgirêk bi taybetî li cîhana pêşkeftî giran e, ku tê de dîmenên kewkurtê yên dervayî zêde ne û ji sedî mezin a nifûsê xwe dispêrin çandiniya bajaran wekî çavkaniya bingehîn a xwarinê. Van lêkolînan ji bo kalîteya xurekê ya hilberên din ên ku di warên bajaran de têne çandin bandorên wan hene.
* Çalakiyên çandiniyê yên li ser erdên ku qirêj bûne (bi metelokên wekî rêber) xetereyên potansiyel ên tenduristiya mirovan çêdike. Van metirsiyan hem bi rasterast xebitandina li ser erdên qirêj û hem jî bi xerckirina xwarina ku di axê qirêjkirî de hate çandin ve girêdayî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=McClintock |pêşnav=Nathan |sal=2012 |sernav=Assessing soil lead contamination at multiple scales in Oakland, California: Implications for urban agriculture and environmental justice |url=http://pdxscholar.library.pdx.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1093&amp;context=usp_fac |kovar=Applied Geography |cild=35 |hejmar=1–2 |rr=460–73 |doi=10.1016/j.apgeog.2012.10.001 }}&lt;/ref&gt;

Armancên siyaseta keskkirina şaredariyê dikare nakokiyan derxîne. Mînakî, polîtîkayên ku dara bajarvaniyê pêş dixin ji baxçeyê sebzeyan re dilnizm in ji ber siya kûr a daran avêtin. Lêbelê, hin belediyên mîna Portland, Oregon, û Davenport, Iowa cesaretê didin pêkanîna darên fêkî-berdar (wekî darên kolanan an wekî baxçeyên parkan) da ku hem armancên keskbûn û hilberîna xwarinê bigirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|35em}}

== Nîşe ==

* {{Jêder-malper |url=http://www.mlive.com/auto/index.ssf/2013/08/gm_expanding_urban_garden_prog.html |sernav=GM expanding urban gardening program in Detroit |paşnav=Wayland, Michael |tarîx=29 tebax 2013 |weşanger=MLive |tarîxa-gihiştinê=7 çiriya paşîn 2013 }}
* [https://money.cnn.com/2007/09/10/technology/farming_vertical.biz2/index.htm?postversion=2007091105 Çandinî Vertical Dikeve] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201217014711/https://money.cnn.com/2007/09/10/technology/farming_vertical.biz2/index.htm?postversion=2007091105 |date=2020-12-17 }}
* [http://nymag.com/news/features/30020/ Skyfarming] ({{Dîrok|2|nîsan|2007}}). Kovara New York.
* Gotara li ser Çandiniya Bajêr a Chicago, Farm [https://web.archive.org/web/20080904113839/http://www.chitowndailynews.org/Culture/City_Farm_grows_jobs_knowledge_and_tomatoes,15388 ''Farm Grows Jobs, Knowledge, and Tomatoes'']

== Bêtir xwendin ==

* {{Jêder-malper |url=http://www.sustainable-everyday-project.net/urbact-sustainable-food/ |sernav=URBACT - Sustainable food in urban communities |roja-gihiştinê=2021-02-02 |roja-arşîvê=2021-02-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210207065436/http://www.sustainable-everyday-project.net/urbact-sustainable-food/ |rewşa-urlyê=mirî }}
* {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JsrimdDwqEsC&amp;q=urban+gardening&amp;pg=PA207 |sernav=''Alternative Urban Futures: Planning for sustainable development in cities throughout the world.'' |paşnav=Pinderhughes, Raquel |weşanger=Lanham: Rowman &amp; Littlefield |sal=2004 |isbn=9780742523678 |rr=185–217 |tarîxa-gihiştinê=15 kanûna paşîn 2012 }} {{ISBN|0-7425-2366-7}}

== Girêdanên derve ==

* [http://www.farmgarden.org.uk Federasyona Çandiniyên Bajêr &amp; Baxçeyên Civakê]
* [https://web.archive.org/web/20060615180037/http://efcf.vgc.be/ Federasyona Çandiniyên Bajêr a Ewropî]
* [http://www.fao.org/ag/agp/greenercities/ Bernameyên FAO] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200617050038/http://www.fao.org/ag/agp/greenercities/ |date=2020-06-17 }}
* [http://www.interscience.wiley.com.lp.hscl.ufl.edu/cgi-bin/fulltext/104557853/PDFSTART/ Av, Erd, û Tenduristiya hilberîna xwarinê ya Bajar û Perî-Bajar]
* [https://web.archive.org/web/20150924132404/http://www.smithsonianmag.com/ist/?next=%2Finnovation%2Fturning-shipping-containers-into-urban-farms-180953295%2F Zivirandina Konteynerên Gihandinê Li Zeviyên Bajêr]
* [http://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1068/a39382 Rorişa Avakirî û Qada Bajêrvanî: Berawirdekirina Çil Bajarên Ewropî.]

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Aborî]]
[[Kategorî:Civak]]
[[Kategorî:Çandiniya bajarî| ]]
[[Kategorî:Çandinî]]
[[Kategorî:Jîngeh]]
[[Kategorî:Mîmarî]]</text>
      <sha1>sdboix2jgqc5mmpjo87485eqenag4kv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Michael Rooker</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100313</id>
    <revision>
      <id>2095715</id>
      <parentid>2015262</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T04:52:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6569" sha1="emdxose8ioti3w6b79yrat8bzqj6cfm" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov
| nav                = Michael Rooker
| wêne               = Michael Rooker (49645306596).jpg
| sernavê_wêne       = Rooker at [[GalaxyCon]] Richmond in 2020
| roja_jidayikbûnê   = {{Roja bûyînê û temen|1955|4|6|mf=yes}}
| cihê_jidayikbûnê   = [[Jasper, Alabama|Jasper]], [[Alabama]], U.S.
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| perwerde           = [[DePaul University]] {{Biçûk|([[Bachelor of Fine Arts|BFA]])}}
| pîşe               = Actor
| salên_çalak        = 1985–present
| hevjîn             = {{Zewac|Margot Rooker|1979}}
| zarok              = 2
| şanenav            = Michael Rooker signature.svg
}}
'''Michael Rooker''' (jdb. {{Jidayikbûn|6|nîsan|1955}}) &lt;ref name=&quot;tvg&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tvguide.com/celebrities/michael-rooker/bio/166280 |sernav=Michael Rooker |malper=[[TV Guide]] |tarîxa-gihiştinê=19 tîrmeh 2014 |archive-date=2014-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141007073907/http://www.tvguide.com/celebrities/michael-rooker/bio/166280 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; lîstikvanek Amerîkî ye, bi rol gêrandin xwe ya di gellek filman de navdar bû ye weka '''Merle Dixon''' di kanalê AMC 's de ya dramaya ''[[The Walking Dead]]'' (2010–2013). her wesa rol gêrandine bi nav '''Yondu Udonta''' di ''[[Guardians of the Galaxy]]'' (2014) de.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dreadcentral.com/news/37941/michael-rooker-joining-amcs-the-walking-dead |sernav=Michael Rooker Joining AMC's The Walking Dead |weşanger=Dread Central }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://deskofbrian.com/2010/11/michael-rooker-interview-merle-dixon-on-the-walking-dead |sernav=Michael Rooker interview (Merle Dixon on &quot;The Walking Dead&quot;) |weşanger=The Desk of Brian |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131103145958/http://deskofbrian.com/2010/11/michael-rooker-interview-merle-dixon-on-the-walking-dead/ |tarîxa-arşîvê=2013-11-03 }}&lt;/ref&gt;

== Filmografî ==
[[Wêne:Michael_Rooker_by_Gage_Skidmore_2.jpg|thumb|Rooker li San Diego Comic Con International 2016, di kesayetiya xwe de wekî Yondu ji ''Parêzvanên Galaxy'']]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Sal
!Fîlm
!Rol
! class=&quot;unsortable&quot; |Nîşe
|-
|1986
|''Henry: Portrait of a Serial Killer''
|Henry
|Fantasporto Award for Best Actor&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Golden Space Needle Award for Best Actor&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Nominated—Independent Spirit Award for Best Male Lead
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1987
|''Light of Day''
|Oogie
|
|-
|''Rent-A-Cop''
|Joe
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |1988
|''Above the Law''
|Man in bar
|
|-
|''Eight Men Out''
|Arnold &quot;Chick&quot; Gandil
|
|-
|''Mississippi Burning''
|Frank Bailey
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1989
|''Sea of Love''
|Terry Cruger
|
|-
|''Music Box''
|Karchy Laszlo
|
|-
|1990
|''Days of Thunder''
|Rowdy Burns
|
|-
|1991
|''JFK''
|Bill Broussard
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |1993
|''The Dark Half''
|Sheriff Alan Pangborn
|
|-
|''Cliffhanger''
|Ranger Hal Tucker
|
|-
|''Tombstone''
|Sherman McMasters
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1994
|''Suspicious''
|Attendant
|Short film
|-
|''The Hard Truth''
|Jonah Mantz
|
|-
|1995
|''Mallrats''
|Jared Svenning
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |1996
|''Bastard Out of Carolina''
|Uncle Earle
|
|-
|''The Trigger Effect''
|Gary
|
|-
|''Back to Back''
|Bob Malone
|
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |1997
|''Song of Hiawatha''
|Bertrand
|
|-
|''Rosewood''
|Sheriff Walker
|
|-
|''Keys to Tulsa''
|Keith Michaels
|
|-
|''Deceiver''
|Kennesaw
|
|-
|''Shadow Builder''
|Father Vassey
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |1998
|''The Replacement Killers''
|Stan &quot;Zeedo&quot; Zedkov
|
|-
|''Brown's Requiem''
|Fritz Brown
|Also associate producer
|-
|''Renegade Force''
|Matt Cooper
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1999
|''A Table for One''
|Matt Draper / Dr. Matthew Swan
|Also co-executive producer
|-
|''{{Sortname|The|Bone Collector}}''
|Captain Howard Cheney
|
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |2000
|''Table One''
|Rowdy
|
|-
|''Here on Earth''
|Malcolm Arnold
|
|-
|''NewsBreak''
|John McNamara
|
|-
|''The 6th Day''
|Robert Marshall
|
|-
|2001
|''Replicant''
|Det. Jake Riley
|
|-
|2002
|''Undisputed''
|AJ Mercker
|
|-
|2003
|''The Box''
|Det. Stafford
|
|-
|2004
|''The Eliminator''
|Miles Dawson
|
|-
|2005
|''Chasing Ghosts''
|Mark Spencer
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2006
|''Repo! The Genetic Opera''
|Repo Man
|Unreleased short film&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.michaelrookeronline.com/trulydisturbing-com-horror-icon-of-the-month-michael-rooker |sernav=Truly Disturbing: Horror Icon of the Month: Michael Rooker {{!}} Michael Rooker Online |malper=www.michaelrookeronline.com |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2017-05-23 }}&lt;/ref&gt;
|-
|''Lenexa, 1 Mile''
|Russ
|
|-
|''Slither''
|Grant Grant
|
|-
|2007
|''Whisper''
|Sidney
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2008
|''The Lena Baker Story''
|Randolph County Sheriff
|
|-
|''Jumper''
|William Rice
|
|-
|''This Man's Life''
|Richard Crummly
|Short film
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2009
|''Super Capers''
|Judge / Dark Winged Vesper
|
|-
|''Penance''
|Mann
|
|-
|''The Marine 2''
|Church
|Direct-to-DVD
|-
| rowspan=&quot;7&quot; |2010
|''Scott's Dead''
|Mitch
|Short film
|-
|''Freeway Killer''
|Detective St. John
|
|-
|''Blood Done Sign My Name''
|Defense Attorney Billy Watkins
|
|-
|''Cell 213''
|Ray Clement
|
|-
|''DC Showcase: Jonah Hex''
|Red Doc (voice)
|Short film
|-
|''Louis''
|Pat McMurphy
|
|-
|''Super''
|Abe
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2011
|''Atlantis Down''
|Father / Alien
|
|-
|''Mysteria''
|Captain McCarthy
|
|-
|''Elwood''
|Condello
|Short film
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2012
|''The Lost Episode''
|Chris / Dr. Death
|Also director
|-
|''Hypothermia''
|Ray Pelletier
|
|-
|2013
|''Brother's Keeper''
|Chief Carver
|
|-
|2014
|''Guardians of the Galaxy''
|Yondu Udonta
|
|-
|2016
|''The Belko Experiment''
|Bud Melks
|
|-
|2017
|''Guardians of the Galaxy Vol. 2''
|Yondu Udonta
|Nominated—Saturn Award for Best Supporting Actor
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2019
|''Bolden''
|Pat McMurphy
|
|-
|''Brightburn''
|The Big T
|Cameo
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2020
|''Fantasy Island''
|Damon
|
|-
|''Love and Monsters''
|Clyde
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2021
| style=&quot;background:#FFFFCC;&quot; |''F9''
|Buddy
|Post-production
|-
| style=&quot;background:#FFFFCC;&quot; |''The Suicide Squad''
|Brian Durlin / Savant
|Post-production
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 21ê]]
[[Kategorî:Aktorên dengî yên amerîkî yên mêr]]
[[Kategorî:Aktorên fîlman ên amerîkî yên mêr]]
[[Kategorî:Aktorên televîzyonê yên amerîkî yên mêr]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1955]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Vebêjerên kitêbên dengî]]</text>
      <sha1>emdxose8ioti3w6b79yrat8bzqj6cfm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kêmkirina qelewiyê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100432</id>
    <revision>
      <id>2095706</id>
      <parentid>2082307</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T04:11:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3023" sha1="aubc81ctj5lq5yanw7jaw09ka292j1k" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}}
[[Wêne:Before and after comparison of weight loss 2015-06-25.png|thumb|Kêmkirina qelewiyê (nivîsa binê wêne inglîzî ye: ''before'', pêşî û ''after'', pişt re]]

'''Kêmkirina qelewiyê''' ji bo kêmkirina girseya laşî bi tevahî an ji hêla windabûna duhinê laşî ve an girseya bêhêl ve. 

Kesên ku kîloyên laşên wan zêdene an di qelew in, Mirov bi kêmkirina qelewîya xwe dikare metirsiyên tenduristiyê kêm bike.&lt;ref name=&quot;IQWiG-health-benefits&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/PMH0004993/ |sernav=Health benefits of losing weight |paşnav=Institute for Quality and Efficiency in Health Care |malper=Fact sheet, Informed Health Online |weşanger=Institute for Quality and Efficiency in Health Care |tarîxa-gihiştinê=27 hezîran 2013 |archive-date=2014-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140218232700/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/PMH0004993/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LeBlanc-AHRQ&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/PMH0016399/ |sernav=Screening for and management of obesity and overweight in adults |paşnav=LeBlanc |pêşnav=E |paşnav2=O'Connor, E |tarîx=October 2011 |malper=Evidence Syntheses, No. 89 |weşanger=U.S. Agency for Healthcare Research and Quality (AHRQ) |tarîxa-gihiştinê=27 hezîran 2013 |paşnav3=Whitlock, EP |archive-date=2014-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140218132840/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/PMH0016399/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; bi kêmkirina qelewîya laşî dikare êşan kêm bike. û [[Pestoya bilind a xwînê|Kêmkirina kîlo]] dikare bibe sedema kêmkirina tansiyonê (tansiyona bilind), lêbelê gelo ev zirarê têkildarî tansiyonê kêm dike ne diyar e. Kêmkirina Qelewîyê bi pejirandina şêwaza jiyanê ya ku tê de kêmtir kalorî têne xerckirin tê qebûl kirin.&lt;ref name=&quot;nhs&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nhs.uk/live-well/healthy-weight/understanding-calories/ |sernav=Health Weight – Understanding Calories |tarîx=19 tebax 2016 |weşanger=National Health Service }}&lt;/ref&gt; [[Stres]] an bêzarbûn dibe ku bibe sedema zêdebûna kîloyên laşî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.psychologytoday.com/us/blog/the-antidepressant-diet/201708/moods-overeating-good-bad-and-bored |sernav=Moods for Overeating: Good, Bad, and Bored |malper=Psychology Today |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2018-10-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pathak |pêşnav=K. |paşnav2=Soares |pêşnav2=M. J. |paşnav3=Calton |pêşnav3=E. K. |paşnav4=Zhao |pêşnav4=Y. |paşnav5=Hallett |pêşnav5=J. |tarîx=2014-06-01 |sernav=Vitamin D supplementation and body weight status: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials |kovar=Obesity Reviews |cild=15 |hejmar=6 |rr=528–37 |doi=10.1111/obr.12162 |issn=1467-789X |pmid=24528624 }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Laşî]]
[[Kategorî:Laşîya Mirov]]</text>
      <sha1>aubc81ctj5lq5yanw7jaw09ka292j1k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kate Mara</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100471</id>
    <revision>
      <id>2095704</id>
      <parentid>2016049</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T03:42:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4381" sha1="q5v1zpi4cup3z7qvqqulkhjuxg8dy6d" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tebax 2024}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
'''Kate Rooney Mara''' ( {{IPAc-en|ˈ|m|ɛər|ə}} {{respell|MAIR|ə}} ; ji dayîk 27.2.1983) &lt;ref name=&quot;tvg&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tvguide.com/celebrities/kate-mara/190291 |sernav=Kate Mara |weşanger=[[TV Guide]] |tarîxa-gihiştinê=1 îlon 2014 |archive-date=2020-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201024220845/https://www.tvguide.com/celebrities/kate-mara/190291/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; an hunermenda amerîkî ye. Ew ji bo xebata di televîzyonê de tê nasîn, di dramaya siyasî ya [[Netflix]]ê ''House of Cards'' (2013–2014; 2016) de lîst ser nûçegihan Zoe Barnes , analîsta komputerê Shari Rothenberg di rêzefîlma serhildêr [[Fox Broadcasting Company|a Fox]] ''24'' (2006) de, xanima neheq Hayden McClaine di miniseriyên FX ''Çîroka Xofa Amerîkî: Mala Kuştinê'' (2011), Patty Bowes di demsala yekem a rêzeya drama çand çandî ''ya Dravê PX (Pose)'' (2018) û Claire Wilson, mamosteyek ku bi xwendekarek temen biçûk re têkiliyek neqanûnî dest pê dike, li FX li ser wezîrên Hulu ''Mamosteyek'' (2020). Ya paşîn ya ku wê wekî hilberînerê kargêrê ji bo Rêzeya Nû ya Nû ya Çêkirî namzetê Ruhê Serbixwe êîşç îêşmfêgî şfçêî êfjfêvîdêsî twiw ên zbnfîgîfşfbfîfçf fîfîfnfmffû fdêlçf dldd dêdnf bû îdlfbdûfndojf f fpf ên fnfmûf ne fû ên fûd me dûdê ddîd bê û. &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.filmindependent.org/blog/the-must-list-getting-to-know-our-inaugural-film-independent-spirit-award-tv-nominees/ |sernav=The Must List: Getting to Know Our Inaugural Film Independent Spirit Award TV Nominees |paşnav=Jain |pêşnav=Arnav |tarîx=10 sibat 2021 |weşanger=[[Film Independent]] |tarîxa-gihiştinê=14 sibat 2021 }}&lt;/ref&gt;

== Pêşveçûnî ==
[[Wêne:Kate_Mara_2008.jpg|thumb| Mara di Çile 2008 de li Festîvala Fîlimê ya Sundance 2008]]

== Filmografî ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Year
!Title
!Role
! class=&quot;unsortable&quot; |Notes
|-
|1999
|''Joe the King''
|Allyson
|
|-
|1999
|''Random Hearts''
|Jessica Chandler
|
|-
|2002
|''Tadpole''
|Miranda Spear
|
|-
|2004
|''Time Well Spent''
|Girl
|Short film
|-
|2004
|''Peoples''
|Jessica
|
|-
|2004
|''Prodigy''
|
|
|-
|2005
|''Urban Legends: Bloody Mary''
|Samantha &quot;Sam&quot; Owens
|Direct-to-video
|-
|2005
|''[[Çiyayê Brokeback (fîlm)|Brokeback Mountain]]''
|Alma Del Mar Jr. (age 19)
|
|-
|2005
|''The Californians''
|Zoe Tripp
|
|-
|2006
|''Zoom''
|Summer Jones / Wonder
|
|-
|2006
|''Fireflies''
|Taylor
|
|-
|2006
|''We Are Marshall''
|Annie Cantrell
|
|-
|2007
|''Full of It''
|Annie Dray
|
|-
|2007
|''Shooter''
|Sarah Fenn
|
|-
|2008
|''Transsiberian''
|Abby
|
|-
|2008
|''Stone of Destiny''
|Kay Matheson
|
|-
|2009
|''Big Guy''
|Kate
|Short film
|-
|2009
|''{{Sortname|The|Open Road}}''
|Lucy
|
|-
|2010
|''Happythankyoumoreplease''
|Mississippi
|
|-
|2010
|''Iron Man 2''
|U.S. Marshal
|
|-
|2010
|''127 Hours''
|Kristi Moore
|
|-
|2010
|''Peep World''
|Meg
|
|-
|2011
|''Ironclad''
|Isabel
|
|-
|2011
|''Queen of Hearts''
|Queen of Hearts
|Short film
|-
|2011
|''10 Years''
|Elise
|
|-
|2012
|''Deadfall''
|Hanna
|
|-
|2013
|''Broken Bells After the Disco''
|Girl
|Short film
|-
|2014
|''Transcendence''
|Bree
|
|-
|2014
|''Tiny Detectives''
|Detective Kate
|Short film
|-
|2014
|''Lennon or McCartney''
|Herself
|Short film
|-
|2015
|''The Heyday of the Insensitive Bastards''
|Lisa
|
|-
|2015
|''Fantastic Four''
|Sue Storm / Invisible Woman
|
|-
|2015
|''Man Down''
|Natalie Drummer
|
|-
|2015
|''The Martian''
|Beth Johanssen
|
|-
|2015
|''Captive''
|Ashley Smith
|
|-
|2016
|''Morgan''
|Lee Weathers
|
|-
|2017
|''Megan Leavey''
|Megan Leavey
|
|-
|2017
|''My Days of Mercy''
|Mercy Bromage
|Also producer
|-
|2018
|''Chappaquiddick''
|Mary Jo Kopechne
|
|-
|2018
|''Time of Day ''
|Herself
|Short film
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 21ê]]
[[Kategorî:Aktrîsên bîseksuel]]
[[Kategorî:Aktrîsên dengî yên amerîkî]]
[[Kategorî:Aktrîsên fîlman ên amerîkî]]
[[Kategorî:Aktrîsên sahneyê yên amerîkî]]
[[Kategorî:Aktrîsên televîzyonê yên amerîkî]]
[[Kategorî:Aktrîsên zarok ên amerîkî]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1983]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]</text>
      <sha1>q5v1zpi4cup3z7qvqqulkhjuxg8dy6d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lîsteya qeşayên Afrîkayê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101588</id>
    <revision>
      <id>2095711</id>
      <parentid>2080975</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T04:36:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4626" sha1="o264j67eg2gli4f6x5d5urxn3exavan" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=îlon 2024}}
[[Wêne:MtKenya gletscher.jpg|thumb|[[Qeşaya Lewis]] a çiyayê Kenya]]
[[Wêne:Rwenzori Stanley Plateau.jpg|thumb|[[Qeşaya Stanley]] a çiyayên Rwenzori]]
[[Wêne:Glacier_at_summit_of_Mt_Kilimanjaro_001.JPG|thumb|[[Qeşaya Furtwängler]] (li pêş) li ser Çiyayê Kilimanjaro di tebaxa 2003an de bi vî awayî xuya bû. Li paşê [[Qada Qeşaya Bakur ya çiyayê Kilimanjaro]] ye.]]

Va ye lîsteya [[qeşa]]yên Afrîkayê.
Li Afrîka, nemaze li Afrîkaya Rojhilat, ji 10 000 - 15 000 salan ve herêmên bi qeşayên mezin hene. Berfa berdewam li ser [[lûtke]]yên herî bilind ên Afrîkaya Rojhilat heye. Herweha li [[rêzeçiya]]yê [[Drakensberg]] û çiyayên Stormberg yên [[Afrîkaya Başûr]] û [[çiyayên Atlasê]] yên [[Maroko]]yê tê dîtin. Heta roja îro jî girseyên qeşayê yên rastîn bi tenê li ser [[çiyayê Kilîmanjaro]] û [[çiyayê Kenya]] û [[çiyayê Rwenzori]] mane. &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://iccinet.org/east-african-highlands |sernav=East African Highlands &amp;#124; ICCI – International Cryosphere Climate Initiative |weşanger=Iccinet.org |tarîxa-gihiştinê=2014-03-07 |roja-arşîvê=2014-03-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140307183400/http://iccinet.org/east-african-highlands |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Lîsteya qeşayan ==
=== Çiyayê Kenya ===
(Hemî li [[quntar]]ên jorîn ên [[çiyayê Kenya]] ne &lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/glaciersofequato0000hast |sernav=The Glaciers of Equatorial East Africa |paşnav=Hastenrath |pêşnav=Stefan |weşanger=Kluwer Academic Publishers |sal=1984 |isbn=978-90-277-1572-2 |series=Solid Earth Sciences Library |gihiştina-urlyê=registration }}&lt;/ref&gt; )

* [[Qeşaya Mr Ali Cesar]]
* [[Qeşaya Diamond]]
* [[Qeşayê Darwin]]
* [[Qeşaya Forel]]
* [[Qeşaya Gregory]]
* [[Qeşaya Heim]]
* [[Qeşaya Josef]]
* [[Qeşaya Kraph]]
* [[Qeşaya Lewis]]
* [[Qeşaya Northey]]
* [[Qeşaya Tyndall]]

=== Çiyayên Rwenzori ===
* [[Qeşaya Speke]] &lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kaser |pêşnav=Georg |paşnav2=Noggler, Bernd |tarîx=1991 |sernav=Observations on Speke Glacier, Ruwenzori Range, Uganda |kovar=Journal of Glaciology |cild=37 |hejmar=127 |rr=313–318 |bibcode=1991JGlac..37..313K |doi=10.1017/S0022143000005736 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;
* [[Qeşaya Elena]]
* [[Qeşaya Stanley]]
* [[Qeşaya Baker]]

=== Çiyayê Kilîmanjaro ===
Hemû qeşayên Tanzanyayê li ser [[çiyayê Kilîmanjaro]] ne. Di nîvê sedsala 20an de 16 qeşa û sê qadên qeşayê hebûne lê di salên 1990an de, ji wan qeşayan çar winda bûne û yên mayî paşde vekişiyan. &lt;ref name=&quot;young&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://pubs.usgs.gov/pp/p1386g/africa.pdf |sernav=Glaciers of the Middle East and Africa - Glaciers of Africa |paşnav=Young |pêşnav=James A.T. |tarîx=1991 |weşanger=U. S. Geological Survey |format=pdf |tarîxa-gihiştinê=8 çiriya pêşîn 2014 }}&lt;/ref&gt;

* [[Qeşaya Arrow]] (bermayiyek e ji Qeşaya Little Barranco &lt;ref name=&quot;cullen&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=N. J. Cullen |paşnav2=P. Sirguey |paşnav3=T. M¨olg |paşnav4=G. Kaser |paşnav5=M. Winkler |paşnav6=S. J. Fitzsimons |tarîx=2013 |sernav=A century of ice retreat on Kilimanjaro: the mapping reloaded |url=http://www.the-cryosphere.net/7/419/2013/tc-7-419-2013.pdf |format=pdf |kovar=The Cryosphere |cild=7 |rr=419–431 |bibcode=2013TCry....7..419C |doi=10.5194/tc-7-419-2013 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;
* [[Qeşaya Balletto]]
* [[Qeşaya Barranco]] (berê wekî Qeşaya Gewre yê Barranco dihat nasîn)
* [[Qeşaya Credner]]
* [[Qeşaya Decken]]
* [[Qeşayê Zêrîn]]
* [[Qeşaya Drygalski]] (nema)
* [[Qada Qeşaya Rojhilat ya çiyayê Kilimanjaro]]
* [[Qeşaya Furtwängler]]
* [[Qeşaya Gewre yê Barranco]] (niha wekî [[Qeşaya Barranco]] tê nasîn)
* [[Qeşaya Gewre ya Penck]] (nema)
* [[Qeşaya Heim]]
* [[Qeşaya Klasten]]
* [[Qeşaya Barranco ya Biçûk]] (nema, qeşayeke piçûk maye [[Qeşaya Arrow]] nav lê kirin)
* [[Qeşaya Biçûk a Penck]]
* [[Qada Qeşaya Bakur ya çiyayê Kilimanjaro]]
* [[Qeşaya Ratzel]]
* [[Qeşaya Rebmann]]
* [[Qada Qeşaya Başûr ya çiyayê Kilimanjaro]]
* [[Qeşaya Uhlig]] (nema)

== Girêdanên derve ==

* [http://www.theguardian.com/environment/2012/jun/03/melting-glaciers-rwenzori-uganda-congo http://www.theguardian.com/en Environment/2012/jun/03/melting-glaciers-rwenzori-uganda-congo]
* https://web.archive.org/web/20080327183209/http://news.nationalgeographic.com/news/2008/03/080325-africa-glaciers.html

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Lîste|qeşayên Afrîkayê]]
[[Kategorî:Qeşa]]</text>
      <sha1>o264j67eg2gli4f6x5d5urxn3exavan</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>David Attenborough</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104221</id>
    <revision>
      <id>2095682</id>
      <parentid>2014122</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T01:53:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3684" sha1="509ysnlwuzh2tzi7vhuhl1lhupcsssn" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}}
{{Wergerîne|en|ziman2=tr|ziman3=fa}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| zimanê_navê_rastî  = en-GB
| roja_jidayikbûnê   = {{Jidayikbûn|8|5|1924|temen=erê}}
| hevwelatî          = {{Ala|Brîtanî}}
| pênasê_pêşîn       = Sir
| pênasê_paşîn       = OM GCMG CH CVO CBE FRS FSA FRSA FLS FZS FRSGS FRSB HonFLI
}}
'''Sir David Frederick Attenborough''' ({{Jidayikbûn|8|5|1926|j=1}}) weşîner û [[Biyolojî|biyologê]] [[brîtanî]] ye. Ew bi xebata xwe ya ji bo [[BBC]]yê, çêkirina belgefîlmên li ser xwezayê tê naskirin. Di heman demê de di salên 1960 û 1970an de di BBCyê de jî gerînendeyê payebilind bû. Ew kontrolkerê [[BBC Two]] (''Kanala Du ya BBCyê'') û derhênerê bernameyên ji bo [[BBC Television]] (''Televizyona BBC'') bû.

== Jiyana wî ==
{{Beşê berfireh bike|tarîx=hezîran 2024}}

Wî di 1952an de ji bo BBCyê dest bi kar kir. Wê demê, wî xwediyê televîzyonek nebû û tenê carî li yek bernameyê temaşe kiribû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Life on Air |paşnav=Attenborough, David |weşanger=BBC Books |sal=2002 |isbn=978-0-563-53461-7 |rr=10-11 }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==

* [https://web.archive.org/web/20140810122408/http://www.davidattenborough.co.uk/ Malpera BBC Books David Attenborough]
* [https://web.archive.org/web/20140808054258/http://www.britishexploring.org/AboutUs/OurPatrons.aspx British Exploring Society]
* [https://web.archive.org/web/20140514162407/http://www.frp.org.uk/news/149-frp-announces-its-new-patrons Friends of Richmond Park]
* [https://web.archive.org/web/20180204000612/https://www.populationmatters.org/attenborough-opt-patron/ Population Matters]
* [https://web.archive.org/web/20160727151608/http://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2ba11e009b David Attenborough] li [[Enstîtuya Fîlimê ya Brîtanî|British Film Istitute]]
* [https://attenboroughfilm.com/ David Attenborough: A Life On Our Planet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210220181854/https://attenboroughfilm.com/ |date=2021-02-20 }}
* [http://www.wildfilmhistory.org/person/85/David+Attenborough.html Wildfilmhistory.org biography]
* [https://www.pbs.org/lifeofbirds/sirdavid/index.html Hevpeyivîna PBS bi Attenborough re di 1998 de]
* [https://www.youtube.com/watch?v=fK0rXRmC4DQ#t=100 People and Planet: David Attenborough], vîdyoya ''[[President of the Royal Society of Arts]]'' 2011
* [https://www.bbc.co.uk/nature/collections/p0048522 BBC Wildlife Finder] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180826101255/http://www.bbc.co.uk/nature/collections/p0048522 |date=2018-08-26 }} Demên bijare yên David Attenborough
* [http://www.worldlandtrust.org/about/patrons/david-attenborough Ji World Land Trust rêzgirtin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180330151912/http://www.worldlandtrust.org/about/patrons/david-attenborough |date=2018-03-30 }}
* [https://www.bbc.co.uk/programmes/p00942qy David Attenborough] hevpeyvînek li [[BBC Radio 4]] ''[[Desert Island Discs]]'', 27 Kanûn 1998
* [http://www.radiotimes.com/news/2016-10-13/david-attenborough-humanity-must-come-to-its-senses-or-face-environmental-disaster &quot;David Attenborough: humanity must come to its senses or face environmental disaster&quot;] ''[[Radio Times]]''. 2016.

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Çalakvanên brîtanî]]
[[Kategorî:Endamên Akademiya Amerîkî ya Huner û Zanistê]]
[[Kategorî:Endamên Royal Society]]
[[Kategorî:Endamên Royal Society yên brîtanî]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1926]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Şitil]]
[[Kategorî:Vebêjerên kitêbên dengî]]
[[Kategorî:Zanyarên îngilîz]]</text>
      <sha1>509ysnlwuzh2tzi7vhuhl1lhupcsssn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Neunkirchen (Siegerland)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112338</id>
    <revision>
      <id>2095761</id>
      <parentid>1838706</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T09:00:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Juan Emilio Prades Bel</username>
        <id>75344</id>
      </contributor>
      <origin>2095761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1245" sha1="nh0awzr40rsmp43s57omy2a9ud4uspo" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| nav                = Neunkirchen (Siegerland)
| sernavê_wêne       = Dîmenek ji bajêr
| etîketa_binebeşê2  = [[Herêmên Almanyayê|Herêma federe]]&lt;br/&gt;''({{biçûk|Land}})''
| navê_binebeşê2     = [[Nordrhein-Westfalen]]
| etîketa_binebeşê3  = [[Regierungsbezirk|Herêma hikûmetê]]&lt;br/&gt;''({{biçûk|Regierungsbezirk}})''
| navê_binebeşê3     = [[Arnsberg (dever)|Arnsberg]]
| etîketa_binebeşê4  = [[Navçeyên Almanyayê|Navçe]]
| navê_binebeşê4     = [[Siegen-Wittgenstein]]
}}
[[Wêne:Municipio de Neunkirchen, Siegen-Wittgenstein, Alemania.jpg|thumb|Neunkirchen (Siegerland)]]
'''Neunkirchen (Siegerland)''' şaredariyeke [[navçeyên Almanyayê|navçeya ''(Landkreis)'']] [[Siegen-Wittgenstein]] li [[Nordrhein-Westfalen]], [[Almanya]]yê ye.&lt;ref&gt;{{Deutsche-staedte.de}}&lt;/ref&gt;

== Cografya ==
{{Beşa vala|tarîx=îlon 2024}}

== Nifûs ==
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}}

{{Bajarok û şaredariyên Siegen-Wittgenstein}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nordrhein-Westfalen-erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Siegen-Wittgenstein]]
[[Kategorî:Şaredariyên Nordrhein-Westfalen]]</text>
      <sha1>nh0awzr40rsmp43s57omy2a9ud4uspo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095762</id>
      <parentid>2095761</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T09:00:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Juan Emilio Prades Bel</username>
        <id>75344</id>
      </contributor>
      <origin>2095762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1360" sha1="3mtts31ot1po0zrjs6r1054nsj88y09" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| nav                = Neunkirchen (Siegerland)
| sernavê_wêne       = Dîmenek ji bajêr
| etîketa_binebeşê2  = [[Herêmên Almanyayê|Herêma federe]]&lt;br/&gt;''({{biçûk|Land}})''
| navê_binebeşê2     = [[Nordrhein-Westfalen]]
| etîketa_binebeşê3  = [[Regierungsbezirk|Herêma hikûmetê]]&lt;br/&gt;''({{biçûk|Regierungsbezirk}})''
| navê_binebeşê3     = [[Arnsberg (dever)|Arnsberg]]
| etîketa_binebeşê4  = [[Navçeyên Almanyayê|Navçe]]
| navê_binebeşê4     = [[Siegen-Wittgenstein]]
}}
[[Wêne:Municipio de Neunkirchen, Siegen-Wittgenstein, Alemania.jpg|thumb|Neunkirchen (Siegerland)]]
[[Wêne:Casas típicas alemanas en Neunkirchen, Siegen-Wittgenstein, Alemania.jpg|thumb|Neunkirchen (Siegerland)]]
'''Neunkirchen (Siegerland)''' şaredariyeke [[navçeyên Almanyayê|navçeya ''(Landkreis)'']] [[Siegen-Wittgenstein]] li [[Nordrhein-Westfalen]], [[Almanya]]yê ye.&lt;ref&gt;{{Deutsche-staedte.de}}&lt;/ref&gt;

== Cografya ==
{{Beşa vala|tarîx=îlon 2024}}

== Nifûs ==
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}}

{{Bajarok û şaredariyên Siegen-Wittgenstein}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nordrhein-Westfalen-erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Siegen-Wittgenstein]]
[[Kategorî:Şaredariyên Nordrhein-Westfalen]]</text>
      <sha1>3mtts31ot1po0zrjs6r1054nsj88y09</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>The Big Bang Theory</title>
    <ns>0</ns>
    <id>122885</id>
    <revision>
      <id>2095738</id>
      <parentid>2032886</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T06:31:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1621" sha1="toq4cmk7gk0xgehi2575dp84bsjfr83" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}
{{Agahîdanka giştî
}}
'''''The Big Bang Theory''''' [[sîtkom]]eke televîzyonê ya amerîkî ye ku ji aliyê Chuck Lorre û Bill Prady ve hatiye afirandin. Rêzefîlm li ser [[CBS]]ê di 24ê îlona 2007an de cara pêşîn hatiye pêşandan, û di 16ê gulana 2019an de qediya ku di 12 sezon de 279 beş hatine weşandin.&lt;ref&gt;[https://www.tvguide.com/tvshows/big-bang-theory/cast/288041 &quot;The Big Bang Theory: Cast &amp; Details&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200508104211/https://www.tvguide.com/tvshows/big-bang-theory/cast/288041/ |date=2020-05-08 }}.&lt;/ref&gt;

Rêzefîlm çîroka jiyana pênc karakterên ku li Pasadena, Californiayê dijîn, dikir: Leonard Hofstadter (Johnny Galecki) û Sheldon Cooper ([[Jim Parsons]]), her du [[fizîknas]]ên Caltechê ne ku di apartmanekê de dijiyan; Penny (Kaley Cuoco), garsoneke ku dixwaze bibe aktrîsek û li hemberê mala Leonard û Sheldonê dijiya û hevalên Leonard û Sheldon ên bi qasî wan geek in, endezyarê hewayê Howard Wolowitz (Simon Helberg) û [[astrofizîk]]nas Raj Koothrappali (Kunal Nayyar).&lt;ref name=&quot;deseretnews2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.deseretnews.com/article/1,5143,695216156,00.html |sernav=He's a genius |pêşnav=Scott D. |paşnav=Pierce |tarîx=8 çiriya pêşîn 2007 |malper=Deseret News |roja-gihiştinê=11 kanûna pêşîn 2008 |roja-arşîvê=23 gulan 2010 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100523215517/http://www.deseretnews.com/article/1,5143,695216156,00.html }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:The Big Bang Theory| ]]</text>
      <sha1>toq4cmk7gk0xgehi2575dp84bsjfr83</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lîsteya dragqueenan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123835</id>
    <revision>
      <id>2095710</id>
      <parentid>2085123</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T04:34:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80560" sha1="ddyesaq7p7w4m0feue6j541zvmplp28" xml:space="preserve">[[Wêne:Victoria Sin, sandwich.jpg|thumb|Dragqueena kenedayî [[Victoria Sin]]]]
[[Wêne:Acid Betty at RuPaul's Dragcon 2017 by dvsross (2).jpg|thumb|Dragqueen [[Acid Betty]] (2017)]]
[[Wêne:Monét X Change at Dragcon by dvsross.jpg|thumb|[[Monét X Change]] (2019)]]
[[Wêne:RuPaul by David Shankbone.jpg|thumb|Şaha bi ''drag'' a amerîkî ya bi nav û deng RuPaul, got, &quot;Mirov tazî tê dinyayê, pişt re her tişt ''drag'' e...&quot;.&lt;ref&gt;William Steward (1995). Casell's Queer Companion: A dictionary of lesbian and gay life and culture. Casell, London.&lt;/ref&gt;]]
[[Wêne:RuPaul 2019 California Hall of Fame Ceremony 06.jpg|thumb|[[RuPaul]] di 2019an de. Dibêje, &quot;Ez wek jinekê kinc li xwe nakim, ez wek ''dragqueen'' li xwe dikim!&quot;]]
[[Wêne:Detox Icunt Drag Stars.jpg|thumb|[[Detox]], dragqueeneke amerîkî ye.]]

 
Va ye lîsteyeke hin [[dragqueen]]ên bi nav û deng e.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+
|-
! Nasnavê hunerî
! Nav
! Hevwelatî
! class=&quot;unsortable&quot; |Çavkanî
|-
|[[Acid Betty]]
|Jamin Ruhren
| Amerîkî
|
|-
|[[Adore Delano]]
| Danny Noriega
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.rollingstone.com/music/news/ex-idol-danny-noriega-lip-synchs-paula-abdul-for-paula-abdul-20140416 |sernav=Ex-Idol Danny Noriega Lip-Synchs Paula Abdul for Paula Abdul |xebat=Rolling Stone |roja-gihiştinê=2018-04-21 |roja-arşîvê=2016-04-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160407042456/http://www.rollingstone.com/music/news/ex-idol-danny-noriega-lip-synchs-paula-abdul-for-paula-abdul-20140416 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Aja]]
|Jay Rivera
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.amny.com/entertainment/drag-race-aja-1.16722323 |sernav='Drag is powerful,' just ask this Bushwick queen |xebat=am New York |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[A'keria C. Davenport|A'keria Chanel Davenport]]
|Gregory D'Wayne
| Amerîkî
|
|-
|[[Akihiro Miwa]]
| Maruyama Akihiro
| Japonî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/1991/09/18/movies/review-film-in-tokyo-a-queen-of-crime-in-drag.html |sernav=Review/Film; In Tokyo, A Queen Of Crime In Drag |lînka-nivîskar=Vincent Canby |pêşnav=Vincent |paşnav=Canby |xebat=[[The New York Times]] |tarîx=18 îlon 1991 |roja-gihiştinê=2 kanûna paşîn 2018 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Alaska Thunderfuck 5000]]
| Justin Honard
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.goerie.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20130313/OPINION07/303139967 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140407081445/http://www.goerie.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20130313%2FOPINION07%2F303139967 |rewşa-urlyê=mirî |roja-arşîvê=2014-04-07 |sernav=High school friend on national reality competition {{!}} GoErie.com/Erie Times-News |tarîx=2014-04-07 |roja-gihiştinê=2018-04-21 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Alexis Mateo]]
| Alexis Mateo Pacheco
| Portorîkoyî
|&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VU5vBAAAQBAJ&amp;pg=PT52 |sernav=The Un/Making of Latina/o Citizenship: Culture, Politics, and Aesthetics |paşnav1=Hernández |pêşnav1=E. |paşnav2=Gibson |pêşnav2=E. Rodriguez y |paşnav3=Gibson |pêşnav3=Eliza Rodriguez y |tarîx=2014-08-20 |weşanger=Springer |isbn=9781137431080 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Alexis Michelle]]
|Alex Michaels
| Amerîkî
|
|-
|[[Alyssa Edwards]]
| Justin Johnson
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.missgayamerica.com/suspended%20contestant%20and%20affiliate%20registry.htm |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150224165953/http://www.missgayamerica.com/suspended%20contestant%20and%20affiliate%20registry.htm |rewşa-urlyê=mirî |roja-arşîvê=2015-02-24 |sernav=Suspended Contestant and Affiliate Registry |tarîx=2015-02-24 |roja-gihiştinê=2018-04-21 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[House of LeMay|Amber LeMay]]
| Bob Bolyard
| Amerîkî
|&lt;ref name=&quot;Resmer&quot;&gt;{{Jêder |sernav=The Babes of Beaver Pond |pêşnav=Cathy |paşnav=Resmer |tarîx=27 îlon 1995 |url=http://www.7dvt.com/2006/babes-beaver-pond |roja-gihiştinê=7 sibat 2006 |periodical=[[Seven Days (newspaper)|Seven Days]] |cih=Vermont |roja-arşîvê=10 çiriya pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171010210040/https://www.sevendaysvt.com/vermont/the-babes-of-beaver-pond/Content?oid=2127313 |rewşa-urlyê=zindî }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Amber Richards]]
|Amber Marie Williams
| Amerîkî
|
|-
|-
|[[Angele Anang]]
|Anchalee Anang
|Taylendî
|
|-
|[[Anita Wigl'it]]
| Nick Kennedy-Hall
| Nûzelendî
| 
|-
|[[Anubis Finch]]
|Charli Paul Frank Monét Finch
| Brîtanî-misirî
|
|-
|[[Aquaria (drag queen)|Aquaria]]
| Giovanni Palandrani
| Amerîkî
| 
|-
|[[Art Simone]]
| Jack Daye
| Awstralî
| 
|-
|[[Asia O'Hara]]
|Antwan Mason Lee
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.dallasobserver.com/arts/antwan-lee-was-clueless-about-makeup-but-he-became-miss-gay-america-anyway-8495476 |sernav=Antwan Lee Was Clueless About Makeup, But He Became Miss Gay America Anyway |paşnav=North |pêşnav=Caroline |tarîx=2016-07-18 |xebat=Dallas Observer |roja-gihiştinê=2018-04-21 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Asttina Mandella]]
|Aston Joshua
| Brîtanî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.gaytimes.co.uk/culture/drag-race-uk-star-asttina-mandella-reveals-her-controversial-and-taboo-pick-for-snatch-game |sernav=Drag Race UK star Asttina Mandella reveals her 'controversial and taboo' pick for Snatch Game |paşnav=Damshenas |pêşnav=Sam |malper=Gay Times |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210129144538/https://www.gaytimes.co.uk/culture/drag-race-uk-star-asttina-mandella-reveals-her-controversial-and-taboo-pick-for-snatch-game/ |roja-arşîvê=29 kanûna paşîn 2021 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[A'Whora]]
|George Boyle
| Brîtanî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.nottinghampost.com/news/celebs-tv/nottinghamshire-rupauls-drag-race-uk-4901946 |sernav=Nottinghamshire RuPaul's Drag Race UK contestant reveals what attracted them to glitz and glamour |paşnav=Nanrah |pêşnav=Gurjeet |tarîx=19 kanûna paşîn 2021 |malper=NottinghamshireLive |roja-gihiştinê=11 hezîran 2021 }}&lt;/ref&gt;
|-
| Babsan
|[[Lars-Åke Wilhelmsson]]
| Swêdî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |pêşnav=Anna |paşnav=Möller |url=http://www.tv4.se/lets-dance/artiklar/lars-%C3%A5ke-wilhelmsson-i-lets-dance-juryn-518b914504bf72375e0000d5 |sernav=Lars-Åke Wilhelmsson i Let's dance juryn |xebat=tv4.se |roja-gihiştinê=12 îlon 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Baga Chipz]]
| Leo Loren
| Brîtanî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Ling |pêşnav1=Thomas |sernav=What do the RuPaul's Drag Race UK queens look like out of drag? |url=https://www.radiotimes.com/news/on-demand/2019-10-08/ru-paul-drag-race-uk-queens-out-of-drag/ |roja-gihiştinê=28 çiriya paşîn 2020 |xebat=Radio Times |tarîx=8 çiriya pêşîn 2019 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Barbada de Barbades]]
|Sébastien Potvin
| Kenedayî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |pêşnav=Samuel |paşnav=Larochelle |url=https://quebec.huffingtonpost.ca/2017/08/07/barbada-de-barbades-entrevue_a_23068666/ |sernav=Barbada de Barbades, une drag queen haute en couleurs |malper=[[Huffington Post Québec]] |tarîx=7 tebax 2017 |ziman=fr |roja-gihiştinê=11 hezîran 2021 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Barbette (performer)|Barbette]]
| Vander Clyde
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |paşnav=Liner |pêşnav=Elaine |sernav=Swingers: ''Barbette'' soars to greatness with the tragic tale of a trapeze artist |xebat=Dallas Observer |tarîx=2002-06-13 |url=http://www.dallasobserver.com/2002-06-13/culture/swingers/ |roja-gihiştinê=2008-10-24 |roja-arşîvê=2015-05-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150506192325/http://www.dallasobserver.com/2002-06-13/culture/swingers/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
| Bassem Feghali
|[[Bassem Feghali]]
| Libnanî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Transvestite takes on Arab TV |pêşnav=Habib |paşnav=Battah |periodical=[[Variety (magazine)|Variety]] |tarîx=28 îlon 2007 |url=https://www.variety.com/article/VR1117973038.html?categoryid=14&amp;cs=1 |roja-gihiştinê=2008-10-24 |archive-date=2007-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071114091753/http://www.variety.com/article/VR1117973038.html?categoryId=14&amp;cs=1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[BeBe Zahara Benet]]
| Nea Marshall Kudi
| Kamerûnî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.vanityfair.com/hollywood/2017/03/bebe-zahara-benet-rupauls-drag-race |sernav=Catching Up with BeBe Zahara Benet, the Very First Winner of RuPaul's Drag Race |paşnav=Desta |pêşnav=Yohana |xebat=HWD |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[BenDeLaCreme]]
| Benjamin Putnam
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.thegatewayonline.ca/2015/02/rupaul-tour-serves-enter-taint-ment/ |sernav=RuPaul tour serves up enter-taint-ment - The Gateway |tarîx=2015-02-11 |xebat=The Gateway |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Bette Bourne]]
| Peter Bourne
| Brîtanî
|&lt;ref name=&quot;Wilmer2002&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |paşnav=Wilmer |pêşnav=S. E. |sernav=Theatre, Society and the Nation: Staging American Identities |url=https://books.google.com/books?id=c0oRio6wghkC&amp;pg=PT179 |roja-gihiştinê=5 tebax 2012 |tarîx=23 îlon 2002 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=9780521802642 |rr=179– }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Bert Errol]]
| Isaac Whitehouse
| Brîtanî
|&lt;ref&gt;[https://www.google.co.uk/books/edition/The_Encyclopedia_of_Vaudeville/Hu3nNSmRjZ0C?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=%22Bert+Errol%22+impersonator&amp;pg=PA161&amp;printsec=frontcover  Anthony Slide, &quot;Bert Errol&quot;, ''The Encyclopedia of Vaudeville'', University Press of Mississippi, 2012, p.161]&lt;/ref&gt;
|-
|[[Bianca Del Rio]]
| Roy Haylock
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bestofneworleans.com/gambit/double-trouble/Content?oid=1240467 |sernav=Costume designer/drag queen, Roy Haylock/Bianca Del Rio is a two-hit wonder |paşnav=Simmons |pêşnav=David Lee |malper=Gambit |ziman=en |roja-gihiştinê=2018-04-22 |roja-arşîvê=2018-05-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180527083734/https://www.bestofneworleans.com/gambit/double-trouble/Content?oid=1240467 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Billy More]]
|Massimo Brancaccio
| Îtalî
|
|-
|[[Bimini Bon Boulash]]
|Thomas Hibbitts
| Brîtanî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.radiotimes.com/tv/entertainment/reality-tv/bimini-bon-boulash-rupauls-drag-race-uk-contestant |sernav=Who is Bimini Bon Boulash? Meet the RuPaul's Drag Race UK star who is the &quot;bendiest queen&quot; |paşnav=Julians |pêşnav=Joe |tarîx=14 kanûna paşîn 2021 |malper=RadioTimes |roja-gihiştinê=11 hezîran 2021 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Blair St. Clair]]
|Andrew Bryson
| Amerîkî
|
|-
|[[Bob the Drag Queen]]
| Christopher Caldwell
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.huffingtonpost.com/entry/rupauls-drag-race-season-nine-winner_us_573b30c1e4b077d4d6f40f66 |sernav=Bob The Drag Queen Wins 'RuPaul's Drag Race' Season Eight |paşnav=Nichols |pêşnav=James Michael |tarîx=2016-05-17 |xebat=Huffington Post |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Bobby Marchan]]
| Oscar James Gibson
| Amerîkî
|&lt;ref name=&quot;hannusch_obit&quot;&gt;{{Jêder |paşnav=Hannusch |pêşnav=Jeff |sernav=Bobby Marchan, 69, noted N.O. R&amp;B artist |rojname=Times-Picayune |sal=1999 | url =http://elvispelvis.com/bobbymarchan.htm |roja-gihiştinê=2009-11-27 |roja-arşîvê=2009-12-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091207003232/http://elvispelvis.com/bobbymarchan.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Brita Filter]]
|Jesse Havea
| Amerîkî
|
|-
|[[Britney Houston]]
|Jahmila Adderley
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Britney Houston Recruits 'Britney Cat Dolls' For Pussycat Dolls Parody |tarîx=3 tîrmeh 2008 |pêşnav=Jim |paşnav=Cantiello |periodical=[[MTV.com]] |roja-gihiştinê=2008-10-26 |url=http://www.mtv.com/news/articles/1590362/20080703/index.jhtml |roja-arşîvê=2008-10-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081026000000/http://www.mtv.com/news/articles/1590362/20080703/index.jhtml |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Brooke Lynn Hytes]]
|Brock Hayhoe
| Kenedayî
|
|-
|Capucine
|[[Kewpie (drag artist)|Kewpie]]
| Başûrafrîkî
|&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Jêder-malper |tarîx=2 îlon 2019 |sernav=Kewpie |url=https://www.sahistory.org.za/people/kewpie |roja-gihiştinê=2020-06-04 |malper=South African History Online }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Carmen Carrera]]
| Carmen Carrera
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.wmagazine.com/story/carmen-carrera-transgender-performer-autobiographical-essay |sernav=Carmen Carrera: Show Girl |paşnav=Carrera |pêşnav=Carmen |xebat=W Magazine |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Carmen Farala]]
| Daniel Mora
| Spanî
|
|-
|[[Chad Michaels]]
| Chad Michaels
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.seattlegayscene.com/2012/01/untucked-with-brian-interview-with-chad-michaels-of-rupauls-drag-race-season-four.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130629164217/http://www.seattlegayscene.com/2012/01/untucked-with-brian-interview-with-chad-michaels-of-rupauls-drag-race-season-four.html |rewşa-urlyê=mirî |roja-arşîvê=2013-06-29 |sernav=Untucked with Brian: Interview with Chad Michaels of RuPaul's Drag Race, Season Four &quot; Seattle Gay Scene |tarîx=2013-06-29 |roja-gihiştinê=2018-04-22 }}&lt;/ref&gt;
|-
|Charlene
|[[Charlene Incarnate]]
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.timeout.com/newyork/lgbt/charlene |sernav=Charlene is taking over the planet |paşnav=Goldberg |pêşnav=David |tarîx=2018-08-09 |malper=Time Out New York |ziman=en |roja-gihiştinê=2020-01-26 }}&lt;/ref&gt;
|-
| Charles Ludlam
|[[Charles Ludlam]]
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=In, Around, Through &amp; Out: An Actor's Life |pêşnav=Blaise |paşnav=Koch |weşanger=Spearhead |sal=2002 |isbn=978-0-86486-528-1 |rûpel=237 }}&lt;/ref&gt;
|-
| Charles Pierce
|[[Charles Pierce (female impersonator)|Charles Pierce]]
| Amerîkî
|&lt;ref name=&quot;changingroom&quot; /&gt;
|-
|[[Charlie Hides]]
| Charlie Hides
| Amerîkî-brîtanî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://hellogiggles.com/lifestyle/food-drink/from-boy-to-diva-an-interview-with-charlie-hides/ |sernav=From Boy to Diva: An Interview with Charlie Hides |xebat=HelloGiggles |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-09-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170925035222/https://hellogiggles.com/lifestyle/food-drink/from-boy-to-diva-an-interview-with-charlie-hides/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Cherdonna Shinatra]]
| Jody Kuehner
| Amerîkî
|&lt;ref name=&quot;Sommerfeld2014&quot;&gt;
{{Jêder |sernav=A Fiendish Conversation with Jody Kuehner (Cherdonna Shinatra) |tarîx=13 çiriya pêşîn 2014 |nivîskar=Seth Sommerfeld |xebat=[[Seattle Met]] |url=http://www.seattlemet.com/articles/2014/10/13/a-fiendish-conversation-with-jody-kuehner-cherdonna-shinatra-october-2014 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Cherry Valentine]]
|George Ward
| Brîtanî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-tees-55668005 |sernav=Drag Race UK: Cherry Valentine tells of 'rollercoaster' year |tarîx=14 kanûna paşîn 2021 |malper=BBC News |roja-gihiştinê=11 hezîran 2021 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Cheryl Hole]]
| Luke Underwood
| Brîtanî
|
|-
|Cheyenne Pepper
|[[Eugene Lee Yang]]
| Koreyî-amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |paşnav=The Try Guys |sernav=Eugene Performs Drag In His First Local Show |tarîx=2019-03-20 |url=https://www.youtube.com/watch?v=-qrOn49F57A&amp;t=462s |roja-gihiştinê=2019-04-16 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Chi Chi DeVayne]]
| Zavion Davenport
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.newsweek.com/rupaul-drag-race-all-stars-season-3-chi-chi-791133 |sernav=Chi Chi Devayne, drag queen hero to the American south |tarîx=2018-01-25 |xebat=Newsweek |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Chi Chi LaRue]]
| Larry David Paciotti
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Keyframes: Popular Cinema and Cultural Studies |pêşnav1=Matthew |paşnav1=Tinkcom |pêşnav2=Amy |paşnav2=Villarejo |weşanger=Routledge |sal=2001 |isbn=978-0-415-20281-7 |rûpel=[https://archive.org/details/keyframes00mtin/page/226 226] |url=https://archive.org/details/keyframes00mtin/page/226 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Christeene Vale]]
| Paul Soileau
| Amerîkî
|
|-
|[[Conchita Wurst]]
| Tom Neuwirth
| Awstralî
|
|-
|[[Coco Montrese]]
|Martin Cooper
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.manhattandigest.com/2016/08/23/one-on-one-with-rupauls-drag-race-all-star-coco-montrese/ |sernav=One on One with RuPaul's Drag Race All Star Coco Montrese! |tarîx=2016-08-23 |xebat=Manhattan Digest |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Cookie Buffet]]
| Christopher Dyer
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.metroweekly.com/2012/07/summit-strength/ |sernav=Summit Strength: Advocate Christopher Dyer gets the conversation started ahead of the Gay Men's Health Summit – plus a peek at what's in store: Feature Story section: Metro Weekly magazine |weşanger=Metroweekly.com |tarîx=2012-07-12 |roja-gihiştinê=2013-11-01 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Courtney Act]]
| Shane Jenek
| Awstralî
|&lt;ref name=&quot;changingroom&quot; /&gt;
|-
|[[Craig Russell (Canadian actor)|Craig Russell]]
| Russell Craig Eadie
| Kenedayî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |paşnav=Jeffreys |pêşnav=Joe E. |sernav=Russell, Craig |periodical=[[glbtq.com]] |url=http://www.glbtq.com/arts/russell_c.html |sal=2002 |roja-gihiştinê=2008-10-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081007204559/http://glbtq.com/arts/russell_c.html |roja-arşîvê=2008-10-07 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Cristal Snow]]
| Tapio Huuska
| Fînî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |paşnav=Syrkova |pêşnav=Daria |sernav=Cristal Snow: &quot;It's an ultimate song of an empowerment&quot; |xebat=ESCBubble |tarîx=2016-02-26 |url=https://escbubble.com/2016/02/cristal-snow-its-an-ultimate-song-of-an-empowerment/ |roja-gihiştinê=2020-11-25 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Crystal Methyd]]
| Cody Harness
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |paşnav=Schultz |pêşnav=Brandon |sernav=Gay-Listers Guide: Crystal Methyd On The True/False Film Festival |xebat=Forbes |tarîx=2020-05-28 |url=https://www.forbes.com/sites/brandonschultz/2020/05/28/gay-listers-guide-crystal-methyd-on-the-truefalse-film-festival/#347106b83380 |roja-gihiştinê=2020-05-17 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Cynthia Lee Fontaine]]
| Carlos Hernandez
| Portorîkoyî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.austinmonthly.com/Blog/April-2017/Austin-Drag-Queen-Cynthia-Lee-Fontaine-RuPauls-Drag-Race/ |sernav=Austin Drag Queen Cynthia Lee Fontaine on RuPaul, Her Famous Catchphrase, and Beating Cancer |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Dame Edna Everage]]
|[[Barry Humphries]]
| Awstralî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Crossing the Stage: Controversies on Cross-dressing |pêşnav=Lesley |paşnav=Ferris |weşanger=Routledge |sal=1993 |isbn=978-0-415-06269-5 |rûpel=11 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Danny La Rue]]
| Daniel Patrick Carroll
| Îrlendî
|&lt;ref name=&quot;changingroom&quot; /&gt;
|-
|[[Deborah Ombres]]
| Javier Díaz
| Spanî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=´Caiga quien caiga´ volverá con Manel Fuentes el día 28 |tarîx=19 kanûna paşîn 2005 |periodical=[[:es:El Periódico Extremadura]] |url=http://www.elperiodicoextremadura.com/noticias/noticia.asp?pkid=152182 |ziman=es |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110726071214/http://www.elperiodicoextremadura.com/noticias/noticia.asp?pkid=152182 |roja-arşîvê=26 tîrmeh 2011 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2021 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Delta Work]]
|Gabriel Villarreal
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.harpersbazaar.com/celebrity/latest/news/a17099/adele-delta-work-drag-queen-impersonator/ |sernav=Adele Brought Her Drag Queen Impersonator on Stage With Her |tarîx=2016-08-08 |xebat=Harper's BAZAAR |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Denali (drag queen)|Denali Foxx]]
|Cordero Zuckerman
| Amerîkî
|
|-
|[[Derrick Barry]]
|Derrick Barry
| Amerîkî
|
|-
|[[Detox Icunt]]
| Matthew Sanderson
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://instinctmagazine.com/post/drag-race-all-star-detox-sues-managers-fraud-unpaid-royalties-according-report |sernav='Drag Race' All Star Detox Sues Managers For Fraud |tarîx=2017-04-13 |xebat=Instinct |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180422202536/http://instinctmagazine.com/post/drag-race-all-star-detox-sues-managers-fraud-unpaid-royalties-according-report |roja-arşîvê=2018-04-22 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Divina de Campo]]
|Owen Farrow
| Brîtanî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=&quot;Divine&quot; biography |periodical=[[The New York Times]] |url=https://www.radiotimes.com/news/tv/2019-09-12/divina-de-campo-rupaul-drag-race-uk/=2009-09-12 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Divine (actor)|Divine]]
| Glen Milstead
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=&quot;Divine&quot; biography |url=https://movies.nytimes.com/person/19335/Divine/biography |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071217042034/http://movies.nytimes.com/person/19335/Divine/biography |rewşa-urlyê=mirî |roja-arşîvê=2007-12-17 |department=Movies &amp; TV Dept. |xebat=[[The New York Times]] |tarîx=2007 |roja-gihiştinê=2007-12-05 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Donna Sachet]]
| Kirk Reeves
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Tall price for lot near future Transbay Terminal |tarîx=22 çiriya pêşîn 2008 |roja-gihiştinê=2008-10-26 |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/10/22/BALM13LSCC.DTL |periodical=[[San Francisco Chronicle]] |nivîskar1=Robert Selna |nivîskar2=Erin Allday |nivîskar3=Marisa Lagos |nivîskar4=Erin Allday |nivîskar5=Audrey Cooper |roja-arşîvê=2008-10-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081025145906/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2008%2F10%2F22%2FBALM13LSCC.DTL |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Dorian Corey]]
|Frederick Legg
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/bub_gb_OeQCAAAAMBAJ |rûpel=[https://archive.org/details/bub_gb_OeQCAAAAMBAJ/page/n47 50] |jêgirtin=drag queen and the mummy. |sernav=New York Magazine |paşnav=LLC |pêşnav=New York Media |tarîx=1994-05-02 |weşanger=New York Media, LLC |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Doris Fish]]
| Phillip Clargo Mills
| Awstralî
|
|-
|[[DQ (artist)|DQ]]
| Peter Andersen
| Danî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Drag acts lead Eurovision parade |pêşnav=Michael |paşnav=Osborn |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6568679.stm |tarîx=8 gulan 2007 |roja-gihiştinê=2008-10-24 |periodical=[[BBC News]] }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Dreuxilla Divine]]
|Nelson Roldán
| Portorîkoyî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=La modelo, al centro, celebró sus 30 años de edad junto a familiares y amigos |tarîx=30 hezîran 2007 |pêşnav=Russell |paşnav=Rúa |periodical=Primera Hora |roja-gihiştinê=2008-10-24 |url=http://www.primerahora.com/noticia/farandula/espectaculos_asi/maripily_llega_a_los_30_sin_complejos/82070 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071010102934/http://www.primerahora.com/noticia/farandula/espectaculos_asi/maripily_llega_a_los_30_sin_complejos/82070 |roja-arşîvê=10 çiriya pêşîn 2007 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Ellie Diamond]]
|Elliot Glen
| Skotî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://metro.co.uk/2021/01/12/rupauls-drag-race-uks-ellie-diamond-still-works-at-mcdonalds-ahead-of-series-2-debut-13892167 |sernav=RuPaul's Drag Race UK's Ellie Diamond still works at McDonalds ahead of series 2 debut |paşnav=Pearce |pêşnav=Tilly |tarîx=12 kanûna paşîn 2021 |malper=Metro |roja-gihiştinê=11 hezîran 2021 }}&lt;/ref&gt;
|-
|Elliott with 2 T's
|Elliott Puckett
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://variety.com/2020/tv/news/rupauls-drag-race-season-13-cast-1234849543 |sernav='RuPaul's Drag Race' Announces Season 13 Cast, Including First Trans Man Contestant |paşnav=Vary |pêşnav=Adam B |tarîx=9 kanûna pêşîn 2020 |malper=Variety |roja-gihiştinê=11 hezîran 2021 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Envy Peru]]
| Boris Itzkovich Escobar
| Peruwî
| 
|-
|[[Erickatoure Aviance]]
|
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.huffingtonpost.com/2014/08/24/erickatoure-aviance-after_n_5703627.html |sernav=After Dark: Erickatoure Aviance, Artist And Nightlife Personality |paşnav=Nichols |pêşnav=JamesMichael |tarîx=2014-08-24 |xebat=Huffington Post |roja-gihiştinê=2018-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Ethyl Eichelberger]]
| James Roy Eichelberger
| Amerîkî
|&lt;ref name=&quot;anthology&quot; /&gt;
|-
|[[Eureka O'Hara]]
|David Huggard
| Amerîkî
|
|-
| Evita Bezuidenhout
|[[Pieter-Dirk Uys]]
| Başûrafrîkî
|
|-
| Evie Harris
|[[Jack Plotnick]]
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Jack Plotnick Is More Than &quot;That Guy From Ellen&quot; |url=http://www.afterelton.com/archive/elton/people/2006/8/plotnick.html |pêşnav=Drew |paşnav=Mackie |tarîx=28 tebax 2006 |roja-gihiştinê=2008-02-27 |periodical=[[AfterElton.com]] |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080302115018/http://www.afterelton.com/archive/elton/people/2006/8/plotnick.html |roja-arşîvê=2 adar 2008 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Farrah Moan]]
| Cameron Clayton
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.bustle.com/p/what-is-farrah-moan-doing-after-rupauls-drag-race-this-bombshell-is-about-to-go-off-57546 |sernav=Farrah Moan Opens Up About 'RuPaul's Drag Race' |paşnav=Roberts |pêşnav=Amy |xebat=Bustle |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Francis Leon]]
| Patrick Glassey
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Blacking Up: The Minstrel Show in Nineteenth-century America |paşnav=Toll |pêşnav=Robert C. |sal=1974 |cih=New York |weşanger=Oxford University Press }}&lt;/ref&gt;
|-
| Frank Marino
|[[Frank Marino (female impersonator)|Frank Marino]]
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=His Majesty, the Queen: Frank Marino |pêşnav1=Frank |paşnav1=Marino |pêşnav2=Steve |paşnav2=Marks |pêşnav3=Cathy |paşnav3=Marks |weşanger=Frank Marino Enterprises |sal=1997 |isbn=978-0-9640903-4-7 |url=https://archive.org/details/hismajestyqueen00mari }}&lt;/ref&gt;
|-
| Frankie Jaxon
|[[Frankie Jaxon]]
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=The Story of the Blues |pêşnav=Paul |paşnav=Oliver |weşanger=UPNE |sal=1998 |isbn=978-1-55553-354-0 |rûpel=[https://archive.org/details/isbn_9781555533540/page/75 75] |url=https://archive.org/details/isbn_9781555533540/page/75 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Frau Wäber]]
| Hansy Vogt
| Alman
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Ein Festival der guten Laune |tarîx=15 nîsan 2008 |roja-gihiştinê=2008-10-25 |url=http://www.bkz-online.de/modules/news/article.php?storyid=355082&amp;storytopic=12 |periodical=BKZ Online |ziman=de }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna pêşîn 2021 }} {{Mirin girêdan|bot=H3llBot|tarîx=çiriya pêşîn 2010}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Gia Gunn]]
|Gia Ichikawa
|Japonî-amerîkî
|
|-
|[[Gigi Goode]]
|Gigi Geggie
| Amerîkî
|
|-
|[[Ginger Minj]]
|Joshua Allan Eads
| Amerîkî
|
|-
|[[Ginny Lemon]]
|Lewis Mandall
| Brîtanî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.birminghammail.co.uk/news/showbiz-tv/were-breaking-binary-baby-worcerster-19608035 |sernav='We're breaking the binary baby!' Worcester singer Ginny Lemon bids for Drag Race UK crown |tarîx=13 kanûna paşîn 2021 |malper=BirminghamLive |roja-gihiştinê=11 hezîran 2021 }}&lt;/ref&gt;
|-
| Glennda Orgasm
|[[Glenn Belverio]]
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=The Cambridge Guide to Theatre |pêşnav=Martin |paşnav=Banham |weşanger=Cambridge University Press |sal=1995 |isbn=978-0-521-43437-9 |rûpel=[https://archive.org/details/cambridgeguideto0000banh/page/363 363] |url=https://archive.org/details/cambridgeguideto0000banh/page/363 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Gloria Groove]]
|Daniel Garcia Felicione Napoleão
| Brazîlî
|
|-
|[[Gottmik]]
|Kade Gottlieb
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.out.com/drag/2021/1/08/drag-races-gottmik-launches-youtube-channel-spills-little-tea |sernav=Drag Race's Gottmik Launches YouTube Channel, Spills a Little Tea |paşnav=Street |pêşnav=Mikelle |tarîx=8 kanûna paşîn 2021 |malper=Out |roja-gihiştinê=11 hezîran 2021 }}&lt;/ref&gt;
|-
| Harvey Fierstein
|[[Harvey Fierstein]]
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav='Hairspray' drag queen to play Mrs. Claus at Macy's parade |pêşnav=Mark J. |paşnav=Terrill |periodical=[[USA Today]] |tarîx=27 çiriya paşîn 2003 |url=https://www.usatoday.com/news/nation/2003-11-27-parade-mrs-claus_x.htm |roja-gihiştinê=2008-10-24 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Heather Haldane]]
| Phil Berglin
| Amerîkî
|
|-
|[[Hedda Lettuce]]
| Steven Polito
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Nice Job!: The Guide to Cool, Odd, Risky, and Gruesome Ways to Make a Living |pêşnav1=Jake |paşnav1=Brooks |pêşnav2=Jamie |paşnav2=Rosen |weşanger=Ten Speed Press |sal=1999 |isbn=978-1-58008-033-0 |rûpel=[https://archive.org/details/isbn_9781580080330/page/68 68] |url=https://archive.org/details/isbn_9781580080330/page/68 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Heidi N Closet]]
| Trevien Anthonie Cheek
| Amerîkî
|
|-
|[[Heklina]]
|Stefan Grygelko
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Old Ain't So Bad |pêşnav=Reyhan |paşnav=Harmanci |roja-gihiştinê=2008-10-26 |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2007/05/10/NSG0IP24441.DTL |tarîx=10 gulan 2007 |periodical=[[San Francisco Chronicle]] |roja-arşîvê=2007-05-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070525182809/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2007%2F05%2F10%2FNSG0IP24441.DTL |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Honey Davenport]]
|James Heath-Clark
| Amerîkî
|&lt;ref name=&quot;poac&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.pressofatlanticcity.com/life/miss-d-america-to-crown-fiercest-of-them-all-tonight/article_fc5b6ed6-3e87-5d50-a9ae-a47e3780da66.html |sernav=Miss'd America to crown fiercest of them all tonight |paşnav=Reil |pêşnav=Maxwell |tarîx=7 çiriya pêşîn 2017 |rojname=[[The Press of Atlantic City]] |weşanger=Mark L. Blum |roja-gihiştinê=26 kanûna paşîn 2019 |roja-arşîvê=11 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171211153858/https://www.pressofatlanticcity.com/life/miss-d-america-to-crown-fiercest-of-them-all-tonight/article_fc5b6ed6-3e87-5d50-a9ae-a47e3780da66.html |rewşa-urlyê=zindî }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Honey Mahogany]]
| Alpha Mulugeta
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.eastbayexpress.com/oakland/will-honey-mahogany-become-americas-next-drag-superstar/Content?oid=3441882 |sernav=Will Honey Mahogany Become America's Next Drag Superstar? |paşnav=Ghorayshi |pêşnav=Azeen |malper=East Bay Express |tarîx=23 kanûna paşîn 2013 |ziman=en |roja-gihiştinê=2018-04-22 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Larry Edwards (entertainer)|Hot Chocolate]]
| Larry Edwards
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.ifqmag.com/?albdesign_popup_cpt=larry-edwards |sernav=Larry Edwards |xebat=ifqmag |roja-gihiştinê=2020-09-13 |ziman=en |roja-arşîvê=2022-07-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220721143921/http://www.ifqmag.com/?albdesign_popup_cpt=larry-edwards |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
| Huysuz Virjin
| [[Seyfi Dursunoğlu]]
| Tirk
| &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/magazin/son-dakika-haberler-seyfi-dursunoglu-huysuz-virjin-87-yasinda-hayatini-kaybetti-41567151 |sernav=Son dakika haberler: Seyfi Dursunoğlu (Huysuz Virjin) 87 yaşında hayatını kaybetti |xebat=[[Hürriyet]] |tarîx=17 tîrmeh 2020 |roja-gihiştinê=17 tîrmeh 2020 |pêşnav=İsmail |paşnav=Bayrak |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;
|-
| ICEIS Rain
|[[Massey Whiteknife]]
| Kenedayî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.cbc.ca/news/canada/manitoba/aboriginal-music-awards-host-two-spirited-performer-1.2763666 |sernav=Aboriginal music awards host two-spirited performer |malper=[[CBC News]] |tarîx=11 îlon 2014 |roja-gihiştinê=11 hezîran 2021 }}&lt;/ref&gt;
|-
| Issan Dorsey
|[[Issan Dorsey]]
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Gay Religion |pêşnav1=Scott |paşnav1=Thumma |pêşnav2=Edward R. |paşnav2=Gray |weşanger=Rowman Altamira |sal=2005 |isbn=978-0-7591-0326-9 |rûpel=[https://archive.org/details/gayreligion0000unse/page/144 144] |url=https://archive.org/details/gayreligion0000unse/page/144 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Ivy Winters]]
|Dustin Winters
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.creepmagazine.com/ivy-winters-drag-race/ |sernav=Ivy Winters: Drag Race |malper=CREEP MAGAZINE |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2018-04-22 |roja-arşîvê=2014-10-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141003072919/http://www.creepmagazine.com/ivy-winters-drag-race/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Jackie Beat]]
| Kent Fuher
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Getting the beat on dirty Jackie |pêşnav=Daniel A. |paşnav=Kusner |tarîx=15 sibat 2007 |roja-gihiştinê=2008-10-24 |periodical=[[Dallas Voice]] |url=http://www.dallasvoice.com/artman/publish/article_4699.php }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna pêşîn 2021 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna pêşîn 2017 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Jackie Cox (drag queen)|Jackie Cox]]
| Darius Rose
| Amerîkî
| &lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Thompson |pêşnav1=Lucas |sernav='Drag Race' stars slam Republican attempts to ban drag queen library events |url=https://www.nbcnews.com/feature/nbc-out/drag-race-stars-slam-republican-attempts-ban-drag-queen-library-n1144396 |roja-gihiştinê=4 tebax 2020 |xebat=NBC News |tarîx=27 sibat 2020 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Jade Elektra]]
|Alphonso King Jr.
| Amerîkî-kenedayî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |tarîx=2019-10-16 |sernav=How This Drag Queen Ignited a Global U=U Conversation |url=https://www.hivplusmag.com/uuu/2019/10/16/how-drag-queen-ignited-global-uu-conversation |roja-gihiştinê=2020-06-21 |malper=www.hivplusmag.com |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Jaida Essence Hall]]
| Jared Johnson
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |paşnav=Malone |pêşnav=Chris |sernav=Lip Sync Herstory: 5 Things You Didn't Know About Destiny's Child's 'Survivor' |xebat=Billboard |tarîx=2020-06-08 |url=https://www.billboard.com/articles/news/pride/9397866/destinys-child-survivor-lip-sync-herstory |roja-gihiştinê=2020-05-17 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[James St. James]]
| James Clark
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |tarîx=25 gulan 2007 |sernav=A Guide Book for Teenage Freaks |url=http://nyblade.com/2007/5-25/arts/books/ |weşanger=[[New York Blade]] |roja-gihiştinê=2008-10-25 |paşnav=Visco |pêşnav=Gerry |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140322083925/http://nyblade.com/2007/5-25/arts/books/ |roja-arşîvê=22 adar 2014 }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Jan Sport]]
| Charlie Mantione
| Amerîkî
|
|-
|[[Jasmine Masters]]
|Martell Robinson
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.gaystarnews.com/article/rupaul-fights-back-after-death-threats-are-sent-drag-race-queen190315/ |sernav=RuPaul fights back after death threats are sent to Drag Race queen |tarîx=2015-03-19 |xebat=Gay Star News |roja-gihiştinê=2018-04-21 |ziman=en-GB |roja-arşîvê=2020-05-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519075032/https://www.gaystarnews.com/article/rupaul-fights-back-after-death-threats-are-sent-drag-race-queen190315/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Jaymes Mansfield]]
|James Wirth
| Amerîkî
|
|-
|[[Jazzmun]]
| Nichcalo Dion Crayton
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Queen Jazzmun |pêşnav=Leah |paşnav=Melby |periodical=La2Day.Com |tarîx=13 hezîran 2008 |roja-gihiştinê=2008-10-24 |url=http://www.la2day.com/fashion/queen_jazzmun |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100124022205/http://www.la2day.com/fashion/queen_jazzmun |roja-arşîvê=24 kanûna paşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
|-
| Jean Malin
|[[Gene Malin]]
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |paşnav=Chauncey |pêşnav=George |lînka-nivîskar=George Chauncey |sernav=[[Gay New York: Gender, Urban Culture, and the Making of the Gay Male World, 1890–1940]] |cih=New York |weşanger=Basic Books |sal=1994 |rûpel=[https://archive.org/details/gaynewyork00geor/page/314 314] }}&lt;/ref&gt; 
|-
|[[Jessica Wild]]
| José David Sierra
| Portorîkoyî
|&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|[[Jiggly Caliente]]
|Bianca Castro
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://news.abs-cbn.com/global-filipino/06/23/15/meet-pinoy-plus-size-barbie-new-york-0 |sernav=Meet the Pinoy plus size 'Barbie of New York' |paşnav=Bureau |pêşnav=By Steve Angeles, ABS-CBN North America News |xebat=ABS-CBN News |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
|-
| Jim Bailey
|[[Jim Bailey (entertainer)|Jim Bailey]]
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Brian Fairbanks Is Gay |pêşnav=Brian |paşnav=Fairbanks |weşanger=Lulu.com |sal=2005 |isbn=978-1-4116-2053-7 |rr=67–8 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Jimbo (drag queen)|Jimbo]]
| James Insell
| Kenedayî
|&lt;ref name=&quot;devlin&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.timescolonist.com/entertainment/victoria-s-jimbo-seeks-drag-queen-crown-1.24163502 |sernav=Victoria's Jimbo seeks drag-queen crown |tarîx=2 tîrmeh 2020 |malper=times Colonist |roja-gihiştinê=17 gulan 2021 }}&lt;/ref&gt; 
|-
|[[Jinkx Monsoon]]
| Jerick Hoffer
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.pdxmonthly.com/articles/2013/4/18/interview-jinkx-monsoon-from-rupaul-drag-race-april-2013 |sernav=Q&amp;A: Jinkx Monsoon from 'RuPaul's Drag Race' |xebat=Portland Monthly |roja-gihiştinê=2018-04-22 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Joan Jett Blakk]]
| Terence Smith
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=The Drag Queen who Ran for President |pêşnav=Owen |paşnav=Keehnen |periodical=[[glbtq.com]] |roja-gihiştinê=2008-10-24 |sal=1992 |url=http://www.glbtq.com/sfeatures/interviewjjblakk.html |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080513073135/http://www.glbtq.com/sfeatures/interviewjjblakk.html |roja-arşîvê=2008-05-13 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Joe Black (drag queen)|Joe Black]]
|Joseph Black
| Brîtanî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.portsmouth.co.uk/arts-and-culture/theatre-and-stage/portsmouths-joe-black-life-star-rupauls-drag-race-uk-season-2-big-interview-3095071 |sernav=Portsmouth's joe Black on life as star of RuPaul's Drag Race UK season 2 |paşnav=Broom |pêşnav=Chris |tarîx=14 kanûna paşîn 2021 |malper=The News |roja-gihiştinê=11 hezîran 2021 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Joey Arias]]
|[[Joey Arias]]
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=The Daring Young Man Off the Flying Trapeze |pêşnav=Sarah |paşnav=Kaufman |periodical=[[The Washington Post]] |tarîx=21 çiriya pêşîn 2004 |roja-gihiştinê=2008-10-24 |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A50125-2004Oct20.html }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Jujubee (drag queen)|Jujubee]]
| Airline Inthyrath
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.out.com/entertainment/popnography/2013/05/06/jujubee-drag-race-airline-inthyrath |sernav=Catching Up With Jujubee |tarîx=2013-05-06 |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Julian Eltinge]]
| William Julian Dalton
| Amerîkî
|&lt;ref name=&quot;changingroom&quot;&gt;{{Jêder |sernav=The Changing Room: Sex, Drag and Theatre |pêşnav=Laurence |paşnav=Senelick |weşanger=Routledge |sal=2000 |isbn=978-0-415-15986-9 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Kameron Michaels]]
|Dane Young
| Amerîkî
|&lt;ref name=&quot;tn&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.tennessean.com/story/entertainment/2018/02/23/nashville-contestant-compete-rupauls-drag-race/366085002/ |sernav=Nashville contestant to compete on 'RuPaul's Drag Race' |paşnav=Thanki |pêşnav=Juli |rojname=[[The Tennessean]] |weşanger=Laura Hollingsworth |tarîx=23 sibat 2018 |roja-gihiştinê=18 tîrmeh 2018 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Karen from Finance]]
| Richard Chadwick
| Awstralî
| 
|-
|[[Katya Zamolodchikova]]
|Brian McCook
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://russianchicagomag.com/katya_zamo_eng/ |sernav=His name is Katya |malper=RUSSIAN CHICAGO MAGAZINE |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2018-04-22 |roja-arşîvê=2018-08-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180804045736/https://russianchicagomag.com/katya_zamo_eng/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
| Kelly
|[[Liam Kyle Sullivan]]
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=&quot;Uber-fabulous&quot; Liam Kyle Sullivan |pêşnav=Padraic |paşnav=Maroney |periodical=EDGE (Boston) |tarîx=29 îlon 2008 |url=http://www.edgeboston.com/index.php?ch=entertainment&amp;sc=celebrities&amp;sc2=features&amp;id=81046 |roja-gihiştinê=2008-10-25 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=hezîran 2023 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Kelly Mantle]]
| Kelly Mantle
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://variety.com/2016/film/awards/oscars-gender-fluid-actor-kelly-mantle-1201938597/ |sernav=Gender-Fluid Actor Kelly Mantle Makes Oscar History |paşnav=Tapley |pêşnav=Kristopher |tarîx=2016-12-10 |xebat=Variety |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Kennedy Davenport]]
|Reuben Asberry Jr.
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.newnownext.com/shangela-latrice-royale-kasha-davis-raise-the-roof-to-save-kennedy-davenports-home/12/2015/ |sernav=Shangela, Latrice Royale, Kasha Davis Raise The Roof To Save Kennedy Davenport's Home |xebat=LOGO News |roja-gihiştinê=2018-04-21 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Kevin Aviance]]
| Eric Snead
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Drifting Toward Love: Black, Brown, Gay, and Coming of Age on the Streets of New York |pêşnav=Kai |paşnav=Wright |weşanger=Beacon Press |sal=2008 |isbn=978-0-8070-7968-3 |rûpel=[https://archive.org/details/driftingtowardlo00wrig/page/85 85] |url=https://archive.org/details/driftingtowardlo00wrig/page/85 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Kiara (drag queen)|Kiara]]
| Dimitri Nana-Côté
| Kenedayî
| 
|-
|[[Kiki and Herb|Kiki DuRane]]
| Justin Bond
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Drag Kings |pêşnav=Amy |paşnav=Linn |tarîx=27 îlon 1995 |url=http://www.sfweekly.com/1995-09-27/news/drag-kings/1 |roja-gihiştinê=2008-10-24 |periodical=[[San Francisco Weekly]] |roja-arşîvê=2011-06-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110610084925/http://www.sfweekly.com/1995-09-27/news/drag-kings/1/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Kim Chi (drag queen)|Kim Chi]]
| Sang-Young Shin
| Koreyî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.asiaone.com/showbiz/drag-queen-kim-chi-hopes-spread-korean-culture-world |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170720215439/http://www.asiaone.com/showbiz/drag-queen-kim-chi-hopes-spread-korean-culture-world |rewşa-urlyê=mirî |roja-arşîvê=20 tîrmeh 2017 |sernav=Drag queen Kim Chi hopes to spread Korean culture to world |xebat=AsiaOne |roja-gihiştinê=2018-04-22 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Kimora Blac]]
|Von Nguyen
| Amerîkî
|
|-
|[[Kita Mean]]
| Nick Nash
| Nûzelendî
| 
|-
|[[Lady Bunny]]
| Jon Ingle
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=The Lady Bunny at the forefront of Wigstock Flamboyant? Certainly, From Head to Heels |paşnav=Wadler |pêşnav=Joyce |roja-gihiştinê=2008-10-24 |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C03EED8153AF930A3575AC0A96F958260 |periodical=[[New York Times]] |tarîx=1999-09-03 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Lady Clover Honey]]
| Kevin Clover Welsh
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Opening for &quot;Bright Lights Queer City&quot; at Leslie Lohman Gay Art Foundation |roja-gihiştinê=2012-01-29 |url=http://artefuse.com/2011/07/opening-for-bright-lights-queer-city-at-leslie-lohman-gay-art-foundation/ |tarîx=14 tîrmeh 2010 |periodical=Arte Fuse |roja-arşîvê=2011-08-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110821005441/http://artefuse.com/2011/07/opening-for-bright-lights-queer-city-at-leslie-lohman-gay-art-foundation/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Laganja Estranja]]
| Jay Jackson
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.advocate.com/arts-entertainment/television/2014/04/11/last-words-rupauls-drag-races-laganja-estranja |sernav=Last Words With RuPaul's Drag Race's Laganja Estranja |tarîx=2014-04-11 |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Latrice Royale]]
| Timothy Wilcots
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://articles.sun-sentinel.com/2012-01-28/entertainment/fl-features-rupaul-drag-race-locals-012912-20120128_1_rupaul-prize-money-gay-audience |sernav=Two local female impersonators compete on |xebat=tribunedigital-sunsentinel |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-04-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180422202127/http://articles.sun-sentinel.com/2012-01-28/entertainment/fl-features-rupaul-drag-race-locals-012912-20120128_1_rupaul-prize-money-gay-audience |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Lawrence Chaney]]
|Lawrence Maidment
| Skotî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://metro.co.uk/2021/01/21/who-is-lawrence-chaney-from-rupauls-drag-race-uk-series-2-13944860 |sernav=Who is Lawrence Chaney, the Glasgow queen on RuPaul's Drag Race UK series 2 |paşnav=Kelly |pêşnav=Emma |tarîx=21 kanûna paşîn 2021 |malper=Metro |roja-gihiştinê=11 hezîran 2021 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Lia Clark]]
|Rhael Lima de Oliveira
| Brazîlî
|
|-
| Lily Savage
|[[Paul O'Grady]]
| Brîtanî
|&lt;ref name=&quot;changingroom&quot; /&gt;
|-
|[[House of LeMay|Lucy Belle LeMay]]
| Johnnie McLaughlin
| Amerîkî
|&lt;ref name=&quot;Resmer&quot; /&gt;
|-
| Lypsinka
|[[John Epperson]]
| Amerîkî
|
|-
|[[Madea]]
|[[Tyler Perry]]
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Black Comedians on Black Comedy: How African-Americans Taught Us to Laugh |pêşnav=Darryl |paşnav=Littleton |weşanger=Hal Leonard Corporation |sal=2006 |isbn=978-1-55783-680-9 |rûpel=[https://archive.org/details/blackcomedianson00litt/page/300 300] |url=https://archive.org/details/blackcomedianson00litt/page/300 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Mado Lamotte]]
| Luc Provost
| Kenedayî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Six divas dans une villa |pêşnav=Sébastien |paşnav=Diaz |tarîx=14 îlon 2005 |periodical=[[Canadian Online Explorer|canoe.ca]] |url=http://www2.canoe.com/divertissement/tele-medias/entrevues/2005/09/13/1749709-ca.html |roja-gihiştinê=2008-10-24 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080709005835/http://www.canoe.com/divertissement/tele-medias/entrevues/2005/09/13/1749709-ca.html |roja-arşîvê=9 tîrmeh 2008 }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Maisie Trollette]]
| David Raven
| Brîtanî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/news/av/uk-england-sussex-45063228/ |sernav=Brighton Pride veteran Maisie Trollette, 84, set for parade |malper=[[BBC]] |tarîx=3 tebax 2018 |roja-gihiştinê=17 gulan 2021 }}&lt;/ref&gt;
|-
| Maj Gadd
|[[After Dark (drag act)|Roger Jönsson]]
| Swêdî
|&lt;ref&gt;[[Christer Lindarw]] &amp; Christina Kellberg in ''This Is My Life'' {{ISBN|978-91-7424-533-2}} pp. 75-76&lt;/ref&gt;
|-
|[[Manila Luzon]]
| Karl Westerberg
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffingtonpost.com/brad-hammer/15-questions-manila-luzon_b_8131266.html |sernav=15 Questions: Manila Luzon |paşnav=Hammer |pêşnav=Brad |tarîx=2015-09-14 |malper=Huffington Post |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2018-04-22 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Margo Howard-Howard]]
| Robert Hesse
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=I Was a White Slave in Harlem |pêşnav1=Margo |paşnav1=Howard-Howard |pêşnav2=Abbe |paşnav2=Michaels |weşanger=[[Four Walls Eight Windows]] |cih=New York |sal=1988 |isbn=978-0-941423-68-7 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Mariah Paris Balenciaga]]
|Elijah Kelly
| Amerîkî
|
|-
|[[Mario Montez]]
| René Rivera
| Portorîkoyî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Stevenson |pêşnav1=Verity |sernav=Mario Montez, a Warhol Glamour Avatar, Dies at 78 |url=https://www.nytimes.com/2013/10/04/arts/mario-montez-a-warhol-glamour-avatar-dies-at-78.html |roja-gihiştinê=17 adar 2018 |xebat=[[New York Times]] |tarîx=3 çiriya pêşîn 2013 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[House of LeMay|Marguarite LeMay]]
| Michael Hayes
| Amerîkî
|&lt;ref name=&quot;Resmer&quot; /&gt;
|-
|[[Marsha P. Johnson]]
| Malcolm Michaels
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Between the Sheets, in the Streets: Queer, Lesbian, and Gay Documentary |pêşnav1=Chris |paşnav1=Holmlund |pêşnav2=Cynthia |paşnav2=Fuchs |weşanger=U of Minnesota Press |sal=1997 |isbn=978-0-8166-2774-5 |rûpel=[https://archive.org/details/isbn_9780816627752/page/220 220] |url=https://archive.org/details/isbn_9780816627752/page/220 }}&lt;/ref&gt;
|-
| Mary Dale
|[[Charles Busch]]
| Amerîkî
|&lt;ref name=&quot;anthology&quot;&gt;{{Jêder |beş=Wigs, Laughter, and Subversion |sernav=The Drag Queen Anthology: The Absolutely Fabulous But Flawlessly Customary World of Female Impersonators |pêşnav=Richard |paşnav=Niles |weşanger=Haworth Press |sal=2004 |isbn=978-1-56023-285-8 |rr=35–9 |pêşnavê-edîtor=Lisa |paşnavê-edîtor=Underwood }}&lt;/ref&gt;
|-
|-
| May McFettridge
|[[John Linehan (entertainer)|John Linehan]]
| Brîtanî
|
|-
|[[Maya the drag queen]]
|Alex Mathew
| Hindî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.vogue.in/culture-and-living/content/maya-indian-drag-queen-alex-mathew-inspire-educate |sernav=How Maya the Drag Queen is using Drag to Educate and Empower Indian Audiences |paşnav=Siganporia |pêşnav=shahnaz |tarîx=19 îlon 2019 |malper=Vogue |roja-gihiştinê=17 gulan 2021 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Mayhem Miller (drag queen)|Mayhem Miller]]
|Dequan Johnson
| Amerîkî
|
|-
|Michele Bruno
|[[Michele Bruno]]
|Başûrafrîkî
|&lt;ref name=&quot;Gevisser2016&quot;&gt;{{Jêder-malper |paşnav=Gevisser |pêşnav=Mark |tarîx=2016-05-19 |sernav=Gay rights pioneer who blazed a trail in Jozi leaves SA richer |url=https://mg.co.za/article/2016-05-19-gay-rights-pioneer-who-blazed-a-trail-in-jozi-leaves-sa-richer/ |roja-gihiştinê=2020-06-14 |malper=The Mail &amp; Guardian |ziman=en-ZA }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Michelle DuBarry]]
|Russell Alldread
| Kenedayî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Stevenson |pêşnav1=Verity |sernav=Toronto's oldest drag queen takes world record |url=https://www.thestar.com/news/gta/2015/11/29/torontos-oldest-drag-queen-takes-world-record.html |roja-gihiştinê=18 kanûna pêşîn 2015 |xebat=[[Toronto Star]] |tarîx=29 çiriya paşîn 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Michelle Ross (drag queen)|Michelle Ross]]
|Earl Barrington Shaw
| Kenedayî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/drag-queen-michelle-ross-death-tributes-social-media-1.5969148 |sernav=A Toronto drag queen who 'wowed audiences' has died and people are paying tribute |malper=[[CBC News]] |tarîx=29 adar 2021 |roja-gihiştinê=17 gulan 2021 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Milk (drag queen)|Milk]]
|Daniel Donigan
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.newnownext.com/milk-madonna-mdna-skincare/11/2017/ |sernav=Milk Is The New Face Of Madonna's MDNA Skincare Line |xebat=LOGO News |roja-gihiştinê=2018-04-22 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Mimi Imfurst]]
| Braden Chapman
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/newsbeat/article/38588341/rupauls-drag-race-star-mimi-imfurst-makes-history-in-cuba |sernav=RuPaul's Drag Race star Mimi Imfurst makes history in Cuba - BBC Newsbeat |tarîx=2017-11-01 |malper=BBC Newsbeat |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2018-04-22 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Miss Coco Peru]]
| Clinton Leupp
| Amerîkî
|&lt;ref name=&quot;Huffington 2013-05&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffingtonpost.com/nicholas-snow/miss-coco-peru-reflects-o_b_3202364.html |sernav=Miss Coco Peru Reflects on Her Recent Conversation With Jane Fonda |pêşnav=Nicholas |paşnav=Snow |tarîx=3 gulan 2013 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2013 |xebat=[[The Huffington Post]] }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Miss Fame]]
| Kurtis Dam-Mikkelsen
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.refinery29.com/2015/03/84609/miss-fame-drag-race-youtube-tutorials |sernav=This RuPaul's Drag Race Contestant Is Also A YouTube Makeup STAR |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
|-
| Miss J
|[[J. Alexander (model)|J. Alexander]]
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Girlfriend: Men, Women, and Drag |pêşnav1=Holly |paşnav1=Brubach |pêşnav2=Michael James |paşnav2=O'Brien |weşanger=Random House |sal=1999 |isbn=978-0-679-41443-8 |rûpel=74 }}&lt;/ref&gt;
|-
| Miss Opal Foxx
|[[Benjamin Smoke]]
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Benjamin Smoke |pêşnav=David |paşnav=Noh |roja-gihiştinê=2008-10-26 |url=http://www.filmjournal.com/filmjournal/reviews/article_display.jsp?vnu_content_id=1000697246 |periodical=[[Film Journal]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070926232258/http://www.filmjournal.com/filmjournal/reviews/article_display.jsp?vnu_content_id=1000697246 |roja-arşîvê=2007-09-26 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Miss Shangay Lily]]
| Enrique Hinojosa Vázquez
| Spanî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Gays y lesbianas en reality shows |periodical=Corrientes Noticias |tarîx=29 gulan 2006 |ziman=es |url=http://www.corrientesnoticias.com.ar/interior.php?nid=43010 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070511083932/http://www.corrientesnoticias.com.ar/interior.php?nid=43010 |roja-arşîvê=11 gulan 2007 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2021 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Miz Cracker]]
|Maxwell Heller
| Amerîkî
|
|-
|[[Mrs. Kasha Davis]]
|Ed Popil
| Amerîkî
|
|-
|Mrs. Shufflewick
|[[Rex Jameson]]
| Brîtanî
|
|-
|[[Monét X Change]]
|Kevin Bertin
| Amerîkî
|
|-
|[[Monica Beverly Hillz]]
| Monica DeJesus Anaya
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.huffingtonpost.com/2013/02/05/monica-beverly-hillz-transgender_n_2617975.html |sernav=Monica Beverly Hillz, 'RuPaul's Drag Race' Contestant, Discusses Coming Out As Transgender |paşnav=Michelson |pêşnav=Noah |tarîx=2013-02-05 |xebat=Huffington Post |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Monique Heart]]
|Kevin Richardson
| Amerîkî
|
|-
|[[Morgan McMichaels]]
| Thomas White
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.advocate.com/television/2016/5/05/morgan-mcmichaels-life-drag |sernav=For Morgan McMichaels, Life Is a Drag |tarîx=2016-05-05 |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Mrs Brown (character)|Mrs Brown]]
|[[Brendan O'Carroll]]
| Îrlendî
| 
|-
|[[Naomi Smalls]]
|Davis Heppenstall
| Amerîkî
|
|-
|[[Natalia Pliacam]]
|Assadayut Khunviseadpong
| Taylendî
|
|-
|[[Nina Bo'nina Brown|Nina Bo'Nina Brown]]
|Pierre Leverne Dease
| Amerîkî
|
|-
|[[Nicky Doll]]
|Karl Sanchez
| Fransî-emerîkî
|
|-
|[[Nina Flowers]]
| Jorge Luis Flores Sanchez
| Portorîkoyî
|&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|[[Nina West]]
|Andrew Levitt
| Amerîkî
|
|-
|[[Ongina]]
|Ryan Ong Palao
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffingtonpost.com/entry/rupauls-drag-race-star-ongina-talks-all-things-drag_us_596507bce4b0911162fc2f24 |sernav='RuPaul's Drag Race' Star Ongina Talks All Things Drag |paşnav=Qween |pêşnav=Hey |tarîx=2017-07-12 |malper=Huffington Post |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2018-04-22 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Pabllo Vittar]]
| Phabullo Rodrigues da Silva
| Brazîlî
|
|-
|[[Pandora Boxx]]
| Michael Steck
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://boston.edgemedianetwork.com/entertainment/television///110117/catching_up_with_pandora_boxx |sernav=Catching up with Pandora Boxx |malper=EDGE Media Network |ziman=en-us |roja-gihiştinê=2018-04-22 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=hezîran 2023 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Panti]]
| Rory O'Neill
| Îrlendî
|&lt;ref name=&quot;ireland&quot; /&gt;
|-
|[[Patruni Sastry]]
|Patruni Chidananda Sastry
| Hindî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |paşnav=Ramadurai |pêşnav=Charukesi |tarîx=2021-06-25 |sernav='Drag is political': the pioneering Indian event uniting art and activism |url=http://www.theguardian.com/global-development/2021/jun/25/drag-is-political-the-pioneering-indian-event-uniting-art-and-activism |roja-gihiştinê=2021-08-03 |malper=the Guardian |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Patsy Vidalia]]
| Irving Ale
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://queermusicheritage.com/drag-vidalia.html |sernav=Patsy Vidalia |malper=QueerMusicalHeritage.com |roja-gihiştinê=11 hezîran 2021 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Pauline Pantsdown]]
| Simon Hunt
| Awstralî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Dissent Events: Protest, the Media, and the Political Gimmick in Australia |pêşnav=Sean |paşnav=Scalmer |weşanger=UNSW Press |sal=2002 |isbn=978-0-86840-651-0 |rûpel=169 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Peaches Christ]]
| Joshua Grannell
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=A decade of drag |pêşnav=Reyhan |paşnav=Harmanci |tarîx=12 tîrmeh 2007 |periodical=[[San Francisco Chronicle]] |roja-gihiştinê=2008-10-24 |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2007/07/12/NSGGUQUC3T1.DTL |roja-arşîvê=2007-08-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070809234023/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2007%2F07%2F12%2FNSGGUQUC3T1.DTL |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Pearl (drag queen)|Pearl Liaison]]
| Matthew James Lent
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.dazeddigital.com/artsandculture/article/26316/1/pearl-venus-as-a-boy |sernav=Pearl is the face of drag's future |paşnav=Dazed |tarîx=2015-09-17 |xebat=Dazed |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Peppermint (drag queen)|Peppermint]]
| Agnes Moore
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://people.com/tv/rupauls-drag-race-exclusive-clip-peppermint-bullying/ |sernav=How a Violent Attack Unexpectedly Helped Transgender RuPaul's Drag Race Queen Peppermint Realize 'I Was Loved' |xebat=PEOPLE.com |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Phi Phi O'Hara]]
|Jaremi Carey
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.queerty.com/photos-phi-phi-ohara-successfully-completed-365daysofdrag-project-20170102 |sernav=PHOTOS: Phi Phi O'Hara successfully completed her #365DaysOfDrag project |paşnav=Winfred |pêşnav=Tim |tarîx=2017-01-02 |roja-gihiştinê=2018-04-22 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Pollo Del Mar]]
| Paul E. Pratt
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |url=http://www.sfbg.com/blogs/gsf/2008/02/pollo_del_mar_explains_it_all.html |sernav=Pollo Del Mar explains it all for you |paşnav=Juul |pêşnav=Justin |tarîx=13 sibat 2008 |periodical=[[San Francisco Bay Guardian]] |roja-gihiştinê=2008-07-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080404220209/http://www.sfbg.com/blogs/gsf/2008/02/pollo_del_mar_explains_it_all.html &lt;!-- Bot retrieved archive --&gt; |roja-arşîvê=2008-04-04 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Pollyfilla]]
| Colin McLean
| Nûzelendî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |paşnav=Stuart |pêşnav=Jaimee |tarîx=24 nîsan 2006 |url=http://www.salient.org.nz/arts/theatre/the-life-and-times-of-the-divine-miss-p |sernav=The Life and Times of the Divine Miss P (review) |periodical=Salient |weşanger=Victoria University |cih=Wellington, NZ |roja-gihiştinê=2008-10-25 |roja-arşîvê=2007-09-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070928000201/http://www.salient.org.nz/arts/theatre/the-life-and-times-of-the-divine-miss-p |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Priyanka (drag queen)|Priyanka]]
| Mark Suknanan
| Kenedayî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |pêşnav=Suzanne |paşnav=Lapointe |url=https://www.theloop.ca/canadas-drag-race-makes-herstory-with-its-first-ever-queen-of-the-north/ |sernav='Canada's Drag Race' makes herstory with its first ever Queen of the North |weşanger=[[eTalk]] |tarîx=3 îlon 2020 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Pussy Tourette]]
|Mark Cliser
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Images in the Dark: An Encyclopedia of Gay and Lesbian Film and Video |pêşnav=Raymond |paşnav=Murray |weşanger=Plume |sal=1996 |isbn=978-0-452-27627-7 |rûpel=[https://archive.org/details/imagesindarkency00murr_0/page/431 431] |url=https://archive.org/details/imagesindarkency00murr_0/page/431 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[The Kinsey Sicks|Rachel]]
| Ben Schatz
| Amerîkî
| 
|-
|[[Rae Bourbon]]
| Hal Wadell
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Don't Call Me Madam - the life and work of Ray Bourbon |pêşnav=Randy A. |paşnav=Riddle |sal=2005 |roja-gihiştinê=2013-05-30 |url=http://www.coolcatdaddy.com/bourbon.html }}&lt;/ref&gt;
|-
| Raja
|[[Sutan Amrull]]
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://alivemag.com/interview-drag-queen-raja-talks-about-his-start-in-drag-coming-out-to-his-family-and-his-favorite-beauty-tip/ |sernav=Interview: Drag Queen Raja Talks About His Start In Drag, Coming Out To His Family and His Favorite Beauty Tip |xebat=Alive |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en-US |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180801012924/http://alivemag.com/interview-drag-queen-raja-talks-about-his-start-in-drag-coming-out-to-his-family-and-his-favorite-beauty-tip/ |roja-arşîvê=2018-08-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Sushant Divgikar|Rani Ko-HE-Nur]]
|[[Sushant Divgikar]]
| Hindî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Sushant Divgikar |tarîx=2021-11-10 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sushant_Divgikar&amp;oldid=1054577669 |xebat=Wikipedia |ziman=en |roja-gihiştinê=2021-11-12 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Raven (drag queen)|Raven]]
| David Petruschin
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.mtv.com/news/2883778/delete-your-account-rupauls-shade-queens-and-the-real-petty-housewives/ |sernav=Delete Your Account: RuPaul's Shade Queens And The Real Petty Housewives |xebat=MTV News |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-04-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180422004609/http://www.mtv.com/news/2883778/delete-your-account-rupauls-shade-queens-and-the-real-petty-housewives/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
| Regina Fong
|[[Reg Bundy]]
| Brîtanî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Damn Fine Art by New Lesbian Artists: By New Lesbian Artists |pêşnav=Cherry |paşnav=Smyth |weşanger=Cassell |sal=1996 |isbn=978-0-304-33364-6 |rûpel=48 }}&lt;/ref&gt;
|-
| Regina Gently
|[[Gentleman Reg|Reg Vermue]]
| Kenedayî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Benson |pêşnav1=Denise |sernav=Gentleman Reg gets Fired up |url=http://www.thegridto.com/culture/music/gentleman-reg-gets-fired-up/ |xebat=[[The Grid (newspaper)|The Grid]] |tarîx=22 tîrmeh 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120518201253/http://www.thegridto.com/culture/music/gentleman-reg-gets-fired-up/ |roja-arşîvê=18 gulan 2012 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Rhea Litré]]
|Joshua Miller
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.newnownext.com/drag-race-queens-walk-l-a-fashion-week-runway-for-marco-marco/10/2013 |sernav=&quot;Drag Race&quot; Queens Walk L.A. Fashion Week Runway For Farco Marco |paşnav=Avery |pêşnav=Dan |tarîx=18 çiriya pêşîn 2013 |malper=New Now Next |roja-gihiştinê=11 hezîran 2021 }}&lt;/ref&gt;
|-
| Rickard Engfors
|[[Rickard Engfors]]
| SwêdÎ
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Swede Charity |pêşnav=Jason |paşnav=Lamphier |periodical=[[Out.com]] |url=http://out.com/detail.asp?id=23557 |roja-gihiştinê=2008-10-24 |roja-arşîvê=2008-06-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080614044905/http://www.out.com/detail.asp?id=23557 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Rita Baga]]
| Jean-François Guèvremont
| Kenedayî
| &lt;ref name=&quot;dumas&quot;&gt;{{Jêder-malper |pêşnav=Hugo |paşnav=Dumas |url=https://www.lapresse.ca/arts/television/2020-08-19/la-future-reine-quebecoise-du-nord.php |sernav=La future reine québécoise du Nord? |malper=[[La Presse (Canadian newspaper)|La Presse]] |tarîx=19 tebax 2020 |ziman=fr |roja-gihiştinê=17 gulan 2021 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Robbie Turner (drag queen)|Robbie Turner]]
|Jeremy Baird
| Amerîkî
|
|-
|[[Roxxxy Andrews]]
| Michael Feliciano
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ambiente.us/050013RoxxxyAndrews.html |sernav=AMBIENTE MAGAZINE {{!}} REVISTA {{!}} LGBT {{!}} LATINO {{!}} HISPANIC |malper=www.ambiente.us |roja-gihiştinê=2018-04-22 |roja-arşîvê=2021-01-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210114224601/http://www.ambiente.us/050013RoxxxyAndrews.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[RuPaul]]
| RuPaul Andre Charles
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |paşnav=Gianoulis |pêşnav=Tina |sernav=RuPaul (RuPaul Andre Charles) |periodical=[[glbtq.com]] |sal=2002 |roja-gihiştinê=2008-10-25 |url=http://www.glbtq.com/arts/rupaul.html |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090304185159/http://www.glbtq.com/arts/rupaul.html |roja-arşîvê=2009-03-04 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Russella]]
| Russell David
| Brîtanî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |pêşnav=Emma |paşnav=Bartholomew |sernav=Flip Side of Drag Star | url =http://edition.pagesuite-professional.co.uk/launch.aspx?referral=other&amp;pnum=16&amp;refresh=9n1PF2x0e18Z&amp;EID=a142bbd3-ea57-4d9b-8fcb-0f0a26183697&amp;skip=&amp;p=16 |xebat=Hackney Gazette |tarîx=19 kanûna paşîn 2012 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Rusty Ryan (actor)|Rusty Ryan]]
| Robert Timbrell
| Kenedayî
|&lt;ref name=&quot;xtra&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://dailyxtra.com/toronto/rusty-ryan |sernav=Rusty Ryan |paşnav=East |pêşnav=Penny |malper=[[Xtra!]] |tarîx=20 tebax 2003 |roja-gihiştinê=11 hezîran 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140221141727/http://dailyxtra.com/toronto/rusty-ryan |roja-arşîvê=21 sibat 2014 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Sahara Davenport]]
| Antoine Ashley
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.yahoo.com/entertainment/news/rupauls-drag-race-star-sahara-davenport-dies-141147899.html |sernav='RuPaul's Drag Race' Star Sahara Davenport Dies |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
|-
| Samantha
|[[Sammy Duddy]]
| Îrlendî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Sammy Duddy |periodical=[[The Guardian]] |roja-gihiştinê=2008-10-25 |tarîx=22 çiriya pêşîn 2007 |url=https://www.theguardian.com/news/2007/oct/22/guardianobituaries.northernireland |pêşnav=Anne |paşnav=McHardy |cih=London }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Sasha Velour]]
| Sasha Steinberg
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Doyle-Burr |pêşnav1=Nora |sernav=The Upper Valley Has Launched a Drag Star |url=http://www.vnews.com/Drag-Queen-with-Upper-Valley-Connections-Appears-on-RuPaul-s-Drag-Race-9019057 |roja-gihiştinê=18 îlon 2017 |xebat=Valley News |tarîx=7 nîsan 2017 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Scarlet Envy]]
| Jacob James
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |paşnav=Montero |pêşnav=Roytel |sernav=Meet The Amazing Queens Competing On Season 11 Of RuPaul's Drag Race |xebat=Forbes |tarîx=2019-01-25 |url=https://www.forbes.com/sites/roytelmontero/2019/01/25/meet-the-amazing-queens-competing-on-season-11-of-rupauls-drag-race/#4ed34d1c5be5 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Shangela Laquifa Wadley]]
| D.J. Pierce
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.out.com/entertainment/interviews/2011/11/17/catching-shangela |sernav=Catching Up With Shangela |tarîx=2011-11-17 |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Shannel]]
|Bryan Watkins
| Amerîkî
|
|-
|[[Sharon Needles]]
| Aaron Coady
| Amerîkî
|&lt;ref name=&quot;Entertainment Weekly 3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://popwatch.ew.com/2012/04/30/rupauls-drag-race-season-4-winner-q-and-a/ |sernav='RuPaul's Drag Race' winner America's Next Drag Superstar speaks out |nivîskar=Tanner Stransky |tarîx=30 nîsan 2012 |malper=Entertainment Weekly |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2021 |roja-arşîvê=14 kanûna pêşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141214044854/http://popwatch.ew.com/2012/04/30/rupauls-drag-race-season-4-winner-q-and-a/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Shea Couleé]]
|Jaren Merrell
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.chicagotribune.com/entertainment/ct-rupaul-drag-race-chicago-ent-0330-20170329-story.html |sernav=Chicago drag queen gets chance at being 'RuPaul' royalty |paşnav=Greene |pêşnav=Morgan |xebat=chicagotribune.com |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Shequida]]
| Gary Hall
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Imagining Transgender: An Ethnography of a Category |pêşnav=David |paşnav=Valentine |weşanger=Duke University Press |sal=2007 |isbn=978-0-8223-3869-7 |rûpel=13 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Sherry Vine]]
| Keith Levy
| Amerîkî
| 
|-
| Shirley
|[[Ed Wood]]
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Let Me Die in Drag |pêşnav=Ed |paşnav=Wood, Jr. |weşanger=Gorse |sal=1995 |isbn=978-1-899006-02-1 }}&lt;/ref&gt;
|-
| Shirley Q. Liquor
|[[Chuck Knipp]]
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Controversial drag queen coming to D.C |pêşnav=Brian |paşnav=Moylan |tarîx=16 nîsan 2004 |roja-gihiştinê=2008-10-25 |periodical=[[Washington Blade]] |url=http://www.washblade.com/2004/4-16/news/localnews/drag.cfm |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090216130815/http://washblade.com/2004/4-16/news/localnews/drag.cfm |roja-arşîvê=16 sibat 2009 }}&lt;/ref&gt;
|-
| Shirley Temple Bar
|[[Declan Buckley]]
| Îrlendî
|&lt;ref name=&quot;ireland&quot;&gt;{{Jêder |sernav=Ireland |nivîskar1=Fionn Davenport |nivîskar2=Charlotte Beech |nivîskar3=Tom Downs |nivîskar4=Des Hannigan |nivîskar5=Fran Parnell |nivîskar6=Neil Wilson |weşanger=Lonely Planet |sal=2006 |isbn=978-1-74059-968-9 |url=https://archive.org/details/lonelyplanetirel00fion }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Shuga Cain]]
|Jesus Martinez
| Amerîkî
|
|-
|[[Silvetty Montilla]]
| Silvio Cássio Bernardo
| Brazîlî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Uma Paixão Nordestina |pêşnav=Cristiano |paşnav=Tosi |tarîx=7 kanûna paşîn 2005 |url=http://mixbrasil.uol.com.br/cultura/musica/silvetty_cd/silvetty.asp |periodical=Mix Brasil |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080517092151/http://mixbrasil.uol.com.br/cultura/musica/silvetty_cd/silvetty.asp &lt;!-- Bot retrieved archive --&gt; |roja-arşîvê=2008-05-17 |roja-gihiştinê=2008-10-26 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Sister Boom Boom]]
| Jack Fertig
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Who Will Win the White House? |periodical=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |pêşnav=Norman |paşnav=Ornstein |tarîx=30 çiriya pêşîn 1995 |url=https://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/1995/10/30/207202/index.htm |roja-gihiştinê=2008-10-24 |roja-arşîvê=2008-05-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080508020630/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/1995/10/30/207202/index.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Sister Roma]]
| Michael Williams
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=My Undoing: Love in the Thick of Sex, Drugs, Pornography, and Prostitution |pêşnav=Aiden |paşnav=Shaw |weşanger=Carroll &amp; Graf Publishers |sal=2006 |isbn=978-0-7867-1743-9 |rûpel=250 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Sister Sister (drag queen)|Sister Sister]]
|Philip Doran
| Brîtanî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.radiotimes.com/tv/entertainment/reality-tv/sister-sister-rupauls-drag-race-uk-contestant |sernav=Who is Sister Sister? Meet the RuPaul's Drag Race UK star with absurd comedy timing |paşnav=Julians |pêşnav=Joe |tarîx=4 sibat 2021 |malper=RadioTimes |roja-gihiştinê=11 hezîran 2021 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Sky Gilbert]]
| Schuyler Lee Gilbert, Jr.
| Kenedayî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Sky Gilbert plans new Hamilton Theatre project |url=https://www.cbc.ca/news/entertainment/sky-gilbert-plans-new-hamilton-theatre-project-1.656383 |roja-gihiştinê=2008-10-24 |periodical=[[CBC News]] |tarîx=29 kanûna paşîn 2007 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Sonique (drag queen)|Sonique]]
|Kylie Love
| Amerîkî
|
|-
| Sonja Sajzor
|[[Sonja Sajzor]]
| Serbî
|&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dazeddigital.com/artsandculture/article/33544/1/sonja-sajzor |sernav=The raw, unfiltered life story of Serbia's new queer icon |paşnav=Dazed |tarîx=1 çiriya paşîn 2016 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Sylvester (singer)|Sylvester]]
| Sylvester James, Jr.
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Listening to the Sirens: Musical Technologies of Queer Identity from Homer to Hedwig |pêşnav=Judith Ann |paşnav=Peraino |weşanger=University of California Press |sal=2006 |isbn=978-0-520-21587-0 |rûpel=192 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Symone (drag queen)|Symone]]
|Reggie Gavin
| Amerîkî
|
|-
| [[Tandi Iman Dupree]] 
|
| Amerîkî 
|-
| Taboo!
|[[Stephen Tashjian]]
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Trills, Thrills and Frills: &quot;The Nightingale&quot; @ Participant Inc |pêşnav=Rohin |paşnav=Guha |tarîx=29 îlon 2008 |roja-gihiştinê=2008-10-25 |periodical=[[BlackBook Magazine]] |url=http://www.blackbookmag.com/article/trills-thrills-and-frills-the-nightingale-participant-inc/4307 |roja-arşîvê=2008-10-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081003012422/http://www.blackbookmag.com/article/trills-thrills-and-frills-the-nightingale-participant-inc/4307/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Tammie Brown]]
| Keith Glen Schuber
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffingtonpost.com/michael-podell/an-interview-with-drag-ra_b_7995526.html |sernav=An Interview With Drag Race All-Star Tammie Brown |paşnav=Podell |pêşnav=Michael |tarîx=2015-09-03 |malper=Huffington Post |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2018-04-22 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Tatianna]]
|Joey Santolini
| Amerîkî
|
|-
|[[Tayce]]
|Tayce Szura-Radix
| Walesî
|
|-
|[[T. C. Jones]]
| Thomas Craig Jones
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=The Impersonator |xebat=Time magazine |tarîx=1959-07-20 | url =http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,892771,00.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090510080556/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,892771,00.html |rewşa-urlyê=mirî |roja-arşîvê=10 gulan 2009 |roja-gihiştinê=2009-01-26 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[The Fabulous Wonder Twins]]
| Carlos Eduardo Campos&lt;br /&gt;Louis Alberto Campos
| Salvadorî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dragqueenregistry.com/the-drag-queen-hall-of-fame.htm |sernav=The Drag Queen Hall Of Fame |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101225064152/http://dragqueenregistry.com/the-drag-queen-hall-of-fame.htm |roja-arşîvê=25 kanûna pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[The Lady Chablis]]
| Benjamin Edward Knox
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Hiding My Candy: The Autobiography of the Grand Empress of Savannah |pêşnav1=Lady |paşnav1=Chablis |pêşnav2=Theodore |paşnav2=Bouloukos |weşanger=Pocket Books |sal=1996 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[The Vivienne]]
|James Williams
| Brîtanî
|
|-
|[[The Vixen (drag queen)|The Vixen]]
|Anthony Taylor
| Amerîkî
|
|-
| The Widow Norton
|[[José Sarria]]
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |paşnav=Pettis |pêşnav=Ruth M. |sernav=Sarria, José |periodical=[[glbtq.com]] |sal=2004 |roja-gihiştinê=2008-10-25 |url=http://www.glbtq.com/social-sciences/sarria_j.html |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131203005833/http://www.glbtq.com/social-sciences/sarria_j.html |roja-arşîvê=2013-12-03 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Thorgy Thor]]
|Shane Galligan
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.huffingtonpost.com/2014/04/13/thorgy-thor-brooklyn_n_5126340.html |sernav=Queer New World: Meet Brooklyn's Thorgy Thor |paşnav=Nichols |pêşnav=JamesMichael |tarîx=2014-04-13 |xebat=Huffington Post |roja-gihiştinê=2018-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Tia Kofi]]
|Lawrence Bolton
| Brîtanî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.radiotimes.com/tv/entertainment/reality-tv/tia-kofi-rupauls-drag-race-uk-contestant |sernav=Who is Tia Kofi? Meet the RuPaul's Drag Race UK &quot;queen of Clapham&quot; |paşnav=Julians |pêşnav=Joe |tarîx=28 kanûna paşîn 2021 |malper=RadioTimes |roja-gihiştinê=11 hezîran 2021 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Tracey Lee (female impersonator)|Tracey Lee]]
| Maxwell Ritchie
| Awstralî
|&lt;ref name=&quot;traceylee&quot;&gt;{{Jêder-malper |weşanger=State Library of New South Wales |url=http://acms.sl.nsw.gov.au/item/itemDetailPaged.aspx?itemID=152200 |sernav=Tracey Lee Papers: Biographical Note |roja-gihiştinê=11 hezîran 2021 |archive-date=2012-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120531071921/http://acms.sl.nsw.gov.au/item/itemDetailPaged.aspx?itemID=152200 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[The Kinsey Sicks|Trampolina]]
| Chris Dilley&lt;br /&gt;Charles Romain&lt;br /&gt;Spencer Brown
| Amerîkî
| 
|-
|[[Trinity K. Bonet]]
|Joshua Jones
| Amerîkî
|
|-
|[[Trinity Taylor|Trinity &quot;The Tuck&quot; Taylor]]
|Ryan Taylor
| Amerîkî
|
|-
|[[The Kinsey Sicks|Trixie]]
| Maurice Kelly&lt;br /&gt;Kevin Kirkwood&lt;br /&gt;Tom Gualtieri&lt;br /&gt;Jeff Manabat
| Amerîkî
| 
|-
|[[Trixie Mattel]]
| Brian Firkus
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.milwaukeemag.com/qa-trixie-mattel/ |sernav=Point of View: Trixie Mattel |tarîx=2015-09-08 |xebat=Milwaukee Magazine |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Tynomi Banks]]
| Sheldon McIntosh
| Kenedayî
|
|-
|[[Tyra Sanchez]]
| James Ross
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.advocate.com/arts-entertainment/television/2010/04/27/tyra-sanchez-tiara-snatch-rupauls-drag-race |sernav=Tyra Sanchez: Tiara Snatch, RuPaul's Drag Race |tarîx=2010-04-27 |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Vaginal Davis]]
| Clarence Dennis Williams
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Disidentifications: Queers of Color and the Performance of Politics |pêşnav=José Esteban |paşnav=Muñoz |weşanger=U of Minnesota Press |sal=1999 |isbn=978-0-8166-3015-8 |rûpel=99 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Valentina (drag queen)|Valentina]]
|James Andrew Leyva
| Amerîkî
|
|-
|[[Vanessa Vanjie Mateo]]
|Jose Cancel
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.bustle.com/p/how-vanessa-vanjie-mateos-drag-mom-alexis-helped-the-rupauls-drag-race-star-bounce-back-from-that-heartbreaking-elimination-8569404 |sernav=How Vanessa Vanjie Mateo's Drag Mom Came To Her Rescue After That 'RuPaul' Elimination |paşnav=Koch |pêşnav=Drew |xebat=Bustle |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Varla Jean Merman]]
| Jeffery Roberson
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Varla Jean's a New Gal, But Life's Still a Drag |pêşnav=Anita |paşnav=Gates |tarîx=29 sibat 2000 |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0DE3DA1539F93AA15751C0A9669C8B63 |periodical=[[New York Times]] |roja-gihiştinê=2008-10-25 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[The Kinsey Sicks|Vaselina]]
| Jerry Friedman
| Amerîkî
| 
|-
|[[Venus D Lite|Venus D-Lite]]
|Adam Guerra
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/socal/daily-pilot/news/tn-wknd-et-venus-dlite-20170427-story.html |sernav='Drag Race' ex-contestant hung up on playing Madonna now has a business plan |paşnav=Beale |pêşnav=Margherita |malper=[[Los Angeles Times]] |roja-gihiştinê=2018-04-22 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Verka Serduchka]]
| Andriy Mykhailovych Danylko
| Ûkraynî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/6516927.stm |sernav=Eurovision act angers Ukrainians |roja-gihiştinê=2008-10-25 |periodical=[[BBC News]] |pêşnav=Helen |paşnav=Fawkes |tarîx=2 nîsan 2007 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Veronica Green]]
|Kevin Grogan
| Brîtanî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://screenrant.com/rupauls-drag-race-uk-interview-veronica-green-shocking-covid-elimination |sernav=RuPaul's Drag Race UK: The Story Behind Veronica Green Not Coming Back |paşnav=Sim |pêşnav=Bernardo |tarîx=13 sibat 2021 |malper=ScreenRant |roja-gihiştinê=11 hezîran 2021 |roja-arşîvê=2021-02-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210214085317/https://screenrant.com/rupauls-drag-race-uk-interview-veronica-green-shocking-covid-elimination/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Victoria &quot;Porkchop&quot; Parker]]
|Victor Bowling
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.advocate.com/arts-entertainment/film/2008/12/25/other-white-meat |sernav=The Other White Meat |tarîx=2008-12-25 |roja-gihiştinê=2018-04-22 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Violet Chachki]]
| Jason Dardo
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.theadvocate.com/new_orleans/news/article_c7eaa54a-7230-11e6-94a4-eb6d58eae8ae.html |sernav=Violet Chachki has advice for other would-be drag performers: 'Do it now' |paşnav=Advocate |pêşnav=KATY RECKDAHL {{!}} Special to The |xebat=The Advocate |roja-gihiştinê=2018-04-21 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Walterina Markova]]
| Walter Dempster, Jr.
| Fîlîpînî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Walterina Markova: The 'Comfort Gay' |pêşnav=Aubrey SC |paşnav=Makilan |url=https://www.bulatlat.com/news/5-29/5-29-markova.htm |periodical=Bulatlat |tarîx=28 tebax 2005 |roja-gihiştinê=2008-10-25 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Wanda Wisdom]]
| Bradley Traynor
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Tricks of the Podcasting Masters |pêşnav1=Rob |paşnav1=Walch |pêşnav2=Mur |paşnav2=Lafferty |weşanger=Que Publishing |sal=2006 |isbn=978-0-7897-3574-4 |rr=[https://archive.org/details/tricksofpodcasti00walc/page/78 78–9] |url=https://archive.org/details/tricksofpodcasti00walc/page/78 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Willam Belli|Willam]]
|[[Willam Belli]]
| Amerîkî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Willam Belli Stops By Jonny McGovern's 'Hey Qween!' |pêşnav=JamesMichael |paşnav=Nichols |tarîx=27 tîrmeh 2014 |roja-gihiştinê=5 gulan 2015 |periodical=The Huffington Post |url=https://www.huffingtonpost.com/2014/07/27/william-belli-hey-qween_n_5617875.html }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[The Kinsey Sicks|Winnie]]
| Irwin Keller&lt;br /&gt;Nathan Marken
| Amerîkî
| 
|-
|[[Yara Sofia]]
| Gabriel Burgos Ortiz
| Portorîkoyî
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.billboard.com/articles/news/pride/8022331/puerto-rico-benefit-rupauls-drag-race-queens |sernav=Puerto Rican 'Drag Race' Alumni Talk Show's Impact on the Island Ahead of Benefit Concert |xebat=Billboard |roja-gihiştinê=2018-04-21 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Yuhua Hamasaki]]
|Yuhua Ou
| Amerîkî
|
|-
|[[Yvie Oddly]]
|Jovan Bridges
| Amerîkî
|
|-
| Zsa Zsa Shakespeer
|[[Christer Lindarw]]
| Swêdî
|&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Nu ska dragkings också bli folkkära |periodical=[[Aftonbladet]] |tarîx=30 tîrmeh 2004 |roja-gihiştinê=2008-10-25 |url=http://www.aftonbladet.se/nyheter/article225332.ab |ziman=sv }}&lt;/ref&gt;
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Drag]]
[[Kategorî:Dragqueen]]
[[Kategorî:Lîste]]</text>
      <sha1>ddyesaq7p7w4m0feue6j541zvmplp28</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bikarhêner:Guherto</title>
    <ns>2</ns>
    <id>125761</id>
    <revision>
      <id>2095646</id>
      <parentid>2094803</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T19:25:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Guherto</username>
        <id>41494</id>
      </contributor>
      <comment>+2</comment>
      <origin>2095646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="717" sha1="s2qucylp7no3ozwa3t4kxmzwevc2rhl" xml:space="preserve">__NOINDEX__{{Babîl|ku|Misilman|kurd}}

Ez 23ê nîsana 2022 (20:00 UTC) gihame 1000 guhertina!

== Rûpelê go mi çêkirine ==

=== 2020 ===

# [[Java (zimanê bernamesaziyê)]]

=== 2021 ===

# [[Roja Nû (rojname)]]
# [[Wext]]
# [[JAR (formata faylê)]]
# [[ZIP]]
# [[Fayla klasê ya Java]]

=== 2022 ===

# [[Derbasgeh]]
# [[Gamêş]]
# [[Bêceme]]
# [[Mitbex]]
# [[Şimik]]
# [[Pirteqal]]
# [[Mendelî (fêkî)]]
# [[Tefsîra Quranê]]

=== 2023 ===

# &lt;bdi&gt;[[Java bytecode]]&lt;/bdi&gt;

=== 2024 ===

# [[Marif Xeznedar]]
# [[Hmayak Sîras]]
# [[Gîkor]]

=== 2025 ===

# [[Çerkezê Beko]]
# [[Îvanê Omer Farîzov]]

=== 2026 ===

# [[Şaban Şenateş]]
# [[Emerîkê Serdar]]
# [[Eugen Prym]]
# [[Albert Socin]]</text>
      <sha1>s2qucylp7no3ozwa3t4kxmzwevc2rhl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Asya Remezan Enter</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128667</id>
    <revision>
      <id>2095661</id>
      <parentid>1936381</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T00:36:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2565" sha1="n3amnok7fe7e3qzin8o17vglcjkg9gx" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
}}

'''Asya Remezan Enter''' (jdb. 1998 – m. 2016), bi nasnav '''Vîyan Enter''', şervana [[Yekîneyên Parastina Jinê]] (YPJ) bû ku di [[Serhildana Rojavaya Kurdistanê|şerê Rojava]] de û di şerê li dijî [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|DÎIŞê]] de ji aliyê çapemeniya navneteweyî ve bûye sembola têkoşîna femînîst.

Di 2014an de, di 16 saliya xwe de, Enter bi armanca şerê li dijî Dewleta Îslamî tevlî YPJ bû. Piştî ku wêneyên wê li ser înternetê belav bûn, ji ber hevşibiya wê ya fizîkî ya bi lîstikvana re, ji aliyê medyaya navneteweyî ve wek &quot;[[Angelina Jolie]] ya Kurd&quot; hat binavkirin. &lt;ref name=&quot;HP&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.huffingtonpost.co.uk/entry/asia-ramazan-antar-the-kurdish-angelina-jolie-killed-while-fighting-isis_uk_57d127f0e4b0d45ff870da56 |sernav=Asia Ramazan Antar – 'Killed While Fighting ISIS' |paşnav1=Nelson |pêşnav1=Sara |malper=Huffington Post }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mirror&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.mirror.co.uk/news/world-news/female-soldier-dubbed-kurdish-angelina-8791408 |sernav=Female soldier dubbed the 'Kurdish Angelina Jolie dies' while fighting ISIS in Syria |paşnav1=Lion |pêşnav1=Patrick |malper=Mirror }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IP&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/kurdish-angelina-jolie-fighter-reportedly-killed-fighting-isis-a7231431.html |sernav=Kurdish 'Angelina Jolie' fighter reportedly killed fighting Isis |paşnav1=McKernan |pêşnav1=Bethan |rojname=The Independent |roja-gihiştinê=2022-06-15 |archive-date=2016-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160909175102/http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/kurdish-angelina-jolie-fighter-reportedly-killed-fighting-isis-a7231431.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Şervan û aktîvîstên kurd ên din ên doza kurdan van danberhevan weke zayendperestî û objektîv bi nav kirin. &lt;ref name=&quot;BBC&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-37337908 |sernav=Kurdish 'Angelina Jolie' devalued by media hype |paşnav1=Gol |pêşnav1=Jiyar |malper=BBC }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Çalakvanên kurd]]
[[Kategorî:Çalakvanên kurd ên jin]]
[[Kategorî:Femînîstên kurd]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1997]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1998]]
[[Kategorî:Kurdên sedsala 21ê]]
[[Kategorî:Kurdên Rojavaya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Kuştiyên cengê di Şerê navxweyî yê Sûriyê de]]
[[Kategorî:Leşkerên kurd]]
[[Kategorî:Mirin 2016]]</text>
      <sha1>n3amnok7fe7e3qzin8o17vglcjkg9gx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lîsteya aktorên swêdî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129010</id>
    <revision>
      <id>2095776</id>
      <parentid>1847993</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T09:40:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>599</id>
      </contributor>
      <comment>Wêneyê bi navê Mai-zetterling-gullers.jpg ji gotarê hate jêbirin, ji ber ku ew li Commonsê ji aliyê [[c:User:Túrelio|Túrelio]] ve hate jêbirin. Sedema jêbirinê: [[:c:COM:L|Copyright violation]]: License BY-NC-ND https://digitaltmuseum.se/011013836760/port</comment>
      <origin>2095776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34396" sha1="5vylx6n366vzovp14fb05mxjnd8lbxk" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=çiriya pêşîn 2024}}
Va ye lîsteya aktor û lîstikvanên [[swêd]]î ye:
{{TOC|side=yes|top=yes|num=yes}}__NOTOC__

== A, Å, Ä ==
[[Wêne:WP_Nils_Asther.jpg|thumb| Nils Asther]]
{{div col|colwidth=30em}}
* [[Anders Åberg]] (1948–2020)
* [[Lasse Åberg]] (jdb. 1940)
* [[Eric Abrahamsson]] (1890–1942)
* [[Maud Adams]] (jdb. 1945)
* [[Ann-Mari Adamsson]] (1934–2011)
* [[Georg Adelly]] (1919–1997)
* [[Edvin Adolphson]] (1893–1979)
* [[Kristina Adolphson]] (jdb. 1937)
* [[Knut Agnred]] (jdb. 1956)
* [[Thecla Åhlander]] (1855–1925)
* [[Harry Ahlin]] (1900–1969)
* [[Herman Ahlsell]] (1919–1994)
* [[Börje Ahlstedt]] (jdb. 1939)
* [[Nils Ahrén]] (1877–1928)
* [[Elof Ahrle]] (1900–1965)
* [[Sven d'Ailly]] (1892–1969)
* [[Margita Alfvén]] (1905–1962)
* [[Morgan Alling]] (jdb. 1968)
* [[Malin Åkerman]] (jdb. 1978)
* [[Ulla Akselson]] (1924–2007)
* [[Elsie Albiin]] (1921–2009)
* [[Inga Ålenius]] (1938–2017)
* [[Hans Alfredson|Hans &quot;Hasse&quot; Alfredson]] (1931–2017)
* [[Emil Almén]] (jdb. 1980)
* [[Greta Almroth]] (1888–1981)
* [[Hanna Alström]] (jdb. 1981)
* [[Sara Alström]] (jdb. 1975)
* [[Gabriel Alw]] (1889–1946)
* [[Lars Amble]] (1939–2015)
* [[Marianne Aminoff]] (1916–1984)
* [[Bertil Anderberg]] (1913–1991)
* [[Torgny Anderberg]] (1919–2000)
* [[Augusta Anderson]] (1875–1951)
* [[Bibi Andersson]] (1935–2019)
* [[Birgitta Andersson]] (jdb. 1933)
* [[Gerd Andersson]] (jdb. 1932)
* [[Harriet Andersson]] (jdb. 1932)
* [[Jörgen Andersson]] (jdb. 1951)
* [[Kent Andersson]] (1933–2005)
* [[Morgan Andersson]] (1934–1977)
* [[Olga Andersson]] (1876–1943)
* [[Peter Andersson]] (jdb. 1953)
* [[Tommy Andersson]] (1962–2013)
* [[Wiktor Andersson]] (1887–1966)
* [[Kim Anderzon]] (1943–2014)
* [[Tintin Anderzon]] (jdb. 1964)
* [[Leif Andrée]] (jdb. 1958)
* [[Björn Andrésen]] (jdb. 1955)
* [[Ann-Margret]] (jdb. 1941) (hevwelatiya wê amerîkayî bû lê li Swêdê ji dayika xwe bûye)
* [[Brita Appelgren]] (1912–1999)
* [[Georg Årlin]] (1916–1992)
* [[Birgitta Arman]] (1921–2007)
* [[Per-Axel Arosenius]] (1920–1981)
* [[Ragnar Arvedson]] (1895–1973)
* [[Olof Ås]] (1892–1949)
* [[Birger Åsander]] (1909–1984)
* [[Tobias Aspelin]] (jdb. 1968)
* [[Josefin Asplund]] (jdb. 1991)
* [[Nils Asther]] (1897–1981)
* [[Anna Åström]] (jdb. 1990)
* [[Ted Åström]] (jdb. 1945)
* [[Pernilla August]] (jdb. 1958)
* [[Ewa Aulin]] (jdb. 1950)
* [[Eddie Axberg]] (jdb. 1947)
* [[Einar Axelsson]] (1895–1971)
{{div col end}}

== B ==
[[Wêne:Ingrid_Bergman,_Gaslight_1944.jpg|thumb| Ingrid Bergman]]
[[Wêne:Gunnar_Björnstrand,_Swedish_actor_(B&amp;W).jpg|thumb| Gunnar Björnstrand]]

{{div col|colwidth=30em}}
* [[Inday Ba]] (1972–2005)
* [[Alice Babs]] (1924–2014)
* [[Ingrid Backlin]] (1920–2013)
* [[Johannes Bah Kuhnke]] (jdb. 1972)
* [[Anna Bartels]] (1869–1950), operabêj
* [[Ida Brander]] (1857–1931)
* [[Jonas Bane]] (jdb. 1987)
* [[Carl Barcklind]] (1873–1945)
* [[Anna-Lisa Baude]] (1897–1968)
* [[Josua Bengtson]] (1882–1958)
* [[Björn Bengtsson]] (jdb. 1973)
* [[Filip Benko]] (jdb. 1986)
* [[Benkt-Åke Benktsson]] (1907–1957)
* [[Lars-Erik Berenett]] (1942–2017)
* [[Matti Berenett]] (jdb. 1971)
* [[Filip Berg]] (jdb. 1986)
* [[Stina Berg]] (1869–1930)
* [[Anna-Lena Bergelin]] (jdb. 1959)
* [[Simon J. Berger]] (jdb. 1979)
* [[Thommy Berggren]] (jdb. 1937)
* [[Malin Berghagen]] (jdb. 1966)
* [[Björn Berglund]] (1904–1968)
* [[Erik Berglund|Erik &quot;Bullen&quot; Berglund]] (1887–1963)
* [[Anna Bergman]] (jdb. 1948)
* [[Ingrid Bergman]] (1915–1982)
* [[Mats Bergman]] (jdb. 1948)
* [[Patrik Bergner]] (jdb. 1962)
* [[Kjell Bergqvist]] (jdb. 1953)
* [[Ulla Bergryd]] (1942–2015)
* [[Helena Bergström]] (jdb. 1964)
* [[Jonas Bergström]] (jdb. 1946)
* [[Olof Bergström]] (1919–1984)
* [[Torsten Bergström]] (1896–1948)
* [[Gösta Bernhard]] (1910–1986)
* [[Tord Bernheim]] (1914–1992)
* [[Theodor Berthels]] (1892–1951)
* [[Karin Bertling]] (jdb. 1937)
* [[Källa Bie]] (jdb. 1974)
* [[Carl Billquist]] (1933–1993)
* [[Fritiof Billquist]] (1901–1972)
* [[Malin Birgerson]] (jdb. 1968)
* [[Björn Bjelfvenstam]] (jdb. 1929)
* [[Åsa Bjerkerot]] (jdb. 1959)
* [[Anita Björk]] (1923–2012)
* [[Anna Björk]] (jdb. 1970)
* [[Halvar Björk]] (1928–2000)
* [[Renée Björling]] (1898–1975)
* [[Hugo Björne]] (1886–1966)
* [[Gunnar Björnstrand]] (1909–1986)
* [[Tehilla Blad]] (jdb. 1995)
* [[Anna Blomberg]] (jdb. 1972)
* [[Bengt Blomgren]] (1923–2013)
* [[Georg Blomstedt]] (1872–1933)
* [[Astrid Bodin]] (1903–1961)
* [[Allan Bohlin]] (1907–1959)
* [[Tomas Bolme]] (jdb. 1945)
* [[Iwa Boman]] (jdb. 1944)
* [[Sven Hugo Borg]] (1896–1981)
* [[Hilda Borgström]] (1871–1953)
* [[Josephine Bornebusch]] (jdb. 1981)
* [[Jarl Borssén]] (1937–2012)
* [[Rolf Botvid]] (1915–1998)
* [[Lia Boysen]] (jdb. 1966)
* [[Sanna Bråding]] (jdb. 1980)
* [[Daniel Bragderyd]] (jdb. 1991)
* [[Brasse Brännström]] (1945–2014)
* [[Gösta Bredefeldt]] (1935–2010)
* [[Simon Brehm]] (1921–1967)
* [[Naemi Briese]] (1908–1980)
* [[Helena Brodin]] (jdb. 1936)
* [[Helga Brofeldt]] (1881–1968)
* [[Lena Brogren]] (1929–2005)
* [[Tomas von Brömssen]] (jdb. 1943)
* [[Gudrun Brost]] (1910–1993)
* [[Johannes Brost]] (1946–2018)
* [[Carl Browallius]] (1868–1944)
* [[Bo Brundin]] (jdb. 1937)
* [[Britta Brunius]] (1912–2000)
* [[John W. Brunius]] (1884–1937)
* [[Anne-Marie Brunius]] (1916–2002)
* [[Pauline Brunius]] (1881–1954)
* [[Ulf Brunnberg]] (jdb. 1947)
* [[Vilhelm Bryde]] (1888–1974)
* [[Petra Brylander]] (jdb. 1970)
* [[Reine Brynolfsson]] (jdb. 1953)
* [[Bror Bügler]] (1908–1975)
* [[MyAnna Buring]] (jdb. 1979)
* [[Margaretha Byström]] (jdb. 1937)
* [[Oscar Byström (actor)|Oscar Byström]] (1857–1938)
{{div col end}}

== C ==
[[Wêne:Nicola_Perscheid_-_Nils_Chrisander.jpg|thumb| Nils Olaf Chrisander]]

{{div col|colwidth=30em}}
* [[Julia Cæsar]] (1885–1971)
* [[Peter Carlberg]] (jdb. 1950)
* [[Margit Carlqvist]] (jdb. 1932)
* [[Elisabet Carlsson]] (jdb. 1968)
* [[Elsa Carlsson]] (1892–1978)
* [[Ing-Marie Carlsson]] (jdb. 1957)
* [[Janne Carlsson|Janne &quot;Loffe&quot; Carlsson]] (1937–2017)
* [[Lars Göran Carlsson]] (jdb. 1936)
* [[Sickan Carlsson]] (1915–2011)
* [[Thord Carlsson]] (1931–2005)
* [[Carl Carlswärd]] (jdb. 1949)
* [[Artur Cederborgh]] (1885–1961)
* [[Jakob Cedergren]] (jdb. 1973)
* [[Gösta Cederlund]] (1888–1980)
* [[Åke Claesson]] (1889–1967)
* [[Krister Classon]] (jdb. 1955)
* [[Nils Olaf Chrisander]] (1884–1947)
* [[Irma Christenson]] (1915–1993)
* [[Malin Crépin]] (jdb. 1978)
* [[Görel Crona]] (jdb. 1959)
{{div col end}}

== D ==

{{div col|colwidth=30em}}
* [[Eva Dahlbeck]] (1920–2008)
* [[Alexandra Dahlström]] (jdb. 1984)
* [[Gus Dahlström]] (1906–1989)
* [[Peter Dalle]] (jdb. 1956)
* [[Bengt Dalqvist]] (jdb. 1975)
* [[Tage Danielsson]] (1928–1985)
* [[John Degerberg]] (1892–1972)
* [[Rolf Degerlund]] (jdb. 1952)
* [[Pia Degermark]] (jdb. 1949)
* [[Betty Deland]] (1831–1882)
* [[Carl-Magnus Dellow]] (jdb. 1951)
* [[Suzanna Dilber]] (jdb. 1976)
* [[Bengt Djurberg]] (1898–1941)
* [[Fredrik Dolk]] (jdb. 1961)
* [[Märta Dorff]] (1909–1990)
* [[Henrik Dorsin]] (jdb. 1977)
* [[Axel Düberg]] (1927–2001)
* [[Jörgen Düberg]] (jdb. 1956)
* [[Julia Dufvenius]] (jdb. 1975)
* [[Karl Dyall]] (jdb. 1967)
* [[Sharon Dyall]] (jdb. 1962)
{{div col end}}

== E ==
[[Wêne:Anita Ekberg 1956.jpg|thumb|Anita Ekberg]]
{{div col|colwidth=30em}}
* [[Dagmar Ebbesen]] (1891–1954)
* [[Agneta Eckemyr]] (1950–2018)
* [[Rafael Edholm]] (jdb. 1966)
* [[Tove Edfeldt]] (jdb. 1983)
* [[Louise Edlind Friberg]] (jdb. 1946)
* [[Lars Edström]] (jdb. 1935)
* [[Allan Edwall]] (1924–1997)
* [[Per Eggers]] (jdb. 1951)
* [[Lottie Ejebrant]] (jdb. 1944)
* [[Anders Ek]] (1916–1975)
* [[Elin Ek (actress)|Elin Ek]] (jdb. 1976)
* [[Malin Ek]] (jdb. 1945)
* [[Anita Ekberg]] (1931–2015)
* [[Stina Ekblad]] (jdb. 1954)
* [[Anders Ekborg]] (jdb. 1960)
* [[Dan Ekborg]] (jdb. 1955)
* [[Lars Ekborg]] (1926–1969)
* [[Karin Ekelund]] (1913–1976)
* [[Bengt Ekerot]] (1920–1971)
* [[Britt Ekland]] (jdb. 1942)
* [[Bengt Eklund]] (1925–1998)
* [[Ernst Eklund (actor)|Ernst Eklund]] (1882–1971)
* [[Jakob Eklund]] (jdb. 1962)
* [[Mira Eklund]] (jdb. 1981)
* [[Nils Eklund]] (jdb. 1927)
* [[Sigge Eklund]] (jdb. 1974)
* [[Ulf Eklund]] (jdb. 1951)
* [[Gösta Ekman (senior)|Gösta Ekman]] (1890–1938)
* [[Gösta Ekman]] (1939–2017)
* [[Hasse Ekman]] (1915–2004)
* [[John Ekman]] (1880–1949)
* [[Agneta Ekmanner]] (jdb. 1938)
* [[Thérèse Elfforss]] (1823–1905)
* [[John Elfström]] (1902–1981)
* [[Sten Elfström]] (jdb. 1942)
* [[Carl-Axel Elfving]] (1920–1988)
* [[Lena Endre]] (jdb. 1955)
* [[Lina Englund]] (jdb. 1975)
* [[Peter Engman]] (jdb. 1963)
* [[Hans V. Engström]] (1949–2014)
* [[Malena Engström]] (jdb. 1967)
* [[Annalisa Ericson]] (1913–2011)
* [[Eric Ericson (actor)|Eric Ericson]] (jdb. 1974)
* [[Stig Ossian Ericson]] (1923–2012)
* [[Sture Ericson]] (1912–1979)
* [[Siv Ericks]] (1918–2005)
* [[Jacob Ericksson]] (jdb. 1967)
* [[Anna Ulrica Ericsson]] (jdb. 1966)
* [[David Erikson]] (1899–1973)
* [[Anders Eriksson (comedian)|Anders Eriksson]] (jdb. 1956)
* [[Charlotta Eriksson]] (1794–1862)
* [[John Axel Eriksson]] (jdb. 1978)
* [[Sussie Eriksson]] (jdb. 1963)
* [[Irma Erixson]] (jdb. 1937)
* [[Hans Ernback]] (1942–2013)
* [[Malena Ernman]] (jdb. 1970)
* [[Suzanne Ernrup]] (jdb. 1954)
* [[Katarina Ewerlöf]] (jdb. 1959)
{{div col end}}

== F ==
[[Wêne:Åke_Fridell.JPG|thumb| Åke Fridell]]

{{div col|colwidth=30em}}
* [[Margareta Fahlén]] (1918–1978)
* [[Åke Falck]] (1925–1974)
* [[Ragnar Falck]] (1905–1966)
* [[Jonas Falk]] (1944–2010)
* [[Lauritz Falk]] (1909–1990)
* [[Niklas Falk]] (jdb. 1947)
* [[Loa Falkman]] (jdb. 1947)
* [[Christer Fant]] (jdb. 1953)
* [[George Fant]] (1916–1998)
* [[Kenne Fant]] (1923–2016)
* [[Hampe Faustman]] (1919–1961)
* [[Rebecca Ferguson]] (jdb. 1983)
* [[Arthur Fischer (actor)|Arthur Fischer]] (1897–1991)
* [[Siegfried Fischer]] (1894–1976)
* [[Emil Fjellström]] (1884–1944)
* [[Karl Erik Flens]] (1913–1975)
* [[Thorsten Flinck]] (jdb. 1961)
* [[Christer Flodin]] (jdb. 1948)
* [[Barbro Flodquist]] (1919–1971)
* [[Emil Forselius]] (1974–2010)
* [[Göran Forsmark]] (1955–2020)
* [[Maria Franck]] (1769–1847)
* [[Karin Franz Körlof]] (jdb. 1986)
* [[Gunnel Fred]] (jdb. 1955)
* [[Ulf Friberg]] (jdb. 1962)
* [[Åke Fridell]] (1919–1985)
* [[Gertrud Fridh]] (1921–1984)
* [[Semmy Friedmann]] (1891–1964)
* [[Per Fritzell]] (jdb. 1955)
* [[Cecilia Frode]] (jdb. 1970)
* [[Samuel Fröler]] (jdb. 1957)
* [[Ewa Fröling]] (jdb. 1952)
* [[Tilde Fröling]] (jdb. 1980)
* [[Basia Frydman]] (1946–2016)
* [[Eva Funck]] (jdb. 1956)
* [[Georg Funkquist]] (1900–1986)
* [[Sigge Fürst]] (1905–1984)
* [[Gert Fylking]] (jdb. 1945)
{{div col end}}

== G ==
{{div col|colwidth=30em}}
* [[Thomas Gabrielsson]] (jdb. 1963)
* [[Claudia Galli]] (jdb. 1978)
* [[Sven-Eric Gamble]] (1924–1976)
* [[Moa Gammel]] (jdb. 1980)
* [[Yngve Gamlin]] (1926–1995)
* [[Greta Garbo]] (1905–1990)
* [[Hilding Gavle]] (1901–1969)
* [[Björn Gedda]] (jdb. 1942)
* [[Mona Geijer-Falkner]] (1887–1973)
* [[Göran Gentele]] (1917–1972)
* [[Ludde Gentzel]] (1885–1963)
* [[Karl Gerhard]] (1891–1964)
* [[Inga Gill]] (1925–2000)
* [[Göran Gillinger]] (jdb. 1973)
* [[Fanny Gjörup]] (1961–2001)
* [[Malin Gjörup]] (1964–2020)
* [[Johan Glans]] (jdb. 1974)
* [[Anton Glanzelius]] (jdb. 1974)
* [[Anna Godenius]] (jdb. 1944)
* [[Marie Göranzon]] (jdb. 1942)
* [[Göran Graffman]] (1931–2014)
* [[Matilda Grahn]] (jdb. 1995)
* [[Wallis Grahn]] (1945–2018)
* [[Fredde Granberg]] (jdb. 1970)
* [[Philomène Grandin]] (jdb. 1974)
* [[Björn Granath]] (1946–2017)
* [[Lena Granhagen]] (jdb. 1938)
* [[Kerstin Granlund]] (jdb. 1951)
* [[Göthe Grefbo]] (1921–1991)
* [[Gösta Grip]] (1904–1998)
* [[Åke Grönberg]] (1914–1969)
* [[La Bella Ingeborg|Valborg Elisabeth Groning]] (1890–1970)
* [[Per Grundén]] (1922–2011)
* [[Stig Grybe]] (1928–2017)
* [[Nina Gunke]] (jdb. 1955)
* [[Fredrik Gunnarsson]] (jdb. 1965)
* [[Ernst Günther]] (1933–1999)
* [[Björn Gustafson]] (jdb. 1934)
* [[Eric Gustafson (actor)|Eric Gustafson]] (1897–1981)
* [[Gösta Gustafson]] (1886–1963)
* [[Björn Gustafsson]] (jdb. 1986)
* [[Pontus Gustafsson]] (jdb. 1955)
* [[Robert Gustafsson]] (jdb. 1964)
* [[Ann-Marie Gyllenspetz]] (1932–1999)
{{div col end}}

== H ==
[[Wêne:Swedish_actor_Lars_Hanson_in_1919.jpg|thumb| Lars Hanson]]
[[Wêne:Ingvar_Hirdwall_2009.JPG|thumb| Ingvar Hirdwall]]

{{div col|colwidth=30em}}
* [[Benny Haag]] (jdb. 1961)
* [[Martina Haag]] (jdb. 1964)
* [[Peter Haber]] (jdb. 1952)
* [[Carl-Einar Häckner]] (jdb. 1969)
* [[Douglas Håge]] (1898–1959)
* [[Helge Hagerman]] (1910–1995)
* [[Gerd Hagman]] (1919–2011)
* [[Justus Hagman]] (1859–1936)
* [[Berta Hall]] (1909–1999)
* [[Cecilia Häll]] (jdb. 1978)
* [[Nils Hallberg]] (1921–2010)
* [[Jan Halldoff|Jan &quot;Janne&quot; Halldorff]] (1939–2010)
* [[Leo Hallerstam]] (jdb. 1986)
* [[Staffan Hallerstam]] (jdb. 1957)
* [[Frida Hallgren]] (jdb. 1974)
* [[Annika Hallin]] (jdb. 1968)
* [[Johan Hallström]] (jdb. 1976)
* [[Gustaf Hammarsten]] (jdb. 1967)
* [[Harald Hamrell]] (jdb. 1960)
* [[Einar Hanson]] (1899–1927)
* [[Lars Hanson]] (1886–1965)
* [[Catherine Hansson]] (jdb. 1958)
* [[Lena T. Hansson]] (jdb. 1955)
* [[Maud Hansson]] (1937–2020)
* [[Thomas Hanzon]] (jdb. 1962)
* [[Magnus Härenstam]] (1941–2015)
* [[Ellen Hartman]] (1860–1945)
* [[John Harryson]] (1926–2008)
* [[Peter Harryson]] (jdb. 1948)
* [[Marcus Hasselborg]] (jdb. 1986)
* [[Jenny Hasselquist]] (1894–1978)
* [[Ulf Hasseltorp]] (jdb. 1960)
* [[Hugo Hasslo]] (1911–1994)
* [[Signe Hasso]] (1915–2002)
* [[Grete Havnesköld]] (jdb. 1986)
* [[Stina Hedberg]] (1887–1981)
* [[Julia Hede]] (jdb. 1962)
* [[Kåre Hedebrant]] (jdb. 1995)
* [[Johan Hedenberg]] (jdb. 1954)
* [[Sonya Hedenbratt]] (1931–2001)
* [[Solveig Hedengran]] (1910–1956)
* [[Thomas Hedengran]] (jdb. 1965)
* [[Roland Hedlund]] (1933–2019)
* [[Ivan Hedqvist]] (1880–1935)
* [[Gerd Hegnell]] (jdb. 1935)
* [[Carl-Axel Heiknert]] (1924–1981)
* [[Agda Helin]] (1894–1984)
* [[Sofia Helin]] (jdb. 1972)
* [[Erik Hell]] (1911–1973)
* [[Thomas Hellberg]] (jdb. 1941)
* [[David Hellenius]] (jdb. 1974)
* [[Gunnar Hellström]] (1928–2001)
* [[Rebecka Hemse]] (jdb. 1975)
* [[Eva Henning]] (1920–2016)
* [[Uno Henning]] (1895–1970)
* [[Anders Henrikson]] (1896–1965)
* [[Krister Henriksson]] (jdb. 1946)
* [[Bertram Heribertson]] (jdb. 1955)
* [[Felix Herngren]] (jdb. 1967)
* [[Måns Herngren]] (jdb. 1965)
* [[Olle Hilding]] (1898–1983)
* [[Gösta Hillberg]] (1877–1958)
* [[Linnéa Hillberg]] (1892–1977)
* [[Barbro Hiort af Ornäs]] (1921–2015)
* [[Ingvar Hirdwall]] (jdb. 1934)
* [[Keve Hjelm]] (1922–2004)
* [[Henrik Hjelt]] (jdb. 1968)
* [[Folke Hjort]] (1934–1977)
* [[Lars Hjortsberg]] (1772–1843)
* [[Embla Hjulström]] (jdb. 1994)
* [[Lennart Hjulström]] (jdb. 1938)
* [[Niklas Hjulström]] (jdb. 1962)
* [[Gerhard Hoberstorfer]] (jdb. 1963)
* [[Anna Hofman-Uddgren]] (1868–1947)
* [[Erika Höghede]] (jdb. 1963)
* [[Bo Höglund]] (jdb. 1948)
* [[Holger Höglund]] (1906–1965)
* [[Rut Holm]] (1900–1971)
* [[Britta Holmberg]] (1921–2004)
* [[Henric Holmberg]] (jdb. 1946)
* [[Sven Holmberg]] (1918–2003)
* [[Weiron Holmberg]] (jdb. 1935)
* [[Sigrid Holmquist]] (1899–1970)
* [[Karl-Arne Holmsten]] (1911–1995)
* [[Heinz Hopf]] (1934–2001)
* [[Jens Hultén]] (jdb. 1963)
* [[Petra Hultgren]] (jdb. 1972)
* [[Ebba Hultkvist]] (jdb. 1983)
* [[Peter Hüttner]] (jdb. 1945)
* [[Maud Hyttenberg]] (1920–2009)
{{div col end}}

== I ==
[[Wêne:Tor Isedal 1970.jpg|thumb|Tor Isedal]]

{{div col|colwidth=30em}}
* [[Yohanna Idha]] (jdb. 1978)
* [[Tor Isedal]] (1924–1990)
{{div col end}}

== J ==

{{div col|colwidth=30em}}
* [[Ulla Jacobsson]] (1929–1982)
* [[Lennart Jähkel]] (jdb. 1956)
* [[Adolf Jahr]] (1893–1964)
* [[Haddy Jallow]] (jdb. 1985)
* [[Kristina Jämtmark]] (jdb. 1957)
* [[Ingrid Janbell]] (jdb. 1955)
* [[Ernst-Hugo Järegård]] (1928–1998)
* [[Liva Järnefelt]] (1896–1971), bêj
* [[Anna Järphammar]] (jdb. 1968)
* [[Stig Järrel]] (1910–1998)
* [[Sven Jerring]] (1895–1979)
* [[Peter Jöback]] (jdb. 1971)
* [[Stig Johanson]] (1919–1986)
* [[Ulf Johanson]] (1922–1990)
* [[Douglas Johansson]](jdb. 1960)
* [[Lilian Johansson]] (jdb. 1948)
* [[Maria Johansson]] (jdb. 1956)
* [[Pia Johansson]] (jdb. 1960)
* [[Tor Johnson]] (1903–1971)
* [[Charlotta Jonsson]] (jdb. 1973)
* [[Gun Jönsson]] (1929–2021)
* [[Jojje Jönsson|Jan-Ove &quot;Jojje&quot; Jönsson]] (jdb. 1955)
* [[Nine-Christine Jönsson]] (1926–2011)
* [[Ulrika Jonsson]] (jdb. 1967)
* [[Erland Josephson]] (1923–2012)
* [[Inger Juel]] (1926–1979)
* [[Karin Juel]] (1900–1976)
{{div col end}}

== K ==
[[Wêne:Ivar_Kage.jpg|thumb| Ivar Kåge]]

{{div col|colwidth=30em}}
* [[Ivar Kåge]] (1881–1951)
* [[Helena Kallenbäck]] (jdb. 1944)
* [[Anna Kristina Kallin]] (1953–2004)
* [[Alexander Karim]] (jdb. 1976)
* [[Jonas Karlsson]] (jdb. 1971)
* [[Jonas Karlström]] (jdb. 1978)
* [[Lo Kauppi]] (jdb. 1970)
* [[Karin Kavli]] (1906–1990)
* [[Sam Kessel]] (jdb. 1989)
* [[Magnus Kesster]] (1901–1975)
* [[Nils Kihlberg]] (1915–1965)
* [[Staffan Kihlbom]] (jdb. 1964)
* [[Jullan Kindahl]] (1885–1979)
* [[Joel Kinnaman]] (jdb. 1979)
* [[Melinda Kinnaman]] (jdb. 1971)
* [[Nadine Kirschon]] (jdb. 1984)
* [[Felix Kjellberg]] (jdb. 1989)
* [[Alf Kjellin]] (1920–1988)
* [[Björn Kjellman]] (jdb. 1963)
* [[Ingvar Kjellson]] (1923–2014)
* [[Georg af Klercker]] (1877–1951)
* [[Elin Klinga]] (jdb. 1969)
* [[Hans Klinga]] (jdb. 1949)
* [[Mårten Klingberg]] (jdb. 1968)
* [[Barbro Kollberg]] (1917–2014)
* [[Tommy Körberg]] (jdb. 1948)
* [[Lasse Krantz]] (1903–1973)
* [[Magnus Krepper]] (jdb. 1967)
* [[Bianca Kronlöf]] (jdb. 1985)
* [[Margaretha Krook]] (1925–2001)
* [[Jarl Kulle]] (1927–1997)
* [[Maria Kulle]] (jdb. 1960)
* [[Andreas Kundler]] (jdb. 1970)
* [[Sissela Kyle]] (jdb. 1957)
* [[Ann-Sofie Kylin]] (jdb. 1955)
{{div col end}}

== L ==
[[Wêne:Viveca_Lindfors_1957.jpg|thumb| Viveca Lindfors]]

{{div col|colwidth=30em}}
* [[Marika Lagercrantz]] (jdb. 1954)
* [[Sture Lagerwall]] (1908–1964)
* [[Inga Landgré]] (jdb. 1927)
* [[Eivor Landström]] (1919–2004)
* [[Maria Langhammer]] (jdb. 1962)
* [[Karin Lannby]] (1916–2007)
* [[Jörgen Lantz]] (jdb. 1943)
* [[Babben Larsson]] (jdb. 1956)
* [[Chatarina Larsson]] (jdb. 1947)
* [[William Larsson]] (1873–1926)
* [[Rolf Lassgård]] (jdb. 1955)
* [[Eric Laurent (actor)|Eric Laurent]] (1894–1958)
* [[Zarah Leander]] (1907–1981)
* [[Lina Leandersson]] (jdb. 1995)
* [[Sofia Ledarp]] (jdb. 1974)
* [[Tina Leijonberg]] (jdb. 1962)
* [[Ken Lennaárd]] (jdb. 1971)
* [[Birger Lensander]] (1908–1971)
* [[Malin Levanon]] (jdb. 1977)
* [[Gustav Levin]] (jdb. 1952)
* [[Carina Lidbom]] (jdb. 1957)
* [[Anki Lidén]] (jdb. 1947)
* [[Jessica Liedberg]] (jdb. 1969)
* [[Rebecka Liljeberg]] (jdb. 1981)
* [[Marie Liljedahl]] (jdb. 1950)
* [[Jonna Liljendahl]] (jdb. 1970)
* [[Leif Liljeroth]] (1924–2018)
* [[Torsten Lilliecrona]] (1921–1999)
* [[Dagny Lind]] (1902–1992)
* [[Anna Lindahl]] (1904–1952)
* [[Augusta Lindberg]] (1866–1943)
* [[Christina Lindberg]] (jdb. 1950)
* [[Sven Lindberg]] (1918–2006)
* [[Arne Lindblad]] (1887–1964)
* [[Anita Lindblom]] (1937–2020)
* [[Gunnel Lindblom]] (1931–2021)
* [[Anders Linder]] (jdb. 1941)
* [[Viveca Lindfors]] (1920–1995)
* [[Hans Lindgren]] (1932–2012)
* [[Lisa Lindgren (Swedish actress)|Lisa Lindgren]] (jdb. 1968)
* [[Peter Lindgren (actor)|Peter Lindgren]] (1915–1981)
* [[Sten Lindgren]] (1903–1959)
* [[Irene Lindh]] (jdb. 1945)
* [[Anna Lindholm]] (jdb. 1965)
* [[Ebba Lindkvist]] (1882–1942)
* [[Frej Lindqvist]] (jdb. 1937)
* [[Jan Erik Lindqvist]] (1920–1988)
* [[Lasse Lindroth]] (1972–1999)
* [[Carl-Gustaf Lindstedt]] (1921–1992)
* [[Pierre Lindstedt]] (jdb. 1943)
* [[Åke Lindström]] (1928–2002)
* [[Jörgen Lindström]] (jdb. 1951)
* [[Marika Lindström]] (jdb. 1946)
* [[Rune Lindström (screenwriter)|Rune Lindström]] (1916–1973)
* [[Martin Ljung]] (1917–2010)
* [[Oscar Ljung]] (1909–1999)
* [[Sten Ljunggren]] (jdb. 1938)
* [[Tom Ljungman]] (jdb. 1991)
* [[Marianne Löfgren]] (1910–1957)
* [[Oskar Löfkvist]] (jdb. 1980)
* [[Oliver Loftéen]] (jdb. 1979)
* [[Bengt Logardt]] (1914–1994)
* [[Yvonne Lombard]] (jdb. 1929)
* [[Anders Lönnbro]] (jdb. 1945)
* [[Ylva Lööf]] (jdb. 1958)
* [[Tanja Lorentzon]] (jdb. 1971)
* [[Lotta Losten]] (jdb. 1981)
* [[Fredrique Löwen]] (1760–1813)
* [[Holger Löwenadler]] (1904–1977)
* [[Curt Löwgren]] (1908–1967)
* [[Oscar A. C. Lund|Oskar A. C. Lund]] (1885–1963)
* [[Regina Lund]] (jdb. 1967)
* [[Richard Lund]] (1885–1960)
* [[Alfred Lundberg]] (1852–1935)
* [[Nils Lundell]] (1889–1943)
* [[Gerda Lundequist]] (1871–1959)
* [[Adam Lundgren]] (jdb. 1986)
* [[Dolph Lundgren]] (jdb. 1957)
* [[Anders Lundin]] (jdb. 1958)
* [[Åke Lundqvist]] (1936–2021)
* [[Anja Lundqvist]] (jdb. 1971)
* [[Anton Lundqvist]] (jdb. 1989)
* [[Maria Lundqvist]] (jdb. 1963)
* [[Henrik Lundström]] (jdb. 1983)
* [[Ingrid Luterkort]] (1910–2011)
* [[Magna Lykseth-Skogman]] (1874–1949), operabêj
{{div col end}}

== M ==
[[Wêne:Karin_Molander.jpg|thumb| Karin Molander]]

{{div col|colwidth=30em}}
* [[Lakke Magnusson]] (1946–2004)
* [[Peter Magnusson]] (jdb. 1974)
* [[Tova Magnusson]] (jdb. 1968)
* [[Mona Malm]] (1935–2021)
* [[Claes Malmberg]] (jdb. 1961)
* [[Dag Malmberg]] (jdb. 1953)
* [[Siw Malmkvist]] (jdb. 1936)
* [[Jan Malmsjö]] (jdb. 1932)
* [[Jonas Malmsjö]] (jdb. 1971)
* [[Birger Malmsten]] (1920–1991)
* [[Sune Mangs]] (1932–1994)
* [[Segol Mann]] (1918–1992)
* [[Claes Månsson]] (jdb. 1950)
* [[Mona Mårtenson]] (1902–1956)
* [[Curt Masreliez]] (1919–1979)
* [[Ellen Mattsson]] (jdb. 1973)
* [[Emma Meissner]] (1866–1942)
* [[Eva Melander]] (jdb. 1974)
* [[Sven Melander]] (jdb. 1947)
* [[Börje Mellvig]] (1911–1998)
* [[Livia Millhagen]] (jdb. 1973)
* [[Liv Mjönes]] (jdb. 1979)
* [[Thor Modéen]] (1898–1950)
* [[Jan Molander]] (1920–2009)
* [[Karin Molander]] (1889–1978)
* [[Per Morberg]] (jdb. 1960)
* [[Hans Mosesson]] (jdb. 1944)
* [[Jan Mybrand]] (jdb. 1959)
* [[Per Myrberg]] (jdb. 1933)
{{div col end}}

== N ==
[[Wêne:AnnaQNilssonBain.jpg|thumb| Anna Q. Nilsson]]

{{div col|colwidth=30em}}
* [[Arsi Nami]] (jdb. 1984)
* [[Måns Nathanaelson]] (jdb. 1976)
* [[Gull Natorp]] (1880–1962)
* [[Joakim Nätterqvist]] (jdb. 1974)
* [[Josefin Neldén]] (jdb. 1984)
* [[Mimi Nelson]] (1922–1999)
* [[Gunnar Nielsen (actor)|Gunnar Nielsen]] (1919–2009)
* [[Monica Nielsen]] (jdb. 1937)
* [[Lis Nilheim]] (jdb. 1944)
* [[Carlotta Nillson]] (1876–1951)
* [[Anna Q. Nilsson]] (1888–1974)
* [[Bengt Nilsson (actor)|Bengt Nilsson]] (jdb. 1967)
* [[Cecilia Nilsson (actress)|Cecilia Nilsson]] (jdb. 1957)
* [[Inger Nilsson]] (jdb. 1959)
* [[Kjell Nilsson (actor)|Kjell Nilsson]] (jdb. 1949)
* [[Maj-Britt Nilsson]] (1924–2006)
* [[Liam Norberg]] (jdb. 1969)
* [[Ika Nord]] (jdb. 1960)
* [[Olle Nordemar]] (1914–1999)
* [[Yngve Nordwall]] (1908–1994)
* [[Henrik Norlén]] (jdb. 1970)
* [[Figge Norling]] (jdb. 1965)
* [[Anna Norrie]] (1860–1957)
* [[John Norrman]] (1884–1966)
* [[Simon Norrthon]] (jdb. 1967)
* [[Bertil Norström]] (1923–2012)
* [[Tomas Norström]] (1956–2021)
* [[Tuva Novotny]] (jdb. 1979)
* [[Börje Nyberg]] (1920–2005)
* [[Jan Nygren]] (1934–2019)
* [[Lena Nyman]] (1944–2011)
* [[Michael Nyqvist]] (1960–2017)
* [[Anders Nyström (actor)|Anders Nyström]] (jdb. 1933)
{{div col end}}

== O, Ö ==
{{div col|colwidth=30em}}
* [[Brita Öberg]] (1900–1969)
* [[Barbro Oborg]] (jdb. 1941)
* [[Gabriel Odenhammar]] (jdb. 1983)
* [[Åke Ohberg]] (1905–1975)
* [[Fredrik Ohlsson]] (jdb. 1931)
* [[Jan Ohlsson]] (jdb. 1962)
* [[Warner Oland]] (1879–1938)
* [[Elisabeth Olin]] (1740–1828)
* [[Lena Olin]] (jdb. 1955)
* [[Stig Olin]] (1920–2008)
* [[Pale Olofsson]] (jdb. 1947)
* [[Ann-Margret|Ann-Margret Olsson]] (jdb. 1941) (bibernavk &quot;Ann-Margret&quot;)
* [[Dagmar Olsson]] (1908–1980)
* [[Gunilla Olsson]] (jdb. 1947)
* [[Gunnar Olsson (actor)|Gunnar Olsson]] (1904–1983)
* [[Ingela Olsson]] (jdb. 1958)
* [[Amanda Ooms]] (jdb. 1964)
* [[Thomas Oredsson]] (jdb. 1946)
* [[Anna Oscàr]] (1875–1915)
* [[Per Oscarsson]] (1927–2010)
* [[Klas Östergren]] (jdb. 1955)
{{div col end}}

== P ==

{{div col|colwidth=30em}}
* [[Lisette Pagler]] (jdb. 1981)
* [[Ulf Palme]] (1920–1993)
* [[Aurore Palmgren]] (1880–1961)
* [[Adam Pålsson]] (jdb. 1988)
* [[Bosse Parnevik]] (jdb. 1938)
* [[Lars Passgård]] (1941–2003)
* [[Viveca Paulin]] (jdb. 1969)
* [[Toivo Pawlo]] (1917–1979)
* [[Mikael Persbrandt]] (jdb. 1963)
* [[Essy Persson]] (jdb. 1941)
* [[Edvard Persson]] (1888–1957)
* [[Mim Persson]] (1902–1982)
* [[Willy Peters]] (1915–1976)
* [[Ivan Mathias Petersson]] (jdb. 1971)
* [[Torkel Petersson]] (jdb. 1969)
* [[Gio Petré]] (jdb. 1937)
* [[Ann Petrén]] (jdb. 1954)
* [[Hjördis Petterson]] (1908–1988)
* [[Lasse Petterson]] (1935–2019)
* [[Mimi Pollak]] (1903–1999)
* [[Gunvor Pontén]] (jdb. 1929)
* [[Nils Poppe]] (1908–2000)
* [[Charlotte Pousette]] (1832–1877)
* [[Mauritz Pousette]] (1824–1883)
* [[Gösta Prüzelius]] (1922–2000)
* [[Agneta Prytz]] (1916–2008)
{{div col end}}

== Q ==

* [[Isa Quensel]] (1905–1982)

== R ==
[[Wêne:Georgrydeberg.jpg|thumb| Georg Rydeberg]]

{{div col|colwidth=30em}}

* [[Charlotta Raa-Winterhjelm]] (1838–1907)
* [[Johan Rabaeus]] (jdb. 1947)
* [[Per Ragnar]] (jdb. 1941)
* [[Arne Ragnejdb.]] (1926–1978)
* [[Göran Ragnerstam]] (jdb. 1957)
* [[Örjan Ramberg]] (jdb. 1948)
* [[Povel Ramel]] (1922–2007)
* [[Susanna Ramel]] (1920–2020)
* [[Albert Ranft]] (1858–1938)
* [[Peter Rangmar]] (1956–1997)
* [[Noomi Rapace]] (jdb. 1979)
* [[Ola Rapace]] (jdb. 1971)
* [[Alexandra Rapaport]] (jdb. 1971)
* [[Stina Rautelin]] (jdb. 1963)
* [[Kajsa Reingardt]] (jdb. 1957)
* [[Eva Remaeus]] (1950–1993)
* [[Suzanne Reuter]] (jdb. 1952)
* [[Med Reventberg]] (1947–2021)
* [[Johan Rheborg]] (jdb. 1963)
* [[Fridolf Rhudin]] (1895–1935)
* [[Marie Richardson]] (jdb. 1959)
* [[Jan Rippe]] (jdb. 1955)
* [[Annica Risberg]] (jdb. 1941)
* [[Marie Robertson]] (jdb. 1977)
* [[Ester Roeck-Hansen]] (1897–1987)
* [[Harry Roeck-Hansen]] (1891–1959)
* [[Frida Röhl]] (jdb. 1971)
* [[Artur Rolén]] (1894–1972)
* [[Ernst Rolf]] (1891–1932)
* [[Shanti Roney]] (jdb. 1970)
* [[Ingeborg Rönnblad]] (1873–1915)
* [[Gunilla Röör]] (jdb. 1959)
* [[Bellan Roos]] (1901–1990)
* [[Magnus Roosmann]] (jdb. 1963)
* [[Eva Röse]] (jdb. 1973)
* [[Erik Rosén]] (1883–1967)
* [[Birgit Rosengren]] (1912–2011)
* [[Emelie Rosenqvist]] (jdb. 1980)
* [[Wanda Rothgardt]] (1905–1950)
* [[Mats Rudal]] (jdb. 1963)
* [[Teodor Runsiö]] (jdb. 1995)
* [[Sif Ruud]] (1916–2011)
* [[Eva Rydberg]] (jdb. 1943)
* [[Georg Rydeberg]] (1907–1983)
* [[Edvin Ryding]] (jdb. 2003)
* [[Viran Rydkvist]] (1879–1942)
{{div col end}}

== S ==
[[Wêne:VictorSjostrom.jpg|thumb| Victor Sjöström]]
[[Wêne:Alexander_Skarsgard_(29485267411)_(cropped).jpg|thumb| Alexander Skarsgard]]

{{div col|colwidth=30em}}
* [[Jesper Salén]] (jdb. 1978)
* [[Ulla Sallert]] (1923–2018)
* [[Reuben Sallmander]] (jdb. 1966)
* [[Johanna Sällström]] (1974–2007)
* [[Mikael Samuelson]] (jdb. 1951)
* [[Magnus Samuelsson]] (jdb. 1969)
* [[Olof Sandborg]] (1884–1965)
* [[Per Sandborgh]] (jdb. 1945)
* [[Helena af Sandeberg]] (jdb. 1971)
* [[Olle Sarri]] (jdb. 1972)
* [[Stefan Sauk]] (jdb. 1955)
* [[Rebecca Scheja]] (jdb. 1989)
* [[Peter Schildt]] (jdb. 1951)
* [[Christina Schollin]] (jdb. 1937)
* [[Vera Schmiterlöw]] (1904–1987)
* [[Michael Segerström]] (jdb. 1944)
* [[Mona Seilitz]] (1943–2008)
* [[Concordia Selander]] (1861–1935)
* [[Hjalmar Selander]] (1859–1928)
* [[Karl Seldahl]] (jdb. 1975)
* [[Viveka Seldahl]] (1944–2001)
* [[Viveca Serlachius]] (1923–1993)
* [[Håkan Serner]] (1933–1984)
* [[Victoria Silvstedt]] (jdb. 1974)
* [[André Sjöberg]] (jdb. 1974)
* [[Gunnar Sjöberg]] (1909–1977)
* [[Ulla Sjöblom]] (1927–1989)
* [[Helen Sjöholm]] (jdb. 1970)
* [[Vilgot Sjöman]] (1924–2006)
* [[Sture Sjöstedt]] (1916–2008)
* [[Arnold Sjöstrand]] (1903–1955)
* [[Per Sjöstrand]] (1930–2008)
* [[Victor Sjöström]] (1879–1960)
* [[Mia Skäringer]] (jdb. 1976)
* [[Alexander Skarsgård]] (jdb. 1976)
* [[Bill Skarsgård]] (jdb. 1990)
* [[Gustaf Skarsgård]] (jdb. 1980)
* [[Stellan Skarsgård]] (jdb. 1951)
* [[Valter Skarsgård]] (jdb. 1995)
* [[Georg Skarstedt]] (1900–1976)
* [[Björn Skifs]] (jdb. 1947)
* [[Rolf Skoglund]] (jdb. 1940)
* [[Thore Skogman]] (1931–2007)
* [[Helge Skoog]] (jdb. 1938)
* [[Kristina Söderbaum]] (1912–2001)
* [[Dora Söderberg]] (1899–1990)
* [[Åke Söderblom]] (1910–1965)
* [[Lena Söderblom]] (jdb. 1935)
* [[Lars Söderdahl]] (jdb. 1964)
* [[Rolf Sohlman]] (jdb. 1954)
* [[Sara Sommerfeld]] (jdb. 1977)
* [[Camilla Sparv]] (jdb. 1943)
* [[Tord Stål]] (1906–1972)
* [[Henrik Ståhl]] (jdb. 1975)
* [[Stina Ståhle]] (1907–1971)
* [[Göran Stangertz]] (1944–2012)
* [[Mary Stävin]] (jdb. 1957)
* [[Gaby Stenberg]] (1923–2011)
* [[Annette Stensson-Fjordefalk]] (jdb. 1958)
* [[Margareta Stone]] (jdb. 1962)
* [[Emy Storm]] (1925–2014)
* [[Peter Stormare]] (jdb. 1953)
* [[Hans Strååt]] (1917–1991)
* [[Charlott Strandberg]] (jdb. 1962)
* [[Evabritt Strandberg]] (jdb. 1943)
* [[Jan-Olof Strandberg]] (1926–2020)
* [[Ingeborg Strandin]] (1881–1948)
* [[Erik Strandmark]] (1919–1963)
* [[Anita Strindberg]] (jdb. 1937)
* [[Anna-Lena Strindlund]] (jdb. 1971)
* [[Bernt Ström]] (1940–2009)
* [[Carl Ström]] (1888–1957)
* [[Ewa Strömberg]] (1940–2013)
* [[Lena Strömdahl]] (jdb. 1947)
* [[Lasse Strömstedt]] (1935–2009)
* [[Ulla Strömstedt]] (1939–1986)
* [[Katrin Sundberg]] (jdb. 1962)
* [[Maria Sundbom]] (jdb. 1975)
* [[Folke Sundquist]] (1925–2009)
* [[Frank Sundström]] (1912–1993)
* [[Doris Svedlund]] (1926–1985)
* [[Siri Svegler]] (jdb. 1980)
* [[Tore Svennberg]] (1858–1941)
* [[Bo Svenson]] (jdb. 1944)
* [[Allan Svensson]] (jdb. 1951)
* [[Per Svensson (actor)|Per Svensson]] (jdb. 1965)
* [[Karin Swanström]] (1873–1942)
* [[Tobias Swärd]] (jdb. 1986)
* [[Max von Sydow]] (1929–2020)
* [[Kari Sylwan]] (jdb. 1940)
{{div col end}}

== T ==
[[Wêne:Ingatidblad.jpg|thumb| Inga Tidblad]]

{{div col|colwidth=30em}}
* [[Aino Taube]] (1912–1990)
* [[Mathias Taube]] (1876–1934)
* [[Sven-Bertil Taube]] (jdb. 1934)
* [[Tora Teje]] (1893–1970)
* [[Lotta Tejle]] (jdb. 1960)
* [[Birgit Tengroth]] (1915–1983)
* [[Leonard Terfelt]] (jdb. 1976)
* [[Solveig Ternström]] (jdb. 1937)
* [[Lil Terselius]] (1944–2021)
* [[Ester Textorius]] (1883–1972)
* [[Oskar Textorius]] (1864–1938)
* [[Claes Thelander]] (1916–1999)
* [[Göran Thorell]] (jdb. 1954)
* [[Susanne Thorson]] (jdb. 1981)
* [[Hans-Christian Thulin]] (jdb. 1977)
* [[Ingrid Thulin]] (1926–2004)
* [[Olof Thunberg]] (1925–2020)
* [[Svante Thunberg]] (jdb. 1969)
* [[Inga Tidblad]] (1901–1975)
* [[Kerstin Tidelius]] (jdb. 1934)
* [[Alice Timander]] (1915–2007)
* [[Ove Tjernberg]] (1928–2001)
* [[Märta Torén]] (1925–1957)
* [[Mikael Tornving]] (jdb. 1961)
* [[Sara Torsslow]] (1795–1859)
* [[Jenny Tschernichin-Larsson]] (1867–1937)
* [[Mirja Turestedt]] (jdb. 1972)
* [[Betty Tuvén]] (1928–1999)
* [[Jesper Tydén]] (jdb. 1975)
{{div col end}}

== U ==

{{div col|colwidth=30em}}
* [[Richard Ulfsäter]] (jdb. 1975)
* [[Fredrik Ultvedt]] (jdb. 1961)
* [[Johan Ulveson]] (jdb. 1954)
* [[Jenny Ulving]] jdb. 1979)
* [[Bisse Unger]] (jdb. 1994)
{{div col end}}

== V ==
 
{{div col|colwidth=30em}}
* [[Birgitta Valberg]] (1916–2014)
* [[Matias Varela]] (jdb. 1980)
* [[Bert-Åke Varg]] (jdb. 1932)
* [[Meta Velander]] (jdb. 1924)
* [[Inga-Bodil Vetterlund]] (1914–1980)
* [[Peter Viitanen]] (jdb. 1980)
* [[Alicia Vikander]] (jdb. 1988)
{{div col end}}

== W ==
[[Wêne:Olofwinnerstrand.jpg|thumb| Olof Winnerstrand]]
 
{{div col|colwidth=30em}}
* [[Anders de Wahl]] (1869–1956)
* [[Anna de Wahl]] (1844–1889)
* [[Gideon Wahlberg]] (1890–1948)
* [[Nils Wahlbom]] (1886–1937)
* [[Linus Wahlgren]] (jdb. 1976)
* [[Niclas Wahlgren]] (jdb. 1965)
* [[Pernilla Wahlgren]] (jdb. 1967)
* [[Anita Wall]] (jdb. 1940)
* [[Sigurd Wallén]] (1884–1947)
* [[Cissi Wallin]] (jdb. 1985)
* [[Gunn Wållgren]] (1913–1983)
* [[Martin Wallström]] (jdb. 1983)
* [[August Warberg]] (1842–1915)
* [[Rakel Wärmländer]] (jdb. 1980)
* [[Bullan Weijden]] (1901–1969)
* [[Ruth Weijden]] (1889–1956)
* [[Margreth Weivers]] (1926–2021)
* [[Öllegård Wellton]] (1932–1991)
* [[Lisa Werlinder]] (jdb. 1972)
* [[Jessie Wessel]] (1894–1948)
* [[Kalle Westerdahl]] (jdb. 1966)
* [[Håkan Westergren]] (1899–1981)
* [[Meg Westergren]] (jdb. 1932)
* [[Catrin Westerlund]] (1934–1982)
* [[Bojan Westin]] (1926–2013)
* [[Johan Widerberg]] (jdb. 1974)
* [[Ragnar Widestedt]] (1887–1954)
* [[Olof Widgren]] (1907–1999)
* [[Naima Wifstrand]] (1890–1968)
* [[Hans Wigren]] (jdb. 1940)
* [[Claire Wikholm]] (jdb. 1944)
* [[Iwar Wiklander]] (jdb. 1939)
* [[Andreas Wilson]] (jdb. 1981)
* [[Carl-Gunnar Wingård]] (1894–1977)
* [[Frida Winnerstrand]] (1881–1943)
* [[Olof Winnerstrand]] (1875–1956)
* [[Signe Wirff]] (1887–1956)
* [[Lena Wisborg]] (jdb. 1965)
* [[Rikard Wolff]] (1958–2017)
* [[Beppe Wolgers]] (1928–1986)
* [[Christopher Wollter]] (jdb. 1972)
* [[Sven Wollter]] (1934–2020)
{{div col end}}

== Y ==

* Sebastian Ylvenius (jdb. 1977)

== Z ==
 {{div col|colwidth=30em}}
* [[Ann Zacharias]] (jdb. 1956)
* [[Sascha Zacharias]] (jdb. 1979)
* [[Fylgia Zadig]] (1921–1994)
* [[Jessica Zandén]] (jdb. 1957)
* [[Philip Zandén]] (jdb. 1954)
* [[Tollie Zellman]] (1887–1964)
* [[Hanna Zetterberg]] (jdb. 1973)
* [[Mai Zetterling]] (1925–1994)
* [[Monica Zetterlund]] (1937–2005)
* [[Lili Ziedner]] (1885–1939)
{{div col end}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Aktorên swêdî]]
[[Kategorî:Lîste|aktorên swêdî]]
[[Kategorî:Lîsteyên aktoran|Swêdî]]</text>
      <sha1>5vylx6n366vzovp14fb05mxjnd8lbxk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gazên serayê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133425</id>
    <revision>
      <id>2095694</id>
      <parentid>2036383</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T02:47:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7214" sha1="csfrbl9t43daudciegjolvaqgkk8c57" xml:space="preserve">[[Wêne:Greenhouse-effect-t2.svg|thumb|Bandora serayê ya radyasyona rojê ku li ser rûyê erdê ji ber belavbûna gazên serayê pêk tê.]]
'''Gazên serayê''', gazek e ku enerjiya radyanê di nav rêza infrasor a termal de vedihewîne û belav dike ku dibe sedema bandora serayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/syr/ar4_syr_appendix.pdf |sernav=Wayback Machine |tarîx=2018-11-17 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2022-10-13 |roja-arşîvê=2018-11-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181117121314/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/syr/ar4_syr_appendix.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Gazên serayê yên sereke yên di [[atmosfera dinyayê]] de, dûkel a avê (H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O), [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;), metan (CH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;), nîtrooksîtê (N&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O) û ozon (O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;) e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.giss.nasa.gov/research/briefs/ma_01/ |sernav=NASA GISS: Science Briefs: Greenhouse Gases: Refining the Role of Carbon Dioxide |tarîx=2005-01-12 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2022-10-13 |roja-arşîvê=2005-01-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20050112211604/http://www.giss.nasa.gov/research/briefs/ma_01/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Dema ku gazên serayê nebûna, germahiya navînî ya rûyê erdê dê li cihê 15&amp;nbsp;°C (santîgrat) ê, −18&amp;nbsp;°C, (santîgrat) bûya.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Karl |pêşnav=T. R. |tarîx=2003-12-05 |sernav=Modern Global Climate Change |url=https://zenodo.org/record/1230878 |doi=10.1126/science.1090228 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter1.pdf |sernav=Wayback Machine |tarîx=2018-11-26 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2022-10-13 |roja-arşîvê=2018-11-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181126204443/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter1.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://nasascience.nasa.gov/earth-science/oceanography/ocean-earth-system/ocean-water-cycle |sernav=Water Cycle - Science Mission Directorate |tarîx=2009-01-17 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2022-10-13 |roja-arşîvê=2009-01-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090117143544/http://nasascience.nasa.gov/earth-science/oceanography/ocean-earth-system/ocean-water-cycle |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Xeyn ji [[astmosfera dinyayê]] li atmosferên Venus, Mars û Tîtanê jî gazên serayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.673.922&amp;rep=rep1&amp;type=pdf |sernav=Download Limit Exceeded |malper=citeseerx.ist.psu.edu |roja-gihiştinê=2022-10-13 }}&lt;/ref&gt;

Xebatên mirovî ji destpêka [[Şoreşa pîşesaziyê|Şoreşa Pîşesaziyê]] ve (li dora sala 1750an) tansiyona karbondîoksîtê ya atmosferê ji sedî 50 zêde kiriye, ji sala 1750an vir ve ji 280 ppm-an heta sala 2022an, gihîştiye 421 ppm-an.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.noaa.gov/news-release/carbon-dioxide-now-more-than-50-higher-than-pre-industrial-levels |sernav=Carbon dioxide now more than 50% higher than pre-industrial levels |malper=www.noaa.gov |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-10-13 }}&lt;/ref&gt; Herî dawîn berê 3 milyon sal giraniya karbondîoksîtê di atmosferê de wiha zêde bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/climate-change-atmospheric-carbon-dioxide |sernav=Climate Change: Atmospheric Carbon Dioxide {{!}} NOAA Climate.gov |malper=www.climate.gov |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-10-13 |roja-arşîvê=2024-03-06 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20240306214422/https://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/climate-change-atmospheric-carbon-dioxide |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Ev zêdebûn tevî vegirtin zêdetirî nîvê karbona heyî ya ku ji aliyê cûrbecûr jêderên karbonê yên xwezayî ku tê vegirtin, di çerxa karbonê de pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://gml.noaa.gov/ccgg/trends/ |sernav=Global Monitoring Laboratory - Carbon Cycle Greenhouse Gases |paşnav=US Department of Commerce |pêşnav=NOAA |malper=gml.noaa.gov |ziman=EN-US |roja-gihiştinê=2022-10-13 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî rêjeyên belavbûna gaza serayê ya heyî, dibe ku germahî bi 2&amp;nbsp;°C (santîgrat) zêde bibe, ku [[Panela Navdewletî ya Guherîna Avhewa ya Neteweyên Yekbûyî]] (IPCC) dibêje sînorê jorîn e ku heta sala 2050an ji astên &quot;xetere&quot; dûr bikevin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.carbonbrief.org/analysis-when-might-the-world-exceed-1-5c-and-2c-of-global-warming/ |sernav=Analysis: When might the world exceed 1.5C and 2C of global warming? |paşnav=Hausfather |pêşnav=Zeke |tarîx=2020-12-04 |malper=Carbon Brief |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-10-13 }}&lt;/ref&gt; Piraniya belavbûna [[Karbondîoksîd|karbondîoksîtê]] ya antropogenîk ji şewitandina sotemeniyên fosîl, bi taybetî komir, [[neft]] û [[gaza xwezayî]], digel tevkariyên zêde yên ji hilberîna çîmentoyê, hilberîna zibilê, birînên darên daristanan û guhertinên din ên di karanîna axê de tê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.epa.gov/ghgemissions/global-greenhouse-gas-emissions-data |sernav=Global Greenhouse Gas Emissions Data |paşnav=US EPA |pêşnav=OAR |tarîx=2016-01-12 |malper=www.epa.gov |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-10-13 |archive-date=2016-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816140828/https://www.epa.gov/ghgemissions/global-greenhouse-gas-emissions-data |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/syr/en/spms2.html |sernav=AR4 SYR Synthesis Report Summary for Policymakers - 2 Causes of change |tarîx=2018-02-28 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2022-10-13 |roja-arşîvê=2018-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180228235005/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/syr/en/spms2.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Gazên serekeyên serayê ==
Gazên serayê yên sereke (GSS) ku bi xwezayî di atmosferê de hene ev in:
* Dûkela avê (H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O) û dilopên ava ewrê ku ji %72 ji bandora serayê ya xwezayî berpirsiyar in. Germbûna gerdûnî herikîna avê zêde dike ku erd pê zuha dibe ku bandora serayê zêde dike û okyanûsan germ dike.
* Karbondîoksîd (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ku ji %65ê bandora serayê ya antropogenîk berpirsiyar e ku ji sala 1750an vir ve 47% zêde bûye.
* Metan (CH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;) ku ji %17 bandora serayê ya antropogenîk berpirsiyar e ji ber potansiyela germbûna gerdûnî ya bilind, 34 qat ji ya bandora CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; ya 100 salan de, wekhev e.
* Oksîda nîtros (nîtrooksîd) (N&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O).
* Ozona troposferîk (O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)

Gazên serayê yên pîşesaziyê jî Halokarbonên wiha vedihewînin:
* hîdrokloroflorokarbonên, wekî HCFC-22 (bi freon).
* Kloroflorokarbonên (CFC).
* Hîdroflorokarbonên (HFC).
* Karbon tetraflorur (CF&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;);
* Sulfur heksaflorur (SF&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;) ve trîflorometîl sulfur pentaflorur (CF&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;-SF&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;)

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Guhertinên avhewayê]]</text>
      <sha1>csfrbl9t43daudciegjolvaqgkk8c57</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Beauty and a Beat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134202</id>
    <revision>
      <id>2095664</id>
      <parentid>1753115</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T00:53:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3889" sha1="gve68oq29uynmnilm33q5nha8h52w74" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}}
{{Agahîdank stran
| released           = 24 Cotmeh 2012
| studio             = 
| length             = 3:47
| label              = {{Hlist|[[Island Records|Island]]|[[RBMG]]|[[Schoolboy Records|Schoolboy]]}}
| producer           = {{Hlist|Max Martin|[[Zedd]]}}
| chronology         = [[Justin Bieber]]
| misc               = {{Kronolojiya zêde
| hunermend     = [[Nicki Minaj]]
| cure       = singles
| strana berê = [[The Boys (strana Nicki Minaj û Cassie)|The Boys]]
| sala strana berê  = 2012
| ev stran      = Beauty and a Beat
| sala vê stranê       = 2012
| strana piştre = [[Freedom (strana Nicki Minaj)|Freedom]]
| sala strana piştre  = 2012
}}
{{Vîdyoya muzîka derveyî|{{YouTube|Ys7-6_t7OEQ|&quot;Beauty and a Beat&quot;}}}}
| hunermend          = [[Justin Bieber]] ligel [[Nicki Minaj]]
| albûm              = [[Believe (Albûma Justin Bieber)|Believe]]
| cure               = single
| wêne               = 
}}
&lt;templatestyles src=&quot;Module:Infobox/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;

&quot;'''Beauty and a Beat'''&quot; stranekî hunermendê Kanadayî [[Justin Bieber]] ya ji albûma sêyem ''[[Believe (albûma Justin Bieber)|Believe]]'' (2012) e. Stran ligel rapvanê [[Trînîdad û Tobago|trînîdadî]] [[Nicki Minaj]] pêk hat, ku ew bi [[Savan Kotecha]], [[Max Martin]] û [[Zedd]] re hev-nivîsandiye. Di heman demê de ew ji aliyê duyên paşîn ve bi makîneyek drumek giran û sentezkerên &quot;lez&quot; ve hate hilberandin.&lt;ref name=&quot;newsday&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.newsday.com/entertainment/music/justin-bieber-s-believe-is-teen-pop-1.3784768 |sernav=Justin Bieber's 'Believe' is teen-pop |paşnav=Gamboa |pêşnav=Glenn |tarîx=2012-06-15 |malper=[[Newsday]] |roja-gihiştinê=2012-06-25 |archive-date=2018-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180704005841/https://www.newsday.com/entertainment/music/justin-bieber-s-believe-is-teen-pop-1.3784768 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Bi lîrîkî, ew di derbarê Bieber de diaxive ku dixwaze eleqeya evîna xwe bigire klûbek, li wir ew dikarin &quot;partiya wekî 3012'an&quot; bikin. Ew yekane strana ji ''Believe ya'' Bieber hev-nivîsandiye. Stran bû sêyem albûma single ya fermî.

== Lîsteya stranê ==
{{Stranliste|headline=Daxistina dîjîtal&lt;small&gt;(tehlihev EP)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://itunes.apple.com/us/album/beauty-beat-remixes-feat./id583185304 |sernav=Beauty And A Beat (Remixes EP) |tarîx=January 2012 |weşanger=iTunes.com |roja-gihiştinê=2013-03-28 }}&lt;/ref&gt;|title1=Beauty and a Beat|note1=ligel Nicki Minaj) (Wideboys Club Mix|length1=6:08|title2=Beauty and a Beat|note2=ligel Nicki Minaj) (Wideboys Radio Mix|length2=3:53|title3=Beauty and a Beat|note3=ligel Nicki Minaj) (Wideboys Dub|length3=6:08|title4=Beauty and a Beat|note4=ligel Nicki Minaj) (Bisbetic Club Mix|length4=6:10|title5=Beauty and a Beat|note5=ligel Nicki Minaj) (Bisbetic Radio Mix|length5=3:27|title6=Beauty and a Beat|note6=ligel Nicki Minaj) (Bisbetic Instrumental|length6=6:10|title7=Beauty and a Beat|note7=ligel Nicki Minaj) (Steven Redant Beauty and the Club Mix|length7=7:22|title8=Beauty and a Beat|note8=ligel Nicki Minaj) (Steven Redant Beauty and the Dub|length8=7:22|title9=Beauty and a Beat|note9=ligel Nicki Minaj) (Steven Redant Beauty and the Vocal Dub|length9=7:22|title10=Beauty and a Beat|note10=ligel Nicki Minaj) (DJ Laszlo Body Rock Club Mix|length10=7:30|title11=Beauty and a Beat|note11=ligel Nicki Minaj) (DJ Laszlo Body Rock Radio Mix|length11=3:59|title12=Beauty and a Beat|note12=ligel Nicki Minaj) (DJ Laszlo Body Rock Instrumental|length12=7:31}}

== Binêre herwiha ==

* [[Lîsteya single best-firotina li Australia|Lîsteya single baş-firotina Awistralyayê]]
* [[Lîsteya single-yek dansê ya 2013 (DY)|Lîsteya single-yek dansê ya 2013an (DY)]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|3}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Stranên Justin Bieber]]</text>
      <sha1>gve68oq29uynmnilm33q5nha8h52w74</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hêwirzeya Cindaran a Sêûlê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134212</id>
    <revision>
      <id>2095700</id>
      <parentid>1765267</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T03:24:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11591" sha1="3brqjgab4yvowixg0yjdtxd811y8cvd" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}}
{{Agahîdank bûyer
| title              = 
| image_upright      = 
| image_alt          = 
| caption            = Gel di cejna festîvala cindaran de
| timezone           = [[UTC+9]]
| date               = {{Destpêka dem|2022|10|29|df=yes}}
| location           = [[Itaewon-dong]], [[Sêûl]], Korêya Başûr
| map                = {{Mapframe|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=250|frame-height=200|frame-coordinates={{Koord|37.5347|126.9933}}|zoom=14|cure=point|coord={{Koord|37.5347|126.9933}}}}
| type               = [[Girseya diqelişe û diperçiqîne|Girseya qelebalix]]
| cause              = Di bin lêpirsînê de
| outcome            = 
| reported property damage = 
| burial             = 
| displaced          = 
| reported deaths    = 156+
| injuries           = 152+
| inquest            = 
| coroner            = 
| arrests            = 
| suspects           = 
| accused            = 
| convicted          = 
| charges            = 
| trial              = 
| verdict            = 
| convictions        = 
| sentence           = 
| litigation         = 
| wêne               = Itaewon_(이태원)_2022_Halloween.jpg
| koordînat          = {{Koord|37|32|05|N|126|59|36|E|display=inline,title}}
| sernav             = Hêwirzeya Cindaran a Sêûlê
| saet               = {{Derdora|22:15&amp;nbsp;}}&lt;ref&gt;https://n.news.naver.com/mnews/article/023/0003725162?sid=102{{Bare url|date=October 2022}}&lt;/ref&gt; [[Demjimêra Korêya Başûr|KST]]
}}
'''Hêwirzeya Cindaran a Sêûlê''', bûyerekî girseyî ye ku di 29ê cotmeha sala 2022an de, di dema pîrozbahiyên [[cejna cindaran]] de li [[Crowd crush|Itaewon]], [[Sêûl|Seoul]], [[Korêya Başûr]], [[Itaewon|girseyek]] qewimiye. Di bûyera girseyî de herî kêm 151 kes mirin û li gorî daxuyaniyan 82 kes jî birîndar bûne.&lt;ref name=&quot;Hankyoreh1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.hani.co.kr/arti/society/society_general/1064836.html |sernav=[속보] 오전 9시 이태원 사고 사망 151명, 부상 82명으로 늘어 |paşnav=Joo-bin |pêşnav=L. |tarîx=30 çiriya pêşîn 2022 |ziman=ko |tercimeya-sernav=[Breaking News] Itaewon accident at 9 a.m. death toll rises to 151 and injuries to 82 |roja-gihiştinê=30 çiriya pêşîn 2022 }}&lt;/ref&gt;

Pevçûna girseyê bi karesata herî kujer a [[Aştî|dema aştiyê]] ya Korêya Başûr ji dema [[Binavbûna MV Sewol|binavbûna keştiya MV ''Sewol'']] di sala 2014'an e, ku zêdetirî 300 kes kuştin.&lt;ref name=&quot;SangHun2022&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/live/2022/10/29/world/korea-halloween-stampede-itaewon/91cdc8ff-08c1-5125-828e-055161c8a4c4 |sernav=The Itaewon tragedy is the worst peacetime disaster in South Korea since the Sewol ferry sank in 2014, killing more than 300 people. |paşnav=Sang-Hun |pêşnav=Choe |tarîx=29 çiriya pêşîn 2022 |malper=The New York Times |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2022 }}&lt;/ref&gt;

== Paşbingeh ==
Navçeya [[Itaewon]]ê ya navenda [[Sêûl]]ê ji bo kombûnê cîhekî populer e, ji ber ku dever klûbên şevê û baran mêvandar dike.&lt;ref name=&quot;VOA1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.voanews.com/a/dozens-hurt-many-feared-dead-in-seoul-stampede/6811044.html |sernav=Dozens Hurt, Many Feared Dead in Seoul Stampede |paşnav=Gallo |pêşnav=W. |tarîx=29 çiriya pêşîn 2022 |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2022 }}&lt;/ref&gt; Nêzîkî 100,000 kes beşdarî çalakiya cejna caziyan a Itaewon bûn.&lt;ref name=&quot;BBC1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-63440849 |sernav=Many feared dead in South Korea Halloween crush |paşnav=Lee |pêşnav=W. |paşnav2=Thomas |pêşnav2=M. |tarîx=29 çiriya pêşîn 2022 |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2022 }}&lt;/ref&gt; Ew ji destpêka [[Pandemiya COVID-19 li Koreya Başûr|pandemiya COVID-19]] ve li deverê festîvala cejna caziyan a herî zêde beşdar bû.&lt;ref name=&quot;BBC1&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;PBS1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.pbs.org/newshour/world/at-least-59-dead-150-injured-in-seoul-after-halloween-crowd-crush |sernav=At least 59 dead, 150 injured in Seoul after Halloween crowd crush |paşnav=Tong-Hyung |pêşnav=K. |paşnav2=Kim |pêşnav2=H.-J. |tarîx=29 çiriya pêşîn 2022 |weşanger=PBS News |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2022 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ji destpêka pandemiyê ve bûyera yekem a wiha bû ku pêdivî bi girtina maskê tune.&lt;ref name=&quot;BBC1&quot; /&gt;

== Bûyer ==
Girseya gel saet di 22:20 de bi dema herêmî (KST)&lt;ref name=&quot;Reuters1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/south-korea-stampede-death-toll-rises-120-fire-authorities-2022-10-29/ |sernav=South Korea stampede death toll rises to 120, fire authorities say |paşnav=Choi |pêşnav=S. |paşnav2=Williams |pêşnav2=A. |tarîx=29 çiriya pêşîn 2022 |malper=Reuters |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2022 }}&lt;/ref&gt; li ser kuçeya  nêzikî derketina duyemîn a [[stasyona Itaewonê]] û Otela Hamiltonê qewimî.&lt;ref name=&quot;SangHun2022&quot;/&gt; &lt;ref name=&quot;PBS1&quot;/&gt; Komên medya yên herêmî gotin ku xelk di nav barekê qerebalix bûn ji ber gotegotek navdarê nenas amade ye,&lt;ref name=&quot;aljazeera1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/10/29/around-50-in-cardiac-arrest-during-halloween-crush-in-south-korea |sernav=120 killed in Halloween crowd crush in South Korea |tarîx=29 çiriya pêşîn 2022 |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2022 }}&lt;/ref&gt; an şêraniyên bi narkotîkên klûban têne belavkirin.&lt;ref name=&quot;yna2&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://en.yna.co.kr/view/AEN20221030000258315 |sernav=(8th LD) At least 149 dead, 76 injured in Halloween stampede in Seoul |paşnav=Boram |pêşnav=P. |tarîx=30 çiriya pêşîn 2022 |roja-gihiştinê=30 çiriya pêşîn 2022 }}&lt;/ref&gt;

== Qurbanî ==
Karbidestên Sêûlê got, bi kêmî 151 kes mirin,&lt;ref name=&quot;Hankyoreh1&quot; /&gt; bi kuştî bêhtir hêvî kirin.&lt;ref name=&quot;TWP1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/10/29/itaewon-seoul-halloween-stampede/ |sernav=At least 120 dead in Seoul Halloween crowd crush |paşnav=Lee |pêşnav=M. Y. H. |paşnav2=Cho |pêşnav2=K. K. |tarîx=29 çiriya pêşîn 2022 |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2022 |paşnav3=Pietch |pêşnav3=B. }}&lt;/ref&gt; Piraniya miriyan ciwan an kesên di 20 saliya xwe de ne.&lt;ref name=&quot;nhk1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20221030_08/ |sernav=149 dead, 76 injured in Seoul Halloween stampede |tarîx=29 çiriya pêşîn 2022 |roja-gihiştinê=30 çiriya pêşîn 2022 |archive-date=2022-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221030081630/https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20221030_08/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Di nav kuştiyan de 19 kesên biyanî jî di nav de neteweyên Îran, Ûzbêkistan, Çîn û Norwêcê jî hene. 97 qurbaniyên jin û 54 qurbaniyên mêr mirin.&lt;ref name=&quot;JoongAng1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.joongang.co.kr/article/25113324#home |sernav=[속보] &quot;이태원 참사 사망 151명…女97명 男54명, 외국인 19명&quot; |paşnav=Eun-bin |pêşnav=K. |tarîx=30 çiriya pêşîn 2022 |ziman=ko |tercimeya-sernav=[Breaking News] &quot;Itaewon disaster killed 151 people... 97 females, 54 females, 19 foreigners&quot; |roja-gihiştinê=30 çiriya pêşîn 2022 }}&lt;/ref&gt; Bi kêmanî 82 kesên din birîndar bûn,&lt;ref name=&quot;Hankyoreh1&quot;/&gt; tevî ku [[Ajansa Agir a Neteweyî (Koreya Başûr)|Ajansa Agiriyê]] ya Neteweyî û [[Wezareta Karên Hundir û Ewlehiyê]] gotibûn nêzî 100 kes birîndar bûne, bi 50 kes ji bo girtina dil guhdana bijîşkî werdigirin.&lt;ref name=&quot;PBS1&quot;/&gt;

== Piştî bûyerê ==
{{External media|float=rast|width=|image1=[https://map.naver.com/v5/?c=14136829.5459002,4513930.7102082,20,0,0,3,dha&amp;p=q7PdEWaIluKyhrjNwoicZQ,177.85,-1.58,80,Avbazîna kuçeya girse lê qelibî]}}
[[Wêne:Itaewon_Halloween_crush_map.svg|thumb|Nexşeya herêma bûyerê&lt;ref&gt;http://channelnewsasia.com/asia/south-korea-halloween-crush-stampede-seoul-itaewon-injured-deaths-funerals-3033306&lt;/ref&gt;|329x329px]]
Laş li kolanan hatin danîn, bi pelên şîn ve hatin pêçan,&lt;ref name=&quot;BBC1&quot;/&gt; dema ku [[Paramedics|paramedîk]] [[Resuscitation Cardiopulmonary|CPR]] li mirovan dikirin. Hin cenaze bi ambûlansan hatin rakirin.&lt;ref name=&quot;BBC1&quot; /&gt; Daîreya agirkujiyê ya Yongsan got, dibe ku jimara miriyan zêde bibe ji ber ku gelek kesên din birîndar rakirin nexweşxaneyên li seranserê bajêr.&lt;ref name=&quot;PBS1&quot;/&gt; Gelek ji qurbaniyan hatin veguhestin [[Nexweşxaneya Zanîngeha Soonchunhyang]], ku li nêzikî Itaewon e. Piştî cihê bûyerê ji aliyê polîsan ve hat girtin, bar jî xebatên xwe berdewam kirin. Gelek kes ji ber haya wan ji karesatê tune bû, pîrozbahiyê berdewam kirin.&lt;ref name=&quot;straitstimes1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.straitstimes.com/asia/east-asia/scenes-of-horror-in-seoul-after-halloween-stampede |sernav=Scenes of horror in Seoul after Halloween stampede |tarîx=29 çiriya pêşîn 2022 |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2022 }}&lt;/ref&gt;

== Bertek ==
Serok [[Yoon Suk-yeol]] beşdarî kurteya awarte bû. Wî pêşniyara bilez, dermankirina birîndaran û vekolîna ewlehiya cihên cejnê kir.&lt;ref name=&quot;sky1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://news.sky.com/story/dozens-injured-in-stampede-during-halloween-festivities-in-south-koreas-capital-seoul-12733277 |sernav=At least 59 dead and 150 injured after stampede during Halloween festivities in Itaewon, South Korea |tarîx=29 çiriya pêşîn 2022 |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2022 }}&lt;/ref&gt; Tê payîn ku ew di 30'ê cotmehê de di saet 09:45 li welêt biaxive,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://en.yna.co.kr/view/AEN20221030002300315 |sernav=Yoon to address nation on deadly stampede in Itaewon at 9:45 a.m. |tarîx=30 çiriya pêşîn 2022 |roja-gihiştinê=30 çiriya pêşîn 2022 }}&lt;/ref&gt; û paşê serdana cihê bûyerê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.busan.com/view/busan/view.php?code=2022103011171062256 |sernav=윤 대통령, 이태원 압사 사고 현장 방문 |tarîx=30 çiriya pêşîn 2022 |tercimeya-sernav=President Yoon visits the site of the Itaewon crushing accident |roja-gihiştinê=30 çiriya pêşîn 2022 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê Serok Yoon ve şîna neteweyî hat ragihandin.&lt;ref name=&quot;Shin1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2022-10-29/south-koreas-yoon-declares-national-mourning-period-over-stampede-yonhap |sernav=South Korea's Yoon Declares National Mourning Period Over Stampede - Yonhap |paşnav=Shin |pêşnav=H. |paşnav2=Mallard |pêşnav2=W. |tarîx=30 çiriya pêşîn 2022 |weşanger=U.S. News &amp; World Report |roja-gihiştinê=30 çiriya pêşîn 2022 }}&lt;/ref&gt; [[Şaredarê Seulê|Şaredarê Sêûlê]] [[Ey Se-hoon|Oh Se-hoon]] di wexta bûyerê de li sefera Ewropayê bû, ku vegeriya Sêûlê.&lt;ref name=&quot;sky1&quot; /&gt;

Serokê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] [[Joe Biden]], serokwezîrê [[Brîtanya]] [[Rishi Sunak]], serokkomarê [[Fransa]] [[Emmanuel Macron]] û serokwezîrê [[Almanya]] [[Olaf Scholz]] ji gelek serokên cîhanê re sersaxî xwestin.&lt;ref name=&quot;dw&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.dw.com/en/world-leaders-express-condolences-after-south-korea-stampede/a-63594691 |sernav=World leaders express condolences after South Korea stampede |tarîx=29 çiriya pêşîn 2022 |roja-gihiştinê=30 çiriya pêşîn 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://m.koreaherald.com/amp/view.php?ud=20221030000066 |sernav=World leaders offer condolences following Itaewon Halloween crisis |malper=m.koreaherald.com |roja-gihiştinê=2022-10-30 }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bêkategorî|tarîx=adar 2024}}

{{Kontrola otorîteyê}}</text>
      <sha1>3brqjgab4yvowixg0yjdtxd811y8cvd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095701</id>
      <parentid>2095700</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T03:24:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT</username>
        <id>89094</id>
      </contributor>
      <comment>şopandina AMP ji URLan hate rakirin ([[:m:User:KiranBOT/AMP|hûrgulî]]) ([[User talk:Usernamekiran|çewtiyek rapor bike]]) v3.1.1s</comment>
      <origin>2095701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11576" sha1="m5t5ljgcc9yqwppr98bj3viddpzz0do" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}}
{{Agahîdank bûyer
| title              = 
| image_upright      = 
| image_alt          = 
| caption            = Gel di cejna festîvala cindaran de
| timezone           = [[UTC+9]]
| date               = {{Destpêka dem|2022|10|29|df=yes}}
| location           = [[Itaewon-dong]], [[Sêûl]], Korêya Başûr
| map                = {{Mapframe|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=250|frame-height=200|frame-coordinates={{Koord|37.5347|126.9933}}|zoom=14|cure=point|coord={{Koord|37.5347|126.9933}}}}
| type               = [[Girseya diqelişe û diperçiqîne|Girseya qelebalix]]
| cause              = Di bin lêpirsînê de
| outcome            = 
| reported property damage = 
| burial             = 
| displaced          = 
| reported deaths    = 156+
| injuries           = 152+
| inquest            = 
| coroner            = 
| arrests            = 
| suspects           = 
| accused            = 
| convicted          = 
| charges            = 
| trial              = 
| verdict            = 
| convictions        = 
| sentence           = 
| litigation         = 
| wêne               = Itaewon_(이태원)_2022_Halloween.jpg
| koordînat          = {{Koord|37|32|05|N|126|59|36|E|display=inline,title}}
| sernav             = Hêwirzeya Cindaran a Sêûlê
| saet               = {{Derdora|22:15&amp;nbsp;}}&lt;ref&gt;https://n.news.naver.com/mnews/article/023/0003725162?sid=102{{Bare url|date=October 2022}}&lt;/ref&gt; [[Demjimêra Korêya Başûr|KST]]
}}
'''Hêwirzeya Cindaran a Sêûlê''', bûyerekî girseyî ye ku di 29ê cotmeha sala 2022an de, di dema pîrozbahiyên [[cejna cindaran]] de li [[Crowd crush|Itaewon]], [[Sêûl|Seoul]], [[Korêya Başûr]], [[Itaewon|girseyek]] qewimiye. Di bûyera girseyî de herî kêm 151 kes mirin û li gorî daxuyaniyan 82 kes jî birîndar bûne.&lt;ref name=&quot;Hankyoreh1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.hani.co.kr/arti/society/society_general/1064836.html |sernav=[속보] 오전 9시 이태원 사고 사망 151명, 부상 82명으로 늘어 |paşnav=Joo-bin |pêşnav=L. |tarîx=30 çiriya pêşîn 2022 |ziman=ko |tercimeya-sernav=[Breaking News] Itaewon accident at 9 a.m. death toll rises to 151 and injuries to 82 |roja-gihiştinê=30 çiriya pêşîn 2022 }}&lt;/ref&gt;

Pevçûna girseyê bi karesata herî kujer a [[Aştî|dema aştiyê]] ya Korêya Başûr ji dema [[Binavbûna MV Sewol|binavbûna keştiya MV ''Sewol'']] di sala 2014'an e, ku zêdetirî 300 kes kuştin.&lt;ref name=&quot;SangHun2022&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/live/2022/10/29/world/korea-halloween-stampede-itaewon/91cdc8ff-08c1-5125-828e-055161c8a4c4 |sernav=The Itaewon tragedy is the worst peacetime disaster in South Korea since the Sewol ferry sank in 2014, killing more than 300 people. |paşnav=Sang-Hun |pêşnav=Choe |tarîx=29 çiriya pêşîn 2022 |malper=The New York Times |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2022 }}&lt;/ref&gt;

== Paşbingeh ==
Navçeya [[Itaewon]]ê ya navenda [[Sêûl]]ê ji bo kombûnê cîhekî populer e, ji ber ku dever klûbên şevê û baran mêvandar dike.&lt;ref name=&quot;VOA1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.voanews.com/a/dozens-hurt-many-feared-dead-in-seoul-stampede/6811044.html |sernav=Dozens Hurt, Many Feared Dead in Seoul Stampede |paşnav=Gallo |pêşnav=W. |tarîx=29 çiriya pêşîn 2022 |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2022 }}&lt;/ref&gt; Nêzîkî 100,000 kes beşdarî çalakiya cejna caziyan a Itaewon bûn.&lt;ref name=&quot;BBC1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-63440849 |sernav=Many feared dead in South Korea Halloween crush |paşnav=Lee |pêşnav=W. |paşnav2=Thomas |pêşnav2=M. |tarîx=29 çiriya pêşîn 2022 |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2022 }}&lt;/ref&gt; Ew ji destpêka [[Pandemiya COVID-19 li Koreya Başûr|pandemiya COVID-19]] ve li deverê festîvala cejna caziyan a herî zêde beşdar bû.&lt;ref name=&quot;BBC1&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;PBS1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.pbs.org/newshour/world/at-least-59-dead-150-injured-in-seoul-after-halloween-crowd-crush |sernav=At least 59 dead, 150 injured in Seoul after Halloween crowd crush |paşnav=Tong-Hyung |pêşnav=K. |paşnav2=Kim |pêşnav2=H.-J. |tarîx=29 çiriya pêşîn 2022 |weşanger=PBS News |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2022 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ji destpêka pandemiyê ve bûyera yekem a wiha bû ku pêdivî bi girtina maskê tune.&lt;ref name=&quot;BBC1&quot; /&gt;

== Bûyer ==
Girseya gel saet di 22:20 de bi dema herêmî (KST)&lt;ref name=&quot;Reuters1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/south-korea-stampede-death-toll-rises-120-fire-authorities-2022-10-29/ |sernav=South Korea stampede death toll rises to 120, fire authorities say |paşnav=Choi |pêşnav=S. |paşnav2=Williams |pêşnav2=A. |tarîx=29 çiriya pêşîn 2022 |malper=Reuters |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2022 }}&lt;/ref&gt; li ser kuçeya  nêzikî derketina duyemîn a [[stasyona Itaewonê]] û Otela Hamiltonê qewimî.&lt;ref name=&quot;SangHun2022&quot;/&gt; &lt;ref name=&quot;PBS1&quot;/&gt; Komên medya yên herêmî gotin ku xelk di nav barekê qerebalix bûn ji ber gotegotek navdarê nenas amade ye,&lt;ref name=&quot;aljazeera1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/10/29/around-50-in-cardiac-arrest-during-halloween-crush-in-south-korea |sernav=120 killed in Halloween crowd crush in South Korea |tarîx=29 çiriya pêşîn 2022 |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2022 }}&lt;/ref&gt; an şêraniyên bi narkotîkên klûban têne belavkirin.&lt;ref name=&quot;yna2&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://en.yna.co.kr/view/AEN20221030000258315 |sernav=(8th LD) At least 149 dead, 76 injured in Halloween stampede in Seoul |paşnav=Boram |pêşnav=P. |tarîx=30 çiriya pêşîn 2022 |roja-gihiştinê=30 çiriya pêşîn 2022 }}&lt;/ref&gt;

== Qurbanî ==
Karbidestên Sêûlê got, bi kêmî 151 kes mirin,&lt;ref name=&quot;Hankyoreh1&quot; /&gt; bi kuştî bêhtir hêvî kirin.&lt;ref name=&quot;TWP1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/10/29/itaewon-seoul-halloween-stampede/ |sernav=At least 120 dead in Seoul Halloween crowd crush |paşnav=Lee |pêşnav=M. Y. H. |paşnav2=Cho |pêşnav2=K. K. |tarîx=29 çiriya pêşîn 2022 |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2022 |paşnav3=Pietch |pêşnav3=B. }}&lt;/ref&gt; Piraniya miriyan ciwan an kesên di 20 saliya xwe de ne.&lt;ref name=&quot;nhk1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20221030_08/ |sernav=149 dead, 76 injured in Seoul Halloween stampede |tarîx=29 çiriya pêşîn 2022 |roja-gihiştinê=30 çiriya pêşîn 2022 |archive-date=2022-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221030081630/https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20221030_08/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Di nav kuştiyan de 19 kesên biyanî jî di nav de neteweyên Îran, Ûzbêkistan, Çîn û Norwêcê jî hene. 97 qurbaniyên jin û 54 qurbaniyên mêr mirin.&lt;ref name=&quot;JoongAng1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.joongang.co.kr/article/25113324#home |sernav=[속보] &quot;이태원 참사 사망 151명…女97명 男54명, 외국인 19명&quot; |paşnav=Eun-bin |pêşnav=K. |tarîx=30 çiriya pêşîn 2022 |ziman=ko |tercimeya-sernav=[Breaking News] &quot;Itaewon disaster killed 151 people... 97 females, 54 females, 19 foreigners&quot; |roja-gihiştinê=30 çiriya pêşîn 2022 }}&lt;/ref&gt; Bi kêmanî 82 kesên din birîndar bûn,&lt;ref name=&quot;Hankyoreh1&quot;/&gt; tevî ku [[Ajansa Agir a Neteweyî (Koreya Başûr)|Ajansa Agiriyê]] ya Neteweyî û [[Wezareta Karên Hundir û Ewlehiyê]] gotibûn nêzî 100 kes birîndar bûne, bi 50 kes ji bo girtina dil guhdana bijîşkî werdigirin.&lt;ref name=&quot;PBS1&quot;/&gt;

== Piştî bûyerê ==
{{External media|float=rast|width=|image1=[https://map.naver.com/v5/?c=14136829.5459002,4513930.7102082,20,0,0,3,dha&amp;p=q7PdEWaIluKyhrjNwoicZQ,177.85,-1.58,80,Avbazîna kuçeya girse lê qelibî]}}
[[Wêne:Itaewon_Halloween_crush_map.svg|thumb|Nexşeya herêma bûyerê&lt;ref&gt;http://channelnewsasia.com/asia/south-korea-halloween-crush-stampede-seoul-itaewon-injured-deaths-funerals-3033306&lt;/ref&gt;|329x329px]]
Laş li kolanan hatin danîn, bi pelên şîn ve hatin pêçan,&lt;ref name=&quot;BBC1&quot;/&gt; dema ku [[Paramedics|paramedîk]] [[Resuscitation Cardiopulmonary|CPR]] li mirovan dikirin. Hin cenaze bi ambûlansan hatin rakirin.&lt;ref name=&quot;BBC1&quot; /&gt; Daîreya agirkujiyê ya Yongsan got, dibe ku jimara miriyan zêde bibe ji ber ku gelek kesên din birîndar rakirin nexweşxaneyên li seranserê bajêr.&lt;ref name=&quot;PBS1&quot;/&gt; Gelek ji qurbaniyan hatin veguhestin [[Nexweşxaneya Zanîngeha Soonchunhyang]], ku li nêzikî Itaewon e. Piştî cihê bûyerê ji aliyê polîsan ve hat girtin, bar jî xebatên xwe berdewam kirin. Gelek kes ji ber haya wan ji karesatê tune bû, pîrozbahiyê berdewam kirin.&lt;ref name=&quot;straitstimes1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.straitstimes.com/asia/east-asia/scenes-of-horror-in-seoul-after-halloween-stampede |sernav=Scenes of horror in Seoul after Halloween stampede |tarîx=29 çiriya pêşîn 2022 |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2022 }}&lt;/ref&gt;

== Bertek ==
Serok [[Yoon Suk-yeol]] beşdarî kurteya awarte bû. Wî pêşniyara bilez, dermankirina birîndaran û vekolîna ewlehiya cihên cejnê kir.&lt;ref name=&quot;sky1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://news.sky.com/story/dozens-injured-in-stampede-during-halloween-festivities-in-south-koreas-capital-seoul-12733277 |sernav=At least 59 dead and 150 injured after stampede during Halloween festivities in Itaewon, South Korea |tarîx=29 çiriya pêşîn 2022 |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2022 }}&lt;/ref&gt; Tê payîn ku ew di 30'ê cotmehê de di saet 09:45 li welêt biaxive,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://en.yna.co.kr/view/AEN20221030002300315 |sernav=Yoon to address nation on deadly stampede in Itaewon at 9:45 a.m. |tarîx=30 çiriya pêşîn 2022 |roja-gihiştinê=30 çiriya pêşîn 2022 }}&lt;/ref&gt; û paşê serdana cihê bûyerê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.busan.com/view/busan/view.php?code=2022103011171062256 |sernav=윤 대통령, 이태원 압사 사고 현장 방문 |tarîx=30 çiriya pêşîn 2022 |tercimeya-sernav=President Yoon visits the site of the Itaewon crushing accident |roja-gihiştinê=30 çiriya pêşîn 2022 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê Serok Yoon ve şîna neteweyî hat ragihandin.&lt;ref name=&quot;Shin1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2022-10-29/south-koreas-yoon-declares-national-mourning-period-over-stampede-yonhap |sernav=South Korea's Yoon Declares National Mourning Period Over Stampede - Yonhap |paşnav=Shin |pêşnav=H. |paşnav2=Mallard |pêşnav2=W. |tarîx=30 çiriya pêşîn 2022 |weşanger=U.S. News &amp; World Report |roja-gihiştinê=30 çiriya pêşîn 2022 }}&lt;/ref&gt; [[Şaredarê Seulê|Şaredarê Sêûlê]] [[Ey Se-hoon|Oh Se-hoon]] di wexta bûyerê de li sefera Ewropayê bû, ku vegeriya Sêûlê.&lt;ref name=&quot;sky1&quot; /&gt;

Serokê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] [[Joe Biden]], serokwezîrê [[Brîtanya]] [[Rishi Sunak]], serokkomarê [[Fransa]] [[Emmanuel Macron]] û serokwezîrê [[Almanya]] [[Olaf Scholz]] ji gelek serokên cîhanê re sersaxî xwestin.&lt;ref name=&quot;dw&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.dw.com/en/world-leaders-express-condolences-after-south-korea-stampede/a-63594691 |sernav=World leaders express condolences after South Korea stampede |tarîx=29 çiriya pêşîn 2022 |roja-gihiştinê=30 çiriya pêşîn 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://m.koreaherald.com/article/2989015 |sernav=World leaders offer condolences following Itaewon Halloween crisis |malper=m.koreaherald.com |roja-gihiştinê=2022-10-30 }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bêkategorî|tarîx=adar 2024}}

{{Kontrola otorîteyê}}</text>
      <sha1>m5t5ljgcc9yqwppr98bj3viddpzz0do</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Omer Silêman</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134464</id>
    <revision>
      <id>2095725</id>
      <parentid>1631556</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T05:15:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10420" sha1="nb0bwu16ysi7kqx2rf17chith66bk4u" xml:space="preserve">{{Paqij bike|tarîx=adar 2024}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}

'''Omer Silêman''' ({{bi-ar|عمر سليمان}}) stranbêjekî&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder |sernav=سبب شهرته العالمية وماذا كان يعمل قبل الفن ولماذا سمية بالكيصر مع الأعلامية أحلام بناوي. |url=https://www.youtube.com/watch?v=CHvkJjh0U5A |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-10-04 }}
(Timestamp-Minute 1:00)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.andymorganwrites.com/omar-souleyman-love-him-or-hate-him/ |sernav=OMAR SOULEYMAN – Love him or hate him – Andy Morgan Writes |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-10-05 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2021/11/syrian-singer-omar-souleyman-released-turkish-custody |sernav=Syrian singer Omar Souleyman released from Turkish custody - Al-Monitor: Independent, trusted coverage of the Middle East |malper=www.al-monitor.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-10-05 }}&lt;/ref&gt; ji bajarê [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ye ku li nêzîkî sînorê Sûrî-Tirkiye lê li bajarê [[Girê Xurma]] mezin bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.boston.com/ae/music/articles/2010/10/31/omar_souleyman_to_bring_dabke_20_to_paramount_theatre/ |sernav=Souleyman: Dabke 2.0 |paşnav=Krukowski |pêşnav=Damon |tarîx=31 çiriya pêşîn 2010 |malper=boston.com |roja-gihiştinê=12 adar 2015 |archive-date=2015-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402134434/http://www.boston.com/ae/music/articles/2010/10/31/omar_souleyman_to_bring_dabke_20_to_paramount_theatre/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Wî dest bi kariyera xwe wek stranbêj zewacê yê nîv-demî li [[Hesîçe (parêzgeh)|parêzgeha Hisiça]] ya welatê xwe kir, û dema ku ew Sunnî ye, wî tekezî li ser bandora cihêrengiya wê ya çandî li ser stîla wî dike: &quot;Muzika min ji civaka ku ez têm ê, wekî ji kurd, [[suryanî]], erebî, hemû di vê civatê de ne. Bila tirkî jî, ji ber ku pir nêzîk e, tenê derbasê sînor e.”&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.t8373638n.com/music/2013/oct/18/omar-souleyman-interview |sernav=Omar Souleyman: from wedding singer to the world |paşnav=Beaumont-Thomas |pêşnav=Ben |tarîx=18 çiriya pêşîn 2013 |roja-gihiştinê=1 adar 2015 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya paşîn 2022 }}&lt;/ref&gt;

== Pêşveçûn ==

Omer Silêyman di sala 1994an de dest bi muzik-kariyerê xwe bi çend muzîkjenên ku heta niha jî bi wan re kar dike. Bi texmîna wî pêncsed albûmên stûdyo û zindî bi navê xwe derxistiye. Ji sedî heştê wan belavokan tomar in ku di dawetan de hatine çêkirin û pêşkêşî zewacê têne kirin, ku paşê têne kopî kirin û li kioskên herêmî de firotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.andymorganwrites.com/omar-souleyman-love-him-or-hate-him/ |sernav=OMAR SOULEYMAN – Love him or hate him |weşanger=Andy Morgan Writes |roja-gihiştinê=2014-08-02 }}&lt;/ref&gt; Orjînaliya muzîka wî ji ber wê yek ê ku dengên klavyeyan, lêdanên elektronîkî û dengbêjan têkelî dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/music/2015/aug/20/omar-souleyman-syrian-wedding-singer-wooing-the-west |sernav=Omar Souleyman: The Syrian wedding singer wooing the west |tarîx=20 tebax 2015 |malper=[[TheGuardian.com]] }}&lt;/ref&gt;

Di Cotmeha sala 2013an de albûmekî nû hatî tomarkirin ''Wenu Wenu'' ji hêla labelê brîtanî ya Ribbon Music re hat berdan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://pitchfork.com/news/51580-omar-souleyman-announces-four-tet-produced-lp-wenu-wenu/ |sernav=Omar Souleyman Announces Four Tet-Produced LP Wenu Wenu &amp;#124; News |tarîx=2013-07-18 |weşanger=Pitchfork |roja-gihiştinê=2014-08-02 }}&lt;/ref&gt;

== Hevkarî û xuyangên berbiçav ==

Ew li Festîvala Glastonbury di sala 2011an de xuya bû û di Hezîrana 2011an de di dema Chaos in Tejas li Austin, Texas de ji derket.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://austinist.com/2011/05/18/omar_souleyman_the_king_of_syrian_t.php |sernav=Chaos in Tejas Preview: Omar Souleyman, The King of Syrian Techno |paşnav=Levy |pêşnav=A |malper=The Austinist |roja-gihiştinê=4 îlon 2011 |roja-arşîvê=6 nîsan 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120406075548/http://austinist.com/2011/05/18/omar_souleyman_the_king_of_syrian_t.php |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di Tebaxa 2011an de, Omar Silêyman li Paredes de Coura li [[Portûgal]]ê gelek xuya bû. Souleyman ji hêla Caribou re hate hilbijartin ku di festîvala ATP Nightmare Before Christmas de ku wan di Kanûna 2011an de li Minehead, Inglîztanê hevrêz kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.atpfestival.com/events/nightmare2011.php |sernav=ATP Nightmare Before Christmas |weşanger=Atpfestival.com |roja-gihiştinê=2014-08-02 |roja-arşîvê=2011-06-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110605080208/http://www.atpfestival.com/events/nightmare2011.php |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Di 2011an de wî sê remîks ji bo Björk’s ''Biophilia'' tomar kir, ku hemî li ser dîska duyemîn a wê &quot;Rêzeya Crystalline &quot; hatine dîtin.

Di sala 2013 de bi hilberînerê Brîtanî ya Four Tet re li ser albûma xwe ''Wenu Wenu'' xebitî''.'' Wî di sala 2015an de serbestberdana ''Bahdeni Nami'' dîsa bi aliya Four Tet re hevkarî kir.

Di Tebaxa 2013an de, berî performansa wî li festîvala ''Way Out West'' li [[Göteborg|Goteborgê]], [[Swêd]]ê, rayedarên swêdî di destpêkê de vîzeya hunermendê wî red kirin ji ber ku xema ew dê daxwaza penaberiyê bike. Du roj beriya festîvalê vîzeya wî hat red kirin.&lt;ref&gt;[https://sverigesradio.se/sida/artikel.aspx?programid=2054&amp;artikel=5611154 Omar Souleyman granted a visa], Radio Sweden 7 August 2012&lt;/ref&gt; Di Kanûna 2013 de, wî li [[Oslo|Oslo, Norwêc,]] di Konsera Xelata Nobelê ya Aştiyê de ji derket.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nobelpeaceprizeconcert.org/artists/omar/ |sernav=Omar Souleyman |weşanger=[[Nobel Peace Prize Concert]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131216170258/http://www.nobelpeaceprizeconcert.org/artists/omar/ |roja-arşîvê=16 kanûna pêşîn 2013 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 }}&lt;/ref&gt;

Di Hezîrana 2014an de wî di Festîvala Muzîk û Hunerê ya Bonnaroo de li [[Manchester]] kir. Di Tîrmehê de ew li Festîvala Roskilde, Danîmarka û li Festîvala ''Mostly Jazz'', ''Funk and Soul'', li [[Birmingham]], [[Keyaniya Yekbûyî|KY]] de derket. Paşê di 16 Hezîrana 2014 de li [[Stembol|Stenbolê]] di Festîvala ''One Love'' de ser dikê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.redbull.com/tr/tr/music/stories/1331657182214/omar-souleyman-one-love-festival-istanbul |sernav=Omar Souleyman: Hipster’lara Halay Çektiren Adam |tarîx=25 adar 2017 |malper=redbull.com }}&lt;/ref&gt; Di Tebaxa 2014an li Festîvala Pukkelpop li Kiewit, Hasselt li Belçîkayê derket.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.pukkelpop.be/nl/history/2014/ |sernav=Pukkelpop 2014 |malper=pukkelpop.be |roja-gihiştinê=20 hezîran 2017 |roja-arşîvê=15 adar 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170315040601/https://www.pukkelpop.be/nl/history/2014/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Dûv re wê havînê di 31ê Tebaxê de wî li [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] festîvala Pîknîkê ya Elektrîkê lîst.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.irishtimes.com/culture/music/2.2117/electric-picnic-omar-souleyman-acid-house-via-the-levant-1.1913322 |sernav=Electric Picnic: Omar Souleyman - Acid House via the Levant |malper=The Irish Times |roja-gihiştinê=20 hezîran 2017 }}&lt;/ref&gt; Wî her weha li Festîvala Muzîkê ya Treefort li [[Boise|Boise, Idaho]] di Adara 2015an de lîst.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://boisestatepublicradio.org/post/syrian-wedding-singer-omar-souleyman-among-new-treefort-music-fest-performers |sernav=Syrian Wedding Singer Omar Souleyman Among New Treefort Music Fest Performers |paşnav=Barnhill |pêşnav=Frankie |tarîx=16 kanûna paşîn 2015 |malper=boisestatepublicradio.org |roja-gihiştinê=20 hezîran 2017 }}&lt;/ref&gt; Di Cotmeha 2017an wî li festîvala ''SimpleThings'' ya [[Bristol]] kir.

== Jiyana wî ==

Silêyman ji destpêka [[Şerê navxweyî yê Sûriyê|Şerê Navxweyî yê Sûriyê]] di sala 2011an de, ku bandoreke giran li herêma wî kir, koçbera [[Tirkiye]] kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/music/2013/oct/18/omar-souleyman-interview |sernav=Omar Souleyman: from wedding singer to the world |paşnav=Beaumont-Thomas |pêşnav=Ben |tarîx=18 çiriya pêşîn 2013 |roja-gihiştinê=21 adar 2018 }}&lt;/ref&gt; Silêyman dema ku li Tirkiyê bû, ji bo ku xizmeta malbatên feqîr ên ji Tirkiye û Sûriyê yên penaber bike, li sînorê bajarê [[Kaniya Xezalan|Akçakale]] firneyekî bêpere ava kir. Di Mijdara 2021an de, bi tometa terorê, bi tometa endamtiya [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] (PKK) ji aliyê rayedarên Tirkiye ve hatibû girtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/world/2021/nov/17/syrian-musician-omar-souleyman-held-on-terrorism-charges-in-turkey |sernav=Syrian musician Omar Souleyman held on terrorism charges in Turkey |paşnav=McKernan |pêşnav=Bethan |tarîx=17 çiriya paşîn 2021 |malper=[[The Guardian]] |cih=[[Istanbul]] |roja-gihiştinê=17 çiriya paşîn 2021 }}&lt;/ref&gt; Silêyman piştî du rojan disa hatî berdan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://pitchfork.com/news/omar-souleyman-released-after-questioning-in-turkey/ |sernav=Omar Souleyman Released After Questioning in Turkey |paşnav=Monroe |pêşnav=Jazz |tarîx=19 çiriya paşîn 2021 |malper=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]] |weşanger=[[Condé Nast]] |cih=[[New York City|New York]] |ziman=en-US |roja-gihiştinê=19 çiriya paşîn 2021 }}&lt;/ref&gt;

== Diskografî ==

'''Albûm'''

* 2006: ''Highway to Hassake''
* 2009: ''Dabke 2020''
* 2010: ''Jazeera Nights''
* 2011: ''Haflat Gharbia''
* 2011: ''Leh Jani''
* 2013: ''Wenu Wenu'' ([[Domino Recording Company|Ribbon Music]])
* 2015: ''Bahdeni Nami'' ([[Monkeytown Records|Monkeytown]])
* 2017: ''[[To Syria, with Love]]''
* 2019: ''[[Shlon]]''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://omarsouleyman.bandcamp.com/ |sernav=Shlon, by Omar Souleyman |malper=Omar Souleyman |roja-gihiştinê=2019-11-22 }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Hunermendên kurd]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1966]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]</text>
      <sha1>nb0bwu16ysi7kqx2rf17chith66bk4u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tecawiz li dêra katolîk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138318</id>
    <revision>
      <id>2095737</id>
      <parentid>1981070</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T06:28:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55843" sha1="656knfx4h8qihrvd426ourt93yr7rg2" xml:space="preserve">'''Tecawiz li dêra katolîk''' behsa gelek dozên îstîsmara zayendî ya zarokan dike ku ji hêla kahîn, rahîb, metran, serpîskopos, metropolitan û endamên din ên [[Dêra katolîk]] ve hatine kirin. Ew gelek îdia, lêpirsîn, darizandin, mehkûmkirin û hewildanên endamên Dêrê ji bo veşartina delîlan vedihewîne.&lt;ref&gt;Tara Isabella Burton, [https://www.vox.com/2018/8/20/17721292/catholic-sex-abuse-priest-scandals-pennsylvania-report-why-now New Catholic sex abuse allegations show how long justice can take in a 16-year scandal], Vox, 20 August 2018&lt;/ref&gt; Zarokên destdirêjî bi piranî ji temenê balixbûnê piçûktir bûn, her çend hin jî xortên mezin bûn. Temenê piranî di navbera 11 û 14 salî de bû.&lt;ref name=&quot;hundreds&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.usatoday.com/news/religion/2004-06-19-church-abuse_x.htm |sernav=Hundreds of priests shuffled worldwide, despite abuse allegations |tarîx=20 hezîran 2004 |xebat=[[USA Today]] |ajans=[[Associated Press]] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.abc.net.au/religion/articles/2011/05/27/3229135.htm |sernav=Catholic sexual abuse study greeted with incurious contempt |paşnav=Stephens |pêşnav=Scott |tarîx=27 gulan 2011 |roja-gihiştinê=23 tîrmeh 2012 |rojname=ABC Religion and Ethics }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Lattin |pêşnav=Don |tarîx=17 tîrmeh 1998 |sernav=$30 Million Awarded to Men Molested by 'Family Priest' / 3 bishops accused of Stockton coverup |url=http://www.sfgate.com/news/article/30-Million-Awarded-Men-Molested-by-Family-3001550.php |roja-gihiştinê=23 tîrmeh 2012 |rojname=[[San Francisco Chronicle]] |jêgirtin=Attorney Jeff Anderson said the Howard brothers were repeatedly molested between 1978 and 1991, from age 3 to 13.}}Reverend [[Oliver O'Grady]] later confessed to the abuse of many other children. The documentary ''[[Deliver Us from Evil (2006 film)|Deliver Us from Evil]]'' explored his story and the cover-up by Diocesan officials.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bush R. &amp; Wardell H.S. 1900, ''Stoke Industrial School, Nelson (Report of Royal Commission On, Together With Correspondence, Evidence and Appendix)'' Government Printer; Wellington, 8.&lt;/ref&gt; Tecawiz di dawiya salên 1980-an de dest pê kir ku bala raya giştî bikişîne.&lt;ref&gt;Ulrich L. Lehner, Mönche und Nonnen im Klosterkerker: ein verdrängtes Kapitel Kirchengeschichte. Kevelaer: Verl.-Gemeinschaft Topos Plus, 2015. Shorter English version under the title: Monastic Prisons and Torture Chambers (Eugene, OR: Wipf and Stock 2014)&lt;/ref&gt;

Di salên 1990-an de, rojnamevanî bêtir populer bû û zarokan dest pê kir ku serpêhatiya xwe biaxivin. [[Çîrok]] li welatên mîna [[Kanada]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]], [[Şîle]], [[Awistralya]] û [[Komara Îrlendayê|Îrlenda]], û piraniya [[Ewropa]] û [[Amerîkaya Başûr]], dest pê kir ku bala medyaya mezin û raya giştî werbigire.&lt;ref&gt;MOORE, Chris, ''Betrayal of Trust: The Father Brendan Smyth Affair and the Catholic Church''; Marino 1995, {{ISBN|1-86023-027-X}}; the producer's book about the programme's content&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pewforum&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://pewforum.org/Christian/Catholic/The-Pope-Meets-the-Press--Media-Coverage-of-the-Clergy-Abuse-Scandal.aspx |sernav=The Pope Meets the Press: Media Coverage of the Clergy Abuse Scandal |tarîx=11 hezîran 2010 |weşanger=[[Pew Research Center]] |roja-gihiştinê=15 îlon 2010 |roja-arşîvê=2013-05-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130528223446/http://www.pewforum.org/Christian/Catholic/The-Pope-Meets-the-Press--Media-Coverage-of-the-Clergy-Abuse-Scandal.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;washingtonpost&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://newsweek.washingtonpost.com/onfaith/undergod/2010/06/study_looks_at_media_coverage_of_catholic_sex_abuse_scandal.html |sernav=Study looks at media coverage of Catholic sex abuse scandal |nivîskar=William Wan |tarîx=11 hezîran 2010 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100614103400/http://newsweek.washingtonpost.com/onfaith/undergod/2010/06/study_looks_at_media_coverage_of_catholic_sex_abuse_scandal.html |roja-arşîvê=14 hezîran 2010 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=15 îlon 2010 |rojname=[[The Washington Post]] }}&lt;/ref&gt;

Di Çileya 2018an de, di dema lêpirsîna derbarê destavêtina zarokan de li dêra katolîk a Şîle, [[Papa Fransîs]] ji zarokan re gotibû &quot;derewîn&quot;.  Sê meh şûnda di meha Nîsanê de, wî bi şermî qebûl kir ku zarok rastiyê dibêjin.&lt;ref&gt;NPR, [https://www.npr.org/2018/08/16/639380193/pope-francis-expresses-shame-and-sorrow-over-latest-abuse-allegations Pope Francis Expresses 'Shame And Sorrow' Over Pennsylvania Abuse Allegations], 16 August 2018&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.theguardian.com/world/2018/jan/19/pope-francis-victims-church-sexual-abuse-slander-chile Pope Francis accuses Chilean church sexual abuse victims of slander], ''The Guardian'', 19 January 2018&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2018/04/12/pope-admits-grave-error-apologizes-for-not-believing-chile-sex-abuse-victims/ Pope admits 'grave error,' apologizes for not believing Chilean sex abuse victims] Washington Post, 12 April 2018&lt;/ref&gt;

== Destavêtina navneteweyî ==
Li Dêra Katolîk îstîsmara zayendî ji sedsala 11'an vir ve tê ragihandin.&lt;ref name=&quot;katharina&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://frauen-und-reformation.de/?s=bio&amp;id=93 |sernav=Katharina von Zimmern |weşanger=frauen-und-reformation.de |ziman=de |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160331123825/http://www.frauen-und-reformation.de/?s=bio&amp;id=93 |roja-arşîvê=31 adar 2016 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=25 çiriya pêşîn 2014 }}&lt;/ref&gt; Papa Leo X ji qanûnek xilas bû ku ferman li serokên dêrê da ku hejmara zarokên ku ji bo kêfa xwe diparêzin sînordar bikin, ango naha qanûnek tune ku hejmara zarokan ji bo kêfa zayendî ya melayan sînordar bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Out of the Storm: The Life and Legacy of Martin Luther |url=https://archive.org/details/outofstormlifele0000wils |nivîskar=Derek Wilson |weşanger=London: Hutchinson |sal=2007 |isbn=978-0-09-180001-7 }}; This allegation was made in the pamphlet ''Warnunge D. Martini Luther/ An seine lieben Deudschen'', Wittenberg, 1531.&lt;/ref&gt;

Li Îrlandayê, lêkolînek ji salên 1950-an nîşan da ku serokên dêrê li ser tecawiz, lêdan û heqaretkirina zarokan ji hêla oldarên katolîk ve zanin, lê wan tiştek nekir ku pêşî li vê yekê bigire.&lt;ref name=&quot;BBC_8059826&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/8059826.stm |sernav=Irish church knew abuse 'endemic' |tarîx=20 gulan 2009 |xebat=[[BBC News]] |roja-gihiştinê=20 gulan 2009 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Garrett 2013&quot;&gt;Garrett, Paul Michael. &quot;A 'Catastrophic, Inept, Self-Serving' Church? Re-examining Three Reports on Child Abuse in the Republic of Ireland,&quot; ''Journal of Progressive Human Services'', Vol. 24, Issue 1 (2013):43–65&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/northern_ireland/8066994.stm |sernav=Police examine sex abuse report |tarîx=25 gulan 2009 |xebat=BBC News }}&lt;/ref&gt;

Li Awustralya, li gorî &quot;Broken Rites&quot;, komek piştgirî ji bo mexdûrên tecawiz ji hêla dêrên [[Xiristiyanî|xiristiyan]] ve, ji 2011-an heya 2022-an zêdetirî sed bûyer hene ku kahînên katolîk ji ber tecawize zarokan hatine girtin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://brokenrites.alphalink.com.au/nletter/bccrime.html |sernav=Black Collar Crime in Australia |tarîx=28 tebax 2011 |xebat=Broken Rites |urlya-arşîvê=https://archive.today/20010422203616/http://brokenrites.alphalink.com.au/nletter/bccrime.html |roja-arşîvê=22 nîsan 2001 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=18 îlon 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.heraldsun.com.au/opinion/church-must-face-scrutiny-for-child-sex-abuse/story-fn5sqiu3-1225911324431 |sernav=Church must face scrutiny for child sex abuse |paşnav=Campbell |pêşnav=James |tarîx=29 tebax 2010 |xebat=Sunday Herald Sun |cih=Australia |roja-gihiştinê=24 îlon 2011 }}&lt;/ref&gt; Di daxuyaniya polîsan a sala 2012'an de hatibû îdiakirin ku li [[Victoria|Viktoriya]] 40 ciwanan ji ber îstismarkirina kahinên katolîk xwe kuştine.&lt;ref name=&quot;canberratimes&quot;&gt;[[Nick McKenzie]], Richard Baker and Jane Lee. Church's suicide victims. ''Canberra Times'' 13 April 2012. http://www.canberratimes.com.au/victoria/churchs-suicide-victims-20120412-1wwox.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120613181306/http://www.canberratimes.com.au/victoria/churchs-suicide-victims-20120412-1wwox.html|date=13 June 2012}} accessed 2 July 2012&lt;/ref&gt;

Li [[Filîpîn]], ku 85% ji nifûsa wê Katolîk in, zarokan di sala 2002-an de dest bi vegotina çîrokên xwe kirin derbarê destavêtina ji hêla endamên dêra katolîk ve, piştî ku ew li DYA gelek bal kişand.&lt;ref name=&quot;BBC News&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/2116154.stm |sernav=Philippines Church apologises for sex abuse |tarîx=8 tîrmeh 2002 |xebat=[[BBC News]] |roja-gihiştinê=2 tebax 2012 }}&lt;/ref&gt;

Tenê li DYA, 10,667 Zarok hatine destavêtin û 4,392 kahînên katolîk ên ku destavêtin kirine, hemî di navbera salên 1950 û 2002 de.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://www.usccb.org/issues-and-action/child-and-youth-protection/upload/The-Nature-and-Scope-of-Sexual-Abuse-of-Minors-by-Catholic-Priests-and-Deacons-in-the-United-States-1950-2002.pdf |sernav=The Nature and Scope of Sexual Abuse of Minors by Catholic Priests and Deacons in the United States, 1950–2002 |weşanger=John Jay School of Criminal Justice |sal=2004 }}&lt;/ref&gt;

Ji sala 2004 heta 2014, 3420 zarok rastî tecawizê hatine û 884 kahînanên katolîk hatine girtin.&lt;ref&gt;[https://www.lanacion.com.ar/el-mundo/el-vaticano-destituyo-a-884-sacerdotes-por-abusos-a-menores-en-ultima-decada-nid1688127 El Vaticano destituyó a 884 sacerdotes por abusos a menores en última década] (in Spanish)&lt;/ref&gt; Li gelek welatan destavêtina zarokan ji aliyê kahînanên katolîk ve hatiye kirin, lê belê bûyerên herî zêde li DYA’yê pêk tên.&lt;ref name=&quot;WDSUS&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.boston.com/globe/spotlight/abuse/print/040802_world.htm |sernav=World doesn't share US view of scandal: Clergy sexual abuse reaches far, receives an uneven focus |paşnav=Paulson |pêşnav=Michael |tarîx=8 nîsan 2002 |roja-gihiştinê=17 tîrmeh 2012 |rojname=[[The Boston Globe]] |archive-date=2012-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121110183529/http://www.boston.com/globe/spotlight/abuse/print/040802_world.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gray, Mark M. &quot;The Impact of Religious Switching and Secularization on the estimated size of the U.S. Adult Catholic Population&quot;. [[Review of Religious Research]] Article 49.4(2008)457–460.&lt;/ref&gt;

Piştî Dewletên Yekbûyî, welatê ku di rêza duyemîn de herî zêde dozên hatine ragihandin, Îrlanda ye.&lt;ref name=&quot;Garrett 2013&quot;&gt;Garrett, Paul Michael. &quot;A 'Catastrophic, Inept, Self-Serving' Church? Re-examining Three Reports on Child Abuse in the Republic of Ireland,&quot; ''Journal of Progressive Human Services'', Vol. 24, Issue 1 (2013):43–65&lt;/ref&gt; Hejmarek girîng a bûyeran jî li Awistiralya, [[Zelandaya Nû]], Kanada, û welatên Ewropa, [[Amerîkaya Latînî]], [[Afrîka]], [[Asya]] û [[Rojhilata Navîn]] hatine ragihandin.&lt;ref name=&quot;Paulson&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.boston.com/globe/spotlight/abuse/stories/040802_world.htm |sernav=World doesn't share US view of scandal |paşnav=Paulson |pêşnav=Michael |tarîx=8 nîsan 2002 |xebat=The Boston Globe |roja-gihiştinê=28 tîrmeh 2009 |archive-date=2008-09-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080919081259/http://boston.com/globe/spotlight/abuse/stories/040802_world.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê, di sala 2010-an de bala ku li ser DYA bû çû Ewropayê.&lt;ref name=&quot;pewforum2&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://pewforum.org/Christian/Catholic/The-Pope-Meets-the-Press--Media-Coverage-of-the-Clergy-Abuse-Scandal.aspx |sernav=The Pope Meets the Press: Media Coverage of the Clergy Abuse Scandal |tarîx=11 hezîran 2010 |weşanger=[[Pew Research Center]] |roja-gihiştinê=15 îlon 2010 |roja-arşîvê=2013-05-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130528223446/http://www.pewforum.org/Christian/Catholic/The-Pope-Meets-the-Press--Media-Coverage-of-the-Clergy-Abuse-Scandal.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;washingtonpost2&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://newsweek.washingtonpost.com/onfaith/undergod/2010/06/study_looks_at_media_coverage_of_catholic_sex_abuse_scandal.html |sernav=Study looks at media coverage of Catholic sex abuse scandal |nivîskar=William Wan |tarîx=11 hezîran 2010 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100614103400/http://newsweek.washingtonpost.com/onfaith/undergod/2010/06/study_looks_at_media_coverage_of_catholic_sex_abuse_scandal.html |roja-arşîvê=14 hezîran 2010 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=15 îlon 2010 |rojname=[[The Washington Post]] }}&lt;/ref&gt;

Papa Fransis di 13ê Gulana 2017an de li xwe mikur hat ku 2000 bûyerên destavêtinê li [[Vatîkan]] hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.sfgate.com/news/crime/article/Pope-acknowledges-2-000-case-backlog-in-sex-abuse-11144008.php |sernav=Pope acknowledges 2,000-case backlog in sex abuse cases - SFGate |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170516201947/http://www.sfgate.com/news/crime/article/Pope-acknowledges-2-000-case-backlog-in-sex-abuse-11144008.php |roja-arşîvê=16 gulan 2017 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=13 gulan 2017 }}&lt;/ref&gt;

== Dozên mezin ==

=== Amerika Merkezî ===

==== Kosta Rîka ====
Skandalên cihêreng ên îstîsmara zayendî ya ku endamên ayînên katolîk tê de hene, li neteweya piçûk a [[Kosta Rîka]]yê hatine eşkere kirin, ji ber ku zêdetirî deh kahîn bi fermî hatine tawanbar kirin.&lt;ref name=&quot;quesada&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.crhoy.com/nacionales/padre-viquez-no-es-el-unico-acusado-de-abusos-sexuales-que-se-va-del-pais/ |sernav=Padre Víquez no es el único acusado de abusos sexuales que se va del país |paşnav1=Quesada |pêşnav1=Jessica |tarîx=10 sibat 2019 |roja-gihiştinê=8 adar 2019 |ajans=CRHoy }}&lt;/ref&gt; Yek ji bûyerên herî dawî û herî mezin di sala 2019-an de dema ku kahîn Mauricio Víquez di Adarê de hate girtin ji ber tecawiza zaroka 11 salî 20 sal cezayê girtîgehê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://semanariouniversidad.com/pais/los-monaguillos-del-padre-mauricio-el-caso-que-compromete-al-arzobispo-de-san-jose/ |sernav=&quot;Los monaguillos del padre Mauricio&quot;: el caso que compromete al Arzobispo de San José |paşnav1=Murillo |pêşnav1=Álvaro |paşnav2=Cascante |pêşnav2=Luis |tarîx=12 sibat 2019 |roja-gihiştinê=8 adar 2019 |ajans=[[University of Costa Rica|Semanario Universidad]] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.ameliarueda.com/multimedia/allanan-conferencia-episcopal-y-curia-metropolitana |sernav=Allanan Conferencia Episcopal y Curia Metropolitana |tarîx=7 adar 2019 |roja-gihiştinê=8 adar 2019 |ajans=[[Amelia Rueda]] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://elpais.com/sociedad/2022-03-31/costa-rica-condena-a-20-anos-de-carcel-a-mauricio-viquez-un-sacerdote-que-violo-a-un-nino.html |sernav=Costa Rica condena a 20 años de cárcel a Mauricio Víquez, un sacerdote que violó a un niño |paşnav=Murillo |pêşnav=Álvaro |tarîx=2022-03-31 |malper=El País |ziman=es |roja-gihiştinê=2022-12-17 }}&lt;/ref&gt;

Keşîşekî din ê ku ji ber destavêtina zarokan ji aliyê polîsan ve dihat xwestin Jorge Arturo Morales Salazar, dema dixwest ji sînorê Panamayê bireve ji aliyê polîsan ve hat girtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://semanariouniversidad.com/pais/sacerdote-acusado-de-abuso-sexual-intento-salir-del-pais-por-paso-canoas/ |sernav=Sacerdote acusado de abuso sexual intentó salir del país por Paso Canoas |paşnav1=Murillo |pêşnav1=Álvaro |tarîx=21 adar 2019 |roja-gihiştinê=26 adar 2019 |ajans=Semanario Universidad }}&lt;/ref&gt; Keşîşê herî populer ê Kosta Rîkayê Enrique Delgado ji ber destavêtina sê zarokan cezayê girtîgehê lê hat birîn.&lt;ref name=&quot;Nacion 1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://wvw.nacion.com/ln_ee/2005/abril/29/sucesos1.html |sernav=Padre Delgado irá 21 años a prisión por abusar de menores |paşnav1=Vizcaíno |pêşnav1=Irene |tarîx=2005 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161026232100/http://wvw.nacion.com/ln_ee/2005/abril/29/sucesos1.html |roja-arşîvê=26 çiriya pêşîn 2016 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=26 çiriya pêşîn 2016 |ajans=La Nación }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nacion 2&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.nacion.com/sucesos/Padre-Delgado-publica-libro-carcel_0_1224677621.html |sernav=Padre Delgado publica hoy libro sobre su vida en la cárcel |tarîx=2011 |roja-gihiştinê=26 çiriya pêşîn 2016 |ajans=La Nación }}&lt;/ref&gt; Enrique Vazquez ku di sala 1998-an de ji Kosta Rîkayê reviya, bi alîkariya keşeyekî din ê katolîk Angel Sancasimiro, di sala 2007-an de dema ku li Hondurasê kahîn dikir hate girtin. Lê ji ber zagona rika ku divê 28 sal cûdahiya temenî hebe di navbera mexdûr û tecawizkar de, nekariye were zindan kirin Vasquez 20 salî bû û zarokên ku tecawiz lê kirin 13 salî bûn.&lt;ref name=&quot;quesada&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://semanariouniversidad.com/ultima-hora/supuestos-delitos-de-sacerdote-por-abuso-sexual-a-menores-no-podrian-investigarse-en-via-judicial/ |sernav=Supuestos delitos de sacerdote por abuso sexual a menores no podrían investigarse en vía judicial |paşnav1=Cascante |pêşnav1=Luis |tarîx=21 nîsan 2018 |roja-gihiştinê=8 adar 2019 |ajans=Semanario Universidad }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.laprensa.hn/sucesos/expectativa-en-costa-rica-por-arresto-de-sacerdote-en-honduras-JGLP655682 |sernav=Expectativa en Costa Rica por arresto de sacerdote en Honduras |paşnav=Prensa |pêşnav=Redacción La |malper=www.laprensa.hn |ziman=es-HN |roja-gihiştinê=2022-12-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://semanariouniversidad.com/ultima-hora/supuestos-delitos-de-sacerdote-por-abuso-sexual-a-menores-no-podrian-investigarse-en-via-judicial/ |sernav=Supuestos delitos de sacerdote por abuso sexual a menores no podrían investigarse en vía judicial • Semanario Universidad |tarîx=2018-08-21 |malper=semanariouniversidad.com |ziman=es |roja-gihiştinê=2022-12-17 }}&lt;/ref&gt;

==== Komara Dominiki ====
Józef Wesołowski, kahînek katolîk ê [[Polonya|Polonî]] ku dema ku wek mîsyoner dixebitî li [[Komara Domînîk]] dijiya, tecawiz li zarokan jî kiribû. Lêbelê, di 27ê Tebaxa 2015an de, berî ku dadgeh were kirin mir.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Vatican official accused of child porn, pedophilia dies |tarîx=28 tebax 2015 |url=http://www.cnn.com/2015/08/28/europe/vatican-sex-abuse-trial-death/index.html |nivîskar=Payne, Ed |nivîskar2=Messia, Hada |xebat=Cable News Network |kesên-din=Greene, Richard |weşanger=Turner Broadcasting Systems |roja-gihiştinê=29 tebax 2015 }}&lt;/ref&gt;

==== El Salvador ====
Li 2019, Keşîşê [[El Salvador]]ê yê bi navê José Adonay Chicas Campos di dadgeheke tawanan de ji ber destavêtina zarokan sûcdar qebûl kir û 16 sal cezayê girtîgehê lê hat birîn.&lt;ref name=&quot;apsexabuse&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://apnews.com/640420139f314fb48448120b73abe5f |sernav=El Salvador archbishop apologizes over priest sex abuse case |tarîx=3 çiriya paşîn 2019 |xebat=Associated Press |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191110022630/https://apnews.com/640420139f314fb48448120b73abe5f |roja-arşîvê=10 çiriya paşîn 2019 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=9 çiriya paşîn 2019 }}&lt;/ref&gt;

=== Amerika Bakuri ===

==== Kanada ====
Di Tebaxa 2005 de, kahîn Charles Henry Sylvestre ji ber tecawizkirina 47 keçan, di navbera neh û çardeh salî de, di navbera 1952 û 1989 de hate girtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://lfpress.ca/newsstand/News/Local/2006/08/04/1718146-sun.html |sernav='Guilty' 47 times- Rev. Charles Sylvestre admits to decades of sexual abuse involving 47 girls – many still suffering |paşnav=Sims |pêşnav=Jane |tarîx=4 tebax 2006 |xebat=The London Free Press |gihiştina-urlyê=subscription |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060816075720/http://lfpress.ca/newsstand/News/Local/2006/08/04/1718146-sun.html |roja-arşîvê=16 tebax 2006 }}&lt;/ref&gt; Sylvestre di Cotmeha 2006 tenê de sê sal ceza lê hat birîn, û 22 Çile 2007 piştî sê mehan di girtîgehê de mir.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.cbc.ca/fifth/goodfather/timeline.html |sernav=The Good Father |paşnav=The Fifth Estate |pêşnav=CBC |xebat=CBC News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110919121717/http://www.cbc.ca/fifth/goodfather/timeline.html |roja-arşîvê=19 îlon 2011 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=23 îlon 2011 }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2011’an de keşeyê bi navê William Hodgson Marshall, ji ber ku di navbera salên 1952-1986’an de li dibistaneke katolîk tecawiz li 16 zarokan kiribû, hatibû girtin.&lt;ref name=&quot;hmsentence&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://windsorstar.com/news/local-news/glad-he-is-gone-says-victim-as-pedophile-priest-hod-marshall-passes-away-at-92 |sernav='Glad he is gone,' says victim as pedophile priest Hod Marshall passes away at 92 |malper=Windsor Star }}&lt;/ref&gt; Du sal cezayê girtîgehê lê hat birîn û 16 meh mabû ku di sala 2012 de hat berdan.&lt;ref name=&quot;hmsentence&quot;/&gt;

Di 25ê Tebaxa 2020an de, keşeyê teqawît Erlindo Molon, ku 88 salî bû, 844,140 [[dolar]] bide jina Rosemary Anderson, ku wî di 1976 û 1977an de, dema ku ew 26 salî bû, 70-100 caran tecawiz lê kiribû.&lt;ref name=&quot;rapelawsuit&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.delta-optimist.com/breaking-catholic-priest-sex-abuse-victim-awarded-844-140-1.24192331 |sernav=BREAKING: Catholic priest sex abuse victim awarded $844,140 |paşnav=Hainsworth |pêşnav=Jeremy |malper=Delta Optimist |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201028140425/https://www.delta-optimist.com/breaking-catholic-priest-sex-abuse-victim-awarded-844-140-1.24192331 |roja-arşîvê=28 çiriya pêşîn 2020 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=26 tebax 2020 }}&lt;/ref&gt; Dest pê kir dema ku Molon ji Anderson re pêşniyar kir ku were dêra xwe da ku ew ji bo bavê xwe yê mirî dua bike ku ew xwe baştir hîs bike.&lt;ref name=&quot;rapelawsuit&quot;/&gt; Paşê ew wek girtî girt û destavêtina wê berdewam kir. Dêra katolîk ji ber kirinên wî ceza nekir.&lt;ref name=&quot;rapelawsuit&quot;/&gt;

==== Meksîk ====
Keşîşê [[Meksîk]]î navdar ê bi navê Marcial Maciel tecawiz li 60 zarokan kiribû û 3 ji wan hemza kiribû û bi her yekê re 2 zarok hebûn.&lt;ref name=&quot;ncronline.org&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ncronline.org/money-paved-way-maciels-influence-vatican |sernav=Money paved way for Maciel's influence in the Vatican |tarîx=6 nîsan 2010 |xebat=ncronline.org }}&lt;/ref&gt;

Luis Esteban Zavala Rodríguez, kahînek katolîk, di Çileya 2021-an de ji ber tecawizkirina keçek 12-salî dema ku wê li dêra wî dersan dixwar, 65 sal cezayê girtîgehê lê hat birîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.infobae.com/america/mexico/2021/01/30/condenaron-a-65-anos-de-prision-a-cura-que-violo-a-una-nina-en-guanajuato/ |sernav=Condenaron a 65 años de prisión a cura que violó a una niña en Guanajuato |tarîx=30 kanûna paşîn 2021 |xebat=infobae |weşanger=Infobae |ziman=es-ES |roja-gihiştinê=30 kanûna paşîn 2021 }}&lt;/ref&gt;

==== Amrîka ====
Di sala 2004 de, dêra katolîk a li [[Kalîforniya]]yê, piştî ku 90 kes derketin dadgehê û raporên destavêtinê kirin, nêzîkî 100 mîlyon dolar da. Di Tîrmeha 2007 de, wê 60 mîlyon dolarên din da dêûbavên 45 zarokên ku ji hêla kahînan ve rastî destavêtinê hatibûn. Heya Tîrmeha 2007-an, wan bi tevahî 660 milyon dolar dane zêdetirî 500 kesên ku ji hêla kahînan katolîk ve hatine destavêtin.&lt;ref name=&quot;MSNBCSet&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.nbcnews.com/id/19762878 |sernav=L.A. Archdiocese to settle suits for $660 million: Settlement represents Church's largest payout in sexual abuse scandal |tarîx=14 tîrmeh 2007 |roja-gihiştinê=27 hezîran 2012 |rojname=MSNBC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wooden 2007&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.americancatholic.org/News/ClergySexAbuse/ |sernav=L.A. Archdiocese reaches agreement with more than 500 abuse claimants |paşnav=Wooden |pêşnav=Cindy |nivîskar2=Ellie Hidalgo |sal=2007 |roja-gihiştinê=27 hezîran 2012 |rojname=Catholic News Service/U.S. Conference of Catholic Bishops }}&lt;/ref&gt;

Di îlona 2007 de, dêra katolîk 198.1 milyon dolar da 144 mexdûrên îstîsmara zayendî ya zarokatiyê li dadgehê.&lt;ref name=&quot;Martinez&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://legacy.utsandiego.com/news/metro/20070907-1449-bn07diocese3.html |sernav=San Diego priest abuse claims settled |paşnav=Martinez |pêşnav=Angelica |nivîskar2=Karen Kucher |tarîx=7 îlon 2007 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121019133703/http://legacy.utsandiego.com/news/metro/20070907-1449-bn07diocese3.html |roja-arşîvê=19 çiriya pêşîn 2012 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=29 hezîran 2012 |rojname=San Diego Union-Tribune }}&lt;/ref&gt;

Di Tîrmeha 2008 de, dêra katolîk a li [[Kolorado]]yê qebûl kir ku 5.5 mîlyon dolar bide da ku 18 dozên dadgehê yên îstîsmara zayendî ya zaroktiyê çareser bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.washingtontimes.com/news/2008/jul/02/denver-archdiocese-settles-18-sex-abuse-cases/ |sernav=Denver Archdiocese Settles 18 Sex-Abuse Cases |paşnav=Richardson |pêşnav=Valerie |tarîx=2 tîrmeh 2008 |roja-gihiştinê=29 hezîran 2012 |rojname=The Washington Times }}&lt;/ref&gt;

Di Cotmeha 1985-an de kahînek Gilbert Gauthe ji ber 11 sûcên destavêtina kurên ciwan sûcdar qebûl kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=oTaQPSjSlfEC&amp;pg=PA35 |sernav=Pedophiles and Priests: Anatomy of a Contemporary Crisis |paşnav=Jenkins |pêşnav=Philip |weşanger=OUP USA |sal=2001 |isbn=978-0-19-514597-7 |rûpel=35 }}&lt;/ref&gt;

Di tîrmeha 2003 de, dêra katolîk 25,7 mîlyon dolar da dadgehê piştî ku 34 kahînan destavêtin li ser 240 zarokên cûda kirin.&lt;ref name=&quot;TCJPR3&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.courtroomlaw.com/news_arch.shtml |sernav=Archdiocese to Pay Victims $25.7 Million for Sex Abuse: Louisville Settlement 2nd largest in U.S. |paşnav=Smith |pêşnav=Peter |tarîx=11 hezîran 2003 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120225191939/http://www.courtroomlaw.com/news_arch.shtml |roja-arşîvê=25 sibat 2012 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=29 hezîran 2012 |rojname=The Courier-Journal }}&lt;/ref&gt; Di sala 2003 de, dêra katolîk jî 85 mîlyon dolar li dadgehê da 552 mexdûrên destavêtina zarokatiyê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.usnews.com/usnews/news/articles/030922/22church.htm |sernav=A Settlement in Boston: The Archdiocese Agrees to a record $85 Million. Will Others Follow? |paşnav=Gilgoff |pêşnav=Dan |tarîx=14 îlon 2003 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121016040806/http://www.usnews.com/usnews/news/articles/030922/22church.htm |roja-arşîvê=16 çiriya pêşîn 2012 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=29 hezîran 2012 |rojname=U,S, News &amp; World Report }}&lt;/ref&gt; Di sala 2004an de dêra katolîk 100 milyon dolar li dadgehê dabû 90 kesên ku di zarokatiya xwe de ji aliyê kahînan ve rastî destavêtinê hatibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.trivalleycentral.com/articles/2012/06/23/casa_grande_dispatch/national_headlines/doc4fe60d500011a097756814.txt |sernav=Diocese of Orange settles clergy abuse case |tarîx=23 hezîran 2012 |roja-gihiştinê=29 hezîran 2012 |rojname=Associated Press/Casa Grande Dispatch }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1998 de, kahînekî tecawiz li 12 zarokên cuda kir.&lt;ref name=&quot;TCJPR3&quot;/&gt;

Li [[nîsan]] 2007, dêra katolîk bi giştî 780 milyon dolar li dadgehê da 837 mexdûrên destavêtina ji aliyê kahînan ve.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/0702198.htm |sernav=Portland Archdiocese ends bankruptcy with $75 million settlement |paşnav=Langlois |pêşnav=Ed |nivîskar2=Robert Pfohman |tarîx=19 nîsan 2007 |urlya-arşîvê=http://webarchive.loc.gov/all/20130408001034/http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/0702198.htm |roja-arşîvê=2013-04-08 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=29 hezîran 2012 |rojname=Catholic News Service }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.americancatholic.org/News/ClergySexAbuse/ |sernav=L.A. Archdiocese reaches agreement with more than 500 abuse claimants |paşnav=Wooden |pêşnav=Cindy |nivîskar2=Ellie Hidalgo |tarîx=2007 |roja-gihiştinê=27 hezîran 2012 |rojname=Catholic News Service/U.S. Conference of Catholic Bishops }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MSNBCSet3&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.nbcnews.com/id/19762878 |sernav=L.A. Archdiocese to settle suits for $660 million: Settlement represents Church's largest payout in sexual abuse scandal |tarîx=14 tîrmeh 2007 |roja-gihiştinê=27 hezîran 2012 |rojname=MSNBC }}&lt;/ref&gt;

Di Tebaxa 2018’an de komeke ji 300 kahînan pêk dihat, ku hewl dabûn destavêtina zarokan veşêrin, hatibûn eşkerekirin.&lt;ref&gt;[https://www.washingtonpost.com/news/acts-of-faith/wp/2018/08/19/wasted-our-lives-catholic-sex-abuse-scandals-again-prompt-a-crisis-of-faith/ &quot;'Wasted our lives': Catholic sex abuse scandals again prompt a crisis of faith&quot;], ''The Washington Post'', 19 August 2018&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Predator&quot;&gt;[https://world.wng.org/content/predator_priests Predator Priests: The Catholic Church reels from yet another abuse crisis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210206013141/https://world.wng.org/content/predator_priests |date=2021-02-06 }}, WNG News, 17 August 2018&lt;/ref&gt;

Di 19'ê Çileya 2023'an de keşeyekî bi navê Tîmothy Evans ji ber ku ji sala 1998'an heta sala 2003'an zêdetirî 100 caran tecawiz li zarokekî kiriye sewqî dadgehê hat kirin. Tecawiz dema ku zarok 13 salî bû dest pê kir û di 18 saliya xwe de bi dawî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://religionnews.com/2023/01/20/man-sues-denver-archdiocese-over-abuse-by-convicted-priest/ |sernav=Man sues Denver archdiocese over abuse by convicted priest |paşnav=Slevin |pêşnav=Colleen |tarîx=20 kanûna paşîn 2023 |xebat=Religion News Service |roja-gihiştinê=22 kanûna paşîn 2023 }}&lt;/ref&gt;

=== Amrîka Başûri ===

==== Arjentîn ====
Di sala 2009 de, kahîn [[Arjentîn]]î navdar Julio César Grassi ji ber îstîsmara zayendî ya li dijî du piçûkan di dema wî de li saziyek xêrxwazî ​​​​ji bo zarokên sêwî 15 sal cezayê girtîgehê hate mehkûm kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cij.gov.ar/nota-25293-La-Corte-Suprema-de-Justicia-de-la-Naci-n-confirm--la-condena-de-15-a-os-de-prisi-n-contra-Julio-C-sar-Grassi.html |sernav=La Corte Suprema de Justicia de la Nación confirmó la condena de 15 años de prisión contra Julio César Grassi |tarîx=March 2017 |weşanger=Judicial Information Center |ziman=es |roja-gihiştinê=2023-03-21 |roja-arşîvê=2023-03-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230321044005/https://www.cij.gov.ar/nota-25293-La-Corte-Suprema-de-Justicia-de-la-Naci-n-confirm--la-condena-de-15-a-os-de-prisi-n-contra-Julio-C-sar-Grassi.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

==== Kolombya ====
Di sala 2021 de li [[Kolombiya]]yê, lêpirsînek navnîşek 43 kahînên ku destdirêjî li zarokan kirine, eşkere kir, ku tenê sê ji wan hatine girtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.connectas.org/especiales/medellin-iglesia-denuncias-abuso-sexual-infantil/ |sernav=La lista que escondía la Iglesia de Medellín: los curas denunciados por pederastia y abuso sexual |tarîx= |weşanger=Connectas.org |roja-gihiştinê=2022-03-04 }}&lt;/ref&gt;

=== Asya ===

==== Hindistan ====
Di sala 2014’an de Raju Kokkan, bi hinceta ku gelek caran tecawiz li keçeke 9 salî kiriye, hatibû girtin. Ew ji [[Hindistan]]ê reviya û ji girtinê dûr ket.  Di navbera [[Sibat]] û Nîsana 2014an de sê kahînanên din ên Katolîk ji ber destavêtina zarokan hatin girtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://indiatoday.intoday.in/story/raju-kokken-kerala-churuch-priest-molesting-girl/1/359105.html |sernav=Kerala church priest, accused of raping nine-year-old, arrested |malper=indiatoday.intoday.in |roja-gihiştinê=21 nîsan 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/Priest-Charged-with-Raping-Minor/2014/04/25/article2189057.ece |sernav=Priest Charged with Raping Minor |malper=The New Indian Express |roja-gihiştinê=21 nîsan 2016 |roja-arşîvê=5 gulan 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160505195133/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/Priest-Charged-with-Raping-Minor/2014/04/25/article2189057.ece |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2016 de, Dêra Katolîk kahînek girtî yê ku berê tecawiz li zarokan kiribû ji nû ve tayîn kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.thenewsminute.com/article/why-has-south-india%E2%80%99s-catholic-church-re-inducted-convicted-child-molester-priest-39078 |sernav=Why has South India's Catholic Church re-inducted a convicted child molester priest? |tarîx=16 sibat 2016 |malper=Thenewsminute.com |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2017 |roja-arşîvê=1 sibat 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210201053434/https://www.thenewsminute.com/article/why-has-south-india%E2%80%99s-catholic-church-re-inducted-convicted-child-molester-priest-39078 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ndtv.com/indians-abroad/in-ooty-a-lawsuit-from-us-over-priest-convicted-of-child-sex-abuse-1397873 |sernav=In Ooty, A Lawsuit From US Over Priest Convicted of Child Sex Abuse |malper=Ndtv.com |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2017 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/coimbatore/Ooty-diocese-shelters-priest-facing-sexual-abuse-charges/articleshow/51920862.cms |sernav=Ooty diocese shelters priest facing sexual abuse charges |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2017 |rojname=[[The Times of India]] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://indianexpress.com/article/news-archive/web/priest-accused-of-child-abuse-in-us-is-in-ooty-diocese/ |sernav=Priest accused of child abuse in US is in Ooty diocese |tarîx=6 nîsan 2010 |malper=Indianexpress.com |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2017 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ucanews.com/news/indian-bishop-lifts-convicted-priests-suspension/75204 |sernav=Indian bishop lifts convicted priest's suspension |malper=Ucanews.com |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170929145854/http://www.ucanews.com/news/indian-bishop-lifts-convicted-priests-suspension/75204 |roja-arşîvê=29 îlon 2017 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2017 }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2017 de, Robin Vadakkumchery ji ber ku gelek caran tecawiz li keçek 15-salî kir, ku paşê zarokek anî dinyayê, hate girtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://indianexpress.com/article/india/kerala-priest-held-for-rape-of-minor-who-gave-birth-4547274/ |sernav=Kerala priest held for rape of minor who gave birth |tarîx=28 sibat 2017 |malper=Indianexpress.com |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2017 }}&lt;/ref&gt; 20 sal cezayê girtîgehê lê hatiye birîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.thenewsminute.com/article/kerala-priest-fr-robin-gets-20-years-jail-raping-impregnating-minor-girl-96833 |sernav=Kerala priest Fr. Robin gets 20 years in jail for raping, impregnating minor girl |tarîx=16 sibat 2019 |malper=TheNewsMinute.com }}&lt;/ref&gt;

Di 2018 de, piştî gelek nerazîbûnên gelemperî, metran Franco Mulakkal di 21-ê Îlonê de hate girtin. Papa Fransîs ew efû kir ku destavêtina rahîb kir. Keşîşxaneya ku li dijî metran Franco gilî kiribû, ji polîsan re gotibû ku wî di navbera salên 2014 û 2016'an de gelek caran destavêtina wê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.thehindubusinessline.com/news/national/kerala-catholic-bishop-arrested-over-nuns-rape/article25010338.ece |sernav=Kerala Catholic bishop arrested over nun's rape |paşnav=PTI |tarîx=21 îlon 2018 |malper=@businessline |ziman=en |roja-gihiştinê=7 kanûna pêşîn 2018 }}&lt;/ref&gt;

==== Singapor ====
Di sala 2013 de li [[Singapûr]]ê, Jane Leigh dema ku ew ciwan bû ji aliyê kahînan katolîkên Roman ve hat tecawizkirin. Ji 12 saliya wê dest pê dike, du sal û nîv ji aliyê keşeyekî 34 salî ve rastî destdirêjiyê hat.&lt;ref name=&quot;singsex1&quot;&gt;[https://www.straitstimes.com/singapore/catholic-church-to-probe-singapore-born-authors-sex-abuse-claims Catholic Church to probe Singapore-born author's sex abuse claims] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230321040054/https://www.straitstimes.com/singapore/catholic-church-to-probe-singapore-born-authors-sex-abuse-claims|date=2023-03-21}}, ''[[Straits Times]]'', 10 July 2013.&lt;/ref&gt;

Di sala 2022-an de, endamekî navdar ê fermana Katolîk di nîvê salên 60-an de ji ber îstîsmara zayendî li 2 xortên ciwan li ser gelek caran 5 sal cezayê girtîgehê hate girtin.  Ev sûc di navbera salên 2005 û 2007’an de pêk hatin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.straitstimes.com/singapore/courts-crime/member-of-catholic-order-in-spore-who-committed-sex-acts-on-two-teenage-boys-jailed-5-years |sernav=Member of Catholic order in S'pore who committed sex acts on two teenage boys jailed 5 years |tarîx=5 gulan 2022 |xebat=The Straits Times }}&lt;/ref&gt;

=== Ewropa ===

==== Awstirya ====
Di Mijdara 2010an de, komeke serbixwe li [[Awistirya]]yê ku ji bo alîkariya mexdûrên destavêtinê xeteke telefonê dixebitîne, raporek weşand ku kahîn, rahîb û karbidestên olî yên Awistiryayî destavêtin li ser 91 jin û 234 mêran kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.betroffen.at/wp-content/uploads/2010/11/PKpressetext-englisch.pdf |sernav=Abused, Ignored, Slandered: Victims of Church-related Violence |paşnav=Schwärzler |pêşnav=Philipp |tarîx=24 çiriya paşîn 2010 |roja-gihiştinê=27 çiriya paşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;

==== Kroatiya ====
3 zarokên ku di salên 2000, 2011 û 2012'an de hatibûn girtin, ji aliyê keşen katolîk ên [[Kroatya]] ve rastî destavêtinê hatin.&lt;ref name=&quot;cucek&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.vjesnik.hr/html/2003/03/12/Clanak.asp?r=crn&amp;c=1 |sernav=Vjesnik on-line – Crna kronika |tarîx=2 nîsan 2003 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20030402225328/http://www.vjesnik.hr/html/2003/03/12/Clanak.asp?r=crn&amp;c=1 |roja-arşîvê=2 nîsan 2003 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://vijesti.hrt.hr/arhiv/2004/12/28/KRV.html |sernav=Kratke vijesti |weşanger=Vijesti.hrt.hr |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140202180152/http://vijesti.hrt.hr/arhiv/2004/12/28/KRV.html |roja-arşîvê=2 sibat 2014 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=13 kanûna pêşîn 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.tportal.hr/vijesti/crnakronika/42459/Prvi-hrvatski-svecenik-pedofil-koji-ide-u-zatvor.html |sernav=Prvi hrvatski svećenik pedofil koji ide u zatvor – tportal.hr /vijesti/ |nivîskar=Novi list/tportal.hr |tarîx=4 kanûna paşîn 2011 |weşanger=Tportal.hr |roja-gihiştinê=13 kanûna pêşîn 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.glas-koncila.hr/rubrike_reportaza.html?news_ID=3844 |sernav=Uzdizanje ranjene Crkve na Rabu &amp;#124; Reportaža &amp;#124; Glas Koncila &amp;#124;1.5.2005. &amp;#124; 18 (1610) |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071027080959/http://www.glas-koncila.hr/rubrike_reportaza.html?news_ID=3844 |roja-arşîvê=27 çiriya pêşîn 2007 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://dnevnik.hr/vijesti/hrvatska/don-nedjeljko-ivanov-prvi-je-hrvatski-svecenik-optuzen-za-pedofiliju-crkva-ga-je-kaznila-ali-zakon-ne-moze---324451.html |sernav=Zadarski svećenik optužen za pedofiliju: Crkva ga je kaznila, ali zakon ne može! |malper=Dnevnik.hr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.jutarnji.hr/vijesti/hrvatska/prvi-svecenik-kojega-je-osudila-crkva-don-nedjeljko-ivanov-cinio-je-djela-pedofilije/865378/ |sernav=Prvi svećenik kojega je osudila crkva 'Don Nedjeljko Ivanov činio je djela pedofilije' |tarîx=21 sibat 2014 |ziman=hr |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2016 |rojname=[[Jutarnji list]] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.jutarnji.hr/vijesti/hrvatska/ispovijest-zrtve-pedofila-don-nedjeljko-silovao-je-i-trojicu-svecenika-dok-su-oni-bili-djecaci/870400/ |sernav=Ispovijest žrtve pedofila 'Don Nedjeljko silovao je i trojicu svećenika dok su oni bili dječaci' |paşnav=Godeč |pêşnav=Željka |tarîx=6 adar 2014 |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2016 |rojname=[[Jutarnji list]] }}&lt;/ref&gt;

==== Ferensa ====
Di 15 Çile 2020 de, Bernard Preynat, ji ber destavêtina 80 xortan di navbera 1971 û 1991 de hate girtin,&lt;ref name=&quot;preynat&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-51090077 |sernav=French priest faces sex abuse accusers in court |tarîx=14 kanûna paşîn 2020 |xebat=BBC News }}&lt;/ref&gt; û Vatîkan hişt ku ew perwerdehiya xwe ya kahîn biqedîne tevî îstîsmara zayendî ya li ser zarokan.&lt;ref name=&quot;2016andtoday&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/20200115-they-could-have-helped-me-paedophile-french-priest-says-of-church-during-trial |sernav=Paedophile French priest says Church 'could have helped' him |tarîx=15 kanûna paşîn 2020 |malper=France 24 }}&lt;/ref&gt; Di 16 [[Adar]] 2020 de, Preynat pênc sal cezayê girtîgehê wergirt.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/20200316-french-priest-gets-5-yr-jail-term-for-sex-assault-of-boy-scouts |sernav=French priest gets 5-yr jail term for sex assault of boy scouts |tarîx=16 adar 2020 |malper=France 24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.sfchronicle.com/news/world/article/5-year-sentence-for-French-priest-who-abused-boy-15133840.php{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2023 }} {{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes|tarîx=tîrmeh 2020}}&lt;/ref&gt;

Di 11ê Mijdara 2020an de, polîsê fransî 6,500 têlefon wergirtin ku rapor kirin ku kahinên katolîk destavêtina zarokan kirine, hemî di nav 17 mehan de.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.deccanherald.com/international/world-news-politics/french-hotline-for-church-sex-abuse-received-6500-calls-within-in-17-months-914463.html |sernav=French hotline for Church sex abuse received 6,500 calls within in 17 months |tarîx=11 çiriya paşîn 2020 |malper=Deccan Herald }}&lt;/ref&gt;

Nêzîkî 3,000 kahînan katolîk li [[Fransa]] destavêtin li zarokekî kirin,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dailynewsbrief.com/2021/10/05/more-than-330k-children-sexually-abused-by-french-catholic-church-clergy-and-lay-ministers/ |sernav=More than 330K Children Sexually Abused by French Catholic Church Clergy and Lay Ministers - October 5, 2021 |tarîx=2021-10-05 |malper=Daily News Brief |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2021-10-05 |roja-arşîvê=2021-10-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211007075110/https://dailynewsbrief.com/2021/10/05/more-than-330k-children-sexually-abused-by-french-catholic-church-clergy-and-lay-ministers/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.france24.com/en/live-news/20211003-some-3-000-paedophiles-in-french-catholic-church-since-1950-probe |sernav=Some 3,000 paedophiles in French Catholic Church since 1950: probe |tarîx=3 çiriya pêşîn 2021 |xebat=[[France24]] |roja-gihiştinê=3 çiriya pêşîn 2021 }}&lt;/ref&gt; û di navbera salên 1950 û 2020an de hema hema 330,000 zarok ji hêla kahînan û xebatkarên dêrê ve hatine destavêtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/2021/10/05/1043302348/france-catholic-church-sexual-abuse-report-children |sernav=About 333,000 children were abused within France's Catholic Church, a report finds |tarîx=5 çiriya pêşîn 2021 |malper=[[npr.org]] |roja-gihiştinê=18 adar 2022 }}&lt;/ref&gt; Nêzîkî 80% ji qurbaniyan kur bûn.&lt;ref&gt;[https://apnews.com/article/europe-france-sexual-abuse-by-clergy-sexual-abuse-religion-ee99d7921e5a1b8c45c770bf5af7ba38 &quot;The numbers: France's report on church sex abuse of children&quot;], AP News, 5 October 2021&lt;/ref&gt;

==== Almaniya ====
Di Îlona 2018an de, raporek diyar kir ku li Almanyayê 3,677 zarok, ku piraniya wan 13 salî an biçûktir in, di navbera salên 1946 û 2014an de ji hêla dîndarên katolîk ve rastî îstîsmara zayendî hatine.&lt;ref name=&quot;sep18report&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/world/2018/sep/25/report-details-sexual-abuse-german-catholic-church |sernav='Shocking' sexual abuse of children by German clergy detailed in report |nivîskar=Kate Connolly |tarîx=25 îlon 2018 |roja-gihiştinê=25 îlon 2018 |rojname=The Guardian }}&lt;/ref&gt; Di Tebaxa 2020-an de, 1,412 kes li [[Almanya]]yê endamên fermanên olî yên Katolîk bi îstîsmara zayendî li wan wekî zarok tawanbar kirin.&lt;ref name=&quot;ordersheldfor&quot;&gt;[https://www.dw.com/en/germany-over-1400-youths-accuse-catholic-religious-orders-of-sexual-abuse/a-54710049 Germany: Over 1,400 youths accuse Catholic religious orders of sexual abuse]&lt;/ref&gt; 654 kahînan, metran û rahiş û endamên din ên Dêra Katolîk tecawiz li zarokan kirin.&lt;ref name=&quot;ordersheldfor&quot;/&gt;

Di Gulana 2021’an de metranekî bi navê Reinhard Marx îstifa xwe pêşkêş kir û diyar kir ku tecawizkirina zarokan sedema wî ya sereke ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.zeit.de/zustimmung?url=https%3A%2F%2Fwww.zeit.de%2Fgesellschaft%2F2021-06%2Fbrief-papst-franziskus-kardinal-marx-ruecktritt |sernav=ZEIT ONLINE {{!}} Lesen Sie zeit.de mit Werbung oder im PUR-Abo. Sie haben die Wahl. |malper=www.zeit.de |ziman=de |roja-gihiştinê=2021-07-04 |roja-arşîvê=2021-07-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210709190002/https://www.zeit.de/zustimmung?url=https://www.zeit.de/gesellschaft/2021-06/brief-papst-franziskus-kardinal-marx-ruecktritt |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Papa Fransis îstifakirina xwe red kir û diyar kir ku divê ew di dêrê de bimîne û sedema wê ne sedemek baş e ku ji dêrê derkeve.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.zeit.de/zustimmung?url=https%3A%2F%2Fwww.zeit.de%2F2021%2F25%2Fpapst-franziskus-kardinal-marx-ruecktritt-ablehnung-brief-interpretation |sernav=ZEIT ONLINE {{!}} Lesen Sie zeit.de mit Werbung oder im PUR-Abo. Sie haben die Wahl. |malper=www.zeit.de |ziman=de |roja-gihiştinê=2021-07-04 |roja-arşîvê=2021-07-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210709182631/https://www.zeit.de/zustimmung?url=https://www.zeit.de/2021/25/papst-franziskus-kardinal-marx-ruecktritt-ablehnung-brief-interpretation |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

==== Îrlanda ====
Li Îrlandayê, ji salên 1990-an pê ve, rêzek dozên destavêtinê û lêpirsînên hukûmetê li ser kahînan ku di dehsalên berê de destavêtin bi sedan zarokan kiribûn, hebûn.  Lêpirsînên dewletê belge kirin ku herî kêm 10,000 zarok ji salên 1940-an heya 1990-an rastî destavêtina kahînan, rahîb û xebatkarên dêrê hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&amp;objectid=10813749 |sernav=Pope: Irish clergy child sex abuse a 'mystery' |tarîx=18 hezîran 2012 |urlya-arşîvê=https://wayback.archive-it.org/all/20120618133242/http://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&amp;objectid=10813749 |roja-arşîvê=18 hezîran 2012 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=6 tîrmeh 2012 |rojname=The New Zealand Herald }}&lt;/ref&gt;

Keşîş Brendan Smyth di navbera salên 1945 û 1989'an de li dêrên li Îrlanda û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê îstîsmara zayendî li 20 zarokan kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.irishnews.com/searchlog.asp?reason=denied_empty&amp;script_name=/pageacc.asp&amp;path_info=/pageacc.asp&amp;tser1=ser&amp;par=ben&amp;sid=219807 |sernav=Fr Brendan Smyth |nivîskar=Irish News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151016214259/http://www.irishnews.com/searchlog.asp?reason=denied_empty&amp;script_name=%2Fpageacc.asp&amp;path_info=%2Fpageacc.asp&amp;tser1=ser&amp;par=ben&amp;sid=219807 |roja-arşîvê=16 çiriya pêşîn 2015 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=10 hezîran 2009 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;escholarship.bc.edu&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://escholarship.bc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1007&amp;context=church21_papers |sernav=Sexual Abuse and the Irish Church: Crisis and Responses |malper=escholarship.bc.edu |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110123163706/http://escholarship.bc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1007&amp;context=church21_papers |roja-arşîvê=23 kanûna paşîn 2011 }}&lt;/ref&gt;

Di Kanûna 2010 de, metran Tony Walsh ji ber 14 dozên destavêtinê yên ji salên 1970-1980, bi 123 sal cezayê girtîgehê hat mehkûmkirin.&lt;ref name=&quot;walshplea&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.irishtimes.com/news/crime-and-law/courts/circuit-court/former-singing-priest-tony-walsh-jailed-for-3-years-over-indecent-assault-1.3736983 |sernav=Former 'singing' priest Tony Walsh jailed for 3½ years over indecent assault |paşnav1=Ardghail |pêşnav1=Aoife Nic |paşnav2=Hoban |pêşnav2=Brion |tarîx=19 kanûna pêşîn 2018 |roja-gihiştinê=16 gulan 2020 |rojname=The Irish Times }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;it-cruel-crimes&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.irishtimes.com/newspaper/weekend/2010/1211/1224285277760.html |sernav=Cruel crimes of the singing priest |paşnav=McGarry |pêşnav=Patsy |tarîx=11 kanûna pêşîn 2010 |roja-gihiştinê=16 gulan 2020 |rojname=[[The Irish Times]] }}&lt;/ref&gt; Wî xaç jî xistiye nav beşên taybet ên zarokan.&lt;ref name=&quot;walshplea&quot;/&gt;

Di navbera salên 1975 û 2011'an de 6 kahînên Îrlandî ji ber destavêtinê hatibûn girtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-northern-ireland-15960621 |sernav=Timeline: 85 priests were accused of abuse |tarîx=30 çiriya paşîn 2011 |malper=bbc.co.uk |roja-gihiştinê=28 sibat 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.safeguarding.ie/ |sernav=Timeline: National Board for Safeguarding Children |weşanger=safeguarding.ie |roja-gihiştinê=28 sibat 2014 }}&lt;/ref&gt;

Di Tebaxa 2018an de, lîsteyek hat weşandin ku tê de eşkere bû ku li Îrlandayê zêdetirî 1,300 oldarên katolîk tecawiz li zarokan kirine û ji wan tenê 82 kes hatine mehkûmkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.buzz.ie/news/list-80-irish-paedophile-priests-published-online-296587 |sernav=List of 80+ Irish paedophile priests published online |paşnav=Fahey |pêşnav=Seán |malper=Buzz.ie |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190330233248/https://www.buzz.ie/news/list-80-irish-paedophile-priests-published-online-296587 |roja-arşîvê=30 adar 2019 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2020-05-15 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.irishexaminer.com/breakingnews/ireland/call-to-name-and-shame-abusive-clergy-863481.html |sernav=Call to name and shame abusive clergy |tarîx=2018-08-21 |malper=irishexaminer.com |roja-gihiştinê=2020-05-15 }}&lt;/ref&gt;

==== Îtaliya ====
ji sala 2000 heta 2018, sîstema dadgeha [[Îtalya]]yê 150 heta 170 kahîn, rahîb û metran ji ber destavêtina zarokan girtibû.&lt;ref name=&quot;Provera 2018 p.&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Giustizia divina |paşnav=Provera |pêşnav=Emanuela |weşanger=Chiarelettere |sal=2018 |isbn=978-88-6190-935-9 |cihê-weşandinê=Milano |ziman=it |tercimeya-sernav=Divine Justice |oclc=1090182012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dpa-international.com/topic/italy-catholic-church-denial-clergy-sex-abuse-scandals-urn%3Anewsml%3Adpa.com%3A20090101%3A181014-99-360920 |sernav=Is Italy's Catholic Church in denial on clergy sex abuse scandals? |paşnav1=Armellini |pêşnav1=Alvise |paşnav2=Klimkeit |pêşnav2=Lena |tarîx=14 çiriya pêşîn 2018 |xebat=dpa International |roja-gihiştinê=2023-03-21 |roja-arşîvê=2021-11-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211123232143/https://www.dpa-international.com/topic/italy-catholic-church-denial-clergy-sex-abuse-scandals-urn%3Anewsml%3Adpa.com%3A20090101%3A181014-99-360920 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

==== Poloniya ====
Berî 1990an vir ve, li [[Polonya]]yê 255 endamên dêra katolîk ku destavêtina zarokan li zarokan kirin, hatin girtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.news24.com/World/News/victims-group-in-poland-maps-255-sex-abuse-cases-by-priests-20181008 |sernav=Victims group in Poland maps 255 sex abuse cases by priests |tarîx=8 çiriya pêşîn 2018 |malper=News24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190905185314/https://www.news24.com/World/News/victims-group-in-poland-maps-255-sex-abuse-cases-by-priests-20181008 |roja-arşîvê=5 îlon 2019 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=15 gulan 2019 }}&lt;/ref&gt;

Ji sala 1990 heta 2018, 382 endamên dêra katolîk ji ber tecawizê li ser 625 zarokan, ku piraniya wan di bin 16 salî de, hatine girtin.&lt;ref name=&quot;nyt190314&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2019/03/14/world/europe/catholic-church-abuse-poland.html |sernav=Catholic Church in Poland Releases Study on Sexual Abuse by Priests |nivîskar=Joanna Berendt |tarîx=14 adar 2019 |roja-gihiştinê=15 gulan 2019 |rojname=The New York Times }}&lt;/ref&gt;

==== Portugal ====
Lêpirsînek di Sibata 2023an de derket holê ku ji sala 1950an vir ve li [[Portûgal]]ê 4 hezar û 815 zarok ji aliyê kahînan û endamên din ên dêra katolîk ve rastî tecawizê hatine.&lt;ref&gt;[https://www.france24.com/en/europe/20230213-catholic-clergy-in-portugal-sexually-abused-nearly-5-000-children-since-1950-inquiry-finds &quot;Catholic clergy in Portugal sexually abused nearly 5,000 children since 1950, inquiry finds&quot;], France 24, 13 February 2023&lt;/ref&gt;

=== Awstraliya ===

==== Awstraliya ====
Di sala 2011 de, zêdetirî 100 kahînan katolîk bi tecawizkirina zarokan li Awustralya hatin tawanbar kirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

Bi tevahî, zêdetirî 1,880 endamên dêra katolîk, destavêtin li ser 4,444 zarokan, hem kur û hem jî keç. 62% ji tecawizkaran kahînan û yên mayî jî xebatkarên birêkûpêk ên dêrê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2017/12/14/world/australia/australia-sexual-abuse-children.html |sernav=Australia and Catholic Church 'Failed' Abused Children, Inquiry Finds |nivîskar=Williams, Jecqueline |tarîx=14 kanûna pêşîn 2017 |rojname=The New York Times }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;childabuseroyalcommission.gov.au&quot;&gt;[http://childabuseroyalcommission.gov.au/getattachment/e352891e-2cb8-4abf-96b9-4449296c470b/Analysis-of-claims-of-child-sexual-abuse-made-with Royal Commission: Analysis of Claims of Child Sexual Abuse Made With Respect to Catholic Church Institutions in Australia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170731111106/http://childabuseroyalcommission.gov.au/getattachment/e352891e-2cb8-4abf-96b9-4449296c470b/Analysis-of-claims-of-child-sexual-abuse-made-with|date=31 July 2017}}; June 2017&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;singledOut&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2017/12/15/571013476/catholic-church-singled-out-in-australian-sex-abuse-report |sernav=Catholic Church Singled Out in Australian Sex Abuse Report |nivîskar=Neuman, Scott |tarîx=15 kanûna pêşîn 2017 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2017 }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2019’an de, kahîn Vincent Gerald Ryan, ku ji sala 1973’an heta 1991’an ji ber îstîsmara zayendî ya li ser 34 xortan 14 sal di girtîgehê de mabû, ji ber destavêtina 2 xortan 14 meh cezayê girtîgehê lê hat birîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://7news.com.au/news/crime/former-catholic-priest-jailed-for-sexual-abuse-of-two-altar-boys-in-hunter-region-c-126587 |sernav='Burn in hell': Former priest Vincent Ryan to go back behind bars |tarîx=22 gulan 2019 |malper=7NEWS.com.au }}&lt;/ref&gt;

== Her weha bixwînin ==

* [[Terorîzma xiristiyanî]]
* [[Rexnekirina încîlê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Xirîstiyanî]]</text>
      <sha1>656knfx4h8qihrvd426ourt93yr7rg2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Omer Mateen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139187</id>
    <revision>
      <id>2095724</id>
      <parentid>1916586</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T05:15:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12120" sha1="5hw52wsajl0o0aoi901sepd7ckg0lz3" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov
| wêne               = Omar Mateen.jpg
| sernavê_wêne       = Wêneyê wî li ser ehliyeta wî
| roja_jidayikbûnê   = {{Jidayikbûn|16|11|1986}}
| cihê_jidayikbûnê   = [[New York City]]
| roja_mirinê        = {{Mirin|12|6|2016}}
| cihê_mirinê        = Pulse, Orlando, Florida
| esil               = [[Peştûn]]
| hevwelatî          = [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]
| perwerde           = Indian River State College, Stuart Training School, St. Lucie West Centennial High School, Martin County High School
| pîşe               = Cerdevanê ewlehiyê
| bav                = Mîr Siddîq Metîn
}}
'''Omar Mir Seddique Mateen''' (jdb. 16 çiriya paşîn 1986 - m. 12 hezîran 2016) zilamekî komkuj û terorîstekî efxanî-amerîkî bû ku di 12ê hezîrana 2016an de êrîşa bi çekan li ser mêvanên [[LGBT]] yên klûbeke şevê kir. Bûyer li klûba bi navê [[Pulse]], li [[Orlando, Florîda|Orlando]] ([[Florîda]]) pêk hat û di encamê de 49 kes qurban bûn û 53 kes birîndar bûn û êrîşker ji aliyê polîsan ve jî hate kuştin.&lt;ref name=&quot;WilliamsConnorOrtizGosk22&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nbcnews.com/storyline/orlando-nightclub-massacre/terror-hate-what-motivated-orlando-nightclub-shooter-n590496 |sernav=Gunman Omar Mateen Described as Belligerent, Racist and 'Toxic' |paşnav1=Williams |pêşnav1=Pete |paşnav2=Connor |pêşnav2=Tracy |tarîx=13 hezîran 2016 |weşanger=NBC News |roja-gihiştinê=13 hezîran 2016 |jêgirtin=Records also show that he had filed a petition for a name change in 2006 from Omar Mir Seddique to Omar Mir Seddique Mateen. |paşnav3=Ortiz |pêşnav3=Erik |paşnav4=Gosk |pêşnav4=Stephanie }}&lt;/ref&gt;

== Jînenîgar ==
Ew li [[New York City]] ji dayik bû. Dê û bavê wî li [[Efxanistan]] ji dayik bûne û [[peştûn]] bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/live/2016/jun/12/florida-nightclub-shooting-terrorism-suspect-updates |sernav=Florida nightclub shooting: 50 killed and 53 injured in 'act of terror'&amp;nbsp;– rolling updates |paşnav=Yuhas |pêşnav=Alan |tarîx=12 hezîran 2016 |xebat=The Guardian |roja-gihiştinê=12 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt; Bavê wî Mîr Siddîq Metîn di sala 1980an de ji Efxanîstanê hatiye Amerîkayê.&lt;ref name=&quot;FOX.Shooting2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.foxnews.com/us/2016/06/12/florida-authorities-say-multiple-people-have-been-shot-at-orlando-nightclub.html |sernav=50 killed in shooting at Orlando nightclub, Mayor says |tarîx=12 hezîran 2016 |xebat=FOX News Channel |roja-gihiştinê=12 hezîran 2016 |archive-date=2016-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160612094443/http://www.foxnews.com/us/2016/06/12/florida-authorities-say-multiple-people-have-been-shot-at-orlando-nightclub.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cbslocal2&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://newyork.cbslocal.com/2016/06/12/orlando-nightclub-shooting |sernav=CBS News: ISIS Claims Responsibility For Orlando Nightclub Attack That Left 50 Dead |tarîx=12 hezîran 2016 |malper=CBS New York |weşanger=Associated Press/CBS New York |roja-gihiştinê=12 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;washpost-father2&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.washingtonpost.com/world/the-orlando-shooters-afghan-roots/2016/06/13/d89a8cd0-30e4-11e6-ab9d-1da2b0f24f93_story.html |sernav=Orlando suspect's father hosted a TV show and now pretends to be Afghanistan's president |paşnav=Bearak |pêşnav=Max |tarîx=12 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=12 hezîran 2016 |rojname=The Washington Post }}&lt;/ref&gt; û di 17ê çiriya paşîna (November) 1989ê de bû hemwelatiyê Amerîkayê.&lt;ref name=&quot;RobertKnauer2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.linkedin.com/pulse/learn-mateen-tactical-rabbit-robert-knauer-cppo-cpcm |sernav=LEARN ABOUT MATEEN BY TACTICAL RABBIT |nivîskar=Knauer, Robert |tarîx=26 hezîran 2016 |weşanger=LinkedIn }}&lt;/ref&gt; Mîr Siddîq Metîn xwediyê kanala televizyona &quot;Peyamî Efxan&quot; bû&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://mashable.com/article/seddique-mateen-omar-orlando-shooting |sernav=Orlando gunman's father railed against Afghan president in political show |paşnav=Mezzofiore |pêşnav=Gianluca |tarîx=2016-06-13 |malper=Mashable |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-10-05 }}&lt;/ref&gt; ku tê de kîna xwe ya ji [[Pakistan]]ê anî ziman.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/article/us-florida-shooting-father-idUSKCN0YY109 |sernav=Father of Orlando shooter hosted political show on Afghan-Pakistan issues |tarîx=2016-06-12 |xebat=Reuters |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-10-05 }}&lt;/ref&gt; Neteweperestên peştûn ji Pakistanê nefret dikin ku Pakistan dagir kirine [[Peştûnistan|axa Peştûn]]. Sê birayên Metîn hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.sun-sentinel.com/news/fl-omar-mateen-family-details-20160619-story.html |sernav=Eccentricity, violence at home may have helped shape Orlando shooter Omar Mateen |nivîskar=Clary, Mike |tarîx=18 hezîran 2016 |weşanger=Sun Sentinel }}&lt;/ref&gt; Piştî ku çend salan li [[New York City]] mezin bû, ew di sala 1991 de tevî malbata xwe çû Florida.&lt;ref name=&quot;MontgomeryHowardLaForgia2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.tampabay.com/news/publicsafety/before-orlando-massacre-killer-omar-mateen-visited-parents-one-last-time/2281507 |sernav=Before Orlando massacre, killer Omar Mateen visited parents one last time |paşnav1=Montgomery |pêşnav1=Ben |paşnav2=Howard |pêşnav2=Samuel |tarîx=13 hezîran 2016 |xebat=Tampa Bay Times |roja-gihiştinê=13 hezîran 2016 |paşnav3=LaForgia |pêşnav3=Michael }}&lt;/ref&gt; Malbata wî tenê wekî binavkirî [[misilman]], lê ne olî hate binav kirin.&lt;ref name=&quot;WPtroubled2&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.washingtonpost.com/national/troubled-quiet-macho-angry-the-volatile-life-of-omar-mateen/2016/06/17/15229250-34a6-11e6-8758-d58e76e11b12_story.html |sernav=Troubled. Quiet. Macho. Angry. The volatile life of the Orlando shooter. |paşnav1=Sullivan |pêşnav1=Kevin |paşnav2=Wan |pêşnav2=William |tarîx=17 hezîran 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160618014638/https://www.washingtonpost.com/national/troubled-quiet-macho-angry-the-volatile-life-of-omar-mateen/2016/06/17/15229250-34a6-11e6-8758-d58e76e11b12_story.html |roja-arşîvê=18 hezîran 2016 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=18 hezîran 2016 |rojname=[[The Washington Post]] }}&lt;/ref&gt;

== 2011-2016 ==
Mateen di sala 2011an de du caran çû [[Erebistana Siûdî|Siûdî]].&lt;ref name=&quot;RobertKnauer&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.linkedin.com/pulse/learn-mateen-tactical-rabbit-robert-knauer-cppo-cpcm |sernav=LEARN ABOUT MATEEN BY TACTICAL RABBIT |nivîskar=Knauer, Robert |tarîx=26 hezîran 2016 |weşanger=LinkedIn }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.nydailynews.com/news/national/orlando-gunman-visited-saudi-arabia-nyu-trip-12-nypd-cops-article-1.2678747 |sernav=Orlando gunman visited Saudi Arabia on NYU trip with 12 NYPD cops |tarîx=18 hezîran 2016 |xebat=Daily News |cih=New York |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160618202418/http://www.nydailynews.com/news/national/orlando-gunman-visited-saudi-arabia-nyu-trip-12-nypd-cops-article-1.2678747 |roja-arşîvê=18 hezîran 2016 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=19 hezîran 2016 |jêgirtin='People on the trip can make their own decisions about how to spend their time, though typically most people participate in the day's itinerary,' NYU spokesman John Beckman told the Wall Street Journal. }}&lt;/ref&gt; Karbidestên siûdî ji bo lêkolînkirina seferên Mateen bi [[FBI]] re hevkarî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2016/06/13/481889329/orlando-gunman-had-been-taken-off-watch-list-fbi-director-comey-says |sernav=Orlando Gunman Had Been Taken Off Watch List, FBI Director Says |paşnav1=Chappell |pêşnav1=Bill |tarîx=13 hezîran 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160617043125/http://www.npr.org/sections/thetwo-way/2016/06/13/481889329/orlando-gunman-had-been-taken-off-watch-list-fbi-director-comey-says |roja-arşîvê=17 hezîran 2016 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=17 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt;

Di heman salê de, Mateen hevjîna xwe Nûr Zahî Selman li ser malperek serhêl nas kir û di 29ê îlona 2011ê de li [[Kalîforniya]]yê zewicî.&lt;ref name=&quot;LA Times SnapStory&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/nation/la-na-orlando-noor-salman-20160615-snap-story.html |sernav=Here's what we know about Noor Salman, the widow of the Orlando gunman |nivîskar=Jarvie, Jenny |nivîskar2=Lin II, Rong-Gong |tarîx=15 hezîran 2016 |xebat=Los Angeles Times }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYTimes.Breaks&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2016/11/02/us/politics/orlando-shooting-omar-mateen-noor-salman.html?_r=0 |sernav=Orlando Gunman's Wife Breaks Silence: 'I Was Unaware' |paşnav=Goldman |pêşnav=Adam |tarîx=1 çiriya paşîn 2016 |xebat=The New York Times |roja-gihiştinê=1 çiriya paşîn 2016 }}&lt;/ref&gt; Nûr Selman a ku li Kaliforniya mezin bûbû, keça koçberên [[Dewleta Filistînê|filistînî]] bû.&lt;ref name=&quot;RobertKnauer&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/world/middleeast/la-fg-west-bank-salman-20160616-snap-story.html |sernav=In the West Bank, Orlando gunman's widow is remembered as sheltered, simple — 'our flesh and blood' |nivîskar=Mitnick, Joshua |tarîx=16 hezîran 2016 |xebat=Los Angeles Times }}&lt;/ref&gt; Wê di kanûna pêşîn a 2015an de hevjînê xwe berda. Di dema mirina wî de, Mateen kurekî şeş salî bi Nûr Selman re hebû.&lt;ref name=&quot;ABC.Emerge&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://abcnews.go.com/US/details-emerge-orlando-nightclub-shooter-omar-mateen/story?id=39891550 |sernav=New Details Emerge About Orlando Nightclub Shooter Omar Mateen |paşnav=Jacobo |pêşnav=Julia |tarîx=15 hezîran 2016 |weşanger=ABC News |roja-gihiştinê=15 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.slate.com/blogs/the_slatest/2016/06/14/omar_mateen_wife_noor_salman_may_be_charged_report_says.html |sernav=Omar Mateen Had Remarried, and His Wife Apparently Knew About His Attack Plans |paşnav=Mathis-Lilley |pêşnav=Ben |tarîx=14 hezîran 2016 |xebat=Slate |roja-gihiştinê=14 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.foxnews.com/us/2016/06/12/florida-nightclub-shooter-had-made-threats-in-past-reports-claim.html |sernav=Florida nightclub shooter apparently made threats in the past; ex-wife claims he beat her and took steroids |tarîx=12 hezîran 2016 |weşanger=[[Fox News Channel]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160612151526/http://www.foxnews.com/us/2016/06/12/florida-nightclub-shooter-had-made-threats-in-past-reports-claim.html |roja-arşîvê=12 hezîran 2016 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=12 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt;

Dibêjin ku Mateen ji zarokatiya xwe ve her tim fikrên nijadperest û [[homofobî]] aniye ziman.&lt;ref name=&quot;NBC2b&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nbcnews.com/storyline/orlando-nightclub-massacre/terror-hate-what-motivated-orlando-nightclub-shooter-n590496 |sernav=Terror? Hate? What Motivated Orlando Nightclub Shooter? |paşnav1=Williams |pêşnav1=Pete |paşnav2=Conner |pêşnav2=Tracy |tarîx=12 hezîran 2016 |weşanger=NBC News |roja-gihiştinê=12 hezîran 2016 |paşnav3=Ortiz |pêşnav3=Erik }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NBC1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nbcnews.com/storyline/orlando-nightclub-massacre/orlando-nightclub-shooting-emergency-services-respond-reports-gunman-n590446 |sernav=Orlando Nightclub Shooting: Mass Casualties After Gunman Opens Fire in Gay Club |paşnav1=Grimson |pêşnav1=Matthew |paşnav2=Wyllie |pêşnav2=David |tarîx=12 hezîran 2016 |weşanger=NBC News |roja-gihiştinê=13 hezîran 2016 |paşnav3=Fieldstadt |pêşnav3=Elisha }}&lt;/ref&gt;

== Êrîşa Mateen li ser mêvanên klûba Pulse li Orlandoyê, 2016 ==
Di 12ê hezîrana 2016an de êrîşa bi guleyan li mêvanên [[LGBT]] yên klûba Pulse kir û di encamê de 49 kes qurban bûn û 53 kes birîndar bûn. Êrîşker Mateen jî ji aliyê polîsan ve hate kuştin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Terorîzma îslamîst li DYAyê]]</text>
      <sha1>5hw52wsajl0o0aoi901sepd7ckg0lz3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Albany County, New York</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152612</id>
    <revision>
      <id>2095654</id>
      <parentid>2012443</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T00:18:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11464" sha1="o03axggbhrubjji6r20c9khs4o0dn6h" xml:space="preserve">{{Agahîdank navçeyên DYAyê
| county             = Albany County
| state              = New York
| type               = [[Lîsteya navçeyên New Yorkê|Navçe]] {{Biçûk|(''County'')}}
| seal               = 
| founded year       = {{Destpêka dem û temen|1683|11|1|my=y}}{{R2|n=&quot;Sullivan1927p462&quot;}}
| seat wl            = Albany
| largest city wl    = Albany
| area_total_sq_mi   = 533
| area_land_sq_mi    = 523
| area_water_sq_mi   = 10
| area percentage    = 2.0
| census estimate yr = 2020
| pop                = 314.848&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.census.gov/cedsci/table?q=Population%20Total&amp;g=0400000US36%240500000&amp;d=DEC%20Redistricting%20Data%20%28PL%2094-171%29 |roja-gihiştinê=2 kanûna paşîn 2022 |sernav=US Census 2020 Population Dataset Tables for New York |weşanger=United States Census Bureau }}&lt;/ref&gt;
| density_sq_mi      = 602.13
| time zone          = Eastern
| district           = 20em
| web                = www.albanycounty.com
| named for          = [[James II of England|Prince James]], Dûkê York û Albanyê
| flag               = 
| ex image           = AlbanyCapitolFromEast2.JPG
| ex image cap       = [[New York State Capitol]] li [[Albany, New York|Albany]]
| footnotes          = 
}}
'''Albany County''' ( {{IPAc-en|ˈ|ɔː|l|b|ə|n|i}}) navçeyeke ({{bi-en|county}}) li [[Dewletên DYAyê|federedewleta]] [[New York]]ê ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ye. [[Çemê Mohawkê]] li cihê ku bi [[Çemê Hudsonê]] re tevîhev dibe de hidûda navçeyê ya bakur pêk tîne. Di hejmartina nifûsê ya DYAyê ya 2020an de nifûsa navçeyê 314.848 kes bû.&lt;ref name=&quot;census.gov&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/albanycountynewyork,US/POP010220#POP010220 |sernav=U.S. Census Bureau QuickFacts: Albany County, New York; United States |tarîx= |weşanger=Census.gov |roja-gihiştinê=2022-07-20 }}&lt;/ref&gt; Paytexta navçeyê û bajarê wê yê herî mezin [[Albany, New York|Albany]] ye&lt;ref name=&quot;GR6&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naco.org/Counties/Pages/FindACounty.aspx |sernav=Find a County |weşanger=National Association of Counties |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110531210815/http://www.naco.org/Counties/Pages/FindACounty.aspx |roja-arşîvê=2011-05-31 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2011-06-07 }}&lt;/ref&gt; ku di eynî wextî de paytexta federedewleta New Yorkê ye. Ji ber ku eslen ji aliyê hikûmeta îngilîz ve di dewra kolonyalizmê de hatibû avakirin, Albany County xwedî erdeke nediyarkirî bû, lê belê ji 3ê Adara 1888an vir ve erdê wê {{Convert|530|sqmi|abbr=on|order=flip}} ye. Navçe navê xwe ji Dûkê York û Albanyê [[James II yê Inglistanê]] (James VII yê Skotlendayê) standiye.

Albany County navenda [[Capital District, New York|Capital District]] a federedewleta New Yorkê ye, ku ji Albany-[[Schenectady, New York|Schenectady]]-[[Troy, New York|Troy]], NY {{girêdan|lt=Herêma Statîstîkî ya Metropol|Metropolitan_statistical_area|en}} pêk tê.

== Cografya ==
[[Wêne:ThacherParkPano.jpg|thumb|240x240px|Menzereya bajarokên [[Guilderland, New York|Guilderland]] û New Scotland û bajarê [[Albany, New York|Albany]] ji Parka Thacher]]
Li gorî [[Buroya Nifûsê ya DYAyê]], hemû axa navçeyê {{Convert|533|sqmi|abbr=on|order=flip}} ye. {{Convert|523|sqmi|abbr=on|order=flip}} bejayî û {{Convert|10|sqmi|abbr=on}} (%2,0) av e.&lt;ref name=&quot;GR1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/geo/maps-data/data/docs/gazetteer/counties_list_36.txt |sernav=2010 Census Gazetteer Files |tarîx=22 tebax 2012 |weşanger=United States Census Bureau |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140519062322/http://www.census.gov/geo/maps-data/data/docs/gazetteer/counties_list_36.txt |roja-arşîvê=19 gulan 2014 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2015 }}&lt;/ref&gt;

Albany County li navenda New Yorkê ya rojhilat de ye, ji cihê ku [[Çemê Mohawk]]ê û [[Çemê Hudson]]ê tevîhev dibin ber bi başûr û rojavayê ve dirêj dibe. Hidûda wê ya rojhilat Hudson e; qismekî hidûda wê yê bakur jî Mohawk e.

Eraziya navçeyê li nêzîkî çemên Hudson û Mohawkê pehn e, li başûrê rojavayê bilind û bi gir e. Cihê herî bilind yek ji çend lûtkeyên nêzîkî '''Henry Hill''' e ku nêzîkî {{Convert|2160|ft|m|abbr=on|order=flip}} li jor asta deryayê ye. Cihê herî nizm ya navçeyê li qismê herî başûr a çemê Hudsonê ye ku {{Convert|62|ft|m|0|abbr=on|order=flip}} li jor asta deryayê ye.

=== Navçeyên cîran ===
Albany County bi şeş navçeyan ve cîran e:

* [[Schenectady County, New York|Schenectady County]] - bakurê rojavayê
* [[Saratoga County, New York|Saratoga County]] - bakur
* [[Rensselaer County, New York|Rensselaer County]] - rojhilat
* [[Columbia County, New York|Columbia County]] - başûrê rojhilat
* [[Greene County, New York|Greene County]] - başûr
* [[Schoharie County, New York|Schoharie County]] - rojava

=== Bajar û Bajarok ===
[[Wêne:AlbanyCounty Map 2.svg|thumb|300px|Xerîteya bajarok, bajar û gundên Albany County]]

Albany County ji sê bajar û 10 bajarokan pêk tê.

==== Bajar ====
* [[Albany, New York|Albany]] (paytexta navçeyê)
* [[Cohoes, New York|Cohoes]]
* [[Watervliet, New York|Watervliet]]

==== Bajarok ====
{{Div col|colwidth=30em}}
* [[Berne, New York|Berne]]
* [[Bethlehem, New York|Bethlehem]]
* [[Coeymans, New York|Coeymans]]
* [[Colonie, New York|Colonie]]
* [[Green Island, New York|Green Island]]
* [[Guilderland, New York|Guilderland]]
* [[Knox, New York|Knox]]
* [[New Scotland, New York|New Scotland]]
* [[Rensselaerville, New York|Rensselaerville]]
* [[Westerlo, New York|Westerlo]]
{{Div col end}}

==== Gund ====
* [[Altamont, New York|Altamont]]
* [[Colonie (village), New York|Colonie]]
* [[Green Island, New York|Green Island]]
* [[Menands, New York|Menands]]
* [[Ravena, New York|Ravena]]
* [[Voorheesville, New York|Voorheesville]]

=== Cihên serjimar nîşankirî ===
* [[Latham, New York|Latham]]
* [[Loudonville, New York|Loudonville]]
* [[Preston-Potter Hollow, New York|Preston-Potter Hollow]]
* [[Roessleville, New York|Roessleville]]
* [[Siena College, New York (CDP)|Siena College]]
* [[Westmere, New York|Westmere]]

==== Hamlet ====
{{Div col|colwidth=12em}}
* [[Alcove, New York|Alcove]]
* [[Boght Corners, New York|Boght Corners]]
* [[Clarksville, Albany County, New York|Clarksville]]
* [[Coeymans (hamlet), New York|Coeymans]]
* [[Crescent Station, New York|Crescent Station]]
* [[Delmar, New York|Delmar]]
* [[Dunsbach Ferry, New York|Dunsbach Ferry]]
* [[Elsmere, New York|Elsmere]]
* [[Feura Bush, New York|Feura Bush]]
* [[Fort Hunter, Albany County, New York|Fort Hunter]]
* [[Fullers, New York|Fullers]]
* [[Glenmont, New York|Glenmont]]
* [[Guilderland (hamlet), New York|Guilderland]]
* [[Guilderland Center, New York|Guilderland Center]]
* [[Karner, New York|Karner]]
* [[Lisha Kill, New York|Lisha Kill]]
* [[Mannsville, Albany County, New York|Mannsville]]
* [[McKownville, New York|McKownville]]
* [[Medusa, New York|Medusa]]
* [[New Salem, New York|New Salem]]
* [[Newtonville, New York|Newtonville]]
* [[Normansville, New York|Normansville]]
* [[Selkirk, New York|Selkirk]]
* [[Slingerlands, New York|Slingerlands]]
* [[South Bethlehem, New York|South Bethlehem]]
* [[Verdoy, New York|Verdoy]]
* [[Wemple, New York|Wemple]]
* [[West Albany, New York|West Albany]]
{{Div col end}}

== Demografî ==
{{US Census population|1790=75980|1800=34043|1810=34661|1820=38116|1830=53520|1840=68593|1850=93279|1860=113917|1870=133052|1880=154890|1890=164555|1900=165571|1910=173666|1920=186106|1930=211953|1940=221315|1950=239386|1960=272926|1970=286742|1980=285909|1990=292594|2000=294565|2010=304204|2020=314848|align-fn=center|footnote=U.S. Decennial Census&lt;ref name=&quot;census.gov2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/albanycountynewyork,US/POP010220#POP010220 |sernav=U.S. Census Bureau QuickFacts: Albany County, New York; United States |weşanger=Census.gov |tarîx= |roja-gihiştinê=2022-07-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;1790–1960&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://mapserver.lib.virginia.edu/ |sernav=Historical Census Browser |weşanger=University of Virginia Library |roja-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2015 |roja-arşîvê=26 kanûna pêşîn 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131226073904/http://mapserver.lib.virginia.edu/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; 1900–1990&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/population/cencounts/ny190090.txt |sernav=Population of Counties by Decennial Census: 1900 to 1990 |weşanger=United States Census Bureau |roja-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;1990–2000&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/population/www/cen2000/briefs/phc-t4/tables/tab02.pdf |sernav=Census 2000 PHC-T-4. Ranking Tables for Counties: 1990 and 2000 |weşanger=United States Census Bureau |roja-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2015 |archive-date=2014-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218203824/http://www.census.gov/population/www/cen2000/briefs/phc-t4/tables/tab02.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 2010–2019&lt;ref name=&quot;QF&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=State &amp; County QuickFacts |url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/36/36001.html |weşanger=United States Census Bureau |roja-gihiştinê=11 çiriya pêşîn 2013 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110629023017/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/36/36001.html |roja-arşîvê=29 hezîran 2011 }}&lt;/ref&gt;}}Li gorî serjimara 2020an li navçeyê 126.540 malbat, 314.848 kes dijîn.&lt;ref name=&quot;census.gov&quot;/&gt; Kompozisyona irsî ya navçeyê %78,2 [[Cûre (Sendnameya Dewletên Yekbûyî)|spî]], %12,7 [[Cûre (Sendnameya Dewletên Yekbûyî)|reşik]] an afrîkanî-amerîkî, %0,2 xwecihiyên amerîkî, %4,8 [[Cûre (Sendnameya Dewletên Yekbûyî)|asyayî]], %1,6 ji nijadên din, û %2,5 ji du an zêdetir nijadan bû. %4,9 ji nifûsê [[Cûre (Sendnameya Dewletên Yekbûyî)|hispanî]] yan [[Cûre (Sendnameya Dewletên Yekbûyî)|latînoya]] her nijadan bûn.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov |sernav=U.S. Census website |weşanger=[[United States Census Bureau]] |roja-gihiştinê=2012-04-29 }}&lt;/ref&gt; Li gorî serjimera 2000an %19,2 ji koka îrlandî, %16,0 ji koka îtalî, %11,0 ji koka alman, %6,1 ji koka îngilîz û %5,1 ji koka polonyayî bû.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt; %90,4 bi zimanê xwe yê yekê bi îngilîzî, %2,7 bi spanî û %1,0 bi îtalî diaxivîn.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|refs=
 {{R2|n=&quot;Sullivan1927p462&quot;|r={{Cite Q|Q114149636|mode=cs1|p=461-68|chapter=Chapter VII. Albany County.
  |editor=Sullivan, James
  |editor2=Williams, Melvin E.
  |editor3=Conklin, Edwin P.
  |editor4=Fitzpatrick, Benedict
 }}}}
}}

== Girêdanên derve ==
* {{Commons-biçûk}}

{{Pisûle
 | Navend         = Albany County
 | Bakur          = [[Saratoga County, New York|Saratoga County]]
 | Bakur rojhilat =  [[Schoharie County, New York|Schoharie County]]
 | Rojhilat       =  [[Rensselaer County, New York|Rensselaer County]]
 | Başûr rojhilat = [[Columbia County, New York|Columbia County]]
 | Başûr          = [[Greene County, New York|Greene County]]
 | Başûr rojava   = 
 | Rojava         = 
 | Bakur rojava   = [[Schenectady County, New York|Schenectady County]]
}}
{{Albany County, New York}}
{{Navçeyên New Yorkê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avabûnên 1683an]]
[[Kategorî:Navçeyên New Yorkê]]</text>
      <sha1>o03axggbhrubjji6r20c9khs4o0dn6h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Allegany County, New York</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152676</id>
    <revision>
      <id>2095656</id>
      <parentid>1912014</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T00:20:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10769" sha1="kuci9l9ur5d6rv0bb86jwla1d4tz6ca" xml:space="preserve">{{Agahîdank navçeyên DYAyê
| county             = Allegany County
| type               = [[Lîsteya navçeyên New Yorkê|Navçe]] ({{Biçûk|''County''}})
| state              = New York
| ex image           = Old Allegany County Courthouse 2012-09-29 22-00-46.jpg
| ex image size      = 300px
| ex image cap       = Old Allegany County Courthouse
| seal               =
| founded            = 1806
| seat               = [[Belmont, New York|Belmont]]
| largest city       = [[Wellsville (bajarok), New York|Wellsville]]
| city type          = Bajarokê
| area_total_sq_mi   = 1034
| area_land_sq_mi    = 1029
| area_water_sq_mi   = 5,1
| area percentage    = 0,5
| census yr          = 2020
| pop                = 46456 {{Kêmbûn}}
| density_sq_mi      = 45,1
| web                = https://www.alleganyco.gov/
| district           = 23em
| time zone          = Rojhilatî
| named for          = Ji navekî {{girêdan|lt=lenapeyî|Lenape|en}} ji bo Çemê Alleghenyê
| leader_title       = Serokê navçeyê
| leader_name        = Philip Stockin
| flag               = Flag of Allegany County, New York.svg
}}
'''Allegany County''' [[Lîsteya navçeyên New Yorkê|navçeyeke]] ({{bi-en|county}}) li [[Dewletên DYAyê|federedewleta]] [[New York]]ê ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ye. Di serjimara 2020an de, nifûsa wê 46.456 bû.&lt;ref name=&quot;QF&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/alleganycountynewyork/PST045221 |sernav=U.S. Census Bureau QuickFacts: Allegany County, New York |weşanger=United States Census Bureau |roja-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.census.gov/cedsci/table?q=Population%20Total&amp;g=0400000US36%240500000&amp;d=DEC%20Redistricting%20Data%20%28PL%2094-171%29 |sernav=US Census 2020 Population Dataset Tables for New York |weşanger=United States Census Bureau |roja-gihiştinê=2 kanûna paşîn 2022 }}&lt;/ref&gt; Paytexta navçeyê [[Belmont, New York|Belmont]] e.&lt;ref name=&quot;GR6&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naco.org/Counties/Pages/FindACounty.aspx |sernav=Find a County |weşanger=National Association of Counties |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110531210815/http://www.naco.org/Counties/Pages/FindACounty.aspx |roja-arşîvê=31 gulan 2011 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2011-06-07 }}&lt;/ref&gt; Navê wê ji kelîmeyeke [[lenape]]yî tê. Akinciyên Rojavayê New Yorkê yên ewropî-amerîkî li ser [[Rê|riya]] ku [[Çemê Allegheny]] dişopand vî navî danîn; navê navçeyê jî ji ber wê danîn.

[[Çemê Genesee]], ya ku ber bi bakurê heta devê xwe li [[Gola Ontario]]yê ve diherike navçeyê dike du perçe. Di nîvê sedsala nozdehan de, [[Kanala Genesee Valley]] hatiye çêkirin da ku bazarên başûr bi [[Golên Mezin]] û [[Çemê Mohawk]]ê ve werin girêdan. Riyên hesinî jî li navçeyê hatin çêkirin ku di wextekî kurt de kapasîteya kanalan a barhilgirtinê derbas kir.

== Demografî ==
{{US Census population|align=left
|1810= 1942
|1820= 9330
|1830= 26276
|1840= 40975
|1850= 37808
|1860= 41881
|1870= 40814
|1880= 41810
|1890= 43240
|1900= 41501
|1910= 41412
|1920= 36842
|1930= 38025
|1940= 39681
|1950= 43395
|1960= 43978
|1970= 46782
|1980= 51742
|1990= 50470
|2000= 49927
|2010= 48923
|2020= 46456
|align-fn=center
|footnote=U.S. Decennial Census&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/programs-surveys/decennial-census.html |sernav=U.S. Decennial Census |weşanger=United States Census Bureau |roja-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;1790-1960&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://mapserver.lib.virginia.edu/ |sernav=Historical Census Browser |weşanger=University of Virginia Library |roja-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2015 |roja-arşîvê=26 kanûna pêşîn 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131226073904/http://mapserver.lib.virginia.edu/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; 1900-1990&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/population/cencounts/ny190090.txt |sernav=Population of Counties by Decennial Census: 1900 to 1990 |weşanger=United States Census Bureau |roja-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www2.census.gov/library/publications/decennial/1950/pc-02/pc-2-47.pdf |sernav=1950 Census: Population of New York by Counties: April 1, 1950 |weşanger=United States Census Bureau |roja-gihiştinê=17 tebax 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;1990-2000&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/population/www/cen2000/briefs/phc-t4/tables/tab02.pdf |sernav=Census 2000 PHC-T-4. Ranking Tables for Counties: 1990 and 2000 |weşanger=United States Census Bureau |roja-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2015 |archive-date=2014-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218203824/http://www.census.gov/population/www/cen2000/briefs/phc-t4/tables/tab02.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 2010-2020&lt;ref name=&quot;QF&quot;/&gt;}}

Li gorî serjimara 2020an&lt;ref name=&quot;GR8&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov |sernav=U.S. Census website |weşanger=[[United States Census Bureau]] |roja-gihiştinê=2011-05-14 }}&lt;/ref&gt; nifûsa navçeyê 46.456 kes bû. Li gorî serjimarên berê (2000) 12.192 malbat li navçeyê rûdiniştin. [[Berbilavî|Berbilaviya nifûsê]] {{Convert|48|/mi2|/km2|kes|kes|disp=preunit|order=flip|abbr=on}} bû. 24.505 yekeyên xaniyan bi rêjeyeke navînî ya {{Convert|24|/mi2|/km2|abbr=on|order=flip}} hebûn. Kompozisyona irsî ya navçeyê %97,03 spî, %0,72 reşik an afrîkî-amerîkî, %0,28 xwecihiyên amerîkî, %0,72 asyayî, %0,37 ji nijadên din, û %0,88 ji du an jî zêdetir nijadan bû. Li gorî serjimera 2000an %22,3 xwe wekî [[alman]], %16,6 xwe wekî [[îngilîz]], %13,8 xwe wekî [[îrlendî]], %11,9 xwe wekî [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|amerîkî]] û %7,0 xwe wekî [[Îtalyan|îtalî]] dibîne. %96,5 [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]] û %1,3 [[Zimanê spanî|spanî]] wekî zimanê xwe yê yekê diaxivin.

== Cografya ==
Li gorî [[Buroya Nifûsê ya DYAyê]], hemû axa navçeyê {{Convert|1034|sqmi|abbr=on|order=flip}} ye. {{Convert|1029|sqmi|abbr=on|order=flip}} bejayî û {{Convert|5,1|sqmi|abbr=on|order=flip}} (%0,5) av e.&lt;ref name=&quot;GR1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/geo/maps-data/data/docs/gazetteer/counties_list_36.txt |sernav=2010 Census Gazetteer Files |tarîx=22 tebax 2012 |weşanger=United States Census Bureau |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140519062322/http://www.census.gov/geo/maps-data/data/docs/gazetteer/counties_list_36.txt |roja-arşîvê=19 gulan 2014 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2015 }}&lt;/ref&gt;

Allegany County li ser hidûda Pensilvanyayê di başûrê rojavayê federedewleta New Yorkê de ye. Berevajiya navê xwe, Allegany County ne li ser [[Çemê Allegheny]]ê ye. Cihê herî bilind a navçeyê bi bilindahiya {{Convert|2548|ft|m|abbr=on|sp=us|order=flip}} li ser asta deryayê {{girêdan|lt=Girê Almayê|Alma_Hill|en}} ye.
{{Paqij}}
== Bajarok û gund ==
[[Wêne:Steinheim Building at Alfred University.jpg|thumb|Bînaya Steinheim a Zanîngeha Alfredê]]
Allegany County ji 29 bajarok û 10 gundan pêk tê.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+
!#
!Nav
!Nifûs
!Cure
|-
|1
|[[Wellsville (gund), New York|Wellsville]]
|4679
|Gund
|-
|2
|[[Alfred (gund), New York|Alfred]]
|4174
|Gund
|-
|3
|[[Houghton, New York|Houghton]]
|1693
|CDP
|-
|4
|[[Cuba (gund), New York|Cuba]]
|1575
|Gund
|-
|5
|[[Friendship (CDP), New York|Friendship]]
|1218
|CDP
|-
|6
|[[Bolivar, New York|Bolivar]]
|1047
|Gund
|-
|7
|[[Andover (gund), New York|Andover]]
|1042
|Gund
|-
|8
|[[Belmont, New York|Belmont†]]
|969
|Gund
|-
|9
|[[Angelica (gund), New York|Angelica]]
|869
|Gund
|-
|10
|[[Belfast (CDP), New York|Belfast]]
|837
|CDP
|-
|11
|[[Stannards, New York|Stannards]]
|798
|CDP
|-
|12
|[[Scio (CDP), New York|Scio]]
|609
|CDP
|-
|13
|[[Fillmore, New York|Fillmore]]
|603
|Hamlet/CDP
|-
|14
|[[Canaseraga, New York|Canaseraga]]
|550
|Gund
|-
|15
|[[Almond (gund), New York|Almond‡]]
|466
|Gund
|-
|16
|[[Richburg, New York|Richburg]]
|450
|Gund
|-
|17
|[[Rushford (CDP), New York|Rushford]]
|363
|CDP
|}
† - Paytexta navçeyê

‡ - Bi temamî ne li vê navçeyê ye

=== Bajarok ===
{{Div col|colwidth=12em}}
* [[Alfred, New York|Alfred]]
* [[Allen, New York|Allen]]
* [[Alma, New York|Alma]]
* [[Almond, New York|Almond]]
* [[Amity, New York|Amity]]
* [[Andover, New York|Andover]]
* [[Angelica, New York|Angelica]]
* [[Belfast, New York|Belfast]]
* [[Birdsall, New York|Birdsall]]
* [[Bolivar, New York|Bolivar]]
* [[Burns, New York|Burns]]
* [[Caneadea, New York|Caneadea]]
* [[Centerville, New York|Centerville]]
* [[Clarksville, Allegany County, New York|Clarksville]]
* [[Cuba, New York|Cuba]]
* [[Friendship, New York|Friendship]]
* [[Genesee, New York|Genesee]]
* [[Granger, New York|Granger]]
* [[Grove, New York|Grove]]
* [[Hume, New York|Hume]]
* [[Independence, New York|Independence]]
* [[New Hudson, New York|New Hudson]]
* [[Rushford, New York|Rushford]]
* [[Scio, New York|Scio]]
* [[Ward, New York|Ward]]
* [[Wellsville, New York|Wellsville]]
* [[West Almond, New York|West Almond]]
* [[Willing, New York|Willing]]
* [[Wirt, New York|Wirt]]
{{Div col end}}

=== Hamlet ===

* [[Black Creek, New York|Black Creek]]
* [[McGrawville, New York|McGrawville]]
* [[Petrolia, New York|Petrolia]]

=== Erdên Xwecihên Amerîkî ===

* [[Oil Springs Reservation]] (bi qismî)

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* {{Commons-biçûk}}
* [http://www.alfred.edu Zanîngeha Alfredê]
* [https://www.alfredstate.edu/ Alfred State College]
* [http://www.houghton.edu Houghton College]
* [https://wnywilds.com/ Allegany County Tourism Information]
* [https://web.archive.org/web/20031206210612/http://www.alleganydatareserve.org/ Allegany County Data and Information Resource]
* [http://www.rootsweb.com/~nyallega/history.html Girêdanên li ser tarîxa Allegany County]
* [https://web.archive.org/web/20060517023955/http://www.usgennet.org/usa/ny/state/his/bk5/ch3.html Kurteya tarîxî ya Allegany County û binebeşên wê]

{{Pisûle
| Navend         = Allegany County, New York
| Bakur         =
| Bakur rojhilat         = [[Livingston County, New York|Livingston County]]
| Rojhilat         = [[Steuben County, New York|Steuben County]]
| Başûr rojhilat         = [[Potter County, Pennsylvania]]
| Başûr         =
| Başûr rojava         = [[McKean County, Pennsylvania]]
| Rojava         = [[Cattaraugus County, New York|Cattaraugus County]]
| Bakur rojava         = [[Wyoming County, New York|Wyoming County]]
}}
{{Koord|42.25|-78.02|display=title|type:adm2nd_region:US-NY_source:UScensus1990}}
{{Allegany County, New York}}
{{Navçeyên New Yorkê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avabûnên 1806an]]
[[Kategorî:Navçeyên New Yorkê]]</text>
      <sha1>kuci9l9ur5d6rv0bb86jwla1d4tz6ca</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Broome County, New York</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153035</id>
    <revision>
      <id>2095673</id>
      <parentid>1844121</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T01:16:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10751" sha1="9rr04kco2t0iyqjw4kyq6b13w97u8da" xml:space="preserve">{{Agahîdank navçeyên DYAyê
| county             = Broome County
| state              = New York
| type               = [[Lîsteya navçeyên New Yorkê|Navçe]] {{Biçûk|(''County'')}}
| flag               = 
| seal               = 
| founded            = 1806
| seat wl            = Binghamton
| largest city       = Binghamton
| city type          = Bajarê
| area_total_sq_mi   = 715,52
| area_land_sq_mi    = 705,77
| area_water_sq_mi   = 9,7
| area percentage    = 1,4
| coordinates        = {{Koord|42.16|-75.82|type:adm3rd_region:US-NY_source:UScensus1990|display=title,inline}}
| census yr          = 2020
| pop                = 198683&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.census.gov/cedsci/table?q=Population%20Total&amp;g=0400000US36%240500000&amp;d=DEC%20Redistricting%20Data%20%28PL%2094-171%29 |roja-gihiştinê=2 kanûna paşîn 2022 |sernav=US Census 2020 Population Dataset Tables for New York |weşanger=United States Census Bureau }}&lt;/ref&gt;
| density_sq_mi      = 281.6
| web                = www.gobroomecounty.com
| ex image           = Broome County Courthouse.jpg
| ex image size      = 280
| ex image cap       = Broome County Courthouse
| district           = 19em
| time zone          = Rojhilatî
| named for          = [[John Broome]]
| leader_title       = Rêveberê navçeyê
| leader_name        = Jason T. Garnar
}}
'''Broome County''' navçeyeke ({{bi-en|county}}) li [[Dewletên DYAyê|federedewleta]] [[New York]]ê ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ye. Di hejmartina nifûsê ya DYAyê ya 2020an de nifûsa navçeyê 198.683 bû.&lt;ref name=&quot;QF&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=U.S. Census Bureau QuickFacts: Broome County, New York |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/broomecountynewyork/PST045221 |roja-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2022 |weşanger=[[United States Census Bureau]] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Broome County, New York |url=https://data.census.gov/cedsci/profile?g=0500000US36007 |malper=[[United States Census Bureau]] |roja-gihiştinê=15 nîsan 2022 }}&lt;/ref&gt; Paytexta navçeyê [[Binghamton, New York|Binghamtonê]] ye. Navê [[John Broome]] li navçeyê hatiye danîn. John Broome di wextê çêkirina navçeyê de cîgirê waliyê yê federedewletê bû.

Navçe parçeyekî Binghamton, NY Devera Statîstîkî ya Metropol e.

== Demografî ==
{{US Census population
| footnote = U.S. Decennial Census&lt;ref name=&quot;DecennialCensus&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/programs-surveys/decennial-census/decade.html |sernav=Decennial Census of Population and Housing by Decades |weşanger=[[US Census Bureau]] |roja-gihiştinê= }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;1790–1960&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://mapserver.lib.virginia.edu/ |sernav=Historical Census Browser |weşanger=University of Virginia Library |roja-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2015 |roja-arşîvê=26 kanûna pêşîn 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131226073904/http://mapserver.lib.virginia.edu/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; 1900–1990&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/population/cencounts/ny190090.txt |sernav=Population of Counties by Decennial Census: 1900 to 1990 |weşanger=US Census Bureau |roja-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;1990–2000&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/population/www/cen2000/briefs/phc-t4/tables/tab02.pdf |sernav=Census 2000 PHC-T-4. Ranking Tables for Counties: 1990 and 2000 |weşanger=US Census Bureau |roja-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2015 |archive-date=2014-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218203824/http://www.census.gov/population/www/cen2000/briefs/phc-t4/tables/tab02.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 2010&lt;ref name=&quot;2010CensusP2&quot;/&gt; 2020&lt;ref name=&quot;2020CensusP2&quot;/&gt;
| align-fn = center
| 1810 = 8130
| 1820 = 14343
| 1830 = 17579
| 1840 = 22338
| 1850 = 30660
| 1860 = 35906
| 1870 = 44103
| 1880 = 49483
| 1890 = 62973
| 1900 = 69149
| 1910 = 78809
| 1920 = 113610
| 1930 = 147022
| 1940 = 165749
| 1950 = 184698
| 1960 = 212661
| 1970 = 221815
| 1980 = 213648
| 1990 = 212160
| 2000 = 200536
| 2010 = 200600
| 2020 = 198683
}}

=== Serjimera 2020 ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Broome County, New York
(NH = ne-hîspanî)
!Nijad/Etnîsîte
!Nfs 2010&lt;ref name=&quot;2010CensusP2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.census.gov/cedsci/table?q=p2&amp;g=0500000US36007&amp;tid=DECENNIALPL2010.P2 |sernav=P2 Hispanic or Latino, and not Hispanic or Latino, by race – 2010: DEC Redistricting Data (PL 94-171) – Broome County, New York |malper=[[United States Census Bureau]] }}&lt;/ref&gt;
!Nfs 2020&lt;ref name=&quot;2020CensusP2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.census.gov/cedsci/table?q=p2&amp;g=0500000US36007&amp;tid=DECENNIALPL2020.P2 |sernav=P2 Hispanic or Latino, and not Hispanic or Latino, by race – 2020: DEC Redistricting Data (PL 94-171) – Broome County, New York |malper=[[United States Census Bureau]] }}&lt;/ref&gt;
!% 2010
!% 2020
|-
|Tenê spî (NH)
|173.074
|156.173
|86,28%
|78,60%
|-
|Reşik an afrîkî-amerîkî (NH)
|8.850
|11.547
|4,41%
|5,81%
|-
|Xwecihên amerîkî an xwecihên Alaskayê tenê (NH)
|328
|413
|0,16%
|0,21%
|-
|Tenê asyayî (NH)
|7.019
|9.337
|3,50%
|4,70%
|-
|Tenê giravên îslandî (NH)
|60
|64
|0,03%
|0,03%
|-
|Tenê nijadên din (NH)
|242
|864
|0,12%
|0,43%
|-
|Nijada tevlihev/nijada ji yekî zêdetir (NH)
|4.249
|10.000
|2,12%
|5,03%
|-
|Hîspanî an latîno (her nijad)
|6.778
|10.285
|3,38%
|5,18%
|-
|Bi giştî
|'''200.600'''
|'''198.683'''
|'''100,00%'''
|'''100,00%'''
|}

== Cografya ==

=== Navçeyên cîran ===
{{Div col}}
* [[Chenango County, New York|Chenango County]] – bakur rojhilat
* [[Delaware County, New York|Delaware County]] – rojhilat
* [[Wayne County, Pennsylvania]] – başûr rojhilat
* [[Susquehanna County, Pennsylvania]] – başûr
* [[Tioga County, New York|Tioga County]] – rojava
* [[Cortland County, New York|Cortland County]] – bakur rojava
{{Div col end}}

=== Herêmên parastî ===
'''Çavkanî:'''&lt;ref name=&quot;GM&quot;&gt;[https://www.google.com/maps/place/Broome+County,+NY/@42.2066607,-75.8849621,11z/data=!3m1!4b1!4m5!3m4!1s0x89da844ab5e98e61:0x73971ec022b3b232!8m2!3d42.1791865!4d-75.8533954 Broome County NY] - Google Maps (accessed 14 June 2019)&lt;/ref&gt;
{{Div col}}
* Aqua-Terra Wilderness Area
* Beaver Flow State Forest (part)
* Beaver Pond State Forest
* Cascade Valley State Forest
* Cat Hollow State Forest
* Chenango Valley State Park
* Dorchester County Park
* Greenwood County Park (part)
* Hawkins Pond State Forest
* Marsh Pond State Forest
* Nathaniel Cole County Park
* Oquaga Creek State Park (part)
* Skyline Drive State Forest
* Triangle State Forest
* Whitney Point Multiple Use Area (part)
* Whittacker Swamp State Forest
{{Div col end}}

=== Gol ===
'''Çavkanî:'''&lt;ref name=&quot;GM&quot;/&gt;
{{Div col}}
* Agwaterra Pond
* Blueberry Lake
* Chenango Lake
* Deer Lake
* Fly Pond
* Hawkins Pond
* Hust Pond
* Laurel Lake
* Lily Lake
* Nanticoke Lake
* Oquaga Lake
* Otselic River
* Potato Creek
* Sky Lake
* Summit Lake
{{Div col end}}

=== Jîwarên mezin ===
[[Wêne:Broome county ny map.png|thumb|rast|Xerîteya bajarok û gundên Broome County, New York. Ji bo zêdetir agahî li xerîteyê bitikînin.]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+
!#
!Cih
!Nifûs
!Cure
!Herêm
|-
|1
|†[[Binghamton, New York|Binghamton]]
|47,376
|Bajar
|Greater Binghamton
|-
|2
|[[Johnson City, New York|Johnson City]]
|15,174
|Gund
|Greater Binghamton
|-
|3
|[[Endicott, New York|Endicott]]
|13,392
|Gund
|Greater Binghamton
|-
|4
|[[Endwell, New York|Endwell]]
|11,446
|CDP
|Greater Binghamton
|-
|5
|[[Chenango Bridge, New York|Chenango Bridge]]
|2,883
|Hamlet/CDP
|Greater Binghamton
|-
|6
|‡[[Deposit (village), New York|Deposit]]
|1,663
|Gund
|Rojhilat
|-
|7
|[[Port Dickinson, New York|Port Dickinson]]
|1,641
|Gund
|Greater Binghamton
|-
|8
|[[Whitney Point, New York|Whitney Point]]
|964
|Gund
|Bakur
|-
|9
|[[Windsor (village), New York|Windsor]]
|916
|Gund
|Rojhilat
|-
|10
|[[Glen Aubrey, New York|Glen Aubrey]]
|485
|CDP
|Bakur
|-
|11
|[[Lisle (village), New York|Lisle]]
|320
|Gund
|Bakur
|}
† – Paytexta navçeyê

‡ – Bi temamî ne li vê navçeyê ye

=== Bajarok ===
{{Div col|colwidth=22em}}
* [[Barker, Broome County, New York|Barker]]
* [[Binghamton (town), New York|Binghamton]]
* [[Chenango, New York|Chenango]]
* [[Colesville, New York|Colesville]]
* [[Conklin, New York|Conklin]]
* [[Dickinson, Broome County, New York|Dickinson]]
* [[Fenton, New York|Fenton]]
* [[Kirkwood, New York|Kirkwood]]
* [[Lisle, New York|Lisle]]
* [[Maine, New York|Maine]]
* [[Nanticoke, New York|Nanticoke]]
* [[Sanford, New York|Sanford]]
* [[Triangle, New York|Triangle]]
* [[Union, New York|Union]]
* [[Vestal, New York|Vestal]]
* [[Windsor, New York|Windsor]]
{{Div col end}}

=== Hamlet ===
{{Div col}}
* [[Chenango, New York|Castle Creek]]
* [[Center Lisle, New York|Center Lisle]]
* [[Chenango, New York|Chenango Bridge]]
* [[Chenango Forks, New York|Chenango Forks]]
* [[Chenango, New York|Glen Castle]]
* [[Binghamton (town), New York|Hawleyton]]
* [[Hillcrest, Broome County, New York|Hillcrest]]
* [[Barker, Broome County, New York|Hydeville]]
* [[Barker, Broome County, New York|Itaska]]
* [[Chenango, New York|Kattelville]]
* [[Chenango, New York|Newmans Corners]]
* [[Chenango, New York|Nimmonsburg]]
* [[Fenton, New York|North Fenton]]
* [[Nineveh, New York|Nineveh]]
* [[Fenton, New York|Pleasant Hill]]
* [[Fenton, New York|Port Crane]]
* [[Fenton, New York|Quinneville]]
* [[Binghamton (town), New York|Summit Hill]]
* [[Chenango, New York|West Chenango]]
* [[Fenton, New York|Wyman Corner]]
{{Div col end}}

=== Census-designated places ===
* [[Binghamton University, New York (CDP)|Binghamton University]]
* [[Chenango Bridge, New York|Chenango Bridge]]
* [[Endwell, New York|Endwell]]
* [[Glen Aubrey, New York|Glen Aubrey]]

== Binêre herwiha ==
* [[Lîsteya navçeyên New Yorkê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|30em}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Broome County, New York}}
* [http://www.gobroomecounty.com Broome County, New York]
* [https://omeka.binghamton.edu/omeka/items/browse?collection=9 Broome County Oral History Project, Binghamton University Libraries]

{{Pisûle
| Navend         = Broome County, New York
| Bakur         = [[Chenango County, New York|Chenango County]]
| Bakur rojhilat         =
| Rojhilat         = [[Delaware County, New York|Delaware County]]
| Başûr rojhilat         = [[Wayne County, Pennsylvania]]
| Başûr         = [[Susquehanna County, Pennsylvania]]
| Başûr rojava         =
| Rojava         = [[Tioga County, New York|Tioga County]]
| Bakur rojava         = [[Cortland County, New York|Cortland County]]
}}
{{Broome County, New York}}
{{Navçeyên New Yorkê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avabûnên 1806an]]
[[Kategorî:Navçeyên New Yorkê]]</text>
      <sha1>9rr04kco2t0iyqjw4kyq6b13w97u8da</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cayuga County, New York</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153270</id>
    <revision>
      <id>2095675</id>
      <parentid>2069900</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T01:28:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9154" sha1="b9l7qlcy5elyj2ifhu00qrdl05rcyja" xml:space="preserve">{{Agahîdank navçeyên DYAyê
| county             = Cayuga County
| state              = New York
| type               = [[Lîsteya navçeyên New Yorkê|Navçe]] {{Biçûk|(''County'')}}
| flag               =
| seal               = 
| founded            = 1799
| seat wl            = Auburn
| largest city wl    = Auburn
| area_total_sq_mi   = 864
| area_land_sq_mi    = 692
| area_water_sq_mi   = 172
| area percentage    = 20
| census yr          = 2020
| pop                = 76248&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.census.gov/cedsci/table?q=Population%20Total&amp;g=0400000US36%240500000&amp;d=DEC%20Redistricting%20Data%20%28PL%2094-171%29 |roja-gihiştinê=2 kanûna paşîn 2022 |sernav=US Census 2020 Population Dataset Tables for New York |weşanger=United States Census Bureau }}&lt;/ref&gt;
| density_sq_mi      = 110,3
| web                = www.cayugacounty.us
| ex image           = Cayuga County Court House Auburn.jpg
| ex image cap       = Mehkemeya Cayuga County
| district           = 24em
| time zone          = Rojhilatî
| named for          = {{Girêdan|Gelê Cayuga|en|Cayuga people}}
}}
'''Cayuga County''' navçeyeke ({{bi-en|county}}) li [[Dewletên DYAyê|federedewleta]] [[New York]]ê ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ye. Di hejmartina nifûsê ya DYAyê ya 2020an de nifûsa navçeyê 76.248 bû.&lt;ref name=&quot;QF&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=U.S. Census Bureau QuickFacts: Cayuga County, New York |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/cayugacountynewyork/PST045221 |roja-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2022 |weşanger=United States Census Bureau }}&lt;/ref&gt; Paytexta navçeyê û bajarê wê ya herî mezin [[Auburn, New York|Auburn]] e.&lt;ref name=&quot;GR6&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naco.org/Counties/Pages/FindACounty.aspx |roja-gihiştinê=2011-06-07 |sernav=Find a County |weşanger=National Association of Counties |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110531210815/http://www.naco.org/Counties/Pages/FindACounty.aspx |roja-arşîvê=2011-05-31 }}&lt;/ref&gt; Navçe navê xwe ji {{Girêdan|gelê Cayuga|en|Cayuga people}} werdigire ku yek ji eşîrên [[Bakur-amerîkiyên resen|Xwecihiyên amerîkî]] di {{Girêdan|Konfederasyona Iroquoisê|en|Iroquois Confederation}} de ye.

== Cografya ==
Li gorî {{Girêdan|Buroya Nifûsê ya DYAyê|en|U.S. Census Bureau}}, hemû axa navçeyê {{Convert|864|sqmi|abbr=on|order=flip}} ye. {{Convert|692|sqmi|abbr=on|order=flip}} bejayî û {{Convert|172|sqmi|abbr=on|order=flip}} (%20) av e.&lt;ref name=&quot;GR1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/geo/maps-data/data/docs/gazetteer/counties_list_36.txt |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140519062322/http://www.census.gov/geo/maps-data/data/docs/gazetteer/counties_list_36.txt |rewşa-urlyê=mirî |roja-arşîvê=19 gulan 2014 |weşanger=United States Census Bureau |roja-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2015 |tarîx=22 tebax 2012 |sernav=2010 Census Gazetteer Files }}&lt;/ref&gt;

=== Navçeyên cîran ===
* [[Oswego County, New York|Oswego County]] – bakur rojhilat
* [[Onondaga County, New York|Onondaga County]] – rojhilat
* [[Cortland County, New York|Cortland County]] – başûr rojhilat
* [[Tompkins County, New York|Tompkins County]] – başûr
* [[Seneca County, New York|Seneca County]] – rojava
* [[Wayne County, New York|Wayne County]] – rojava
* [[Prince Edward County, Ontario|Prince Edward County]], [[Ontario]] – bakur

== Jîwar ==

=== Jîwarên mezin ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+
!#
!Cih
!Nifûs
!cure
!Sektor
|-
|1
|†[[Auburn, New York|Auburn]]
|27,687
|Bajar
|Navend
|-
|2
|[[Melrose Park, New York|Melrose Park]]
|2,294
|CDP
|Navend
|-
|3
|[[Weedsport, New York|Weedsport]]
|1,815
|Gund
|Bakur
|-
|4
|[[Port Byron, New York|Port Byron]]
|1,290
|Gund
|Bakur
|-
|5
|[[Moravia (village), New York|Moravia]]
|1,282
|Gund
|Başûr
|-
|6
|[[Union Springs, New York|Union Springs]]
|1,197
|Gund
|Navend
|-
|7
|[[Aurora, Cayuga County, New York|Aurora]]
|724
|Gund
|Başûr
|-
|7
|[[Fair Haven, New York|Fair Haven]]
|724
|Gund
|Bakur
|-
|9
|[[Cayuga, New York|Cayuga]]
|549
|Gund
|Navend
|-
|10
|[[Cato (gund), New York|Cato]]
|532
|Gund
|Bakur
|-
|11
|[[Meridian, New York|Meridian]]
|309
|Gund
|Bakur
|}
† - Paytexta navçeyê

=== Bajarok ===
{{Div col|colwidth=12em}}
* [[Aurelius, New York|Aurelius]]
* [[Brutus, New York|Brutus]]
* [[Cato (bajarok), New York|Cato]]
* [[Conquest, New York|Conquest]]
* [[Fleming, New York|Fleming]]
* [[Genoa, New York|Genoa]]
* [[Ira, New York|Ira]]
* [[Ledyard, New York|Ledyard]]
* [[Locke, New York|Locke]]
* [[Mentz, New York|Mentz]]
* [[Montezuma, New York|Montezuma]]
* [[Moravia, New York|Moravia]]
* [[Niles, New York|Niles]]
* [[Owasco, New York|Owasco]]
* [[Scipio, New York|Scipio]]
* [[Sempronius, New York|Sempronius]]
* [[Sennett, New York|Sennett]]
* [[Springport, New York|Springport]]
* [[Sterling, New York|Sterling]]
* [[Summerhill, New York|Summerhill]]
* [[Throop, New York|Throop]]
* [[Venice, New York|Venice]]
* [[Victory, Cayuga County, New York|Victory]]
{{Div col end}}

=== Hamlet ===
* [[Kelloggsville, New York|Kelloggsville]]
* [[Sherwood, New York|Sherwood]]
* [[Westbury, Cayuga County, New York|Westbury]]

== Demografî ==
{{US Census population
|1800= 15871
|1810= 29843
|1820= 38897
|1830= 47948
|1840= 50338
|1850= 55458
|1860= 55767
|1870= 59550
|1880= 65081
|1890= 65302
|1900= 66234
|1910= 67106
|1920= 65221
|1930= 64751
|1940= 65508
|1950= 70136
|1960= 73942
|1970= 77439
|1980= 79894
|1990= 82313
|2000= 81963
|2010= 80026
|2020= 76248
|align-fn=center
|footnote=U.S. Decennial Census&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/programs-surveys/decennial-census.html |sernav=U.S. Decennial Census |weşanger=United States Census Bureau |roja-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;1790–1960&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://mapserver.lib.virginia.edu/ |sernav=Historical Census Browser |weşanger=University of Virginia Library |roja-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2015 |roja-arşîvê=11 tebax 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120811110448/http://mapserver.lib.virginia.edu/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; 1900–1990&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/population/cencounts/ny190090.txt |sernav=Population of Counties by Decennial Census: 1900 to 1990 |weşanger=United States Census Bureau |roja-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;1990–2000&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/population/www/cen2000/briefs/phc-t4/tables/tab02.pdf |sernav=Census 2000 PHC-T-4. Ranking Tables for Counties: 1990 and 2000 |weşanger=United States Census Bureau |roja-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2015 |archive-date=2014-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218203824/http://www.census.gov/population/www/cen2000/briefs/phc-t4/tables/tab02.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 2010–2020&lt;ref name=&quot;QF&quot;/&gt;
}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Kompozisyona Irsî ya Cayuga County li gorî Serjimara 2020an&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=P2 HISPANIC OR LATINO, AND NOT HISPANIC OR LATINO BY RACE – 2020: DEC Redistricting Data (PL 94-171) – Cayuga County, New York |url=https://data.census.gov/cedsci/table?q=Cayuga%20County,%20New%20York&amp;t=Race%20and%20Ethnicity }}&lt;/ref&gt;
!Nijad
!Nifûs
!Ji sedî
|-
|Spî (NH)
|66.313
|86,97%
|-
|Reşik an afrîkî-emerîkî (NH)
|2.727
|3,57%
|-
|Xwecihiyên amerîkî (NH)
|224
|0,29%
|-
|Asyayî (NH)
|379
|0,49%
|-
|Îslandiya pasîfîk (NH)
|54
|0,07%
|-
|Yên din/tevlihev (NH)
|3.915
|5,13%
|-
|Hîspanî yan latîno
|2.636
|3,45%
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* {{Commons-biçûk}}
* {{Malpera fermî|http://www.co.cayuga.ny.us }}
* [http://www.rootsweb.com/~nycayuga/index.htm Cayuga County NYGenWeb Project]
* [https://web.archive.org/web/20170219171127/http://www.cayugacounty.us/Community/Sheriffs-Office/sheriff Cayuga County Sheriff]
* [https://web.archive.org/web/20141021124601/http://www.cayuga-cc.edu/ Cayuga Community College]
* [http://aerial-ny.library.cornell.edu/ny/ Cayuga County Historical Aerial Photographs of New York ], Cornell University Library &amp; Cornell Institute for Resource Information Sciences
* [http://www.histopolis.com/Place/US/NY/Cayuga_County Genealogy and history resources for Cayuga County] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231110201857/https://www.histopolis.com/Place/US/NY/Cayuga_County |date=2023-11-10 }}

{{Pisûle
| Navend         = Cayuga County, New York
| Bakur         = ''[[Gola Ontario]]''
| Bakur rojhilat         = [[Oswego County, New York|Oswego County]]
| Rojhilat         = [[Onondaga County, New York|Onondaga County]]
| Başûr rojhilat         = [[Cortland County, New York|Cortland County]]
| Başûr         = [[Tompkins County, New York|Tompkins County]]
| Başûr rojava         =
| Rojava         = [[Wayne County, New York|Wayne County]] /&lt;br /&gt;[[Seneca County, New York|Seneca County]]
| Bakur rojava         =
}}

{{Koord|42.94|-76.56|display=title|type:adm2nd_region:US-NY_source:UScensus1990}}
{{Cayuga County, New York}}
{{Navçeyên New Yorkê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Avabûnên 1799an]]
[[Kategorî:Navçeyên New Yorkê]]</text>
      <sha1>b9l7qlcy5elyj2ifhu00qrdl05rcyja</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Niagara County, New York</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153791</id>
    <revision>
      <id>2095719</id>
      <parentid>1912005</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T05:07:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8625" sha1="ms75jx0hd2xf0lwcd6al64w9md7fdxa" xml:space="preserve">{{Agahîdank navçeyên DYAyê
| county             = Niagara County
| state              = New York
| type               = [[Lîsteya navçeyên New Yorkê|Navçe]] {{Biçûk|(''County'')}}
| flag               =
| founded year       = 1808
| founded date       = March 11
| seat               = [[Lockport (city), New York|Lockport]]
| largest city       = [[Niagara Falls, New York|Niagara Falls]]
| area_total_sq_mi   = 1140
| area_land_sq_mi    = 522
| area_water_sq_mi   = 617
| area percentage    = 54
| census yr          = 2020
| pop                = 212666&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.census.gov/cedsci/table?q=Population%20Total&amp;g=0400000US36%240500000&amp;d=DEC%20Redistricting%20Data%20%28PL%2094-171%29 |roja-gihiştinê=2 kanûna paşîn 2022 |sernav=US Census 2020 Population Dataset Tables for New York |weşanger=United States Census Bureau }}&lt;/ref&gt;
| density_sq_mi      = 407.1
| time zone          = Rojhilatî
| web                = www.niagaracounty.com
| ex image           = Niagara County Clerks Office Jun 09.JPG
| ex image cap       = Ofîsa Katibê navçeya Niagara
| district           = 24em
| district2          = 26em
}}
'''Niagara County''' navçeyeke li [[Dewletên DYAyê|federedewleta]] [[New York]]ê ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ye. Di hejmartina nifûsê ya DYAyê ya 2020an de, nifûsa navçeyê 212.666 bû. &lt;ref name=&quot;QF&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=State &amp; County QuickFacts |url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/36/36063.html |weşanger=United States Census Bureau |roja-gihiştinê=12 çiriya pêşîn 2013 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110607014443/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/36/36063.html |roja-arşîvê=7 hezîran 2011 }}&lt;/ref&gt; Paytexta navçeyê [[Lockport, New York|Lockport]] e. &lt;ref name=&quot;GR6&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naco.org/Counties/Pages/FindACounty.aspx |roja-gihiştinê=2011-06-07 |sernav=Find a County |weşanger=National Association of Counties }}&lt;/ref&gt; Navçe navê xwe ji peyva ''Onguiaahra'' werdigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ongiaracollege.ca/webpages/ongiara_region.shtml |sernav=The Region: Ongiara |roja-gihiştinê=2008-10-09 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090206011850/http://ongiaracollege.ca/webpages/ongiara_region.shtml |roja-arşîvê=2009-02-06 }} Retrieved 9 October 2008&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
Li gorî {{Girêdan|Buroya Nifûsê ya DYAyê|en|U.S. Census Bureau}}, hemû axa navçeyê {{Convert|1.139|sqmi|abbr=on|order=flip}} ye. {{Convert|522|sqmi|abbr=on|order=flip}} bejayî û {{Convert|617|sqmi|abbr=on|order=flip}} (%54) av e.&lt;ref name=&quot;GR1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/geo/maps-data/data/docs/gazetteer/counties_list_36.txt |sernav=2010 Census Gazetteer Files |tarîx=22 tebax 2012 |weşanger=United States Census Bureau |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140519062322/http://www.census.gov/geo/maps-data/data/docs/gazetteer/counties_list_36.txt |roja-arşîvê=19 gulan 2014 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=6 kanûna paşîn 2015 }}&lt;/ref&gt;

=== Navçe û deverên cîran ===
* [[Orleans County, New York|Orleans County]] - rojhilat
* [[Genesee County, New York|Genesee County]] - başûr rojhilat
* [[Erie County, New York|Erie County]] - başûr
* Regional Municipality of Niagara, Ontario, Canada - rojava

== Jîwar ==
[[Wêne:Niagara County NY map labeled.png|thumb|350px|rast|Nexşeya bajarvaniyên navçeya Niagara]]

=== Jîwarên mezin ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+
!#
!Cih
!Nifûs
!Cure
!Dever
|-
|1
|[[Niagara Falls, New York|Niagara Falls]]
|50,193
|Bajar
|Greater Niagara
|-
|2
|[[North Tonawanda, New York|North Tonawanda]]
|31,568
|Bajar
|Greater Niagara
|-
|3
|[[Lockport (city), New York|Lockport]]
|21,165
|Bajar
|Başûr rojhilat
|-
|4
|[[South Lockport, New York|South Lockport]]
|8,234
|CDP
|Başûr rojhilat
|-
|5
|[[Newfane (CDP), New York|Newfane]]
|3,822
|CDP
|Lake Shore
|-
|6
|[[Lewiston (village), New York|Lewiston]]
|2,701
|Gund
|Greater Niagara
|-
|7
|[[Youngstown, New York|Youngstown]]
|1,935
|Gund
|Greater Niagara
|-
|8
|[[Middleport, New York|Middleport]]
|1,840
|Gund
|Başûr rojhilat
|-
|9
|[[Sanborn, New York|Sanborn]]
|1,645
|CDP
|Greater Niagara
|-
|10
|[[Rapids, New York|Rapids]]
|1,636
|CDP
|Başûr rojhilat
|-
|11
|[[Ransomville, New York|Ransomville]]
|1,419
|CDP
|Lake Shore
|-
|12
|[[Wilson (village), New York|Wilson]]
|1,264
|Gund
|Lake Shore
|-
|13
|[[Gasport, New York|Gasport]]
|1,248
|CDP/Hamlet
|Başûr rojhilat
|-
|14
|[[Olcott, New York|Olcott]]
|1,241
|CDP
|Lake Shore
|-
|15
|[[Barker, Niagara County, New York|Barker]]
|533
|Gund
|Lake Shore
|}

=== Bajarok ===
{{Div col|colwidth=22em}}
* [[Cambria, New York|Cambria]]
* [[Hartland, New York|Hartland]]
* [[Lewiston (town), New York|Lewiston]]
* [[Lockport (town), New York|Lockport]]
* [[Newfane, New York|Newfane]]
* [[Niagara, New York|Niagara]]
* [[Pendleton, New York|Pendleton]]
* [[Porter, New York|Porter]]
* [[Royalton, New York|Royalton]]
* [[Somerset, New York|Somerset]]
* [[Wheatfield, New York|Wheatfield]]
* [[Wilson (town), New York|Wilson]]
{{Div col end}}

=== Hamlet ===
[[Wêne:Map of Niagara County, New York.png|thumb|350x350px|bajarvaniyên navçeya Niagara]]

* [[Nashville, Niagara County, New York|Nashville]]
* [[Orangeport, New York|Orangeport]]
* [[Pekin, New York|Pekin]]

=== CDP ===
* [[Newfane (CDP), New York|Newfane]]
* [[Niagara University, New York (CDP)|Niagara University]]
* [[Olcott, New York|Olcott]]
* [[Ransomville, New York|Ransomville]]
* [[Rapids, New York|Rapids]]
* [[Sanborn, New York|Sanborn]]
* [[South Lockport, New York|South Lockport]]

== Demografî ==
{{US Census population
|1810= 8971
|1820= 22990
|1830= 18482
|1840= 31132
|1850= 42276
|1860= 50399
|1870= 50437
|1880= 54173
|1890= 62491
|1900= 74961
|1910= 92036
|1920= 118705
|1930= 149329
|1940= 160110
|1950= 189992
|1960= 242269
|1970= 235720
|1980= 227354
|1990= 220756
|2000= 219846
|2010= 216469
|2020= 212666
|estref=&lt;ref name=&quot;USCensusEst2019&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www2.census.gov/programs-surveys/popest/tables/2010-2019/counties/totals/ |sernav=Population and Housing Unit Estimates |roja-gihiştinê=26 adar 2020 }}&lt;/ref&gt;
|align-fn=center
|footnote=U.S. Decennial Census&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/prod/www/decennial.html |sernav=U.S. Decennial Census |weşanger=United States Census Bureau |roja-gihiştinê=6 kanûna paşîn 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;1790-1960&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://mapserver.lib.virginia.edu/ |sernav=Historical Census Browser |weşanger=University of Virginia Library |roja-gihiştinê=6 kanûna paşîn 2015 |roja-arşîvê=11 tebax 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120811110448/http://mapserver.lib.virginia.edu/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; 1900-1990&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/population/cencounts/ny190090.txt |sernav=Population of Counties by Decennial Census: 1900 to 1990 |weşanger=United States Census Bureau |roja-gihiştinê=6 kanûna paşîn 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;1990-2000&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/population/www/cen2000/briefs/phc-t4/tables/tab02.pdf |sernav=Census 2000 PHC-T-4. Ranking Tables for Counties: 1990 and 2000 |weşanger=United States Census Bureau |roja-gihiştinê=6 kanûna paşîn 2015 |archive-date=2010-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100327165705/http://www.census.gov/population/www/cen2000/briefs/phc-t4/tables/tab02.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 2010-2019&lt;ref name=&quot;QF&quot;/&gt;
}}

=== Serjimariya 2020 ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+'''Kompozisyona Irsî ya Niagara County li gorî Serjimara 2020an''' &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=P2 HISPANIC OR LATINO, AND NOT HISPANIC OR LATINO BY RACE – 2020: DEC Redistricting Data (PL 94-171) – Niagara County, New York |url=https://data.census.gov/cedsci/table?q=Niagara%20County,%20New%20York&amp;t=Race%20and%20Ethnicity }}&lt;/ref&gt;
!Nijad
!Nifûs
!'''Ji sedî'''
|-
|Spî (NH)
|173,691
|82.0%
|-
|Reşik an afrîkî-emerîkî (NH)
|16,206
|7.62%
|-
|Xwecihiyên amerîkî (NH)
|2,294
|1.1%
|-
|Asyayî (NH)
|2,439
|1.2%
|-
|Îslandiya pasîfîk (NH)
|45
|0.02%
|-
|Yên din/tevlihev (NH)
|10,173
|5.0%
|-
|Hîspanî yan latîno
|7,818
|4.0%
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê}}
* [http://www.niagaracounty.com Niagara County webpage]
* [https://curlie.org/Regional/North_America/United_States/New_York/Counties/Niagara Niagara County] li Curlie

{{Navçeyên New Yorkê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Avabûnên 1808an]]
[[Kategorî:Navçeyên New Yorkê]]</text>
      <sha1>ms75jx0hd2xf0lwcd6al64w9md7fdxa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Chemung County, New York</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154434</id>
    <revision>
      <id>2095679</id>
      <parentid>1751432</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T01:38:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8546" sha1="1su848vchi263t3typh9rgda2c5t833" xml:space="preserve">{{Agahîdank navçeyên DYAyê
| county             = Chemung County
| state              = New York
| type               = [[Lîsteya navçeyên New Yorkê|Navçe]] (''County'')
| seal               = 
| founded            = {{Dîrok|29|3|1836}}
| seat wl            = Elmira
| largest city wl    = Elmira
| leader_title       = Executive
| leader_name        = Christopher J. Moss
| area_total_sq_mi   = 411
| area_land_sq_mi    = 407
| area_water_sq_mi   = 3,4
| area percentage    = 0,8
| census yr          = 2020
| pop                = 84148&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.census.gov/cedsci/table?q=Population%20Total&amp;g=0400000US36%240500000&amp;d=DEC%20Redistricting%20Data%20%28PL%2094-171%29 |roja-gihiştinê=2 kanûna paşîn 2022 |sernav=US Census 2020 Population Dataset Tables for New York |weşanger=United States Census Bureau }}&lt;/ref&gt;
| density_sq_mi      = 206,6
| time zone          = Eastern
| web                = https://www.chemungcountyny.gov/
| ex image           = Chemung County Courthouse.jpg
| ex image cap       = Mehkemeya Chemung County
| district           = 23em
| flag               = 
| named for          = Bi zimanê {{girêdan|lt=unamî|Unami language|en}} ji bo “qiloça mezin”
}}
'''Chemung County''' navçeyeke ({{bi-en|''county''}}) li [[Dewletên DYAyê|federedewleta]] [[New York]]ê ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ye. Di hejmartina nifûsê ya DYAyê ya 2020an de nifûsa navçeyê 84.148 bû.&lt;ref name=&quot;USCensusEst2019&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=U.S. Census Bureau QuickFacts: Chemung County, New York |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/chemungcountynewyork/PST045221 |roja-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2022 |malper=www.census.gov |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Paytexta navçeyê [[Elmira, New York|Elmira]] ye.&lt;ref name=&quot;GR6&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naco.org/Counties/Pages/FindACounty.aspx |roja-gihiştinê=2011-06-07 |sernav=Find a County |weşanger=National Association of Counties |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110531210815/http://www.naco.org/Counties/Pages/FindACounty.aspx |roja-arşîvê=2011-05-31 }}&lt;/ref&gt; Navê navçeyê ji navê gundekî xwecihiyên amerîkî tê ku maneya wê &quot;qiloça mezin&quot; e.

Gelek tabeleyên li ser riyên Chemung County herêmê wekî &quot;Welatê [[Mark Twain]]&quot; bi nav dike ji ber ku nivîskarê navdar gelek sal li Elmirayê jiyaye û nivîsiye.

== Cografya ==
[[Wêne:John H. Hazlett Building, Elmira.jpg|thumb|The Chemung County Government Building in Elmira]]
Li gorî {{Girêdan|Buroya Nifûsê ya DYAyê|en|U.S. Census Bureau}}, hemû axa navçeyê {{Convert|411|sqmi|abbr=on|order=flip}}, {{Convert|407|sqmi|abbr=on|order=flip}} bejayî û {{Convert|3.4|sqmi|abbr=on|order=flip}} (%0,8) av e.&lt;ref name=&quot;GR1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/geo/maps-data/data/docs/gazetteer/counties_list_36.txt |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140519062322/http://www.census.gov/geo/maps-data/data/docs/gazetteer/counties_list_36.txt |rewşa-urlyê=mirî |roja-arşîvê=19 gulan 2014 |weşanger=United States Census Bureau |roja-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2015 |tarîx=22 tebax 2012 |sernav=2010 Census Gazetteer Files }}&lt;/ref&gt;

== Jîwar ==

=== Jîwarên mezin ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+
!#
!Cih
!Nifûs
!Cure
!Herêm
|-
|1
|†[[Elmira, New York|Elmira]]
|29.200
|Bajar
|Elmira-Horseheads
|-
|2
|[[Southport (CDP), New York|Southport]]
|7.238
|CDP
|Elmira-Horseheads
|-
|3
|[[Horseheads (gund), New York|Horseheads]]
|6.461
|Gund
|Elmira-Horseheads
|-
|4
|[[Big Flats (CDP), New York|Big Flats]]
|5.277
|CDP
|Rojava
|-
|5
|[[West Elmira, New York|West Elmira]]
|4.967
|CDP
|Elmira-Horseheads
|-
|6
|[[Elmira Heights, New York|Elmira Heights]]
|4.097
|Gund
|Elmira-Horseheads
|-
|7
|[[Horseheads North, New York|Horseheads North]]
|2.843
|CDP
|Bakur
|-
|8
|[[Pine Valley, New York|Pine Valley]]
|813
|CDP
|Bakur
|-
|9
|[[Breesport, New York|Breesport]]
|626
|CDP/Hamlet
|Bakur rojhilat
|-
|10
|[[Wellsburg, New York|Wellsburg]]
|580
|Gund
|Başûr rojhilat
|-
|11
|††[[Van Etten (hamlet), New York|Van Etten]]
|537
|CDP/Hamlet
|Bakur rojhilat
|-
|12
|[[Erin (CDP), New York|Erin]]
|483
|CDP
|Bakur rojhilat
|-
|13
|[[Millport, New York|Millport]]
|312
|Gund
|Bakur
|}
† - Paytexta navçeyê

†† - Gundê kevn

=== Bajarok ===
{{Div col}}
* [[Ashland, Chemung County, New York|Ashland]]
* [[Baldwin, Chemung County, New York|Baldwin]]
* [[Big Flats (bajarok), New York|Big Flats]]
* [[Catlin, New York|Catlin]]
* [[Chemung, New York|Chemung]]
* [[Elmira (bajarok), New York|Elmira]]
* [[Erin, New York|Erin]]
* [[Horseheads (bajarok), New York|Horseheads]]
* [[Southport (bajarok), New York|Southport]]
* [[Van Etten (bajarok), New York|Van Etten]]
* [[Veteran, New York|Veteran]]
{{Div col end}}

=== Hamlet ===
* [[Lowman, New York|Lowman]]

== Demografî ==

{{US Census population
|1840= 20732
|1850= 28821
|1860= 26917
|1870= 35281
|1880= 43065
|1890= 48265
|1900= 54063
|1910= 54662
|1920= 65872
|1930= 74680
|1940= 73718
|1950= 86827
|1960= 98706
|1970= 101537
|1980= 97656
|1990= 95195
|2000= 91070
|2010= 88830
|align-fn=center
|footnote=U.S. Decennial Census&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/programs-surveys/decennial-census.html |sernav=U.S. Decennial Census |weşanger=United States Census Bureau |roja-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;1790-1960&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://mapserver.lib.virginia.edu/ |sernav=Historical Census Browser |weşanger=University of Virginia Library |roja-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2015 |roja-arşîvê=26 kanûna pêşîn 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131226073904/http://mapserver.lib.virginia.edu/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; 1900-1990&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/population/cencounts/ny190090.txt |sernav=Population of Counties by Decennial Census: 1900 to 1990 |weşanger=United States Census Bureau |roja-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;1990-2000&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/population/www/cen2000/briefs/phc-t4/tables/tab02.pdf |sernav=Census 2000 PHC-T-4. Ranking Tables for Counties: 1990 and 2000 |weşanger=United States Census Bureau |roja-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2015 |archive-date=2014-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218203824/http://www.census.gov/population/www/cen2000/briefs/phc-t4/tables/tab02.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 2010-2020&lt;ref name=&quot;QF&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=State &amp; County QuickFacts |url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/36/36015.html |weşanger=United States Census Bureau |roja-gihiştinê=11 çiriya pêşîn 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160205223137/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/36/36015.html |roja-arşîvê=5 sibat 2016 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|2020=84148}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Kompozisyona Irsî ya Chemung County li gorî Serjimara 2020an&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=P2 HISPANIC OR LATINO, AND NOT HISPANIC OR LATINO BY RACE – 2020: DEC Redistricting Data (PL 94-171) – Chemung County, New York |url=https://data.census.gov/cedsci/table?q=Chemung%20County,%20New%20York&amp;t=Race%20and%20Ethnicity&amp;tid=DECENNIALPL2020.P2 }}&lt;/ref&gt;
!Race
!Num.
!Perc.
|-
|Spî (NH)
|69.559
|%82,66
|-
|Reşik an afrîkî-emerîkî (NH)
|5.009
|%5,95
|-
|Xwecihiyên amerîkî (NH)
|198
|%0,23
|-
|Asyayî (NH)
|1.426
|%1,69
|-
|Îslandiya pasîfîk (NH)
|15
|%0,02
|-
|Yên din/tevlihev (NH)
|5.003
|%5,95
|-
|Hîspanî yan latîno
|2.938
|%3,49
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* {{Commons-biçûk}}
* [http://www.chemungcounty.com Malpera Chemung County, New York]
* [http://www.chemungchamber.org Odeya Tîcaretê ya Chemung County]
* [http://www.elmira.edu Elmira College]
* [http://ccld.lib.ny.us/ Chemung County Library District]

{{Pisûle
| Navend         = Chemung County, New York
| Bakur         = [[Schuyler County, New York|Schuyler County]]
| Bakur rojhilat         = [[Tompkins County, New York|Tompkins County]]
| Rojhilat         = [[Tioga County, New York|Tioga County]]
| Başûr rojhilat         =
| Başûr         = [[Bradford County, Pennsylvania]]
| Başûr rojava         = [[Tioga County, Pennsylvania]]
| Rojava         = [[Steuben County, New York|Steuben County]]
| Bakur rojava         =
}}
{{Chemung County, New York}}
{{Navçeyên New Yorkê}}
{{Koord|42.14|-76.76|display=title|type:adm2nd_region:US-NY_source:UScensus1990}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Avabûnên 1836an]]
[[Kategorî:Navçeyên New Yorkê]]</text>
      <sha1>1su848vchi263t3typh9rgda2c5t833</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Chenango County, New York</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155428</id>
    <revision>
      <id>2095680</id>
      <parentid>1800995</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T01:38:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8366" sha1="7vx0lv6vk5sdc6e5tiginub5spw9sc9" xml:space="preserve">{{Agahîdank navçeyên DYAyê
| county             = Chenango County
| state              = New York
| type               = [[Lîsteya navçeyên New Yorkê|Navçe]] (''County'')
| flag               = 
| seal               = 
| founded            = {{Dîrok|15|3|1798}}
| seat wl            = Norwich
| largest city wl    = Norwich
| area_total_sq_mi   = 899
| area_land_sq_mi    = 894
| area_water_sq_mi   = 5,1
| area percentage    = 0,6
| census yr          = 2020
| pop                = 47220&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.census.gov/cedsci/table?q=Population%20Total&amp;g=0400000US36%240500000&amp;d=DEC%20Redistricting%20Data%20%28PL%2094-171%29 |roja-gihiştinê=2 kanûna paşîn 2022 |sernav=US Census 2020 Population Dataset Tables for New York |weşanger=United States Census Bureau }}&lt;/ref&gt;
| density_sq_mi      = 52,8
| web                = www.co.chenango.ny.us
| ex image           = Chenango County Courthouse May 09.jpg
| ex image cap       = Mehkemeya Chenango County
| district           = 19em
| time zone          = Rojhilatî
| named for          = Kelîmeya {{girêdan|lt=onondagayî|Onondaga language|en}} ji bo {{girêdan|Cirsium vulgare|en}}
}}
'''Chenango County''' navçeyeke ({{bi-en|''county''}}) li [[Dewletên DYAyê|federedewleta]] [[New York]]ê ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ye. Di hejmartina nifûsê ya DYAyê ya 2020an de nifûsa navçeyê 47.220 bû.&lt;ref name=&quot;QF&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=U.S. Census Bureau QuickFacts: Chenango County, New York |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/chenangocountynewyork/PST045221 |roja-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2022 |weşanger=United States Census Bureau }}&lt;/ref&gt; Paytexta navçeyê [[Norwich, New York|Norwich]] e.&lt;ref name=&quot;GR6&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naco.org/Counties/Pages/FindACounty.aspx |roja-gihiştinê=2011-06-07 |sernav=Find a County |weşanger=National Association of Counties |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110531210815/http://www.naco.org/Counties/Pages/FindACounty.aspx |roja-arşîvê=2011-05-31 }}&lt;/ref&gt;

== Cografya ==
Li gorî {{Girêdan|Buroya Nifûsê ya DYAyê|en|U.S. Census Bureau}}, hemû axa navçeyê {{Convert|899|sqmi|abbr=on|order=flip}}. {{Convert|894|sqmi|abbr=on|order=flip}} bejayî û {{Convert|5.1|sqmi|abbr=on|order=flip}} (0.6%) av e.&lt;ref name=&quot;GR1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/geo/maps-data/data/docs/gazetteer/counties_list_36.txt |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140519062322/http://www.census.gov/geo/maps-data/data/docs/gazetteer/counties_list_36.txt |rewşa-urlyê=mirî |roja-arşîvê=19 gulan 2014 |weşanger=United States Census Bureau |roja-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2015 |tarîx=22 tebax 2012 |sernav=2010 Census Gazetteer Files }}&lt;/ref&gt;

=== Navçeyên cîran ===
* [[Madison County, New York|Madison County]] - bakur
* [[Otsego County, New York|Otsego County]] - bakur rojhilat
* [[Delaware County, New York|Delaware County]] - başûr rojhilat
* [[Broome County, New York|Broome County]] - başûr
* [[Cortland County, New York|Cortland County]] - rojava
== Jîwar ==
[[Norwich (city), New York|Norwich]] tekane bajarê Chenango County e.

=== Bajarok ===
{{Div col|colwidth=18em}}
* [[Afton, New York|Afton]]
* [[Bainbridge, New York|Bainbridge]]
* [[Columbus, New York|Columbus]]
* [[Coventry, New York|Coventry]]
* [[German, New York|German]]
* [[Greene, New York|Greene]]
* [[Guilford, New York|Guilford]]
* [[Lincklaen, New York|Lincklaen]]
* [[McDonough, New York|McDonough]]
* [[New Berlin, New York|New Berlin]]
* [[North Norwich, New York|North Norwich]]
* [[Norwich (bajarok), New York|Norwich]]
* [[Otselic, New York|Otselic]]
* [[Oxford, New York|Oxford]]
* [[Pharsalia, New York|Pharsalia]]
* [[Pitcher, New York|Pitcher]]
* [[Plymouth, New York|Plymouth]]
* [[Preston, New York|Preston]]
* [[Sherburne, New York|Sherburne]]
* [[Smithville, New York|Smithville]]
* [[Smyrna, New York|Smyrna]]
{{Div col end}}

=== Gund ===
{{Div col}}
* [[Afton (gund), New York|Afton]]
* [[Bainbridge (gund), New York|Bainbridge]]
* [[Earlville, New York|Earlville]]
* [[Greene (gund), New York|Greene]]
* [[New Berlin (gund), New York|New Berlin]]
* [[Oxford (gund), New York|Oxford]]
* [[Sherburne (gund), New York|Sherburne]]
* [[Smyrna (gund), New York|Smyrna]]
{{Div col end}}

=== CDP ===
* [[Guilford (CDP), New York|Guilford]]
* [[Smithville Flats, New York|Smithville Flats]]

=== Hamlet ===
* [[Holmesville, New York|Holmesville]]
* [[Mount Upton, New York|Mount Upton]]
* [[Rockdale, New York|Rockdale]]
* [[South Plymouth, New York|South Plymouth]]
== Demografî ==

{{US Census population
|1800= 15666
|1810= 21704
|1820= 31215
|1830= 37238
|1840= 40785
|1850= 40311
|1860= 40934
|1870= 40564
|1880= 39891
|1890= 37776
|1900= 36568
|1910= 35575
|1920= 34969
|1930= 34665
|1940= 36454
|1950= 39138
|1960= 43243
|1970= 46368
|1980= 49344
|1990= 51768
|2000= 51401
|2010= 50477
|align-fn=center
|footnote=U.S. Decennial Census&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/programs-surveys/decennial-census.html |sernav=U.S. Decennial Census |weşanger=United States Census Bureau |roja-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;1790-1960&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://mapserver.lib.virginia.edu/ |sernav=Historical Census Browser |weşanger=University of Virginia Library |roja-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2015 |roja-arşîvê=26 kanûna pêşîn 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131226073904/http://mapserver.lib.virginia.edu/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; 1900-1990&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/population/cencounts/ny190090.txt |sernav=Population of Counties by Decennial Census: 1900 to 1990 |weşanger=United States Census Bureau |roja-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;1990-2000&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/population/www/cen2000/briefs/phc-t4/tables/tab02.pdf |sernav=Census 2000 PHC-T-4. Ranking Tables for Counties: 1990 and 2000 |weşanger=United States Census Bureau |roja-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2015 |archive-date=2014-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218203824/http://www.census.gov/population/www/cen2000/briefs/phc-t4/tables/tab02.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 2010-2020&lt;ref name=&quot;QF&quot;/&gt;
|2020=47220}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Kompozisyona irsî ya Chenango County li gorî Serjimara 2020an&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=P2 HISPANIC OR LATINO, AND NOT HISPANIC OR LATINO BY RACE – 2020: DEC Redistricting Data (PL 94-171) – Chenango County, New York |url=https://data.census.gov/cedsci/table?q=Chenango%20County,%20New%20York&amp;t=Race%20and%20Ethnicity&amp;tid=DECENNIALPL2020.P2 }}&lt;/ref&gt;
!Esil
!Nifûs
!Ji sedî
|-
|Spî (NH)
|43.153
|%91,39
|-
|Reşik an afrîkî-emerîkî (NH)
|345
|%0,73
|-
|Xwecihiyên amerîkî (NH)
|93
|%0,19
|-
|Asyayî (NH)
|236
|%0,5
|-
|Îslandiya pasîfîk (NH)
|15
|%0,03
|-
|Yên din/tevlihev (NH)
|2.261
|%4,79
|-
|Hîspanî yan latîno
|1.117
|%2,37
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* {{Commons-biçûk}}
* [http://www.co.chenango.ny.us Chenango County, NY] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050830011233/http://www.co.chenango.ny.us/ |date=2005-08-30 }}
* [http://www.chenangocounty.org Chenango County &quot;Rêbera ji bo turîstan&quot;]
* [http://www.rootsweb.com/~nychenan Chenango County GenWeb]
* [http://www.commercechenango.com Chenango County Odeya Tîcaretê]
* [https://web.archive.org/web/20110626191520/http://www.chenangodems.org/ Chenango County Komîteya Demokratîk]
* ''[http://www.evesun.com ''The Evening Sun,''] rojnameya Chenango County''
* [https://news.google.com/newspapers?nid=Dyy3vkn44wwC ''Chenango Semi-Weekly Telegraph,'']

{{Pisûle
| Navend         = Chenango County, New York
| Bakur         = [[Madison County, New York|Madison County]]
| Bakur rojhilat         = [[Otsego County, New York|Otsego County]]
| Rojhilat         =
| Başûr rojhilat         = [[Delaware County, New York|Delaware County]]
| Başûr         = [[Broome County, New York|Broome County]]
| Başûr rojava         =
| Rojava         = [[Cortland County, New York|Cortland County]]
| Bakur rojava         =
}}

{{Chenango County, New York}}
{{Navçeyên New Yorkê}}
{{Koord|42.50|-75.62|display=title|type:adm2nd_region:US-NY_source:UScensus1990}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Navçeyên New Yorkê]]</text>
      <sha1>7vx0lv6vk5sdc6e5tiginub5spw9sc9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Clinton County, New York</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155498</id>
    <revision>
      <id>2095681</id>
      <parentid>1827971</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T01:42:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9211" sha1="ig7rcuxu3exdyjpx6rreqn3p8bz7xuc" xml:space="preserve">{{Agahîdank navçeyên DYAyê
| county             = Clinton County
| flag               = 
| state              = New York
| type               = [[Lîsteya navçeyên New Yorkê|Navçe]] (''County'')
| seal               = 
| founded            = 1788
| seat               = [[Plattsburgh (bajar), New York|Plattsburgh]]
| largest city       = Plattsburgh
| area_total_sq_mi   = 1117,53
| area_land_sq_mi    = 1037,85
| area_water_sq_mi   = 80
| area percentage    = 7,1
| census yr          = 2020
| pop                = 79843 &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.census.gov/cedsci/table?q=Population%20Total&amp;g=0400000US36%240500000&amp;d=DEC%20Redistricting%20Data%20%28PL%2094-171%29 |roja-gihiştinê=2 kanûna paşîn 2022 |sernav=US Census 2020 Population Dataset Tables for New York |weşanger=United States Census Bureau }}&lt;/ref&gt;
| density_sq_mi      = 76,9
| web                = www.clintoncountygov.com
| ex image           = Clinton-platts ch complex.jpg
| ex image cap       = Mehkemeya Clinton County
| district           = 21em
| time zone          = Rojhilatî
| named for          = {{Girêdan|George Clinton|en|George Clinton (vice president)}}
}}
'''Clinton County''' navçeyeke ({{bi-en|''county''}}) li [[Dewletên DYAyê|federedewleta]] [[New York]]ê ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ye. Di hejmartina nifûsê ya DYAyê ya 2020an de nifûsa navçeyê 79843 bû.&lt;ref name=&quot;QF&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=U.S. Census Bureau QuickFacts: Clinton County, New York |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/clintoncountynewyork/PST045221 |roja-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2022 |weşanger=[[United States Census Bureau]] }}&lt;/ref&gt; Paytexta navçeyê bajarê [[Plattsburgh (bajar), New York|Plattsburgh]] e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.naco.org/Counties/Pages/FindACounty.aspx |roja-gihiştinê=7 hezîran 2011 |sernav=Find a County |weşanger=National Association of Counties |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110531210815/http://www.naco.org/Counties/Pages/FindACounty.aspx |roja-arşîvê=31 gulan 2011 }}&lt;/ref&gt;

Navê navçeyê ji {{Girêdan|George Clinton|en|George Clinton (vice president)}} tê ku ew walîyê New Yorkê yê yekê bû û dûre bû [[Cîgirê Serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Cîgirê Serokê yê DYAyê]].

== Cografya ==
Li gorî {{Girêdan|Buroya Nifûsê ya DYAyê|en|U.S. Census Bureau}}, hemû axa navçeyê {{Convert|1117.53|sqmi|abbr=on|order=flip}}. {{Convert|1037.85|sqmi|abbr=on|order=flip}} bejayî û {{Convert|79.67|sqmi|abbr=on|order=flip}} (%7,1) av e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/geo/maps-data/data/docs/gazetteer/counties_list_36.txt |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140519062322/http://www.census.gov/geo/maps-data/data/docs/gazetteer/counties_list_36.txt |rewşa-urlyê=mirî |roja-arşîvê=19 gulan 2014 |weşanger=US Census Bureau |roja-gihiştinê=6 tîrmeh 2010 |sernav=2010 Census Gazetteer Files }}&lt;/ref&gt;

=== Navçeyên cîran ===
{{Div col}}
* [[Grand Isle County, Vermont]] — rojhilat
* [[Chittenden County, Vermont]] — başûr rojhilat
* [[Essex County, New York|Essex County]] — başûr
* [[Franklin County, New York|Franklin County]] — rojava
* [[Le Haut-Richelieu Regional County Municipality, Quebec]] — bakur
* [[Le Haut-Saint-Laurent Regional County Municipality, Quebec]] — bakur
* [[Les Jardins-de-Napierville Regional County Municipality, Quebec]] — bakur
{{Div col end}}
== Jîwar ==
=== Jîwarên mezin ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+
!#
!Cih
!Nifûs
!Cure
!Cih
|-
|1
|†[[Plattsburgh (bajar), New York|Plattsburgh]]
|19,989
|Bajar
|Champlain Shore
|-
|2
|[[Dannemora (village), New York|Dannemora]]
|3,936
|Gund
|Mainland
|-
|3
|[[Rouses Point, New York|Rouses Point]]
|2,209
|Gund
|Champlain Shore
|-
|4
|‡[[Keeseville, New York|Keeseville]]
|1,815
|CDP
|Adirondack Park
|-
|5
|[[Cumberland Head, New York|Cumberland Head]]
|1,627
|CDP
|Champlain Shore
|-
|6
|[[Peru (CDP), New York|Peru]]
|1,591
|CDP
|Adirondack Park
|-
|7
|[[Morrisonville, New York|Morrisonville]]
|1,545
|CDP
|Mainland
|-
|8
|[[Plattsburgh West, New York|Plattsburgh West]]
|1,364
|CDP
|Mainland
|-
|9
|[[Champlain (village), New York|Champlain]]
|1,101
|Gund
|Mainland
|-
|10
|[[Altona (CDP), New York|Altona]]
|730
|CDP
|Mainland
|-
|11
|[[Chazy (CDP), New York|Chazy]]
|565
|CDP
|Champlain Shore
|-
|12
|[[Au Sable Forks, New York|Au Sable Forks]]
|559
|CDP
|Adirondack Park
|-
|13
|[[West Chazy, New York|West Chazy]]
|529
|CDP
|Mainland
|-
| 14
|[[Cadyville, New York|Cadyville]]
|479
|CDP
|Mainland
|-
|15
|[[Redford, New York|Redford]]
|477
|CDP
|Adirondack Park
|-
|16
|††[[Mooers (CDP), New York|Mooers]]
|442
|CDP
|Mainland
|-
|17
|[[Lyon Mountain, New York|Lyon Mountain]]
|423
|CDP
|Adirondack Park
|-
|18
|[[Parc, New York|Parc]]
|254
|CDP
|Champlain Shore
|}
† - Paytexta navçeyê

†† - Gundê kevn

‡ - Ne bi temamî li vê navçeyê ye

=== Bajarok ===
{{Div col|colwidth=22em}}
* [[Altona, New York|Altona]]
* [[Au Sable, New York|Au Sable]]
* [[Beekmantown, New York|Beekmantown]]
* [[Black Brook, New York|Black Brook]]
* [[Champlain, New York|Champlain]]
* [[Chazy, New York|Chazy]]
* [[Clinton, Clinton County, New York|Clinton]]
* [[Dannemora, New York|Dannemora]]
* [[Ellenburg, New York|Ellenburg]]
* [[Mooers, New York|Mooers]]
* [[Peru, New York|Peru]]
* [[Plattsburgh (town), New York|Plattsburgh]]
* [[Saranac, New York|Saranac]]
* [[Schuyler Falls, New York|Schuyler Falls]]
{{Div col end}}

=== Hamlet ===
* [[Churubusco, New York|Churubusco]]
* [[Coopersville, Clinton County, New York|Coopersville]]
* [[Swastika, New York|Swastika]]
* Morrisonville

== Demografî ==
{{US Census population
|1790= 1615
|1800= 8514
|1810= 8002
|1820= 12070
|1830= 19344
|1840= 28157
|1850= 40047
|1860= 45735
|1870= 47947
|1880= 50897
|1890= 46437
|1900= 47430
|1910= 48230
|1920= 43898
|1930= 46687
|1940= 54006
|1950= 53622
|1960= 72722
|1970= 72934
|1980= 80750
|1990= 85969
|2000= 79894
|2010= 82128
|align-fn=center
|footnote=US Decennial Census&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/programs-surveys/decennial-census.html |sernav=US Decennial Census |weşanger=US Census Bureau |roja-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;1790-1960&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://mapserver.lib.virginia.edu/ |sernav=Historical Census Browser |weşanger=University of Virginia Library |roja-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2015 |roja-arşîvê=11 tebax 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120811110448/http://mapserver.lib.virginia.edu/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; 1900-1990&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/population/cencounts/ny190090.txt |sernav=Population of Counties by Decennial Census: 1900 to 1990 |weşanger=US Census Bureau |roja-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;1990-2000&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/population/www/cen2000/briefs/phc-t4/tables/tab02.pdf |sernav=Census 2000 PHC-T-4. Ranking Tables for Counties: 1990 and 2000 |weşanger=US Census Bureau |roja-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2015 |archive-date=2014-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218203824/http://www.census.gov/population/www/cen2000/briefs/phc-t4/tables/tab02.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 2010-2020&lt;ref name=&quot;QF&quot;/&gt;
|2020=79843}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Kompozisyona irsî ya Clinton County li gorî Serjimara 2020an&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=P2 HISPANIC OR LATINO, AND NOT HISPANIC OR LATINO BY RACE – 2020: DEC Redistricting Data (PL 94-171) – Clinton County, New York |url=https://data.census.gov/cedsci/table?q=Clinton%20County,%20New%20York&amp;t=Race%20and%20Ethnicity&amp;tid=DECENNIALPL2020.P2 }}&lt;/ref&gt;
!Esil
!Gelhe
!Ji sedî
|-
|Spî (NH)
|69.251
|86,73%
|-
|Reşik an afrîkî-emerîkî (NH)
|2.753
|3,45%
|-
|Xwecihiyên amerîkî (NH)
|238
|0,3%
|-
|Asyayî (NH)
|957
|1,2%
|-
|Îslandiya pasîfîk (NH)
|24
|0,03%
|-
|Yên din/tevlihev (NH)
|3.764
|4,71%
|-
|Hîspanî yan latîno
|2.856
|3,6%
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* {{Commons-biçûk}}
** [http://www.clintoncountygov.com Clinton County, NY malper]
* [https://web.archive.org/web/20061231142711/http://www.usgennet.org/usa/ny/state/his/bk6/ch3.html Tarîxa Clinton County û bajarokên wê bi kurtî]
* [http://www.clintoncountyhistorical.org/ Clinton County Historical Association Museum]

{{Pisûle
| Navend         = Clinton County, New York
| Bakur         = Şaredariyên {{girêdan|lt=Le Haut-Richelieu|Le Haut-Richelieu Regional County Municipality|en}} / {{girêdan|lt=Le Haut-Saint-Laurent|Le Haut-Saint-Laurent Regional County Municipality|en}} / {{girêdan|lt=Les Jardins-de-Napierville, Quebec|Les Jardins-de-Napierville Regional County Municipality|en}} Kanada
| Rojhilat         = [[Grand Isle County, Vermont]]
| Başûr rojhilat         = [[Chittenden County, Vermont]]
| Başûr         = [[Essex County, New York|Essex County]]
| Rojava         = [[Franklin County, New York|Franklin County]]
}}

{{Clinton County, New York}}
{{Navçeyên New Yorkê}}
{{Koord|44.74|-73.68|display=title|type:adm2nd_region:US-NY_source:UScensus1990}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Navçeyên New Yorkê]]</text>
      <sha1>ig7rcuxu3exdyjpx6rreqn3p8bz7xuc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja bikarhêner:Renamed user f8b1e3e4fdaac203efe8e55ebe4b11f0</title>
    <ns>3</ns>
    <id>248211</id>
    <revision>
      <id>2095650</id>
      <parentid>1649573</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T21:30:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lentokonefani</username>
        <id>74501</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Lentokonefani rûpela [[Gotûbêja bikarhêner:Olavipoika]] bêyî beralîkirinek bar kir [[Gotûbêja bikarhêner:Renamed user f8b1e3e4fdaac203efe8e55ebe4b11f0]]: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Olavipoika|Olavipoika]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Renamed user f8b1e3e4fdaac203efe8e55ebe4b11f0|Renamed user f8b1e3e4fdaac203efe8e55ebe4b11f0]]&quot;</comment>
      <origin>1649573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="126" sha1="kczk7nvf504fi3vex455d4mpyp7me85" xml:space="preserve">{{xêrhatin|--[[Bikarhêner:Balyozbot|Balyozbot]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozbot|gotûbêj]]) 15:23, 31 adar 2024 (UTC)}}</text>
      <sha1>kczk7nvf504fi3vex455d4mpyp7me85</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mafên jinan li Kurdistanê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>307566</id>
    <revision>
      <id>2095712</id>
      <parentid>1930819</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T04:37:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15447" sha1="my6heswdegvlbmon82ldcsawz9vkoca" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
| wêne               = Views of the Kurdish-organized protest on October 12th 2019 in Jerusalem in support of Rojava (Kurdistan in Syria) 02.jpg
| sernavê_wêne       = Dîmenek ji xwepêşandaneke ku ji aliyê [[Kurdên Îsraêlê|kurdên Orşelîmê]] ve ji bo piştgiriya Rojava hate lidarxistin, sal 2019
}}
'''Mafên jinan li Kurdistanê''' behsa rewşa [[Siyaset|siyasî]], [[civak]]î, [[aborî]] û [[Dad|hiqûqî]] ya jinan li [[Kurdistan|herêmên niştecihbûna]] [[Kurdistan|kurdan]] dike.

== Dîroka rewşa jinên kurd ==
{{Gotara bingehîn|Mafên jinan}}
[[Şerefxanê Bidlîsî|Şerefxan]], [[nivîskar]]ekî [[sedsala 16an]], gava li ser jinên sinifa [[kurd]] a serdest a wê demê radigihîne, dibêje ku jin ji [[Qada giştî|jiyan]] [[Qada giştî|û qada giştî]] û pêkanîna [[Serwerî|serweriyê]] hatine dûrxistin. Li gorî [[Kevneşopî|kevneşopiya]] [[îslam]]î, [[polîgamî]] serdest bû û jin di dema [[pevçûn]]ên [[şer]] de wekî talana şer dihatin hesibandin. Lêbelê, nivîskar behsa sê jinên kurd jî dike, ku piştî mirina mêrên xwe bi demkî [[serwerî]] kirin, heya ku [[kur]]ekî wan serwerî wergirt. [[Ewliya Çelebî]] di [[sedsala 17an]] de behsa vê yekê dike, ku destûr li jinên kurd nedihate dayîn ku bi tenê biçin [[bazar]]ê, lê carinan diqewimî ku jinan desthilatdarî jî dikir. Jinên bi bandor di [[Dîroka Kurdistanê|dîroka]] [[Dîroka Kurdistanê|kurd]] a [[sedsal]]ên dawî de di nav wan de ev in: [[Jaff|Mîrbanû Adela Jaff]], [[Mîrbanû Halîme ya Hekarî]], [[Prenses Fatma]], ku serokekî êla [[êzdî]] bû, an [[Mîrbanû Meryem a Nehrî]], ku di dema [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de bi [[Împeratoriya Rûsî]] re danûstandin kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.pukmedia.com/EN/EN_Direje.aspx?Jimare=21734 |sernav=PUKmedia Patriotic Union of Kurdistan |malper=web.archive.org |tarîx=2018-11-16 |roja-gihiştinê=2025-03-10 |roja-arşîvê=2018-11-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181116045452/http://www.pukmedia.com/EN/EN_Direje.aspx?Jimare=21734 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;[[Wêne:Lady Adela.jpg|thumb|Mîrbanû Edulê]]Di civakên kurdî de, bi kevneşopî hin rêgezên taybetî hene, ku jinan dezavantaj dikin. Ev rêgez bi gelemperî li ser wê ramanê ne, ku jinên ku dikevin nav [[malbat]]ekê wekî &quot;biyanî&quot; têne hesibandin û [[Zayenda biyolojîk|zayenda]] wan wekî tiştekî nediyar û xwedî potansiyelek gefxwar tê dîtin. Aliyekî girîng ê van kevneşopiyan, tercîhkirina zewacên bi pismaman re ye, bi taybetî bi pismamên bavê re. Zewacên bi vî rengî wekî &quot;normek exlaqî&quot; têne hesibandin, ji ber ku jinên ku ji heman koma nijadî ne, wekî &quot;paktir&quot; têne hesibandin. Ev tê wê wateyê, ku jinên ku ji malbata wan bi xwe ne, ji jinên ku ji derve tên, bêtir pêbawer û kêmtir gefxwar têne dîtin.[[Wêne:Islambooly Sabat.png|thumb|Yekemîn bijîjkên jin ên destûrdar ên Hindistan, Sûriye û Japonyayê. Anandibai Joshee (Hindî), Kei Okami (Japonî), Sabat Islambooly (kurda cihû ji Sûriyê) - 10ê Cotmeha 1885an]]Ev kevneşopî bandorek kûr li ser rewşa jinê di civakê de dikin. Ew xweseriya jinan sînordar dikin û avahiyên [[baviksalarî]] xurt dikin, û dikarin bibin sedema îzolasyona civakî jî, bi taybetî ji bo jinên ku ji derveyî malbatê dizewicin. Kevneşopên wekîno di hemî civakên kurdî de bi heman awayî hene û xurt in, lê ew bi demê re diguherin. Gelek jinên kurd bi awayekî aktîf ji bo mafên xwe têdikoşin û daxwaza guhertina van normên kevneşopî dikin.

Bi taybetî di nav kurdên ne-eşîrî de, zewacên cuda jî hene:

* Zewaca [[berdêlî]] an 'jin bi jin': Tê de du mêr her yek xwişk an keçekê 'diguhêrin'. Sedema vê bi gelemperî daxwaza teserûfa mehrê ye.
* Zewaca 'gaure bi piçûk': Di vê zewacê de, keçek ku hêj negihîştiye temenê zewacê, ji malbatekê re tê sozdan.
* Zewaca 'jin bi xwîn' in, ku tê de jinek tê zewicandin ji bo pêşîgirtina tolhildanê; lê belê, di nav hemû beşdaran de hestek şermê dimîne, ji ber ku li gorî şerîeta Îslamê ev yek ji cureyên [[Xulamtî|xulamtiyê]] ye.

== Li gorî herêman ==
[[Wêne:Zana (cropped).jpg|thumb|Leyla Zana, yekemîn jina kurd a ku ji bo parlamena Tirkiyê hate hilbijartin.]]
{{Gotara bingehîn|Jin, Jiyan, Azadî}}
=== Bakurê Kurdistanê ===
Li herêmên kurdî yên Tirkiyê, ji ber astengkirina rêveberiya xweser a kurdan, qanûnên tirkî derbas dibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.n-tv.de/ticker/Tuerkei-setzt-drei-Buergermeister-im-kurdisch-gepraegten-Suedosten-des-Landes-ab-article25334815.html |sernav=Türkei setzt drei Bürgermeister im kurdisch geprägten Südosten des Landes ab |malper=n-tv.de |roja-gihiştinê=2025-03-10 |ziman=de |paşnav=NACHRICHTEN |pêşnav=n-tv }}&lt;/ref&gt; Lêbelê, bandora [[Partiya Aştî û Demokrasiyê|BDP]], paşê [[Partiya Demokratîk a Gelan|HDP]] û îro [[Partiya Demokratîk a Gelan|Partiya DEMê]] li welêt, bûye sedema rewşên erênî. Bi vî awayî, li herêmên kurd du kes - jin û mêrek - ji bo heman posta [[Şaredarî|şaredariyê]] ([[Hevşaredarî|hevşaredariyê]]) namzed dibin, her çend qanûna şaredariyê ya tirkî vê yekê nas nake jî. Dîsa jî, tenê ji %79ê 97 şaredariyên ku BDPê di sala [[2014]]an de bi dest xistibûn, serokatiya hevbeş a tevlihev hebû û tenê ji %24ê jinan wekî namzedên rastîn hatibûn destnîşankirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/iste-secilen-kadin-baskanlar-26138818 |sernav=İşte seçilen kadın başkanlar |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîx=2014-04-02 |roja-gihiştinê=2025-03-10 |ziman=tr |paşnav=ANKARA |pêşnav=Zeynep GÜRCANLI- }}&lt;/ref&gt;

Di HDP û Partiya DEMê de jî serokatî ji aliyê jin û mêrekî tê meşandin ([[hevserokatî]]). Ji bilî vê, ew li Tirkiyê yekane partî yê xwedî kotaya jinan e. Guherîna civakî bi saya [[Îdeolojî|îdeolojiya]] [[Femînîzm|femînîst]] a serokê girtî yê [[Partiya Karkerên Kurdistanê|Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK)]] [[Abdullah Öcalan|Abdullah]] [[Abdullah Öcalan|Öcalan]] ve tê girêdan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.opendemocracy.net/en/theory-and-practice-of-kurdish-women-s-movement-interview-in-diyarbakir/ |sernav=The theory and practice of the Kurdish Women’s Movement: an interview in Diyarbakir |malper=openDemocracy |roja-gihiştinê=2025-03-10 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

=== Başûrê Kurdistanê ===
[[Wêne:80's Commando Battalion 2.jpg|thumb|Pêşmergeya jin ]]
Rewşa jinan di nav [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de ji ya jinên [[Iraq]]ê cuda ye. Di [[parlamen]]a herêmî ya kurd de kotaya jinan ji %30 e (di parlamentoya neteweyî de kotaya jinan ji %25 e). Bi gelek însiyatîfên qanûnî, mafên jinan têne baştir kirin. Her çend hin meylên erênî di pêşkeftina mafên jinan de têne dîtin, lê rexne jî tê kirin, ku di pratîkê de ji bo jinan kêm guheriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://now.mmedia.me/lb/en/reportsfeatures/566676-kurdish-tribal-leader-breaks-taboo-by-accepting-female-fighters |sernav=Kurdish tribal leader breaks taboo by accepting female fighters |malper=web.archive.org |tarîx=2017-07-01 |roja-gihiştinê=2025-03-11 |roja-arşîvê=2017-07-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170701192437/https://now.mmedia.me/lb/en/reportsfeatures/566676-kurdish-tribal-leader-breaks-taboo-by-accepting-female-fighters |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Bi beşdariya hikûmeta [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]], li gorî herêmnên din ên Iraqê, bêtir malên jinan û rêxistinên mafên jinan hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.deutsche-orient-stiftung.de/de/publikationen-de/studien/doc_download/1128-frauen-in-der-islamischen-welt |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîx=2015-01-19 |roja-gihiştinê=2025-03-11 |roja-arşîvê=2015-01-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150119170951/http://www.deutsche-orient-stiftung.de/de/publikationen-de/studien/doc_download/1128-frauen-in-der-islamischen-welt |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Her ku diçe bêtir rêxistinên kurd li dijî zordariya zayendî ya jinan têdikoşin, ku hewl didin mijaran ji tabûyan derxin, wek WADÎ an HAUKARI e.V, ICAHK, û her weha NWE.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.haukari.de/index.htm |sernav=Haukari e.V. |malper=web.archive.org |tarîx=2007-06-21 |roja-gihiştinê=2025-03-11 |roja-arşîvê=2007-06-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070621004252/http://www.haukari.de/index.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.stophonourkillings.com/index.php?name=News&amp;catid=30 |sernav=Stop honour killings! {{!}} International Campaign Against Honour Killings |malper=web.archive.org |tarîx=2012-01-21 |roja-gihiştinê=2025-03-11 |roja-arşîvê=2012-01-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120121152737/http://www.stophonourkillings.com/index.php?name=News&amp;catid=30 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

=== Rojavayê Kurdistanê ===
[[Wêne:YPJ - Rojava.jpg|thumb|Endameke YPJê, ya ku li dijî DAIŞê şer kir (sal 2014)]]
Rojavaya Kurdistanê, ku di sala 2018an de navê wê wek [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê|Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyê]] hate ragihandin, berevajî sîstemên siyasî yên derdorê ye. Di dema şerê li dijî [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|Dewleta Îslamî (DAIŞ)]] ya di nav [[şerê navxweyî yê Sûriyê]] de, bi taybetî şervanên kurd ên [[Yekîneyên Parastina Jinê|YPJê]], di medyaya cîhanî de bal kişandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.derstandard.at/consent/tcf/2000007396527/Kampf-gegen-ISKurdische-Kaempferinnen-als-entscheidender-Faktor-im |sernav=derStandard.at |malper=www.derstandard.at |roja-gihiştinê=2025-03-11 }}&lt;/ref&gt; Piştî ku kurdan DAIŞê bi alîkariya şervanên jin şikandin, di sala [[2012]]an de li bajarê [[Berxwedana Kobaniyê|Kobanê şoreşek]] bi armanca avakirina demokrasiyeke wekhevîxwaz ragihandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.deutschlandfunkkultur.de/frauen-kurden-syrien-rojava-100.html |sernav=Frauenrevolution in Nordsyrien - Mit Willen und Waffen |malper=Deutschlandfunk Kultur |tarîx=2022-11-08 |roja-gihiştinê=2025-03-11 |ziman=de |paşnav=deutschlandfunkkultur.de }}&lt;/ref&gt; Ev yek bandorek erênî li ser rola jinan di civak, siyaset û artêşê de kir. Îro jin di hemû warên jiyanê de têne temsîlkirin.

Bandorên van pêşkeftinan avakirina gundê jinan [[Jinwar (gund)|Jinwar]] li nêzî bajarê [[Amûdê]], atolyeyên jinan ên wekî li [[Hesîçe|Hesekê]] û [[televîzyon]]a jinan [[Jin TV|Jin]] [[Jin TV|TV]] ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://edition.cnn.com/2019/05/04/middleeast/jinwar-syria-female-only-village-trnd/index.html |sernav=These Syrian women built a female-only village to escape from ISIS and war |malper=CNN |tarîx=2019-05-04 |roja-gihiştinê=2025-03-11 |ziman=en |paşnav=Zdanowicz |pêşnav=Loumay Alesali,Christina }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nd-aktuell.de/artikel/1170425.frauen-in-rojava-jin-jiyan-azadi.html |sernav=Jin Jiyan Azadî |malper=nd-aktuell.de |roja-gihiştinê=2025-03-11 |ziman=de |paşnav=Peikert |pêşnav=Linda }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://jintv.net/en/ |sernav=Home |malper=JIN TV |roja-gihiştinê=2025-03-11 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sîstema siyasî li ser [[konfederalîzma demokratîk]] e, bi daxwaza ku [[Demokrasî|demokrasiya]] bingehîn û ne dewletî be. Di hemû waran de kotaya jinan ji %40 e, ji bilî vê, ji bo her saziyekê binsaziyek din jî heye, ku tenê jin tê de organîze dibin. Hurmeta taybetî ya mafên jinan di peymana civakî de di madeya 26an de wiha tê xuyang kirin. Li gorî vê yekê, jin xwedî mafê beşdariya wekhev in di hemû warên jiyanê de (...) û bi xwe biryarê li ser mijarên xwe didin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://nordundostsyrien.de/geschlechtergerechtigkeit/ |sernav=Geschlechtergerechtigkeit {{!}} Selbstverwaltung Nord- und Ostsyrien |roja-gihiştinê=2025-03-11 |ziman=de }}&lt;/ref&gt; Çavdêriya Mafên Mirovan a Sûriyê ji biryarnameya parêzgeha Hesekê diyar kir, ku divê jin û mêr &quot;di hemû warên jiyana giştî û taybet de wekhev&quot; bin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Editorial |pêşnav=Reuters |sernav=Self-ruling region in Syria issues women's rights decree: monitor |url=http://www.reuters.com/article/2014/11/09/us-mideast-crisis-syria-women-idUSKCN0IT0ID20141109 |roja-gihiştinê=2025-03-11 |xebat=Reuters |ziman=en-US |archive-date=2015-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721201440/http://www.reuters.com/article/2014/11/09/us-mideast-crisis-syria-women-idUSKCN0IT0ID20141109 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== Rojhilata Kurdistanê ===
[[Wêne:Jina Mahsa Amini Graffitipice.jpg|thumb|Graffitiyek ji bo bîranîna Jîna Emînî li Frankfurtê, Almanya]]
Li [[Kurdistan (parêzgeh)|parêzgeha Kurdistanê]] ya [[Îran]]ê qanûnên Komara Îslamî ya Îranê derbas dibin. [[Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî|Amnesty International]] di sala [[2021]]an de ragihand, ku jin li Îranê di warê zewac, hevberdan û mîratê de, û di gihîştina bazara kar û postên siyasî de cudakariyê dibînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.amnesty.de/informieren/amnesty-report/iran-2021 |sernav=Iran 2021 |malper=www.amnesty.de |roja-gihiştinê=2025-03-11 |ziman=de }}&lt;/ref&gt; Mînakî, jin nikarin ji bo [[Serokdewlet|serokatiyê]] namzed bibin û divê li cihên giştî li gorî koda cil û bergên tund tevbigerin. Ger qanûnên giştî werin binpêkirin, cezayên pere û girtinê yên giran li jinan têne birîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tagesschau.de/ausland/asien/iran-kopftuch-106.html |sernav=Iran bringt umstrittenes Kopftuchgesetz auf den Weg |malper=tagesschau.de |roja-gihiştinê=2025-03-11 |ziman=de }}&lt;/ref&gt; Kesên ku ji aliyê [[Polîsa exlaqî|polîsên exlaqî]] têne girtin, ên ku di sala [[2005]]an de ji bo kontrolkirina koda cil û bergan hatine destnîşankirin, bi piranî jin in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reuters.com/article/us-iran-rights-rouhani-idUSKCN0XH0WH |sernav=Rouhani clashes with Iranian police over undercover hijab agents |malper=reuters.com |tarîx=20 adar 2016 |roja-gihiştinê=11 adar 2025 }}&lt;/ref&gt; Ew pir caran tundûtûjiyeke mezin bi kar tînin û jin carinan di encamê de jiyana xwe ji dest didin. Di [[îlon]]a [[2022]]an de, [[Jîna Emînî]] jî bi vî awayî hatibû kuştin. Mirina wê li bin dirûşma [[Jin, Jiyan, Azadî]]protestoyeke mezin da destpê kirin, pêşî li herêmên kurdî, paşê li seranserê komarê û li hemû cîhanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Khorsand |pêşnav=Solmaz |tarîx=2023-02-17 |sernav=Kurdistan, wo der Widerstand zu Hause ist |url=https://www.republik.ch/2023/02/17/islamische-republik-versus-iran-teil-1-die-wiege-des-widerstands |kovar=Republik |ziman=de }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.de/geschichte-und-kultur/2022/10/frau-leben-freiheit-proteste-iran-geschichte-frauenrechte |sernav=„Frau, Leben, Freiheit”: Die Proteste in Iran und ihre Geschichte |malper=National Geographic |tarîx=2022-10-13 |roja-gihiştinê=2025-03-11 |ziman=de |paşnav=@NatGeoDeutschland }}&lt;/ref&gt;
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jin]]
[[Kategorî:Jinên kurd]]
[[Kategorî:Mafên jinan]]
[[Kategorî:Mafên jinan li Kurdistanê| ]]</text>
      <sha1>my6heswdegvlbmon82ldcsawz9vkoca</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Banê cam</title>
    <ns>0</ns>
    <id>307882</id>
    <revision>
      <id>2095663</id>
      <parentid>2083207</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T00:49:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3242" sha1="02nku710mpjx1uiwioad5zafy42g8th" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=adar 2025}}
[[Wêne:Average earnings of workers by education and sex - 2006.png|thumb|Grafîkeke ku cûdahiyên di dahatiya di navbera mêr û jinan de ya heman asta perwerdehiyê diyar dike (DYA 2006).]]
'''Banê cam''' yan jî '''sendroma banê cam''' metafor an astengiyeke nedîtbar e ku bi gelemperî jin/an hinek komên hindikayiyên di civakê de rûbirû dimînin ku ev astengî nahêle ku koma bandorkirî di rêza hiyerarşîk a heyî de ji astekê derbas bibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dol.gov/oasam/programs/history/reich/reports/ceiling2.pdf |sernav=Solid Investments: Making Full Use of the Nation's Human Capital. |roja-gihiştinê=2025-03-31 |archive-date=2014-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141108194808/http://www.dol.gov/oasam/programs/history/reich/reports/ceiling2.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Dibe ku hinek cûdakarî jî bibin sedema sendroma banê cam. Ev metafor yekem car ji aliyê [[Femînîzm|femînîstan]] ve ji bo derbasbûna astengiyên di kariyera jinên serketî de hatiye bikar anîn. Ev têgeh yekem car ji aliyê [[Marilyn Loden]] ve di sala 1978an de di dema axavtinekê de hatiye behs kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Full frontal PR: getting people talking about you, your business, or your product |url=https://archive.org/details/fullfrontalprget0000laer |paşnav=Laermer |pêşnav=Richard |weşanger=Bloomberg Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-57660-099-3 |çap=1 |cih=Princeton |paşnav2=Prichinello |pêşnav2=Michael}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-12-13 |sernav=100 Women: 'Why I invented the glass ceiling phrase' |url=https://www.bbc.com/news/world-42026266 |roja-gihiştinê=2025-03-31 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Bi taybetî ev têgeh ji bo mekanîzmayên ku pêşî li pêşketina jinan di jiyana wan ên xebatê digire hatiye bikaranîn. Peyva &quot;ban&quot; behsa astengiyên ku dema jin ber bi kariyera xwe ve diçin an bilind astengiyên ku pê re rûbirû dimînin rave dike; peyva &quot;camê&quot; jî sinor an benda nedîtî ya astengiyan rave dike.

== Danasîn ==
Banê cam ji bo kesên ku bi bandor bûne astengek e ku dibe sedem ew kes ji kar, kariyer û ji serketinên xwe dûr bikevin. Kesên ku ji ber banê cam bi bandor bûne bi çar pîvanan têne tespîtkirin:
# Newekheviya di navbera zayend an komên etnîkî de bi taybetmendiyên din ên karmendan ên girêdayî kar nayê ravekirin.
# Newekhevî di astên bilindtir ên pileya kariyerê de ji astên jêrîn mezintir e.
# Newekhevî ne tenê bi rêjeya jinan an kêmneteweyan a di astên bilind de ye. Bi derfetên pêşketinê ve jî girêdayî ye.
# Di seranserê dirêjahiya dema kariyerê de jî newekhevî zêde dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cotter |pêşnav=David A. |paşnav2=Hermsen |pêşnav2=Joan M. |paşnav3=Ovadia |pêşnav3=Seth |paşnav4=Vanneman |pêşnav4=Reeve |tarîx=2001-12-01 |sernav=The Glass Ceiling Effect* |url=https://academic.oup.com/sf/article-abstract/80/2/655/2234418?redirectedFrom=fulltext |kovar=Social Forces |cild=80 |hejmar=2 |rr=655–681 |doi=10.1353/sof.2001.0091 |issn=0037-7732}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Nîjadperestî]]
[[Kategorî:Termînolojiya femînîst]]
[[Kategorî:Zayendperestî]]</text>
      <sha1>02nku710mpjx1uiwioad5zafy42g8th</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Parka Neteweyî ya Yellowstonê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>309353</id>
    <revision>
      <id>2095727</id>
      <parentid>1944402</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T05:20:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4411" sha1="i49outxr513h6va4cw6gt9ufjeil0bt" xml:space="preserve">[[Wêne:Grand Canyon of yellowstone.jpg|thumb|Dîmenek ji Parka Neteweyî ya Yellowstonê.]]
'''Parka Neteweyî ya Yellowstonê''' parkek neteweyî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ye ku li quncikê bakurê rojavayê girava Wyomingê ye û beşên piçûk ên parkê heta Montana û Idahoyê dirêj dibin. Parka Yellowstonê ji aliyê Kongreya 42an a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve bi rêya Qanûna Parastina Parka Neteweyî ya Yellowstonê hatiye damezrandin û di 1ê adara sala 1872an de bi îmzeya serok [[Ulysses S. Grant]] ve bi awayekî fermî hetiye îmzekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/collections/national-parks-maps/articles-and-essays/yellowstone-the-first-national-park/ |sernav=Yellowstone, the First National Park {{!}} Articles and Essays {{!}} Mapping the National Parks {{!}} Digital Collections {{!}} Library of Congress |malper=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA |roja-gihiştinê=2025-07-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/collections/united-states-statutes-at-large/about-this-collection/ |sernav=About this Collection {{!}} United States Statutes at Large {{!}} Digital Collections {{!}} Library of Congress |malper=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA |roja-gihiştinê=2025-07-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.archives.gov/milestone-documents/act-establishing-yellowstone-national-park |sernav=Act Establishing Yellowstone National Park (1872) |malper=National Archives |tarîx=2021-09-08 |roja-gihiştinê=2025-07-01 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Yellowstone parka neteweyî ya yekem ê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye û di heman demê de yekem parka neteweyî ya cîhanê ye ku hatiye ragihandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=USA%2026&amp;mode=all |sernav=UNESCO - MAB Biosphere Reserves Directory |malper=www.unesco.org |roja-gihiştinê=2025-07-01}}&lt;/ref&gt; Park bi jiyana xwe ya kovî û gelek taybetmendiyên xwe yên jeotermal, bi taybetî geyzera Old Faithful ku yek ji wan ên herî populer e tê naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nps.gov/yell/planyourvisit/parkfacts.htm |sernav=Park Facts - Yellowstone National Park (U.S. National Park Service) |malper=www.nps.gov |roja-gihiştinê=2025-07-01 |ziman=en |paşnav=Park |pêşnav=Mailing Address: PO Box 168 Yellowstone National |paşnav2=Us |pêşnav2=WY 82190-0168 Phone: 307-344-7381 Contact}}&lt;/ref&gt; Her çend park gelek cureyên biyoman temsîl bike jî, rûyê şînahî ya parkê herî zêde daristanên ekosîstema çiyayî pêk tê ku park beşek ji ekoherêma Daristanên Kevirî yên Başûrê Navendî pêk tîne.

Her çiqas xwemalî yên amerîkî herî kêm 11.000 sal in li herêma Yellowstone dijîn jî ji xeynî serdanên kesên çiyayî yên di destpêka sedsala 19an û di nîvê sedsalê de, kifşkirina rêxistinkirî ya parkê heta dawiya salên 1860î dest pê nekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nps.gov/yell/historyculture/index.htm |sernav=History &amp; Culture - Yellowstone National Park |malper=www.nps.gov |roja-gihiştinê=2025-07-01 |ziman=en |archive-date=2013-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130922144249/http://www.nps.gov/yell/historyculture/index.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Birêvebirin û kontrola parkê di destpêkê de di bin desthilata Wezareta Karên Hundir a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de bû û yekem sekreterê karên hundir ê ku çavdêriya parkê dikir Columbus Delano bû. Lêbelê Artêşa Dewletên Yekbûyî di dawiyê de ji bo çavdêriya rêveberiya Yellowstone ji bo 30 salan di navbera 1886 û 1916an de hatibû erkdarkirin. Di sala 1917an de, rêveberiya parkê hate ji bo Xizmeta Parka Neteweyî ku salek berê hatibû damezrandin hatiye veguhastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.archives.gov/research/guide-fed-records/groups/079.html#79.7.16 |sernav=Records of the National Park Service [NPS] |malper=www.archives.gov |roja-gihiştinê=2025-07-01}}&lt;/ref&gt; Bi sedan avahî hatine çêkirin û ji ber girîngiya mîmarî û dîrokî têne parastin û lêkolîneran zêdetirî hezar deverên arkeolojîk ên xwemalî lêkolîn kirine.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commonscat-biçûk/wd}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avabûnên 1872an li DYAyê]]
[[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li DYAyê]]
[[Kategorî:Parkên neteweyî]]</text>
      <sha1>i49outxr513h6va4cw6gt9ufjeil0bt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Birca Mîladê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>310674</id>
    <revision>
      <id>2095667</id>
      <parentid>2083419</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T01:09:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2921" sha1="cftpj3j21fqcyk02rr3yaeuxbzwk6pk" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
| wêne               =
| wêne_sernav        = 
}}
'''Birca Mîladê''' yan jî '''birca Tehranê''' (bi farisî: برج میلاد, ''Borj-e Milād'') birceke pirarmanc e ku li [[Tehran]]a paytexta Îranê hatiye avakirin. Birca Mîladê yekem birca telekomunîkasyonê ya cîhanê ye ku di sala 1997an de çêkirina bircê hatiye destpêkirin û di sala 2008an de jî bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nbn.ir/viewer.php?id=15 |sernav=NBN - Nasl Bartar Novin |malper=www.nbn.ir |roja-gihiştinê=2025-09-15 |roja-arşîvê=2009-11-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091117010931/http://www.nbn.ir/viewer.php?id=15 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Birc avahiya herî bilind ê Îranê ye û 24em avahiya herî bilind ê cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iran |url=https://archive.org/details/iran0000burk_e1t7 |paşnav=Burke |pêşnav=Andrew |weşanger=Lonely Planet |tarîx=2008 |isbn=978-1-74104-293-1 |çap=5 |cih=Footscray, Vic[u.a.] |paşnav2=Elliott |pêşnav2=Mark }}&lt;/ref&gt; Avakirina bircê nêzîkî 11 sal û 7 mehan berdewam kiriye.

Birc li Tehranê di navbera [[Şehrek-e Xerb]] (''Shahrak-e Gharb'') û navçeya [[Gîşa]]yê (''Gisha'') de ye û ji bingehê heta serê antênê 435 metre bilind e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cellularinsider.com/ |sernav=Cellular Insider {{!}} Your Top Choice For Insider's Mobile News, Reviews &amp; Guides |malper=Cellular Insider |roja-gihiştinê=2025-09-15 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Serî ji podeke mezin ê ku 12 qatan pêk tê û bilindahî ya banê podê 315 mêtre ye.

Ev birc beşek ji navenda bazirganî û konferansê ya navneteweyî ya Tehranê ye ku di nav xwe de otêlek pêncstêrk, navendeke konferansê, navendeke bazirganiya cîhanî û parkekê înformatîkê vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=6767 |sernav=Borj-e Milad, Tehran - SkyscraperPage.com |malper=skyscraperpage.com |roja-gihiştinê=2025-09-15 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.emporis.com/building/miladtower-tehran-iran |sernav=Milad Tower {{!}} Buildings {{!}} EMPORIS |malper=www.emporis.com |roja-gihiştinê=2025-09-15 |ziman=en |paşnav=GmbH |pêşnav=Emporis |archive-date=2014-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141202183434/http://www.emporis.com/building/miladtower-tehran-iran |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.visitiran.ir/ |sernav=Visit Iran {{!}} Official Travel Guide of Iran |malper=www.visitiran.ir |roja-gihiştinê=2025-09-15 |roja-arşîvê=2021-12-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211231183617/https://www.visitiran.ir/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avahiyên di 2007an de hatine xilaskirin]]
[[Kategorî:Avahiyên li Tehranê]]
[[Kategorî:Balaxaneyên li Îranê]]
[[Kategorî:Mîmarî li Îranê]]
[[Kategorî:Tehran]]</text>
      <sha1>cftpj3j21fqcyk02rr3yaeuxbzwk6pk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maria Corina Machado</title>
    <ns>0</ns>
    <id>311538</id>
    <revision>
      <id>2095713</id>
      <parentid>1995780</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T04:40:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29398" sha1="7fhf158pmrvghvezvnmiqvm11i0s4gt" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = 
| wêne               = 
| cihê_jidayikbûnê   = 
| sernavê wêne       = 
| mezinahiya wêne    = 220px
}}
'''Maria Corina Machado''' (jdb. 7ê cotmeha 1967an) [[siyasetmedar]] û [[Endezyarî|endezyarekî]] pîşesaziyê ya venezuelayî ye. Maria Corina serokeke girîng a opozîsyona [[Venezuela]]yê ye ku ji sala 2011an heta sala 2014an endama [[Parlamena Neteweyî ya Venezuelayê]] bû. Di cotmeha sala 2025an de, [[Xelata Nobelê ya Aştiyê]] &quot;ji bo xebata wê ya bêwestan a pêşxistina mafên demokratîk ji bo gelê Venezuelayê û ji bo têkoşîna wê ya ji bo bidestxistina veguherîneke dadperwer û aştiyane ya ji dîktatoriyê ber bi demokrasiyê&quot; ve wergirtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2025/press-release/ |sernav=Nobel Peace Prize 2025 |malper=NobelPrize.org |roja-gihiştinê=2025-10-10 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Machado di sala 2002an de wekê damezrînerê rêxistina çavdêriya dengan ''Súmate'' ket siyasetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.eluniversal.com/2010/02/12/pol_esp_comunicado-de-sumate_12A3426731.shtml |sernav=Comunicado de Súmate sobre renuncia de María Corina Machado  - Nacional y Política - EL UNIVERSAL |malper=www.eluniversal.com |roja-gihiştinê=2025-10-10 }}&lt;/ref&gt; Ew Koordînatora Neteweyî ya partiya siyasî ya [[Vente Venezuela]] ye. Di sala 2012an de, ew di hilbijartinên serokatiyê yên opozîsyonê de namzed bû lê li hember [[Henrique Capriles]] winda kiriye. Di xwepêşandanên Venezuelayê ya 2014an de, ew kesayetiyek pêşeng bû ku xwepêşandanên li dijî hikûmeta serok Nicolás Maduro organîze dikir.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Anatoly Kurmanaev and Corina Pons |sernav=Middle Class Protesting Venezuela Shortages Drive Poor to Maduro |url=http://www.businessweek.com/news/2014-03-13/middle-class-protesting-venezuela-shortages-drive-poor-to-maduro |roja-gihiştinê=2025-10-10 |xebat=Businessweek.com |ziman=en |archive-date=2014-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313080046/http://www.businessweek.com/news/2014-03-13/middle-class-protesting-venezuela-shortages-drive-poor-to-maduro |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2023an de Machado di hilbijartinên seretayî yên opozisyonê de bi ser ket û ji bo hilbijartinên serokatiya Venezuelayê ya sala 2024an de bûye namzedê yekîtiyê. Lêbelê di hezîrana sala 2023an de ji aliyê Kontrolkerê Giştî yê Venezuelayê ji wezîfeya wê ya giştî hatibû dûrxistin ku bi biryarek di çileya sala 2024an de ji aliyê Dadgeha Bilind a Edaletê ya Venezuelayê ve hatibû pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Venezuela bars leading opposition candidate Machado from holding office |url=https://www.reuters.com/world/americas/venezuela-opposition-candidate-machado-barred-holding-office-govt-2023-06-30/ |roja-gihiştinê=2025-10-10 |xebat=Reuters |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Di encamê de, pêşî [[Corina Yoris]] û paşê jî [[Edmundo González Urrutia]] ji namzediye vekişiyabûn.

Di tebaxa sala 2024an de, Machado ragihandibû ku ew xwe veşartiye û diyar kiriye ku ew ji bo jiyan û azadiya xwe yê di bin serweriya hikûmeta Maduro de ditirse.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2024-01-27 |sernav=Venezuela's Supreme Court disqualifies opposition leader from running for president |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2024/01/27/venezuela-s-supreme-court-disqualifies-opposition-leader-from-running-for-president_6469941_4.html |roja-gihiştinê=2025-10-10 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Machado ji ber aktîvîzma xwe navdariyeke navneteweyî wergirtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2018-11-19 |sernav=BBC 100 Women 2018: Who is on the list? |url=https://www.bbc.com/news/world-46225037 |roja-gihiştinê=2025-10-10 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Ew di sala 2018an de di nav 100 Jinên BBCyê de wekî yek ji wan hatiye hilbijartin û di sala 2025an de di nav 100 kesên herî bi bandor ên kovara ''Time'' de hatiye navnîş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=María Corina Machado: The 100 Most Influential People of 2025 |url=https://time.com/collections/100-most-influential-people-2025/7273783/maria-corina-machado/ |roja-gihiştinê=2025-10-10 |xebat=TIME |ziman=en |roja-arşîvê=2025-10-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251012231711/https://time.com/collections/100-most-influential-people-2025/7273783/maria-corina-machado/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Jînenîgarî ==
Machado di 7ê cotmeha sala 1967an de li [[Karakas]], Venezuelayê ji dayik bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.mariacorina2010.com/?module=bio |sernav=Es Ahora = Maria Corina Machado |malper=www.mariacorina2010.com |roja-gihiştinê=2025-10-10 |roja-arşîvê=2010-03-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100322195217/http://www.mariacorina2010.com/?module=bio |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Ew ji dûndana Marquis 3ê Toro, Sebastián José Antonio Rodríguez del Toro y Ascanio (1739–1787) ye û keça herî mezin ji çar keçên derûnnas Corina Parisca (1940) û karsazê pola Henrique Machado Zuloaga (1930–2023) ye ku biraziyê Armando Zuloaga bû ku di serhildana li dijî dîktatorê Venezuelayê Juan Vicente Gómez de hatibû kuştin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ventevenezuela.org/mariacorina/ |sernav=María Corina |malper=Vente Venezuela |tarîx=2016-09-14 |roja-gihiştinê=2025-10-10 |ziman=es }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A37649-2004Jul8.html |sernav=Signing On To Challenge Hugo Chavez (washingtonpost.com) |malper=www.washingtonpost.com |roja-gihiştinê=2025-10-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-11-19 |sernav=The Rose That Is a Thorn in Chávez's Side (Published 2005) |url=https://www.nytimes.com/2005/11/19/world/the-rose-that-is-a-thorn-in-chavezs-side.html |roja-gihiştinê=2025-10-10 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Machado xwediyê dîplomaya endezyariya pîşesaziyê ya Zanîngeha Katolîk a Andrés Bello û dîplomeya masterê di warê darayî de ye ku ji Instituto de Estudios Superiores de Administración (IESA) li Karakasê wergirtiye. Di heman demê de di sala 2009an de beşdarî bernameya bûrsvanên Cîhanê ya Zanîngeha Yaleyê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://worldfellows.yale.edu/person/maria-corina-machado/ |sernav=Maria Corina Machado – Maurice R. Greenberg World Fellows Program |roja-gihiştinê=2025-10-10 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.proquest.com/docview/398979963 |sernav=Preview unavailable - ProQuest |malper=www.proquest.com |roja-gihiştinê=2025-10-10 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1992an de dema ku Machado dayika sê zarokan bû weqfa ''Fundación Atenea'' (Weqfa Atenea) damezirandîye ku weqf ji bo lênêrîna zarokên bê dê û bav ên ku li kolanên Karakasê dimînin dixebitî. Machado di heman demê de wekê seroka Weqfa Opportunitasê xebitiye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Piştî ku li Valenciayê di sektora otomobîlan de dixebitî, di sala 1993an de koçî Karakasê dibe. Ji ber rola xwe yê di ''Súmate'' de, Machado ji bo ku weqf neyê siyasîkirin, weqfê terikandiye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
== Kariyera wê ==
=== Namzediya serokatiyê ya 2011an ===
Machado di sala 2011an de ji bo hilbijartinên serokatiyê ya sala 2012an namzediya xwe dabû ragihandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://politica.eluniversal.com/2011/07/11/diputada-machado-anunciara-su-precandidatura-el-proximo-domingo.shtml |sernav=Diputada Machado anunciará su precandidatura el próximo domingo - Nacional y Política - EL UNIVERSAL |malper=politica.eluniversal.com |roja-gihiştinê=2025-10-12 |ziman=es |roja-arşîvê=2011-07-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110712234113/http://politica.eluniversal.com/2011/07/11/diputada-machado-anunciara-su-precandidatura-el-proximo-domingo.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Rojnameya ''Los Angeles Times'' diyar kiribû ku navê wê wekî namzedeke potansiyel hatiye bilindkirin û Michael Shifter diyar kiriye ku ew namzedek serokatiyê ya pêşerojê ye &quot;ku dikare bi bandor vîzyonek ji bo Venezuelayek piştê Chávez ragihîne ku dikare têra xwe alîgirên Chávez bikişîne&quot;.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2010-sep-28-la-fg-venezuela-election-20100928-story.html |sernav=Venezuela elections weaken Chavez's hold |malper=Los Angeles Times |tarîx=2010-09-28 |roja-gihiştinê=2025-10-12 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.washingtontimes.com/news/2010/sep/27/chavez-opponents-make-gains/ |sernav=Chavez opponents make gains |malper=The Washington Times |roja-gihiştinê=2025-10-12 |ziman=en-US |paşnav=The Washington Times |pêşnav=The Washington Times }}&lt;/ref&gt; Li gorî ''Financial Times'', Machado &quot;wekê rûyê nû yê opozîsyonê hatiye binavkirin. Heta Serok Hugo Chávez jî behsa rûbirûbûna wê di hilbijartinên serokatiya sala 2012an de kiriye.&quot;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ft.com/content/064cc06a-cb30-11df-95c0-00144feab49a |sernav=Client Challenge |malper=www.ft.com |roja-gihiştinê=2025-10-12 }}&lt;/ref&gt;

Di 13ê çileya sala 2012an de, di gotara rewşa neteweyî ya salane ya Chávez de ku ji bo meclîsa neteweyî pêşkêş kiriye, Machado li derbarê kêmbûna kelûpelên bingehîn, sûc û netewekirina pîşesaziyên bingehîn de bi Chávez re dikeve nav nîqaşan. Machado di nîqaşên bi Chávez re wiha dibêje: &quot;Hûn çawa dikarin bibêjin ku hûn milkê taybet diparêzin dema ku hûn karsaziyên piçûk desteser dikin; desteserkirin û nedana pereyan diziya mal û milkên xelkê ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.64628/aa.mx55pdfwe |sernav=Amid the spoils of oil, challenges await post-Chavez Venezuela |malper=doi.org |tarîx=2013-04-11 |roja-gihiştinê=2025-10-12 |paşnav=Esposto |pêşnav=Alexis }}&lt;/ref&gt; Di hilbijartinên serokatiya cotmeha sala 2012an de, namzedê opozîsyonê ya li dijî Chávez Henrique Capriles Radonski serketî bûye; li gorî Associated Press, Machado &quot;berî ku encam werin ragihandin, têkçûna xwe qebûl kiribû û gotibû ku ew ê bi awayekî çalak piştgiriyê bide Capriles&quot;.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Venezuela's opposition picks Chavez's challenger |url=https://www.usatoday.com/news/world/story/2012-02-12/venezuela-chavez-challenger/53065674/1/ |roja-gihiştinê=2025-10-12 |xebat=USATODAY.COM }}&lt;/ref&gt;
=== Parlemena neteweyî ===
==== Namzedî ====
[[Wêne:Mariacorinamachado2.jpg|thumb| Machado li Foruma Aborî ya Cîhanî ya li ser Amerîkaya Latîn a 2011an li Rio de Janeiro, Brezîl.]]
Di sibata sala 2010an de, Machado dest ji karê xwe yê Súmateyê berdide û namzediya xwe ji bo Meclîsa Neteweyî ya Venezuelayê ragihandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.eluniversal.com/2010/02/12/pol_esp_comunicado-de-sumate_12A3426731.shtml |sernav=Comunicado de Súmate sobre renuncia de María Corina Machado  - Nacional y Política - EL UNIVERSAL |malper=www.eluniversal.com |roja-gihiştinê=2025-10-12 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.el-nacional.com/www/site/p_contenido.php?q=nodo/123441/Nacional/Mar%C3%ADa-Corina-Machado-lanz%C3%B3-su-precandidatura-a-la-AN |sernav=El-Nacional.com |malper=www.el-nacional.com |roja-gihiştinê=2025-10-12 |ziman=es }}&lt;/ref&gt; Wê ji bo şaredariyên Chacao, Baruta, El Hatillo û Parroquia Leoncio Martínez de Sucre nûnertî ya Mirandayê kiriye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Ew endama partiya Yekemîn Dadmendî, (Primero Justicia) Maseya Dor ya Yekîtiya Demokrat (Mesa de la Unidad Democrática - MUD) bû ku li dijî partiya Chávez, Partiya Sosyalîst a Yekbûyî ya Venezuelayê (Partido Socialista Unido de Venezuela - PSUV) siyasetên xwe dimeşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.cne.gob.ve/divulgacion_parlamentarias_2010/index.php?e=13&amp;m=00&amp;p=00&amp;c=00&amp;t=00&amp;ca=00&amp;v=02 |sernav=Divulgación Elecciones Parlamentarias - 26 de Septiembre de 2010 |malper=www.cne.gob.ve |roja-gihiştinê=2025-10-12 }}&lt;/ref&gt; Di dema ragihandina namzediya xwe de, wê diyar kiriye ku venezuelayî mirovên baş, bi ehlaq û azad in ku naxwazin bi tundûtûjî an nefretê re bijîn; wê soz dabû ku mafê venezuelayîyan ê ramana azad û jiyana bê tirs biparêze.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://politica.eluniversal.com/2010/02/22/pol_art_hay-que-transformar_1770187.shtml |sernav=&quot;Hay que transformar           las instituciones públicas&quot; - Nacional y Política - EL UNIVERSAL |malper=politica.eluniversal.com |roja-gihiştinê=2025-10-12 |ziman=es |roja-arşîvê=2011-07-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110710185417/http://politica.eluniversal.com/2010/02/22/pol_art_hay-que-transformar_1770187.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://deportes.eluniversal.com/2010/02/18/pol_ava_maria-corina-machado_18A3449931.shtml |sernav=eluniversal |malper=deportes.eluniversal.com |roja-gihiştinê=2025-10-12 |ziman=es |roja-arşîvê=2012-07-08 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20120708104455/http://deportes.eluniversal.com/2010/02/18/pol_ava_maria-corina-machado_18A3449931.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di nîsana sala 2010an de, Machado di hilbijartinên pêşdem de bi ser ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.eluniversal.com/2010/04/25/pol_ava_comision-tecnica-anu_25A3803051.shtml |sernav=Comisión Técnica anuncia resultados de primarias con 98% de votos escrutados - Nacional y Política - EL UNIVERSAL |malper=www.eluniversal.com |roja-gihiştinê=2025-10-12 }}&lt;/ref&gt; Wê bi awayekî çalak li &quot;taxên xizan ên ku berê wekê deverên xurt a alîgirê Chávez dihatin dîtin&quot; dest bi xebatên xwe kiribû û hewl dabû ku &quot;ji pirsgirêkên navxweyî ku di nav de sûcên tundûtûjiyê yên berbelav, qutbûna elektrîkê li hinek herêman, kêmbûna giran a xanîyan û enflasyona ji sedî 30, sûdê werbigire&quot;.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://seattletimes.nwsource.com/html/nationworld/2012941607_apltvenezuelaoppositionsobstacles.html |sernav=Chavez foes face obstacles ahead of crucial vote |malper=The Seattle Times |roja-gihiştinê=2025-10-12 }}&lt;/ref&gt;

Machado gazinan kiriye ku namzedên MUD bi &quot;tiştê ku wê bi makîneyeke propagandayê ya ji aliyê hikûmetê ve hatiye organîzekirin ku reklamên ku rexnegirên Chávez henekan dikin derdixe&quot; re rû bi rû mane ku bernameyên axavtin ên ku namzedên partiya desthilatdar serdest in dimeşîne û hemî axantinên serokkomar diweşînin&quot;.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Li gorî ''The Economist''ê destûra bingehîn a Venezuelayê &quot;qedexe dike ku rayedarên hikûmetê, tevî serokomar, pozîsyona xwe ji bo piştgirîkirina meyleke siyasî bi kar bînin. Lê belê dezgeha hilbijartinê ku desteya wê ji çar alîgirên Chavez û tenê ji desteyeke opozîsyonê pêk tê, dibêje ku ew dikarin her çi dibe bila bibe bikin.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Chávez grapples with a 50/50 nation |url=https://www.economist.com/the-americas/2010/09/23/chavez-grapples-with-a-50/50-nation |roja-gihiştinê=2025-10-12 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt;

Chavez bi bikaranîna televîzyona dewletê ji bo &quot;hevrikên xwe rexne bike û hevalan pesnê wî bide&quot; di dema kampanyaya hilbijartinê de bi binpêkirina qanûnên kampanyayê hatiye tawanbarkirin; wî binpêkirina qanûnê red kiriye û pêşniyar kiriye ku yekane rêveberê ji pênc rêveberên Konseya Hilbijartinê ya Neteweyî ku ne alîgirê Chávez e û mijarî anî ziman ku dikare ji ber kirina tohmetan were darizandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5hnH8H_eglFrymD2NranoLmqWSN-QD9I067PG3 |sernav=The Associated Press: Election official: Chavez breaking campaign rules |malper=www.google.com |roja-gihiştinê=2025-10-12 }}&lt;/ref&gt; Li gorî nûçegihanekî ''Associated Pressê'' meclîsa hilbijartinê ya Venezuelayê &quot;bi salan e qanûnên ku serok û berpirsên din ên hilbijartî ji kampanyaya çalak a ji bo namzedan asteng dikin, paşguh kiriye.&quot;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Chavez gefa lêpirsîna qanûnî li dijî Vicente Diaz ku endamê yekane ya konseya hilbijartinê ku rexne li bikaranîna wî ya zêde ya medyaya dewletê berî dengdanê girtiye, xwariye. Machado gotiye: &quot;em ji bo kampanyayên xwe serdana dengdêran dikin, ji malekê diçin malekê lê kampanyaya partiya desthilatdar bi rêya axavtinên televîzyona dewletê tê birêvebirin.&quot;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Dema ku kanala televîzyonê ya dewletê hevpeyvîn bi Machado re dike, wan wêneyên civîna wê ya Ofîsa Dorveger di sala 2005an de bi George W. Bush re ku ji aliyê nûçegihaneke ''Associated Press'' ve wekê &quot;dijminê demdirêj ê Chavez&quot; hatibû binavkirin, weşandibû.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Wê got: &quot;Her çend destûr qedexe bike jî, Me kampanyayeke bi serokatiya PSUV heye ku gelek çavkaniyên ku em dizanin çavkaniyên giştî ne.&quot; PSUV ji cadenas nacionales (axaftinên Chávez ên ku hemî her kanala televîzyonê ya Venezuelayê mecbûr bû biweşîne) sûd wergirtiye di heman demê de &quot;kanala sereke ya hikûmetê rêzeçalakiyên mîtîng û reklaman ên ku namzetên Chavez ên bi cilên sor nîşan didan weşandibû&quot;.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Dema ku kanala dewletê hevpeyvîn bi Machado re pêk dianî, hevpeyvîn &quot;ji nişkê ve hate qutkirin&quot; û &quot;veguherî mîtîngeke kampanyayê ku Chávez li ber şanoyeke tijî alîgiran diaxivî&quot;.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

==== Hilbijartin ====
Machado di 25ê îlona sala 2010an de di hilbijartinên Meclîsa Neteweyî de wekî kesê ku herî zêde deng wergirtiye ew û hevnamzedê Justice First Miranda Enrique Mendoza bû ku &quot;du kesên ku herî zêde ku li seranserê welêt deng wergirtibûn&quot; bi ser ketibû.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt; Machado gotiye ku serok &quot;bi veguherandina hilbijartinê ji bo referandûmekê li ser xwe şaşiyeke mezin kir...&quot; Ev nîşanek eşkere ye ku venezuelayî hikûmetek otorîter, hikûmetek leşkerî, hikûmetek navendî û hikûmetek ku dixwaze Venezuelayê veguherîne Kûbayê naxwazin... Qonaxeke nû îro dest pê dike û me gaveke mezin ber bi roja ku nirxên demokratîk, azadî, edalet û rêveberîya baş serdest bibin avêtiye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.washingtontimes.com/news/2010/sep/27/chavez-opponents-make-gains/ |sernav=Chavez opponents make gains |malper=The Washington Times |roja-gihiştinê=2025-10-12 |ziman=en-US |paşnav=washingtontimes |pêşnav=The Washington Times }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de wê gotiye: &quot;Niha me rewatiya dengê welatiyan heye. Em nûnerên gel in.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Forero |pêşnav=Juan |tarîx=2010-09-28 |sernav=Chavez fails to solidify control |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/09/27/AR2010092706412.html |roja-gihiştinê=2025-10-12 |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt; Wê wiha dawî li axaftina xwe anî: &quot;Pir eşkere ye. Venezuelayê ji komunîzma mîna Kûbayê re got na.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://english.eluniversal.com/2010/09/27/en_pol_esp_candidate-maria-cori_27A4527011.shtml |sernav=Candidate María Corina Machado: Venezuela said no to communism - Daily News - EL UNIVERSAL |malper=english.eluniversal.com |roja-gihiştinê=2025-10-12 |roja-arşîvê=2011-04-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110406075219/http://english.eluniversal.com/2010/09/27/en_pol_esp_candidate-maria-cori_27A4527011.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Di 21ê adara 2014an de Machado li ser daxwaza Panamayê li Rêxistina Dewletên Amerîkî (OAS) wekî nûnerê alternatîv beşdar bûye ku di nav xwepêşandanên li Venezuelayê de, li ser rewşa Venezuelayê biaxive.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.el-nacional.com/mundo/Martinelli-OEA-pantalones-Venezuela-libere_0_378562148.html |sernav=Martinelli pide a la OEA que se ponga los &quot;pantalones largos&quot; y a Venezuela que libere a los presos |malper=www.el-nacional.com |roja-gihiştinê=2025-10-12 |ziman=es }}&lt;/ref&gt; Li gorî The Wall Street Journal, piştî beşdarbûna wê li OASê, &quot;parlamenterên alîgirê Maduro ku li Meclîsa Neteweyî serdest in&quot;, îdia kirin ku beşdarbûna wê li OASê ji aliyê destûra Venezuelayê ve qedexe ye û wê ji Meclîsa Neteweyî derxistine.&lt;ref name=&quot;Vyas2014&quot;/&gt; Machado bi sûcdarkirina Diosdado Cabello (serokê Meclîsa Neteweyî) bi &quot;dîktatoriya li Meclîsa Neteweyî&quot; bersiv daye û gotibû ku dûrxistina wê ji Meclîsa Neteweyî neqanûnî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-03-25 |sernav=Venezuela opposition congresswoman's mandate revoked |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-26726282 |roja-gihiştinê=2025-10-12 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-03-27 |sernav=Venezuela: Opposition legislator Machado returns to Caracas |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-26761798 |roja-gihiştinê=2025-10-12 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;
=== Aktîvîstî û xwepêşandanên 2014an ===
[[Wêne:Presentacion de la iniciativa La Salida - enero de 2014.jpg|thumb|çep|Leopoldo López û María Corina Machado, înîsiyatîfa La Salida pêşkêş dikin. Juan Guaidó jî li pişt e.]]

Machado di xwepêşandanên sala 2014an de di nav rêberên xwepêşandanên opozîsyonê ya li dijî Nicolás Maduro de bû. Parlamena Neteweyî ji ber sûcên wekî xiyanet, ji ber tevlêbûna wê yê di xwepêşandanên li dijî hikûmetê de di 18ê adara sala 2014an de daxwaza lêpirsîneke cezayî li dijî Machado kiribû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.thestar.com.my/news/world/2014/03/19/venezuelan-congress-seeks-probe-of-protest-leader |sernav=Venezuelan Congress seeks probe of protest leader |malper=The Star |tarîx=2014-03-19 |roja-gihiştinê=2025-10-12 |ziman=en |paşnav=Israel |pêşnav=Brian Ellsworth and Esteban }}&lt;/ref&gt; Machado bersiv da tohmetan û gotibû: &quot;Di dîktatoriyê de, rejîm çiqas qels be, zordarî jî ewqas mezintir dibe.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://lapatilla.com/2014/03/20/maria-corina-en-dictadura-mientras-mas-debil-este-el-regimen-mayor-sera-la-represion/ |sernav=María Corina: En dictadura, mientras más débil esté el régimen, mayor será la represión |malper=LaPatilla.com |tarîx=2014-03-20 |roja-gihiştinê=2025-10-12 |ziman=es |paşnav=Lapatilla }}&lt;/ref&gt; Piştî dûrxistina wê yê di 21ê adara 2014an de, Machado û alîgirên wê di 1ê nîsana sala 2014an de ber bi navenda bajarê [[Karakas]]ê ve dest bi meşekê kirin ku li dijî dûrxistina Machado xwepêşandan lidarbixin ku li wir Machado hewl dabû ku vegere kursiya xwe yê li meclîsa neteweyî. Parêzvanên neteweyî rê li ber xwepêşanderan girtin ku ji wir derkevin û bi gaza rondikrêj xwepêşandaran belav kiribûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Buitrago |pêşnav=Deisy |sernav=Venezuela troops block opposition leader from parliament |url=https://www.reuters.com/article/us-venezuela-protests-idUSBREA301XZ20140401 |roja-gihiştinê=2025-10-12 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Di gulana sala 2014an de, rayedarê hikûmetê Jorge Rodríguez îdiayên komployeke ji aliyê siyasetmedar û rayedarên opozîsyonê ve anîbû ziman ku di nav wan de Machado jî hebû ku îdia kiribû ku wan hewl dane ku hikûmeta Maduro hilweşînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=En fotos y video: presentan “escandalosos correos” que muestran el plan de magnicidio contra Maduro |url=http://www.noticias24.com/venezuela/noticia/240876/en-fotos-presentan-correos-electronicos-que-muestran-golpe-militar-contra-nicolas-maduro/ |roja-gihiştinê=2025-10-12 |xebat=Noticias24 |roja-arşîvê=2015-05-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150511204636/http://www.noticias24.com/venezuela/noticia/240876/en-fotos-presentan-correos-electronicos-que-muestran-golpe-militar-contra-nicolas-maduro/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Delîlên ku ji aliyê hikûmeta Venezuelayê ve hatine pêşkêşkirin, e-name bûn ku hatibû îdia kirin ku ji Machado û Pedro Mario Burelli re hatine şandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.eluniversal.com/nacional-y-politica/protestas-en-venezuela/140606/burelli-difundio-correo-que-utilizo-el-sebin-para-falsificar-prueba |sernav=Burelli difundió correo que &quot;utilizó el Sebin para falsificar prueba&quot; |malper=www.eluniversal.com |roja-gihiştinê=2025-10-12 |ziman=es }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reportero24.com/2014/06/11/judicial-dictan-orden-de-captura-a-burelli-arria-y-koesling/ |sernav=JUDICIAL: dictan orden de captura a Burelli, Arria y Koesling {{!}} Reportero24 |tarîx=2014-06-11 |roja-gihiştinê=2025-10-12 |ziman=en-US }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}&lt;/ref&gt; Burelli bersiv da ku e-name ji hêla Servîsa Îstîxbarata Bolîvarî (SEBIN) ve hatine guhertin û diyar kiriye ku e-nameyên orîjînal di destê wî de hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.eluniversal.com/nacional-y-politica/140604/fiscalia-libro-ordenes-de-comparecencia-para-burelli-machado-y-arria |sernav=Fiscalía libró órdenes de comparecencia para Burelli, Machado y Arria |malper=www.eluniversal.com |roja-gihiştinê=2025-10-12 |ziman=es }}&lt;/ref&gt; Di hezîrana sala 2014an de, Dozgerê giştî Luisa Ortega Díaz bi Burelli, [[Diego Arria]] û Ricardo Koesling re gazî Machado jî kiribû.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Ordenan captura de Diego Arria y otros dos opositores venezolanos - Venezuela - ElNuevoHerald.com |url=http://www.elnuevoherald.com/2014/06/11/1770343/fiscal-general-de-venezuela-ordena.html |roja-gihiştinê=2025-10-12 |xebat=El Nuevo Herald }}&lt;/ref&gt; Di 11ê hezîrana 2014an de, fermana girtinê hatibû dayîn.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt; Burelli Kivu, pargîdaniyeke ewlehiya sîberê li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] kirê kiribû ku e-nameyên îdiakirî analîz bike. Kivu gihîşt wê encamê ku &quot;ti delîl tune ku di navbera hesabên e-nameya [[Google]] ya [[Pedro Burelli]] û wergirên gumanbar de e-name hebin&quot; ku e-nameyên gumanbar ên ku ji aliyê hikûmeta Venezuelayê ve hatine pêşkêş kirin &quot;gelek nîşanên manîpulekirina bikarhêneran&quot; hebûn û ku &quot;karbidestên Venezuelayê e-nameyên sexte bikar anîne ku dijberên hikûmetê bi komploya kuştina serok [[Nicolas Maduro]] tawanbar bikin&quot;.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scribd.com/document/232153227/Evidence-in-English-Evidencia-en-Castellano |sernav=Evidence in English - Evidencia en Castellano {{!}} PDF {{!}} Email {{!}} Computer File |malper=Scribd |roja-gihiştinê=2025-10-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Córdoba |pêşnav=José de |tarîx=2014-06-30 |sernav=Expert Says Emails Used to Accuse Maduro Opponents of Assassination Plot Are Fake |url=http://online.wsj.com/articles/expert-says-emails-used-to-accuse-maduro-opponents-of-assassination-plot-are-fake-1404171138 |roja-gihiştinê=2025-10-12 |xebat=Wall Street Journal |ziman=en-US |issn=0099-9660 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Editorial |pêşnav= |sernav=Venezuela accused of forging Maduro assassination plot evidence |url=http://uk.reuters.com/article/uk-venezuela-plot-idUKKBN0F72GT20140702 |roja-gihiştinê=2025-10-12 |xebat=Reuters |ziman=en-GB |roja-arşîvê=2016-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160305082647/http://uk.reuters.com/article/uk-venezuela-plot-idUKKBN0F72GT20140702 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Di mijdara sala 2014an de, rayedarên hikûmetê ragihandin ku Machado dê di 3ê kanûna 2014an de bi fermî were tawanbarkirin.&lt;ref name=&quot;Vyas2014&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Vyas |pêşnav=Kejal |tarîx=2014-11-27 |sernav=Venezuela to Charge Opposition Leader in Alleged Plot to Kill President |url=http://online.wsj.com/articles/venezuela-to-charge-opposition-leader-in-alleged-plot-to-kill-president-1417050209 |roja-gihiştinê=2025-10-12 |xebat=Wall Street Journal |ziman=en-US |issn=0099-9660 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Staff |pêşnav= |sernav=Venezuela to charge opposition leader over alleged plot to kill Maduro |url=https://www.reuters.com/article/us-venezuela-opposition-idUSKCN0JA2DQ20141126 |roja-gihiştinê=2025-10-12 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Machado û yên din diyar kirin ku tohmet derew in û ji aliyê hikûmetê ve hatine afirandin ku balê ji pirsgirêkên aborî yên welêt û rapirsîyên ku rêjeya pejirandina Maduro di asta herî nizm a rekorên ji %30 nîşan didin dûr bixin.&lt;ref name=&quot;Vyas2014&quot; /&gt; Di navbera salên 2014 û 2021ê de, Machado wekê weşanger li radyoya Radio Caracasê de xebitî ku li wir wê bernameyeke heftane ya saetekê û analîzên siyasî bi navê ''Contigo: Con María Corina Machado'' pêşkêş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://diariolaregion.net/2014/09/22/maria-corina-machado-estara-contigo-todos-los-martes-en-rcr-750/ |sernav=María Corina Machado estará “Contigo” todos los martes en RCR 750 AM - La Region |tarîx=2014-09-22 |roja-gihiştinê=2025-10-12 |ziman=es }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lapatilla2014&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://lapatilla.com/2014/09/24/maria-corina-machado-ahora-tiene-programa-de-radio/ |sernav=María Corina Machado ahora tiene programa de radio |malper=LaPatilla.com |tarîx=2014-09-24 |roja-gihiştinê=2025-10-12 |ziman=es |paşnav=Lapatilla }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lapatilla2014&quot;/&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1967]]
[[Kategorî:Kesên ji Karakasê]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên ji Karakasê]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên Venezuelayê]]
[[Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê]]</text>
      <sha1>7fhf158pmrvghvezvnmiqvm11i0s4gt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Catherine O'Hara</title>
    <ns>0</ns>
    <id>313887</id>
    <revision>
      <id>2095674</id>
      <parentid>2056399</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T01:27:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41249" sha1="4z0xc3pmjb58qt3x6nl8x78wn9zmh2f" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
'''Catherine Anne O'Hara''' (z. [[4'ê adarê]] [[1954]]'an li [[Toronto]], [[Ontario]], [[DYA]]) [[aktor]]ekî amerîkan bû.

== Fîlmnîgarî ==
[[Wêne:Catherine O'Hara star on Walk of Fame.jpg|thumb|O'Hara's star on [[Canada's Walk of Fame]]]]
=== Fîlm ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Sal
! Sernav 
! Rol
! class=&quot;unsortable&quot; | Nîşe
!{{Kurtkirin|Ref.|Reference(s)}}
|-
| 1980
| ''[[Nothing Personal (1980 film)|Nothing Personal]]''
| Audrey
|
|&lt;ref name=&quot;Lee-2026&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Lee |pêşnav1=Benjamin |tarîx=30 kanûna paşîn 2026 |sernav=Catherine O'Hara, award-winning actor of big and small screen, dies aged 71 |url=https://www.theguardian.com/film/2026/jan/30/catherine-o-hara-dead-actor-home-alone |roja-gihiştinê=30 kanûna paşîn 2026 |rojname=[[The Guardian]] }}&lt;/ref&gt;
|-
| 1980
| ''[[Deadly Companion]]''
| Judith
|
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |paşnav1=Tate |pêşnav1=Sarah |sernav=Macaulay Culkin Shares Heartbreaking Tribute To 'Mama' Catherine O'Hara |url=https://www.iheart.com/content/2026-01-30-macaulay-culkin-shares-heartbreaking-tribute-to-mama-catherine-ohara/ |malper=iHeart |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
|-
| 1983
| ''[[Rock &amp; Rule]]''
| Aunt Edith (voice)
|
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=Catherine O'Hara (visual voices guide) |url=http://www.behindthevoiceactors.com/Catherine-OHara/ |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230203205707/https://www.behindthevoiceactors.com/Catherine-OHara/ |roja-arşîvê=3 sibat 2023 |roja-gihiştinê=22 kanûna pêşîn 2023 |weşanger=Behind The Voice Actors }} A green check mark indicates that a role has been confirmed using a screenshot (or collage of screenshots) of a title's list of voice actors and their respective characters found in its credits or other reliable sources of information.&lt;/ref&gt;
|-
| 1985
| ''[[After Hours (film)|After Hours]]''
| Gail
|
|&lt;ref name=&quot;Lee-2026&quot; /&gt;
|-
| 1986
| ''[[Heartburn (film)|Heartburn]]''
| Betty
|
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |paşnav1=Ebert |pêşnav1=Roger |tarîx=25 tîrmeh 1986 |sernav=Heartburn movie review &amp; film summary (1986) |url=https://www.rogerebert.com/reviews/heartburn-1986 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120924101734/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F19860725%2FREVIEWS%2F607250301%2F1023 |roja-arşîvê=24 îlon 2012 |roja-gihiştinê=31 kanûna paşîn 2026 |malper=RogerEbert.com }}&lt;/ref&gt;
|-
| 1988
| ''[[Beetlejuice]]''
| Delia Deetz
|
|&lt;ref name=&quot;Lee-2026&quot; /&gt;
|-
| 1990
| ''[[Dick Tracy (1990 film)|Dick Tracy]]''
| Texie Garcia
|
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |paşnav1=Paur |pêşnav1=Joey |tarîx=10 nîsan 2020 |sernav=Warren Beatty's Dick Tracy Still Holds Up as One of the Best Comic Film Adaptations |url=https://geektyrant.com/news/warren-beattys-dick-tracy-still-holds-up-as-one-of-the-best-comic-film-adaptations |malper=GeekTyrant }}&lt;/ref&gt;
|-
| 1990
| ''[[Betsy's Wedding]]''
| Gloria Henner
|
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |paşnav1=Gowsell |pêşnav1=Bill |tarîx=12 gulan 2024 |sernav=Touchstone and Beyond: A History of Disney's &quot;Betsy's Wedding&quot; |url=https://www.laughingplace.com/w/disney-entertainment/touchstone-and-beyond-a-history-of-disneys-betsys-wedding/ |malper=LaughingPlace.com }}&lt;/ref&gt;
|-
| 1990
| ''[[Li malê bi tenê]]''
| Kate McCallister 
|
|&lt;ref name=&quot;Lee-2026&quot; /&gt;
|-
| 1990
| ''[[Little Vegas]]''
| Lexie
|
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |paşnav1=Wilmington |pêşnav1=Michael |tarîx=16 çiriya paşîn 1990 |sernav=Movie Review : Few Big Payoffs in 'Little Vegas' |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-11-16-ca-4603-story.html |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250112071530/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-11-16-ca-4603-story.html |roja-arşîvê=12 kanûna paşîn 2025 |roja-gihiştinê=31 kanûna paşîn 2026 |malper=Los Angeles Times }}&lt;/ref&gt;
|-
| 1992
| ''[[There Goes the Neighborhood (film)|There Goes the Neighborhood]]''
| Jessica Lodge
|
|&lt;ref name=&quot;Gomez-2026&quot; /&gt;
|-
| 1992
| ''[[Home Alone 2: Lost in New York]]''
| Kate McCallister
|
|&lt;ref name=&quot;Lee-2026&quot; /&gt;
|-
| 1993
| data-sort-value=&quot;Nightmare Before Christmas, The&quot; | ''[[The Nightmare Before Christmas]]''
| [[List of The Nightmare Before Christmas characters#Sally|Sally]] / [[List of The Nightmare Before Christmas characters#Lock, Shock and Barrel|Shock]] (voice)
|
|&lt;ref name=&quot;btva&quot; /&gt;
|-
| 1994
| data-sort-value=&quot;Paper, The&quot; | ''[[The Paper (film)|The Paper]]''
| Susan
|
|&lt;ref name=&quot;Lee-2026&quot; /&gt;
|-
| 1994
| ''[[Wyatt Earp (film)|Wyatt Earp]]''
| Allie Earp
|
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |paşnav1=Brown |pêşnav1=Adam |tarîx=25 gulan 2024 |sernav=A Star-Studded Epic Failure Led by Kevin Costner Killed the Western Genre 30 Years Ago |url=https://movieweb.com/wyatt-earp-killed-western-how/ |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250525074006/https://movieweb.com/wyatt-earp-killed-western-how/ |roja-arşîvê=25 gulan 2025 |roja-gihiştinê=30 kanûna paşîn 2026 |malper=MovieWeb }}&lt;/ref&gt;
|-
| 1994
| data-sort-value=&quot;Simple Twist of Fate, A&quot; | ''[[A Simple Twist of Fate]]''
| April Simon
|
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Ebert |pêşnav=Roger |lînka-nivîskar=Roger Ebert |tarîx=2 îlon 1994 |sernav=''A Simple Twist Of Fate'' |url=https://www.rogerebert.com/reviews/a-simple-twist-of-fate-1994 |rojname=[[Chicago Sun-Times]] }}&lt;/ref&gt;
|-
| 1995
| ''[[Tall Tale (film)|Tall Tale]]''
| Calamity Jane
|
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |paşnav1=Kelly |pêşnav1=Logan |tarîx=17 sibat 2025 |sernav=30 Years Later, Disney's Forgotten Epic Western Fantasy Is Still Majorly Underrated |url=https://collider.com/tall-tale-disney-underrated/ |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250725062830/https://collider.com/tall-tale-disney-underrated/ |roja-arşîvê=25 tîrmeh 2025 |roja-gihiştinê=30 kanûna paşîn 2026 |malper=Collider |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
|-
| 1996
| ''[[Waiting for Guffman]]''
| Sheila Albertson
|
|&lt;ref name=&quot;Lee-2026&quot; /&gt;
|-
| 1996
| data-sort-value=&quot;Last of the High Kings, The&quot; | ''[[The Last of the High Kings]]''
| Cathleen
|
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |paşnav1=Rabin |pêşnav1=Nathan |tarîx=29 adar 2002 |sernav=Summer Fling |url=https://www.avclub.com/summer-fling-1798195346 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250802234331/https://www.avclub.com/summer-fling-1798195346 |roja-arşîvê=2 tebax 2025 |roja-gihiştinê=30 kanûna paşîn 2026 |malper=The A.V. Club }}&lt;/ref&gt;
|-
| 1997
| ''[[Pippi Longstocking (1997 film)|Pippi Longstocking]]''
| Mrs. Prysselius (voice)
|
|&lt;ref name=&quot;btva&quot; /&gt;
|-
| 1998
| ''[[Home Fries (film)|Home Fries]]''
| Beatrice Lever
|
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |paşnav1=Heching |pêşnav1=Dan |tarîx=6 îlon 2024 |sernav=Catherine O'Hara's most unconventional mom performances |url=https://edition.cnn.com/2024/09/06/entertainment/catherine-ohara-bizarre-movie-moms-beetlejuice |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241220030147/https://edition.cnn.com/2024/09/06/entertainment/catherine-ohara-bizarre-movie-moms-beetlejuice/ |roja-arşîvê=20 kanûna pêşîn 2024 |roja-gihiştinê=31 kanûna paşîn 2026 |weşanger=CNN }}&lt;/ref&gt;
|-
| 1999
| data-sort-value=&quot;Life Before This, The&quot; | ''[[The Life Before This]]''
| Sheena
|
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |paşnav1=Beachum |pêşnav1=Chris |paşnav2=Laws |pêşnav2=Zach |paşnav3=Moore |pêşnav3=Zach |tarîx=30 kanûna paşîn 2026 |sernav=Catherine O'Hara movies: 10 greatest films ranked |url=https://www.goldderby.com/gallery/best-catherine-ohara-movies-ranked/the-life-before-this/ |malper=Gold Derby }}&lt;/ref&gt;
|-
| 1999
| ''[[Bartok the Magnificent]]''
| Ludmilla (voice)
|
|&lt;ref name=&quot;btva&quot; /&gt;
|-
| 2000
| ''[[Best in Show (film)|Best in Show]]''
| Cookie Fleck
|
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |paşnav1=Zuckerman |pêşnav1=Esther |tarîx=8 çiriya pêşîn 2018 |sernav=I Think About This a Lot: The Song 'God Loves a Terrier' From Best in Show |url=https://www.thecut.com/2018/10/i-think-about-this-a-lot-god-loves-a-terrier-best-in-show.html |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251204173733/https://www.thecut.com/2018/10/i-think-about-this-a-lot-god-loves-a-terrier-best-in-show.html |roja-arşîvê=4 kanûna pêşîn 2025 |roja-gihiştinê=30 kanûna paşîn 2026 |malper=The Cut }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2000
|''[[Edwurd Fudwupper Fibbed Big]]''
|Lorna Mae Loon (voice)
|[[Short film]]
|&lt;ref name=&quot;btva&quot; /&gt;
|-
| 2001
| ''[[Speaking of Sex]]''
| Connie Barker
|
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Wilner |pêşnav1=Norman |tarîx=15 kanûna paşîn 2020 |sernav=The best Catherine O'Hara movies, ranked |url=https://nowtoronto.com/movies/catherine-o-hara-movies-ranked/ |rojname=[[Now (newspaper)|Now]] }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2002
| ''[[Orange County (film)|Orange County]]''
| Cindy Beugler
|
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |paşnav1=Johnson |pêşnav1=Peter |tarîx=8 sibat 2018 |sernav=Blast from the Past: Orange County |url=https://www.newtimesslo.com/blast-from-the-past-orange-county-4228334/ |malper=New Times San Luis Obispo }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2002
|''[[Searching for Debra Winger]]''
| Herself
| [[Documentary film|Documentary]]
|&lt;ref&gt;{{Jêder-magazîn |paşnav1=Walker |pêşnav1=Chloe |sernav=Searching for Debra Winger's Hunt for Hollywood Equality Continues 20 Years Later |url=https://www.pastemagazine.com/movies/rosanna-arquette/searching-for-debra-winger-sexism |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250814113544/https://www.pastemagazine.com/movies/rosanna-arquette/searching-for-debra-winger-sexism |roja-arşîvê=14 tebax 2025 |roja-gihiştinê=30 kanûna paşîn 2026 |magazîn=[[Paste (magazine)|Paste]] }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2003
| data-sort-value=&quot;Mighty Wind, A&quot; | ''[[A Mighty Wind]]''
| Mickey Crabbe
|
|&lt;ref name=&quot;Lee-2026&quot; /&gt;
|-
| 2004
| ''[[Surviving Christmas]]''
| Christine Valco 
|
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Su |pêşnav1=Kristen |tarîx=15 kanûna pêşîn 2024 |sernav=I survived the sixteenth worst Christmas movie of all time |url=https://www.michigandaily.com/arts/surviving-surviving-christmas/ |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251224085214/https://www.michigandaily.com/arts/surviving-surviving-christmas/ |roja-arşîvê=24 kanûna pêşîn 2025 |roja-gihiştinê=30 kanûna paşîn 2026 |rojname=The Michigan Daily }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2004
| ''[[Lemony Snicket's A Series of Unfortunate Events]]''
| [[List of A Series of Unfortunate Events characters#Justice Strauss|Justice Strauss]]
|
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |paşnav1=Ecert |pêşnav1=Roger |tarîx=16 kanûna pêşîn 2004 |sernav=Not so 'Lemony' fresh movie review (2004) |url=https://www.rogerebert.com/reviews/lemony-snickets-a-series-of-unfortunate-events-2004 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210304024112/https://www.rogerebert.com/reviews/lemony-snickets-a-series-of-unfortunate-events-2004 |roja-arşîvê=4 adar 2021 |roja-gihiştinê=30 kanûna paşîn 2026 |malper=RogerEbert.com }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2005
| ''[[Game 6]]''
| Lillian Rogan
|
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |paşnav1=Ebert |pêşnav1=Roger |tarîx=23 adar 2006 |sernav=Infield flop rules movie review (2006) |url=https://www.rogerebert.com/reviews/game-6-2006 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230726022953/https://www.rogerebert.com/reviews/game-6-2006 |roja-arşîvê=26 tîrmeh 2023 |roja-gihiştinê=30 kanûna paşîn 2026 |malper=RogerEbert.com }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2005
| ''[[Chicken Little (2005 film)|Chicken Little]]''
| Tina (voice)
|
|&lt;ref name=&quot;btva&quot; /&gt;
|-
| 2006
| ''[[Over the Hedge]]''
| Penny (voice)
|
|&lt;ref name=&quot;btva&quot; /&gt;
|-
| 2006
| ''[[Monster House (film)|Monster House]]''
| Mrs. Walters (voice)
|
|&lt;ref name=&quot;btva&quot; /&gt;
|-
| 2006
| ''[[Brother Bear 2]]''
| Kata (voice)
|
|&lt;ref name=&quot;btva&quot; /&gt;
|-
| 2006
| ''[[Penelope (2006 film)|Penelope]]''
| Jessica Wilhern
|
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Budasi |pêşnav1=Teresa |sernav=Whimsy sets 'Penelope' apart |url=https://eu.capecodtimes.com/story/entertainment/movies/2008/02/29/whimsy-sets-penelope-apart/52587771007/ |rojname=Cape Cod Times }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2006
| ''[[For Your Consideration (film)|For Your Consideration]]''
| Marilyn Heck
|
|&lt;ref name=&quot;Lee-2026&quot; /&gt;
|-
| 2006
| ''[[Barbie in the 12 Dancing Princesses]]''
| Rowena (voice)
|
|&lt;ref name=&quot;btva&quot; /&gt;
|-
| 2009
| ''[[Away We Go]]''
| Gloria Farlander 
|
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |paşnav1=Ebert |pêşnav1=Roger |tarîx=10 hezîran 2009 |sernav=They're young, sane, and in love. So okay, what do they do now? movie review (2009) |url=https://www.rogerebert.com/reviews/away-we-go-2009 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200404095851/https://www.rogerebert.com/reviews/away-we-go-2009 |roja-arşîvê=4 nîsan 2020 |roja-gihiştinê=30 kanûna paşîn 2026 |malper=RogerEbert.com }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2009
| ''[[Where the Wild Things Are (film)|Where the Wild Things Are]]''
| Judith (voice)
|
|&lt;ref name=&quot;btva&quot; /&gt;
|-
| 2010
| ''[[Killers (2010 film)|Killers]]''
| Mrs. Kornfeldt 
|
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Catsoulis |pêşnav1=Jeannette |tarîx=4 hezîran 2010 |sernav=Block Parties, Bake Sales, Superspies and Assassins |url=https://www.nytimes.com/2010/06/05/movies/05killers.html |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230920085631/https://www.nytimes.com/2010/06/05/movies/05killers.html |roja-arşîvê=20 îlon 2023 |roja-gihiştinê=30 kanûna paşîn 2026 |rojname=The New York Times }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2011
| data-sort-value=&quot;Monster in Paris, A&quot; | ''[[A Monster in Paris]]''
| Madame Carlotta (voice)
|
|&lt;ref name=&quot;btva&quot; /&gt;
|-
| 2012
| ''[[Frankenweenie (2012 film)|Frankenweenie]]''
| Susan Frankenstein / Gym Teacher / Weird Girl (voices)
|
|&lt;ref name=&quot;btva&quot; /&gt;
|-
| 2013
| ''[[A.C.O.D.]]''
| Melissa
|
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=King |pêşnav1=Susan |tarîx=4 çiriya pêşîn 2013 |sernav='A.C.O.D.' actress Catherine O'Hara grew up funny |url=https://www.latimes.com/entertainment/movies/moviesnow/la-et-mn-catherine-ohara-acod-20131005-story.html |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241004192351/https://www.latimes.com/entertainment/movies/moviesnow/la-et-mn-catherine-ohara-acod-20131005-story.html |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2024 |roja-gihiştinê=30 kanûna paşîn 2026 |rojname=Los Angeles Times }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2013
| data-sort-value=&quot;Right Kind of Wrong, The&quot; | ''[[The Right Kind of Wrong (film)|The Right Kind of Wrong]]''
| Tess
|
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |paşnav1=O'Malley |pêşnav1=Sheila |sernav=The Right Kind Of Wrong movie review (2014) |url=https://www.rogerebert.com/reviews/the-right-kind-of-wrong-2014 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251024224818/https://www.rogerebert.com/reviews/the-right-kind-of-wrong-2014 |roja-arşîvê=24 çiriya pêşîn 2025 |roja-gihiştinê=30 kanûna paşîn 2026 |malper=RogerEbert.com }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2014
| ''[[When Marnie Was There (film)|When Marnie Was There]]''
| Old Marnie (voice)
| English-language dub
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Anime News, Top Stories &amp; In-Depth Anime Insights |url=https://www.crunchyroll.com/th/news/latest/2015/3/5/english-dub-cast-for-studio-ghiblis-when-marnie-was-there-announced |malper=Crunchyroll News }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2015
| ''[[Being Canadian]]''
| Herself
| Documentary
|&lt;ref&gt;{{Jêder-magazîn |paşnav1=Reid |pêşnav1=Regan |tarîx=23 nîsan 2015 |sernav=Sorry, But We talked to the Director of 'Being Canadian' About All Those Painful Stereotypes |url=https://www.vice.com/en/article/sorry-but-we-talked-to-the-director-of-being-canadian-about-all-those-painful-stereotypes-123/ |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250804075646/https://www.vice.com/en/article/sorry-but-we-talked-to-the-director-of-being-canadian-about-all-those-painful-stereotypes-123/ |roja-arşîvê=4 tebax 2025 |roja-gihiştinê=30 kanûna paşîn 2026 |magazîn=Vice }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2019
| data-sort-value=&quot;Addams Family, The&quot; | ''[[The Addams Family (2019 film)|The Addams Family]]''
| Grandma Frump (voice)
|
|&lt;ref name=&quot;btva&quot; /&gt;
|-
| 2020
| ''[[Canada Far and Wide]]''
| Narrator (voice)
| Movie attraction for [[World Showcase]] at [[Epcot]] at [[Disneyworld]]
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |paşnav1=Betti |pêşnav1=Tony |tarîx=5 kanûna pêşîn 2019 |sernav=Who Are the New Narrators of &quot;Canada: Far and Wide?&quot; I Know You Know Them. |url=https://www.laughingplace.com/w/articles/2019/12/04/who-are-the-new-narrators-of-canada-far-and-wide-i-know-you-know-them/ |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250716144646/https://www.laughingplace.com/w/articles/2019/12/04/who-are-the-new-narrators-of-canada-far-and-wide-i-know-you-know-them/ |roja-arşîvê=16 tîrmeh 2025 |roja-gihiştinê=31 kanûna paşîn 2026 |malper=LaughingPlace.com }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2021
| ''[[Extinct (film)|Extinct]]''
| Alma (voice)
|
|&lt;ref name=&quot;btva&quot; /&gt;
|-
| 2021
|''Back Home Again''
| Mayor Owl (voice)
| Short film
|&lt;ref&gt;{{Jêder-magazîn |paşnav1=Milligan |pêşnav1=Mercedes |tarîx=17 tebax 2022 |sernav=Canadian Docu Short 'Back Home Again' Enjoys Oscar-Qualifying LA Run |url=https://www.animationmagazine.net/2022/08/canadian-docu-short-back-home-again-enjoys-oscar-qualifying-la-run/ |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250725010613/https://www.animationmagazine.net/2022/08/canadian-docu-short-back-home-again-enjoys-oscar-qualifying-la-run/ |roja-arşîvê=25 tîrmeh 2025 |roja-gihiştinê=30 kanûna paşîn 2026 |magazîn=Animation Magazine }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2023
| ''[[Elemental (2023 film)|Elemental]]''
| Brook Ripple (voice)
|
|&lt;ref name=&quot;btva&quot; /&gt;
|-
| 2023
| ''[[Pain Hustlers]]''
| Jackie Drake
|
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |paşnav1=Grobar |pêşnav1=Matt |tarîx=29 tebax 2022 |sernav='The Pain Hustlers': Andy Garcia, Catherine O'Hara, Jay Duplass, Brian d'Arcy James &amp; Chloe Coleman Latest To Join Netflix Film From Director David Yates |url=https://deadline.com/2022/08/the-pain-hustlers-adds-andy-garcia-catherine-ohara-jay-duplass-more-1235102123/ |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221124083718/https://deadline.com/2022/08/the-pain-hustlers-adds-andy-garcia-catherine-ohara-jay-duplass-more-1235102123/ |roja-arşîvê=24 çiriya paşîn 2022 |roja-gihiştinê=30 kanûna paşîn 2026 |malper=Deadline Hollywood }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2024
| ''[[Argylle]]''
| Ruth
|
|&lt;ref&gt;{{Jêder-magazîn |paşnav1=Velasco |pêşnav1=Matthew |tarîx=30 kanûna paşîn 2024 |sernav=Catherine O'Hara Is Letting Her Fashion Freak Flag Fly in New York |url=https://www.wmagazine.com/fashion/catherine-o-hara-thom-browne-heels-argylle-nyc |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250814135859/https://www.wmagazine.com/fashion/catherine-o-hara-thom-browne-heels-argylle-nyc |roja-arşîvê=14 tebax 2025 |roja-gihiştinê=30 kanûna paşîn 2026 |magazîn=[[W (magazine)|W]] }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2024
| ''[[Beetlejuice Beetlejuice]]''
| Delia Deetz
|
|&lt;ref&gt;{{Jêder-magazîn |paşnav1=Mizrahi Finder |pêşnav1=Moriel |tarîx=30 kanûna paşîn 2026 |sernav=Catherine O'Hara Has Passed Away—Inside Her 37-Year Love Story With Husband Bo Welch |url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a64423518/who-is-catherine-ohara-husband-bo-welch/ |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251227061943/https://www.elle.com/culture/celebrities/a64423518/who-is-catherine-ohara-husband-bo-welch/ |roja-arşîvê=27 kanûna pêşîn 2025 |roja-gihiştinê=30 kanûna paşîn 2026 |magazîn=Elle }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2024
| ''[[The Wild Robot]]''
| Pinktail (voice)
|
|&lt;ref&gt;{{Jêder-magazîn |paşnav1=Rubin |pêşnav1=Rebecca |tarîx=8 îlon 2024 |sernav=Lupita Nyong'o, Catherine O'Hara Suggest Audiences Bring Tissues to Tear-Jerker 'The Wild Robot' |url=https://variety.com/2024/film/news/lupita-nyongo-catherine-ohara-wild-robot-emotional-film-1236137217/ |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260123052418/https://variety.com/2024/film/news/lupita-nyongo-catherine-ohara-wild-robot-emotional-film-1236137217/ |roja-arşîvê=23 kanûna paşîn 2026 |roja-gihiştinê=30 kanûna paşîn 2026 |magazîn=Variety }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2025
| ''[[John Candy: I Like Me]]''
| Herself
| Documentary
|&lt;ref&gt;{{Jêder-magazîn |paşnav1=Debruge |pêşnav1=Peter |tarîx=5 îlon 2025 |sernav='John Candy: I Like Me' Review: Toronto Opens With an Overly Affectionate Homage to a Hometown Comedy Hero |url=https://variety.com/2025/film/reviews/john-candy-i-like-me-review-1236508555/ |magazîn=Variety }}&lt;/ref&gt;
|}

=== Television ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Year
! Title
! Role
! class=&quot;unsortable&quot; | Notes
!{{Kurtkirin|Ref.|Reference(s)}}
|-
| 1975
| ''[[Wayne and Shuster]]''
| Various
| Episode: &quot;1975 Show #2&quot;
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |paşnav=Kaur |pêşnav=Brahmjot |tarîx=30 kanûna paşîn 2026 |sernav=Catherine O'Hara Dead at 71: Relive Her Life in Pictures, Wigs and Iconic Moments |url=https://www.eonline.com/news/1427976/catherine-ohara-dead-at-71-life-legacy-in-pictures |roja-gihiştinê=31 kanûna paşîn 2026 |malper=E! News }}&lt;/ref&gt;
|-
| 1975–77
| ''[[Coming Up Rosie]]''
| Marna Wallbacker
| Main role
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |paşnav1=Hedash |pêşnav1=Kara |tarîx=18 tebax 2019 |sernav=Eugene Levy and Catherine O'Hara's Previous Projects Before Schitt's Creek |url=https://screenrant.com/schitts-creek-eugene-levy-catherine-ohara-previous-movies/ |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230809191141/https://screenrant.com/schitts-creek-eugene-levy-catherine-ohara-previous-movies/ |roja-arşîvê=9 tebax 2023 |roja-gihiştinê=31 kanûna paşîn 2026 |malper=ScreenRant }}&lt;/ref&gt;
|-
| 1976
| data-sort-value=&quot;Rimshots, The&quot; | ''The Rimshots''
| Maggie
| Retooled as ''[[Custard Pie (TV series)|Custard Pie]]'' with a different cast
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |paşnav1=Maclennan |pêşnav1=Anne |sernav=History of Canadian Broadcasting: Custard Pie |url=https://broadcasting-history.ca/custard-pie/ |malper=broadcasting-history.ca |weşanger=Canadian Communications Foundation |roja-gihiştinê=3 sibat 2026 |roja-arşîvê=12 çiriya paşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251112121427/https://broadcasting-history.ca/custard-pie/ |rewşa-urlyê=zindî }}&lt;/ref&gt;
|-
| 1976–84
| ''[[Second City Television|SCTV]]''
| Various
| Main cast (Seasons 1, 2 &amp; 4), guest (Seasons 5 &amp; 6)&lt;br&gt;Also writer; seasons 1, 2, 4 &amp; 6, and ''The Best of SCTV''
|&lt;ref name=&quot;People1986&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TV Guide&quot; /&gt;
|-
| 1978
| ''[[Witch's Night Out]]''
| Malicious (voice)
| [[Television special]]
|&lt;ref name=&quot;btva&quot; /&gt;
|-
| 1979
| ''[[Intergalactic Thanksgiving]]''
| Ma Spademinder (voice)
| [[Short film|Television short]]
|&lt;ref name=&quot;btva&quot; /&gt;
|-
| 1980
| ''[[Easter Fever]]''
| Scarlett O'Hare (voice)
| Television special
|&lt;ref name=&quot;TV Guide&quot; /&gt;
|-
| 1980
| ''From Cleveland''
| Various
| [[Television pilot]]&lt;br&gt;Also writer
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=&quot;From Cleveland&quot; |url=https://www.youtube.com/c/FuzzyMemoriesTV/videos |malper=Youtube |weşanger=The Museum of Classic Chicago Television |roja-gihiştinê=3 sibat 2026 }}&lt;/ref&gt;
|-
| 1980
| ''[[You've Come a Long Way, Katie]]''
| Chris Dougherty
| [[Miniseries]]
| &lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=Sarin |pêşnav1=Vic |sernav=Reviews: Vic Sarin's You've Come a Long Way, Katie |kovar=Cinema Canada |tarîx=May 1981 |cild=1 |hejmar=74 |rûpel=69 |url=https://cinemacanada.athabascau.ca/index.php/cinema/article/download/1121/1191.pdf |ref=Vic Sarin's You've Come a Long Wby, Katie }}&lt;/ref&gt;
|-
| 1984
| data-sort-value=&quot;New Show, The&quot; | ''[[The New Show]]''
| Various
| 3 episodes
|&lt;ref name=&quot;TV Guide&quot; /&gt;
|-
| 1985
| data-sort-value=&quot;Last Polka, The&quot; | ''[[The Last Polka]]''
| Lemon Twin
| [[Television film]]
|&lt;ref name=&quot;TV Guide&quot; /&gt;
|-
| 1985
| ''[[George Burns Comedy Week]]''
| Sally
| Episode: &quot;The Dynamite Girl&quot;
|&lt;ref name=&quot;TV Guide&quot; /&gt;
|-
| 1986
| ''Dave Thomas: The Incredible Time Travels of Henry Osgood''
| [[Marie Antoinette]]
| Television film
| &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=The Incredible Time Travels of Henry Osgood |url=https://mubi.com/en/films/the-incredible-time-travels-of-henry-osgood/cast |malper=mubi.com |weşanger=MUBI |roja-gihiştinê=3 sibat 2026 }}&lt;/ref&gt;
|-
| 1986
| ''[[Really Weird Tales]]''
| Theresa Sharpe 
| Episode: &quot;I'll Die Loving&quot;&lt;br&gt;Also writer
|&lt;ref name=&quot;TV Guide&quot; /&gt;
|-
| 1987
| ''[[Trying Times]]''
| Rebecca
| Episode: &quot;Get a Job&quot;
|&lt;ref name=&quot;TV Guide&quot; /&gt;
|-
| 1988
| data-sort-value=&quot;Completely Mental Misadventures of Ed Grimley, The&quot; | ''[[The Completely Mental Misadventures of Ed Grimley]]''
| Miss Malone (voice)
| Main role
|&lt;ref name=&quot;TV Guide&quot; /&gt;
|-
| 1988
| ''[[Saturday Night Live]]''
| Herself
| Episode: &quot;[[Matthew Broderick]] / [[The Sugarcubes]]&quot;
|&lt;ref name=&quot;TV Guide&quot; /&gt;
|-
| 1989
| ''I, Martin Short, Goes Hollywood''
| Nancy Mae
| Television special
| &lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Ess |pêşnav1=Ramsey |sernav=Looking Back at I, Martin Short, Goes Hollywood |url=https://www.vulture.com/2018/10/looking-back-at-i-martin-short-goes-hollywood.html |roja-gihiştinê=3 sibat 2026 |weşanger=Vulture |tarîx=1 çiriya pêşîn 2018 |roja-arşîvê=6 nîsan 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240406015227/https://www.vulture.com/2018/10/looking-back-at-i-martin-short-goes-hollywood.html |rewşa-urlyê=zindî }}&lt;/ref&gt;
|-
| 1989
| ''Andrea Martin... Together Again''
| Various
| Television special&lt;br&gt;Also writer; special material
| &lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Christon |pêşnav1=Lawrence |sernav=TV Review: SCTV’s Andrea Martin in Showtime Special |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1989-07-01-ca-2376-story.html |roja-gihiştinê=3 sibat 2026 |weşanger=Los Angeles Times |tarîx=1 tîrmeh 1989 }}&lt;/ref&gt;
|-
| 1990
| data-sort-value=&quot;Dave Thomas Comedy Show, The&quot; | ''[[The Dave Thomas Comedy Show]]''
| Various
| Episode: &quot;#1.5&quot;
|&lt;ref name=&quot;TV Guide&quot; /&gt;
|-
| 1990
| ''[[Dream On (TV series)|Dream On]]''
| Irma
| Episode: &quot;[[List of Dream On episodes|555-HELL]]&quot;&lt;br&gt;Also director; episode: &quot;[[List of Dream On episodes|And Your Little Dog, Too]]&quot;
|&lt;ref name=&quot;TV Guide&quot; /&gt;
|-
| 1991
| ''[[Morton &amp; Hayes]]''
| Amelia von Astor
| Episode: &quot;Daffy Dicks&quot;
|&lt;ref name=&quot;TV Guide&quot; /&gt;
|-
| 1991
| ''[[Married... with Children]]''
| Female Dog
| Episode: &quot;Look Who's Barking&quot;
| &lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Donaldson |pêşnav1=Kayleigh |sernav=How Catherine O’Hara Became One of TV’s Defining Funny Women |url=https://www.thewrap.com/creative-content/tv-shows/catherine-ohara-dies-appreciation-tv-comedy-greats/ |roja-gihiştinê=3 sibat 2026 |weşanger=The Wrap |tarîx=30 kanûna paşîn 2026 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260131092246/https://www.thewrap.com/creative-content/tv-shows/catherine-ohara-dies-appreciation-tv-comedy-greats/ |rewşa-urlyê=zindî }}&lt;/ref&gt;
|-
| 1991, 1992
| ''Saturday Night Live''
| Herself / Host
| Episodes: &quot;Catherine O'Hara / [[R.E.M.]]&quot;, &quot;Catherine O'Hara / [[10,000 Maniacs]]&quot;
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |paşnav1=Heisler |pêşnav1=Steve |paşnav2=Dyess-Nugent |pêşnav2=Phil |paşnav3=Adams |pêşnav3=Erik |paşnav4=McGee |pêşnav4=Ryan |paşnav5=Zulkey |pêşnav5=Claire Zulkey |tarîx=16 kanûna paşîn 2013 |sernav=10-to-1 odds: 19 bizarre sketches from Saturday Night Live's last 10 minutes |url=https://www.avclub.com/10-to-1-odds-19-bizarre-sketches-from-saturday-night-l-1798235688 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241201032812/https://www.avclub.com/10-to-1-odds-19-bizarre-sketches-from-saturday-night-l-1798235688 |roja-arşîvê=1 kanûna pêşîn 2024 |roja-gihiştinê=31 kanûna paşîn 2026 |malper=The A. V. Club }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |paşnav1=Dessem |pêşnav1=Matthew |tarîx=28 kanûna paşîn 2018 |sernav=Congratulations to Natalie Portman, Saturday Night Live's Second-Favorite Natalie |url=https://slate.com/culture/2018/01/congratulations-to-natalie-portman-saturday-night-lives-second-favorite-natalie.html |malper=Slate }}&lt;/ref&gt;
|-
| 1992
| data-sort-value=&quot;Larry Sanders Show, The&quot; | ''[[The Larry Sanders Show]]''
| Herself
| Episode: &quot;[[List of The Larry Sanders Show episodes|The Talk Show Episode]]&quot;
|&lt;ref name=&quot;Lee-2026&quot; /&gt;
|-
| 1993
| data-sort-value=&quot;Hidden Room, The&quot; | ''[[The Hidden Room (1991–1993 anthology TV series)|The Hidden Room]]''
| Laurel Brody
| Episode: &quot;The First Battle&quot;
|&lt;ref name=&quot;TV Guide&quot; /&gt;
|-
| 1994
| ''[[Tales from the Crypt (TV series)|Tales from the Crypt]]''
| Geraldine Ferrett
| Episode: &quot;[[List of Tales from the Crypt episodes#Season 6 (1994–95)|Let the Punishment Fit the Crime]]&quot;
|&lt;ref name=&quot;TV Guide&quot; /&gt;
|-
| 1997
| data-sort-value=&quot;Outer Limits, The&quot; | ''[[The Outer Limits (1995 TV series)|The Outer Limits]]''
| Becka Paulson
| Episode: &quot;[[List of The Outer Limits (1995 TV series) episodes|The Revelations of Becka Paulson]]&quot;&lt;br&gt;Also director; episode: &quot;[[List of The Outer Limits (1995 TV series) episodes|Glyphic]]&quot;
|&lt;ref name=&quot;TV Guide&quot; /&gt;
|-
| 1997
| ''[[Hope (1997 film)|Hope]]''
| Muriel Macswain
| Television film
|&lt;ref name=&quot;TV Guide&quot; /&gt;
|-
| 1998
| ''[[Whose Line Is It Anyway? (British TV series)|Whose Line Is It Anyway?]]''
| Herself
| 3 episodes
|&lt;ref name=&quot;TV Guide&quot; /&gt;
|-
| 1999
| ''[[Late Last Night (film)|Late Last Night]]''
| Shrink
| Television film
|&lt;ref name=&quot;TV Guide&quot; /&gt;
|-
| 1999
| ''[[Oh Baby (TV series)|Oh Baby]]''
| Roberta Hunter
| Episode: &quot;Discrimination&quot;
|&lt;ref name=&quot;TV Guide&quot; /&gt;
|-
| 2000
| ''[[Mad TV]]''
| Woman on Blind Date
| Episode: &quot;24&quot;
| &lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Jung |pêşnav1=Alex |sernav=in conversation In Conversation: Catherine O’Hara The Schitt’s Creek star on her long career, sexism in comedy, and her favorite impressionists. |url=https://www.vulture.com/article/catherine-ohara-on-schitts-creek-and-sexism-in-comedy.html |roja-gihiştinê=3 sibat 2026 |weşanger=Vulture |tarîx=20 adar 2019 |roja-arşîvê=1 sibat 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260201042817/https://www.vulture.com/article/catherine-ohara-on-schitts-creek-and-sexism-in-comedy.html |rewşa-urlyê=zindî }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2001
| ''[[Committed (Canadian TV series)|Committed]]''
| Liz Larsen (voice)
| Main role
|&lt;ref name=&quot;TV Guide&quot; /&gt;
|-
| 2002
| ''[[Bram &amp; Alice]]''
| Ms. O'Connor
| Episode: &quot;Pilot&quot;
|&lt;ref name=&quot;TV Guide&quot; /&gt;
|-
| 2002
|''[[Dr. Katz, Professional Therapist]]''
|Catherine (voice)
|Episode: &quot;Bakery Ben&quot;
|&lt;ref name=&quot;btva&quot; /&gt;
|-
| 2003
| ''[[Odd Job Jack]]''
| Claudia Johnson
| Episode: &quot;[[List of Odd Job Jack episodes|Broke &amp; Broker]]&quot;
| &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |paşnav1=Murray |pêşnav1=Tom |paşnav2=Mullen |pêşnav2=Patrick |sernav=Catherine O'Hara |url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/catherine-ohara |weşanger=The Canadian Encyclopedia |roja-gihiştinê=3 sibat 2026 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2026 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260131151858/https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/catherine-ohara |rewşa-urlyê=zindî }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2003–05
| ''[[Six Feet Under (TV series)|Six Feet Under]]''
| Carol Ward
| 4 episodes
|&lt;ref name=&quot;Lee-2026&quot; /&gt;
|-
| 2004
| data-sort-value=&quot;Wool Cap, The&quot; | ''[[The Wool Cap]]''
| Gloria
| Television film
|&lt;ref name=&quot;TV Guide&quot; /&gt;
|-
| 2009
| ''[[Curb Your Enthusiasm]]''
| Bam Bam
| Episode: &quot;[[List of Curb Your Enthusiasm episodes#Season 7 (2009)|Funkhouser's Crazy Sister]]&quot;
|&lt;ref name=&quot;Lee-2026&quot; /&gt;
|-
| 2009–11
| ''[[Glenn Martin, DDS]]''
| Jackie Martin (voice)
| Main role
|&lt;ref&gt;{{Jêder-magazîn |sernav=Glenn Martin DDS |url=https://www.tvguide.com/tvshows/glenn-martin-dds/1030136039/ |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230603124947/https://www.tvguide.com/tvshows/glenn-martin-dds/1030136039/ |roja-arşîvê=3 hezîran 2023 |roja-gihiştinê=31 kanûna paşîn 2026 |magazîn=TV Guide }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2010
| ''[[Temple Grandin (film)|Temple Grandin]]''
| Aunt Ann
| Television film
|&lt;ref name=&quot;TV Guide&quot; /&gt;
|- 
| 2012
| ''[[WIGS (web channel)|Leslie]]''
| Leslie
| 2 episodes
| &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=TV &amp; Web Series: Leslie |url=https://www.mitchalbom.com/tv/ |malper=mitchalbom.tv |weşanger=Mitch Albom |roja-gihiştinê=3 sibat 2026 |roja-arşîvê=14 kanûna pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251214223601/https://www.mitchalbom.com/tv/ |rewşa-urlyê=zindî }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2012
| ''[[30 Rock]]''
| Pearline
| Episode: &quot;[[Governor Dunston]]&quot;
|&lt;ref name=&quot;Lee-2026&quot; /&gt;
|-
| 2013
| data-sort-value=&quot;Greatest Event in Television History, The&quot; | ''[[The Greatest Event in Television History]]''
| Muriel Rush
| Episode: &quot;Too Close for Comfort&quot;
| &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=The Greatest Event in Television History |url=https://tv.apple.com/ca/show/the-greatest-event-in-television-history/umc.cmc.dzufrwqjbgamzuf56lrmm68k |malper=Apple TV |roja-gihiştinê=3 sibat 2026 |roja-arşîvê=20 îlon 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250920054827/https://tv.apple.com/ca/show/the-greatest-event-in-television-history/umc.cmc.dzufrwqjbgamzuf56lrmm68k |rewşa-urlyê=zindî }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2015
| ''What Lives Inside''
| Sarah Delaney
| Miniseries
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=What Lives Inside |url=https://www.tvguide.com/tvshows/what-lives-inside/cast/1030468490/ |malper=TV Guide |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2015–20
| ''[[Schitt's Creek]]''
| [[Moira Rose]]
| Main role&lt;br&gt;Also consulting producer; seasons 2–6
|&lt;ref name=&quot;Lee-2026&quot; /&gt;
|-
| 2015
| ''[[Modern Family]]''
| Dr. Debra Radcliffe
| Episode: &quot;[[Modern Family season 7|Clean Out Your Junk Drawer]]&quot;
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Wong |pêşnav1=Derek |sernav=Modern Family Recap: Catherine O'Hara Guest Stars in 'Clean Out Your Junk Drawer' |url=https://abc.com/news/a1e3d305-2aa2-41b9-8597-10ceb13db608/category/723089 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250514015950/https://abc.com/news/a1e3d305-2aa2-41b9-8597-10ceb13db608/category/723089 |roja-arşîvê=14 gulan 2025 |roja-gihiştinê=31 kanûna paşîn 2026 |ajans=ABC News }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2016
| ''[[Sofia the First]]''
| Morgana (voice)
| Episode: &quot;[[List of Sofia the First episodes|Gone With the Wand]]&quot;
| &lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Zahed |pêşnav1=Ramin |sernav=Beloved Canadian Actress Catherine O’Hara Dies at age 71 |url=https://www.animationmagazine.net/2026/01/__trashed-2/ |roja-gihiştinê=3 sibat 2026 |weşanger=Animation Magazine |tarîx=30 kanûna paşîn 2026 }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2016
| ''[[Harvey Beaks]]''
| Miley (voice)
| Episode: &quot;The New Bugaboo; The Case of the Missing Pancake&quot;
|&lt;ref name=&quot;TV Guide&quot; /&gt;
|-
| 2016–18
| ''[[Skylanders Academy]]''
| Kaossandra (voice)
| Main role
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |paşnav1=Trumbore |pêşnav1=Dave |tarîx=19 îlon 2018 |sernav=Skylanders Academy Season 3 Trailer Confirms Dark Spyro, Captain Flynn, Crash Bandicoot |url=https://collider.com/skylanders-academy-season-3-trailer/ |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180920120717/http://collider.com/skylanders-academy-season-3-trailer/ |roja-arşîvê=20 îlon 2018 |roja-gihiştinê=31 kanûna paşîn 2026 |malper=Collider }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2017–18
| data-sort-value=&quot;Series of Unfortunate Events, A&quot; | ''[[A Series of Unfortunate Events (TV series)|A Series of Unfortunate Events]]''
| [[List of A Series of Unfortunate Events characters#Dr. Georgina Orwell|Dr. Georgina Orwell]]
| 3 episodes
|&lt;ref name=&quot;Lee-2026&quot; /&gt;
|-
| 2018
| data-sort-value=&quot;Magic School Bus Rides Again, The&quot; | ''[[The Magic School Bus Rides Again]]''
| Aunt Tennelli / Teresina Tennelli (voices)
| 2 episodes
|&lt;ref name=&quot;btva&quot; /&gt;
|-
| 2019–20
| data-sort-value=&quot;Last Kids on Earth, The&quot; | ''[[The Last Kids on Earth (TV series)|The Last Kids on Earth]]''
| Skaelka (voice)
| 6 episodes
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |paşnav=Ramos |pêşnav=Dino-Ray |tarîx=13 adar 2019 |sernav='The Last Kids On Earth': Mark Hamill, Rosario Dawson, Catherine O'Hara and Others Set For Netflix Animated Series |url=https://deadline.com/2019/03/the-last-kids-on-earth-netflix-mark-hamill-rosario-dawson-catherine-ohara-keith-david-bruce-campbell-garland-whitt-montse-hernandez-charles-demers-nick-wolfhard-1202574577 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190322033043/https://deadline.com/2019/03/the-last-kids-on-earth-netflix-mark-hamill-rosario-dawson-catherine-ohara-keith-david-bruce-campbell-garland-whitt-montse-hernandez-charles-demers-nick-wolfhard-1202574577/ |roja-arşîvê=22 adar 2019 |roja-gihiştinê=14 adar 2019 |malper=Deadline Hollywood }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;btva&quot; /&gt;
|-
| 2020
| ''[[Who Wants to Be a Millionaire (American game show)|Who Wants to Be a Millionaire?]]''
| Herself
| 2 episodes
|&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Dove |pêşnav1=Steve |sernav=Catherine O'Hara and Dr. Phil Are in the Hot Seat THURSDAY MAY 14 |url=https://abc.com/news/f415b308-ea64-4dfa-b851-baf14b645055/category/2737718 |ajans=ABC News |roja-gihiştinê=2026-02-04 |archive-date=2026-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260311162911/https://abc.com/news/f415b308-ea64-4dfa-b851-baf14b645055/category/2737718 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2022
| ''[[Central Park (TV series)|Central Park]]''
| Gwendolyn Swish (voice)
| Episode: &quot;The Paige-riarchy!&quot;
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |paşnav1=Reid |pêşnav1=Joe |tarîx=4 adar 2022 |sernav=A Guide to Central Park's Guest Voices in Season 2.5 |url=https://www.primetimer.com/quickhits/a-guide-to-central-parks-guest-voices-in-season-2-5 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250806021121/https://www.primetimer.com/quickhits/a-guide-to-central-parks-guest-voices-in-season-2-5 |roja-arşîvê=6 tebax 2025 |roja-gihiştinê=31 kanûna paşîn 2026 |weşanger=Primetimer }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2022
| data-sort-value=&quot;Kids in the Hall, The&quot; | ''[[The Kids in the Hall (TV series)|The Kids in the Hall]]''
| Charlene
| Episode 6.2
|&lt;ref name=&quot;TV Guide&quot; /&gt;
|-
| 2025
| data-sort-value=&quot;Studio, The&quot; |''[[The Studio (TV series)|The Studio]]''
| Patty Leigh
| Main role
|&lt;ref&gt;{{Jêder-magazîn |paşnav1=Dray |pêşnav1=Kayleigh |tarîx=15 îlon 2025 |sernav=The Studio: Seth Rogen and Catherine O'Hara in Apple TV comedy |url=https://www.stylist.co.uk/entertainment/film/the-studio-review-apple-tv/972295 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251101104707/https://www.stylist.co.uk/entertainment/film/the-studio-review-apple-tv/972295 |roja-arşîvê=1 çiriya paşîn 2025 |roja-gihiştinê=31 kanûna paşîn 2026 |magazîn=[[Stylist (magazine)|Stylist]] }}&lt;/ref&gt;
|- 
| 2025
| data-sort-value=&quot;Last of Us, The&quot; |''[[The Last of Us (TV series)|The Last of Us]]''
| [[Characters of The Last of Us (TV series)#Gail|Gail Lynden]]
| Recurring role; [[The Last of Us season 2|season 2]]
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |paşnav1=Gomez |pêşnav1=Dessi |tarîx=22 gulan 2025 |sernav='The Last Of Us' Cast And Characters Across Seasons 1 And 2 Of Videogame Adaptation |url=https://deadline.com/lists/the-last-of-us-cast-all-seasons/josh-peck-the-last-of-us/ |malper=Deadline Hollywood }}&lt;/ref&gt;
|-
|}

=== Music videos ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Year
! Title
! Artist(s)
! Role
! scope=&quot;col&quot;| {{Kurtkirin|Ref.|Reference}} 
|-
| 2024
| &quot;Electric Energy&quot; 
| [[Ariana DeBose]], [[Boy George]], [[Nile Rodgers]]
| Herself 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| &lt;ref&gt;{{Jêder-magazîn |url=https://people.com/electric-energy-music-video-ariana-debose-boy-george-bryan-cranston-henry-cavill-lip-sync-argylle-movie-8550785 |sernav=Bryan Cranston, Samuel L. Jackson and Catherine O'Hara Lip-Sync for Their Lives in 'Electric Energy' Music Video |magazîn=[[People (magazine)|People]] |paşnav=Anthony Hernandez |pêşnav=Brian |tarîx=26 kanûna paşîn 2024 |roja-gihiştinê=6 sibat 2024 |roja-arşîvê=6 sibat 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240206113006/https://people.com/electric-energy-music-video-ariana-debose-boy-george-bryan-cranston-henry-cavill-lip-sync-argylle-movie-8550785 |rewşa-urlyê=zindî }}&lt;/ref&gt;
|-
|}

=== Video games ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Year
! Title
! Role
!{{Kurtkirin|Ref.|Reference}}
|-
| 2024
|''[[Disney Speedstorm]]''
| rowspan=&quot;2&quot; | Sally (voice)
|&lt;ref name=&quot;ObitYahoo&quot;&gt;{{Jêder-malper |paşnav=Biordi |pêşnav=Jordan |tarîx=30 kanûna paşîn 2026 |sernav=Canadian Acting Legend Catherine O'Hara Has Passed At 71 |url=https://www.yahoo.com/entertainment/celebrity/articles/canadian-acting-legend-catherine-o-194349727.html |roja-gihiştinê=30 kanûna paşîn 2026 |weşanger=Yahoo Entertainment }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2024
|''[[Disney Dreamlight Valley]]''
|&lt;ref name=&quot;ObitYahoo&quot; /&gt;
|}

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 21ê]]
[[Kategorî:Aktrîsên dengî yên amerîkî]]
[[Kategorî:Aktrîsên fîlman ên amerîkî]]
[[Kategorî:Aktrîsên fîlman ên kanadayî]]
[[Kategorî:Aktrîsên ji Los Angelesê]]
[[Kategorî:Aktrîsên ji Torontoyê]]
[[Kategorî:Aktrîsên televîzyonê yên amerîkî]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1954]]
[[Kategorî:Komedyenên amerîkî yên sedsala 21ê]]
[[Kategorî:Mirin 2026]]
[[Kategorî:Vebêjerên kitêbên dengî]]</text>
      <sha1>4z0xc3pmjb58qt3x6nl8x78wn9zmh2f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şaban Şenateş</title>
    <ns>0</ns>
    <id>323335</id>
    <revision>
      <id>2095638</id>
      <parentid>2095288</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T18:22:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Guherto</username>
        <id>41494</id>
      </contributor>
      <comment>Çima wextê ku websîta xwe diguherin, dihêlin ku lînk xira bibin? Heyf.</comment>
      <origin>2095638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2181" sha1="cqflqje8mjwkewcibjckz6qo2zdtk8m" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tebax 2026}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
'''Şaban Şenateş''' ({{Jidayikbûn|01|1|1966|j=1}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://zazacasozluk.net/about/yazar-hayati.html |sernav=Yazarın Kendi Dilinden Hayatı |malper=zazacasozluk.net |roja-gihiştinê=2026-06-22}}&lt;/ref&gt; - {{Mirin|23|tebax|2021|m=1}}&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.siverekgenclik.com/egitimci-yazar-saban-senates-i-vefat-yil-donumunde-hayirla-aniyoruz/20397/ |sernav=Eğitimci Yazar Şaban Şenateş'i vefat yıl dönümünde hayırla anıyoruz |malper=Siverek News Siverek Haberleri |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Seker |pêşnav=Huseyin}}&lt;/ref&gt;) edîbekî kurd bû. Ew li gundê Anazoyê ê [[Sêwreg|Siwêregê]] hate dinyayê.

== Heyata wî ==
Di sala 1976an de, ji ber ku li gundê ku ew hingî lê dima mekteb nînbû, li TEYBOyê (Siverek Temel Egitim Yatili Bölge) dest bi mektebê kir.

Di sala 1987an de li [[Zanîngeha Mermereyê|ûnîversîteya Mermereyê]] qismê mielmtiya tarîxê qezenc kir.

Di sala 1992an de mezûn bû û li [[Sêrt]]ê dest bi mielmtiyê kir.

Wextê ku vegera Siwêregê ji kalik û pîrika xwe pênc-deh çîrok qeyd kirin û bi [[Alfabeya tirkî|elfaba tirkî]] nivîsandin. Nivîsên wî yên pêşî ên bi [[zazakî]] ev bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Di 23ê tebaxa sala 2021ê de, ji ber [[Vîrusa Koronayê|vîrusa koronayê]] li xistexana dewletê ya Siwêregê bû û li wir wefat kir.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Eserên wî ==

* ''Ferhengê Zazakî [Dimilî, Kirmancî, Kirdî] Türkçe Açıklamalı''. Ferhengeke bi 2300 rûpel ku di sala 2022 ji aliyê Nûbiharê ve hat neşirkirin û li Stembolê hat tebikirin. (ISBN 9786257383349)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nubihar.com/kitap/ferhenge-zazaki-dimili-kirmanci-kirdi-turkce-aciklamali-saban-senates-3189 |sernav=Ferhengê Zazakî [Dimilî, Kirmancî, Kirdî] Türkçe Açıklamalı |malper=nubihar.com |roja-gihiştinê=2026-09-24 |ziman= }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Kesên ji Sêwregê]]
[[Kategorî:Mamosteyên kurd]]
[[Kategorî:Nivîskarên ji Sêwregê]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Wêjevanên kurd]]</text>
      <sha1>cqflqje8mjwkewcibjckz6qo2zdtk8m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kîmyaya organîk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329091</id>
    <revision>
      <id>2095707</id>
      <parentid>2084453</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T04:11:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19633" sha1="qenzugwki77qleabk5az93caxfbyk9i" xml:space="preserve">[[Wêne:5alpha-Dihydroprogesterone 3D ball.png|thumb|Nîşandana gog û çîbikan a kîmyaya organîk]]
'''Kîmyaya organîk''' dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne.&lt;ref name=&quot;Clayden2012&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Organic chemistry |url=https://archive.org/details/organicchemistry0000clay |paşnav=Clayden |pêşnav=Jonathan |weşanger=Oxford university press |tarîx=2012 |rr=[https://archive.org/details/organicchemistry0000clay/page/1 1]-15 |isbn=978-0-19-927029-3 |çap=2 |cih=Oxford |paşnav2=Greeves |pêşnav2=Nick |paşnav3=Warren |pêşnav3=Stuart }}&lt;/ref&gt; Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên [[fizîk]]î û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne.

Di kîmyaya organîk de, ew koma madeyên kîmyayî yên ku tên lêkolînkirin, hem hîdrokarbonan (ango wan pêkhateyên ku tenê ji [[karbon]] û [[hîdrojen]]ê pêk tên) û hem jî pêkhateyên ku bingeha wan karbon e lê hêmanên din jî (bi taybetî [[oksîjen]], [[nîtrojen]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û halojen - di nav pir [[biyokîmya]]yan) dihewînin, li xwe digire.&lt;ref name=&quot;Clayden2012&quot; /&gt; Kîmyaya organometalîk jî lêkolîna wan pêkhateyan e ku girêdanên karbon-[[kanza]] dihewînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rourke |pêşnav=Jonathan |tarîx=2006-09-27 |sernav=Christoph Elschenbroich. Organometallics. Wiley‐VCH, 2006, 3rd edn, 818 pp. ISBN 3‐527‐29390‐6 (paperback) |url=https://doi.org/10.1002/aoc.1136 |kovar=Applied Organometallic Chemistry |cild=20 |hejmar=11 |rr=811–811 |doi=10.1002/aoc.1136 |issn=0268-2605 }}&lt;/ref&gt;

Têkelên organîk bingeha hemû heyatên naskirî pêk tînin û piraniya kîmyayên naskirî pêk tînin. Şêweyên girêdana karbonê, bi valansa wê ya çar - girêdanên fermî yên yekane, ducar û sêcar, û herwiha avahiyên bi elektronên necihîkirî - rêza têkelên organîk ji hêla avahîsaziyê ve cihêreng dike, û rêza sepanên wan pir mezin dike. Ew bingeha gelek hilberên bazirganî pêk tînin, an jî pêkhateyên wan in, di nav de [[tiryak]]; petrokîmya û kîmyayên çandiniyê, û hilberên ji wan hatine çêkirin di nav de rûn, çareserker; [[plastîk]]; sotemenî û teqemenî. Lêkolîna kîmyaya organîk kîmyaya organometalîk û [[biyokîmya]]yê, lê di heman çaxê de bi kîmyaya dermanan, kîmyaya polîmer û zanista materyalan re jî hevûdu digire.&lt;ref name=&quot;Clayden2012&quot; /&gt;

== Tarîx ==
[[Wêne:Friedrich woehler.jpg|thumb|150px|[[Friedrich Wöhler]]]]
Berî sedsala 18an, [[kîmyager]] bi gelemperî bawer kirin ku pêkhateyên ji [[Organîzm|organîzmayên zindî]] têne wergirtin xwedî hêzek heyatî ne ku wan ji pêkhateyên neorganîk ferq dike. Li gorî têgeha heyatîzm (teoriya hêza heyatê), madeya organîk xwedî &quot;hêzek heyatî&quot; bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chemistry of the Elements |weşanger=Elsevier |tarîx=1997 |isbn=978-0-7506-3365-9 |ziman=en |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/C20090304146 |doi= }}&lt;/ref&gt; Di nîvê yekê a sedsala 19an de, hin ji lêkolînên sîstematîk ên pêşîn ên li ser pêkhateyên organîk hatin ragihandin. Li dora sala 1816an Michel Chevreul dest bi lêkolînek li ser sabûnên ji rûn û alkaliyên curbecur hatine çêkirin kir. Wî asîdên ku, bi hev re bi alkaliyê re, sabûn çêdikin, ji hev veqetand. Ji ber ku ew hemî pêkhateyên takekesî bûn, wî nîşan da ku gengaz e ku di rûnên cûrbecûr de (ku bi kevneşopî ji çavkaniyên organîk têne) guherînek kîmyayî were kirin, û pêkhateyên nû, bêyî &quot;hêza jiyanî&quot; werin hilberandin. Di sala 1828an de [[Friedrich Wöhler]] kîmyaya ''organîk'' a urea (karbamîd) ku pêkhateyek [[mîz]]ê ye, ji materyalên destpêkê yên neorganîk (xwêyên potasyûm siyanat û amonyûm sulfat) hilberand, di tiştê ku niha wekî ''senteza Wöhler'' tê binavkirin. Her çend Wöhler bi xwe di îdiaya ku wî vîtalîzm red kiriye de hişyar bû jî, ew cara ewil bû ku madeyek ku wekî organîk dihat hesibandin di [[Taqîgeh|laboratuwarê]] de bêyî materyalên destpêkê yên biyolojîk (organîk) hate sentezkirin. Ew bûyer niha bi gelemperî wekî redkirina doktrîna vîtalîzmê tê pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav= |pêşnav= |tarîx=1953-06-01 |sernav=''A Source Book in Chemistry 1400-1900''. Henry M. Leicester , Herbert S. Klickstein |url=https://doi.org/10.1086/348206 |kovar=Isis |cild=44 |hejmar=1/2 |rr=309 |doi=10.1086/348206 |issn=0021-1753 }}&lt;/ref&gt;

Piştî Wöhler, [[Justus von Liebig]] li ser rêxistina kîmyaya organîk xebitî, û wekî yek ji damezrînerên wê yên sereke tê hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/philtrans06902924 |sernav=Obituary Notices of Fellows Deceased : Free Download, Borrow, and Streaming |malper=Internet Archive |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1856an de, [[William Henry Perkin]], çaxa ku hewl dida kînînê çêbike, bi xeletî boyaxa organîk a ku niha wekî mauve ya Perkin tê zanin hilberand. Vedîtina wî ku bi serkeftina xwe ya darayî ve bi berfirehî hate zanin, eleqeya li ser kîmyaya organîk pir zêde kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kiefer |pêşnav=David M. |tarîx=1993-08-09 |sernav=Organic Chemicals' Mauve Beginning |url=https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/cen-v071n032.p022 |kovar=Chemical &amp; Engineering News Archive |ziman=en |cild=71 |hejmar=32 |rr=22–23 |doi=10.1021/cen-v071n032.p022 |issn=0009-2347 }}&lt;/ref&gt;

Pêşkeftinek giring ji bo kîmyaya organîk têgeha avahiya kîmyayî bû ku di sala 1858an de ji hêla [[Friedrich August Kekulé]] û [[Archibald Scott Couper]] ve bi serbixwe hate pêşve xistin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-06-01 |sernav=August Kekulé and Archibald Scott Couper |url=https://www.sciencehistory.org/historical-profile/august-kekul%C3%A9-and-archibald-scott-couper |roja-gihiştinê=2026-08-02 |xebat=Science History Institute |ziman=en |roja-arşîvê=2018-03-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180321132315/https://www.sciencehistory.org/historical-profile/august-kekul%C3%A9-and-archibald-scott-couper |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Her du lêkolîneran pêşniyar kirin ku atomên karbonê yên çar-valent dikarin bi hev ve girêdayî bibin da ku tora karbonê çêbikin, û ku şêwazên berfireh ên girêdana atomî dikarin bi şîroveyên jêhatî yên reaksiyonên kîmyayî yên guncan werin veqetandin.

Serdema pîşesaziya dermanan di deh salên dawî yên sedsala 19an de destpê kir, çaxa ku şîrketa alman a [[Bayer (şîrket)|Bayer]], ewil car asîda asetilsalîsîlîk - ku bi gelemperî wekî [[aspîrîn]] tê zanin - çêkir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/8184625/History-of-aspirin.html |sernav=History of aspirin - Telegraph |malper=www.telegraph.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en |archive-date=2010-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101218090457/http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/8184625/History-of-aspirin.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Di sala 1910ê de [[Paul Ehrlich]] û koma wî ya laboratuwarê dest bi pêşxistina [[arsfenamîn]] (salvarsan) a li ser bingeha arsenîkê wekî ewil dermankirina dermanî ya bi bandor a [[sifilîs]]ê kirin, û bi wî rengî pratîka bijîşkî ya [[Kemoterapî|kemoterapiyê]] dan destpêkirin. Ehrlich têgehên dermanên &quot;guleya sêrbaz&quot; û baştirkirina sîstematîk a terapiyên dermanan populer kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bosch |pêşnav=Fèlix |paşnav2=Rosich |pêşnav2=Laia |tarîx=2008 |sernav=The contributions of Paul Ehrlich to pharmacology: a tribute on the occasion of the centenary of his Nobel Prize |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2790789/ |kovar=Pharmacology |cild=82 |hejmar=3 |rr=171–179 |doi=10.1159/000149583 |issn=1423-0313 |pmc=2790789 |pmid=18679046 }}&lt;/ref&gt; Laboratuwara wî beşdarîyên biryardar di pêşxistina antîserûmê ji bo [[Dîfterî|dîfteriyê]] û standardkirina serûmên dermankirinê de kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencehistory.org/education/scientific-biographies/paul-ehrlich/ |sernav=Paul Ehrlich |malper=Science History Institute |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Cefalotin.svg|thumb|çep|Kefalotin [[Dermanên dijbakterî|antîbiyotîkeke]] sentetîk e ku bi berfirehî tê bikaranîn.]]

Nimûneyên destpêkê yên reaksiyon û sepanên organîk, bi gelemperî bi saya têkeliyeke ji bext û amadebûna ji bo çavdêriyên neçaverêkirî dihatin dîtin. Lêbelê, nîvê duyê ê sedsala 19an bû şahidê lêkolînên sîstematîk ên li ser pêkhateyên organîk. Pêşveçûna rengê îndîgoyê yê sentetîk meselek baş e ji bo vê yekê. Bi saya rêbazên sentetîk ên ku ji aliyê [[Adolf von Baeyer]] ve hatibûn pêşxistin, hilberîna îndîgoyê ji çavkaniyên nebatî, ji 19,000 tonan di sala 1897an de daket 1,000 tonan heta sala 1914an. Di sala 2002an de, 17,000 ton îndîgoya sentetîk ji [[petrokîmya]]yiyan hate hilberandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://onlinelibrary.wiley.com/ |sernav=Wiley Online Library |malper=Wiley Online Library |roja-gihiştinê=2026-08-02 |ziman=en |doi=10.1002/14356007.a14_149.pub2 }}&lt;/ref&gt;

Di destpêka sedsala 20ê de, hate nîşandan ku [[polîmer]] û [[enzîm]] [[molekul]]ên organîk ên mezin in, û hate nîşandan ku petrol ji eslê xwe biyolojîk e.

Senteza pir-gavî ya pêkhateyên organîk ên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin. Senteza tevahî ya pêkhateyên xwezayî yên tevlihev di tevliheviyê de zêde bû û bû [[glukoz]] û terpîneol. Mesele pêkhateyên têkildarî kolesterolê rê li ber sentezkirina hormonên însanan ên tevlihev û derivatîfên wan ên guherandî vekirine. Ji destpêka sedsala 20ê vir ve, tevliheviya sentezên tevahî zêde bûye da ku molekulên tevlihev ên wekî asîda lîzerjîk û vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; jî tê de hebin.

[[Wêne:Cyanocobalamin.svg|thumb|Senteza giştî ya vitamin B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; di kîmyaya organîk de bû sebeba destkeftiyeke mezin.]]

Vedîtina [[Neft|petrolê]] û pêşketina pîşesaziya petrokîmyayî, geşbûna kîmyaya organîk teşwîq kirin. Veguhertina pêkhateyên ferq yên petrolê bo cureyên din ên pêkhateyan bi rêya pêvajoyên kîmyewî yên curbecur, bû sebeba pêkhatina reaksiyonên organîk; ew yek jî rê li ber hilberîna gelek eserên pîşesazî û bazirganî vekir ku di nav wan de ev hene: [[plastîk]], lastîka sentetîk, zeliqokên organîk, û herwiha curbecur pêvek û [[hander]]an petrolê yên ku taybetmendiyên madeyan diguherînin.

Piraniya pêkhateyên kîmyayî yên ku di organîzmayên biyolojîk de çêdibin pêkhateyên karbonê ne, ji ber vê yekê têkiliya di navbera kîmyaya organîk û [[biyokîmya]]yê de ewqas nêzîk e ku biyokimya dikare di eslê xwe de wekî şaxek kîmyaya organîk were hesibandin. Her çend tarîxa biyokîmyayî dikare nêzîkî çar sedsalan bigire jî, têgihîştina bingehîn a qadê tenê di dawiya sedsala 19an de destpê kir û peyva rastîn a biyokimyayê li dora destpêka sedsala 20ê hate afirandin. Lêkolîna di qadê de di seranserê sedsala bîstê de zêde bû, bêyî ku nîşanek kêmbûna rêjeya zêdebûnê hebe, wekî ku dikare bi vekolîna karûbarên abstraksiyon û endekskirinê yên wekî ''BIOSIS Previews'' û ''Biological Abstracts'' ku di salên 1920î de wekî cildek salane ya yekane dest pê kir, were piştrast kirin, lê ewqas bi giringî mezin bûye ku di dawiya sedsala 20ê de ew tenê ji bo bikarhênerê rojane wekî [[danegeh]]ê elektronîkî ya serhêl peyda bû.

== Xesletdayîn ==
Ji ber ku pêkhateyên organîk bi gelemperî wekî têkel hene, ji bo nirxandina paqijiya wan gelek rêbazên cihêreng jî hatine pêşxistin; di wê warî de bi taybetî rêbazên kromotografiyê giring in ku di nav wan de HPLC û kromotografiya gazê cih digirin. Rêbazên kevneşopî yên veqetandinê ev in: distîlasyon, krîstalîzasyon, hilmîbûn, veqetandina bi rêya magnetê û derxistina bi rêya helîneran.

Têkelên organîk bi kevneşopî bi curbecur ceribandinên kîmyayî ku jê re &quot;rêbazên şil&quot; tê gotin, dihatin destnîşankirin, lê ceribandinên wiha bi piranî ji hêla rêbazên analîzê yên spektroskopîk an yên din ên komputer-zor ve hatine cîhgirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The systematic identification of organic compounds |url=https://archive.org/details/systematicidenti0000unse_e6l7 |weşanger=J. Wiley &amp; sons |tarîx=1997 |isbn=978-0-471-59748-3 |çap=7em |cih=New York Chichester Weinheim [etc.] }}&lt;/ref&gt; Rêbazên sereke yên analîtîk ku bi rêza texmînî ya kêrhatî hatine rêzkirin, ew in:

* Spektroskopiya rezonansa magnetîk a nukleer teknîka herî zêde tê bikaranîn e; ew teknîk bi rêya spektroskopiya korelasyonê, pir caran rê dide diyarkirina tam a girêdanên atoman û heta stereokîmyayê jî. Atomên sereke yên kîmyaya organîk – hîdrojen û karbon – bi awayekî xwezayî xwediyê îzotopên ku bersivê didin NMRê ne ku ew jî bi rêzê &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;H û &lt;sup&gt;13&lt;/sup&gt;C. ne.
* Analîza hêmanî: Rêbazek wêranker e ku ji bo destnîşankirina pêkhateya hêmanî ya molekulekê tê bikaranîn.
* Spektrometriya girseyî giraniya molekulî ya terkîbekê û, ji şablonên perçebûnê, avahiya wê nîşan dide. Spektrometriya girseyî ya çareseriya bilind bi gelemperî dikare formula rastîn a terkîbekê destnîşan bike û li şûna analîza hêmanî tê bikaranîn. Berê, spektrometriya girseyî bi molekulên bêalî yên ku hin neguhêrbar nîşan didin ve sinordar bû, lê teknîkên îyonîzasyonê yên pêşkeftî dihêle ku meriv &quot;spec girseyê&quot; ya hema hema her terkîbek organîk bi dest bixe.
* Çaxa ku krîstaleke yekane ya materyalê li ber dest be, krîstalografî dikare ji bo diyarkirina geometriya molekulerî bikêr be. Amûr û nermalavên pir bi tesîr rê didin ku piştî bidestxistina krîstaleke guncaw, pêkhate di nava çend saetan de were diyarkirin.
Rêbazên spektroskopî yên kevneşopî, wekî spektroskopiya infrasor, zivirîna optîkî û spektroskopiya UV/VIS, agahiyên pêkhateyî yên nisbeten ne-taybet peyda dikin, lê dîsa jî ji bo hin sepanên taybet têne bikaranîn. Indeksa şikandina ronahiyê û tîrbûn jî dikarin ji bo naskirina madeyan girîng bin.

== Reaksiyonên organîk ==
[[Reaksiyonên organîk]] reaksiyonên kîmyayî ne ku tê de [[Pêhateyên organîk|pêkhateyên organîk]] hene.&lt;ref name=&quot;Smith2007&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=March's Advanced Organic Chemistry: Reactions, Mechanisms, and Structure |paşnav=Smith |pêşnav=Michael B. |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2007-01-29 |isbn=978-0-470-08494-6 |çap=6em |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JDR-nZpojeEC&amp;printsec=frontcover |paşnav2=March |pêşnav2=Jerry }}&lt;/ref&gt; Gelek ji van reaksiyonan bi komên fonksiyonel ve girêdayî ne. Teoriya giştî ya wan reaksiyonan analîzek baldar a taybetmendiyên wekî girêdana elektronê ya atomên sereke, hêza girêdanê û astengiya sterîk vedihewîne. Ew faktor dikarin aramiya nisbî ya navberên reaktîf ên çaxkurt diyar bikin ku bi gelemperî rasterast rêya reaksiyonê diyar dikin.

Cureyên reaksiyonên bingehîn ev in: reaksiyonên lêzêdekirinê, reaksiyonên tasfiyekirinê, reaksiyonên guheztinê, reaksiyonên perîsîklîk, reaksiyonên ji nû ve rêzkirinê û reaksiyonên redoks.&lt;ref name=&quot;Smith2007&quot; /&gt; Nimûneyek reaksiyonek hevpar reaksiyonek guheztinê ye ku wekî tê nivîsandin:

: Nu− + C−X → C−Nu + X−
ku X komeke fonksiyonel e û Nu nukleofîl e.

Hejmara reaksiyonên organîk ên gengaz bêdawî ye. Lêbelê, hin şêwazên giştî têne dîtin ku dikarin ji bo ravekirina gelek reaksiyonên hevpar an bikêr bên bikaranîn. Her reaksiyonek xwediyê mekanîzmayeke gav-bi-gav e ku rave dike ka ew çawa bi rêzê pêk tê — herçend ravekirina hûrgulî ya gavan, tenê ji lîsteya madeyên destpêkê (reaktantan) her gav ne diyar be jî.

Pêvajoya gav-bi-gav a her mekanîzmayeke reaksiyonê dikare bi rêbaza &quot;tevgera tîran&quot; (''arrow pushing'') were nîşandan; di vê rêbazê de tîrên xwar (an jî kevaneyî) ji bo şopandina tevgera elektronan têne bikaranîn, dema ku madeyên destpêkê di nav qonaxên navîn re derbas dibin û diguherin bo hilberên dawî. Mekanîzmaya hin reaksiyonên organîk hîn jî meseleya nîqaşên berdewam in û bi temamî nehatine zelalkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Croll |pêşnav=Elizabeth A. |paşnav2=Kwon |pêşnav2=Ohyun |tarîx=2024-06-01 |sernav=Mechanism of the Mitsunobu Reaction: An Ongoing Mystery |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11661848/ |kovar=Synthesis |cild=56 |hejmar=12 |rr=1843–1850 |doi=10.1055/a-2232-8633 |issn=0039-7881 |pmc= |pmid= }}&lt;/ref&gt;

== Sentezên organîk ==
[[Wêne:Corey oseltamivir synthesis.png|thumb|300px|Sentezeke ku ji bo [[oseltamivir]] (Tamiflu) ji aliyê E.J. Corey ve hatiye sêwirandin. Ev sentez ji 11 reaksiyonên ferq pêk tê.]]
Kîmyaya organîk a sentetîk zanisteke sepandî ye ji ber ku ew bi [[Endezyarî|endezyariyê]], &quot;sêwirandin, analîzkirin û/an çêkirina xebatên ji bo armancên pratîkî&quot; re sinordar e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedirect.com/book/9780128007204/organic-synthesis |sernav=Organic Synthesis |malper=ScienceDirect |roja-gihiştinê=2026-08-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Senteza organîk a pêkhateyeke nû karekî çareserkirina pirsgirêkan e, ku tê de sentezek ji bo [[molekul]]eke hedef bi hilbijartina reaksiyonên çêtirîn ji materyalên destpêkê yên çêtirîn tê sêwirandin. Pêkhateyên tevlihev dikarin bi dehan gavên reaksiyonê hebin ku bi rêzê molekula xwestî ava dikin. Sentez bi karanîna reaktîvîteya komên fonksiyonel di molekulê de berdewam dike. Mesele, pêkhateyeke karbonîl dikare wekî nukleofîl bi veguherandina wê bo enolatek, an jî wekî elektrofîlek were bikaranîn; tevlîheviya herduyan wekî reaksiyona aldol tê binavkirin. Sêwirandina sentezên pratîkî yên bikêr her gav hewce dike ku senteza rastîn di laboraturwarê de were kirin. Pratîka zanistî ya afirandina rêyên sentetîk ên nû ji bo molekulên tevlihev wekî senteza tevahî tê binavkirin.&lt;ref name=&quot;Smith2007&quot; /&gt;

Di nav stratejiyên sêwirana sentezê de &quot;retrosentez&quot; (senteza berevajî) heye ku ji hêla [[Elias James Corey|E.J. Corey]] ve hatiye belavkirin û populer kirin, û ew rêbaz bi molekula armanc destpê dike û li gorî reaksiyonên naskirî wê parçe dike. Heman pêvajo ji bo wan parçeyan (an jî pêşengên pêşniyarkirî) tê dubarekirin, heta ku bigihîjin materyalên destpêkê yên berdest û bi îdeal erzan. Piştre, ji bo bidestxistina sentezê, retrosentez bi arasteya berevajî tê nivîsandin. Ji ber ku ji bo her pêkhate û her pêşengekê gelek rêyên sentezê hene, mirov dikare &quot;dara sentezê&quot; ava bike.

== Binêre ==

* [[Kîmyaya neorganîk]]
* [[Pêkhateya kîmyayî]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Hevgirtiyên organîk]]
[[Kategorî:Kîmya]]
[[Kategorî:Kîmyaya organîk| ]]</text>
      <sha1>qenzugwki77qleabk5az93caxfbyk9i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hejmarên kompleks</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329925</id>
    <revision>
      <id>2095697</id>
      <parentid>2095424</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T03:08:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>2095697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69376" sha1="divawvbw1gl65z02t3qm4kbd0s1tokh" xml:space="preserve">[[Wêne:A plus bi.svg|thumb|Hejmareke kompleks a bi navê {{math|''z''}} dikare bi awayekî dîtbarî wekî cotek hejmaran {{math|(''a'', ''b'')}} were temsîldan; ew cot vektoreke pozîsyonê (bi rengê şîn) an xalekê (bi rengê sor) li ser dîyagrameke bi navê &quot;diyagrama Argand&quot; (ku sîstema kompleks temsîl dike) pêk tîne. ''Re'' tewereya rastîn e, ''Im'' tewereya xeyalî ye, û ''{{mvar|i}}'' jî &quot;yekeya xeyalî&quot; ye ku şertê {{math|1=''i''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; = −1}} pêk tîne.]]
Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''hejmareke kompleks''' elementeke [[Hejmar|sîstema hejmaran]] e ku [[hejmarên rastîn]] bi elementeke taybet a bi navê ''{{mvar|i}}'' ([[yekeya xeyalî]]) berfireh dike; ew element hevkêşeya &lt;math&gt;i^{2}= -1&lt;/math&gt; pêk tîne. Ji ber ku ti hejmareke rastîn vê hevkêşeyê pêk nayîne, [[René Descartes]] navê [[Hejmarên xeyalî|hejmara xeyalî]] li ''{{mvar|i}}'' kiriye. Her hejmareke kompleks dikare bi şêweyê &lt;math&gt;a + bi&lt;/math&gt; were temsîl kirin ku tê de ''{{mvar|a}}'' û ''{{mvar|b}}'' hejmarên rastîn ne; ''{{mvar|a}}'' wekî '''beşa rastîn''' û ''{{mvar|b}}'' jî wekî '''beşa xeyalî''' tê binavkirin.&lt;ref&gt;{{citation |last=Bourbaki |first=Nicolas |author-link= |title=Elements of the History of Mathematics |pages=18–24 |year=1998 |chapter=Foundations of Mathematics § Logic: Set theory |publisher=Springer}}&lt;/ref&gt; Koma hejmarên kompleks bi sembola &lt;math&gt;\mathbb C&lt;/math&gt; an jî {{math|'''C'''}} tê temsîl kirin. Tevî navê wan ê tarîxî, hejmarên &quot;xeyalî&quot; ne tiştên xeyalî an çêkirî ne: ew ji hêla matematîkî ve ne kêmtir ji hejmarên rastîn, rastîn in,&lt;ref&gt;{{citation |last=Stewart |first=Ian |author-link= |title=Professor Stewart's Incredible Numbers |year=2015 |isbn=978-0-465-04271-5 |publisher=Basic Books}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |last=Penrose |first=Roger |author-link= |title=The Emperor's New Mind: Concerning Computers, Minds, and the Laws of Physics |page=87 |year=1989 |publisher=Oxford University Press}}&lt;/ref&gt; û ji bo ravekirina zanistî ya cîhana fizîkî jî giring in.&lt;ref&gt;{{harvnb|Penrose|2005|loc=rr.72–73|url=https://books.google.com/books?id=VWTNCwAAQBAJ&amp;pg=PA73}}.&lt;/ref&gt;

Hejmarên kompleks rê didin ku gî [[Hevkêşeya cebîrî|hevkêşeyên polînomî]] werin çareserkirin, heta yên ku di nav hejmarên rastîn de tu çareseriya wan tune ye. Bi awayekî rastir, [[yasaya bingehîn a cebîrê]] diyar dike ku her hevkêşeyeke polînomî ya ne-sabît (ku ne tenê hejmareke sabît e) bi koefîsiyentên rastîn an kompleks, xwediyê çareseriyeke kompleks e. Mesela hevkêşeya &lt;math&gt;(x+1)^2 = -9&lt;/math&gt; ti çareseriyeke rastîn nîne, ji ber ku çargoşeya hejmareke rastîn nikare neyînî be, lê xwediyê du çareseriyên kompleks ên ne-rastîn e: &lt;math&gt;x=-1+3i&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;x=-1-3i&lt;/math&gt;.

Komkirin, derxistin û lêkdana hejmarên kompleks bi bikaranîna metoda &lt;math&gt;i^{2}=-1&lt;/math&gt; û herwiha yasayên [[Yasaya hevgirtinê|hevgirtinê]], [[Yasaya guhartinê|guhertina cih]] û [[Yasaya belavkirinê|belavkirinê]] tên terîfkirin. Her hejmareke kompleks a ne-sifir xwediyê berevajiyê lêkdanê ye; ew yek rê dide dabeşkirina li ser hejmarên kompleks ên ji bilî sifirê. Ew taybetmendî hejmarên kompleks dikin &quot;qad&quot;ek ku hejmarên rastîn tê de wekî &quot;binqad&quot;ekê cih digirin. Ji ber wan taybetmendiyan, &lt;math&gt;a + bi = a + ib&lt;/math&gt;  e, û ka kîjan şêwe tê bikaranîn, bi rêzikên giştî yên pejirandî û tercîhên şêwazê ve girêdayî ye.

Hejmarên kompleks herwiha [[Fezayê vektorî|fezayeke vektorî a rastîn]] ê bi [[Fezaya pîvana du|pîvana du]] pêk tînin ku tê de &lt;math&gt;\{1,i\}&lt;/math&gt; wekî [[Bingeha standard|bingeheke standard]] tê bikaranîn. Ew bingeha standard hejmarên kompleks dike [[Sîstema koordînatê a karteziyanî|sîstemeke karteziyanî]] ku jê re ''sîstema kompleks'' tê gotin. Ew rê dide şirovekirina geometrîk a hejmarên kompleks û emeliyatên wan; hembera wê jî, hin cism û emeliyatên geometrîk dikarin bi rêya hejmarên kompleks werin îfadekirin. Mesela hejmarên rastîn [[Jimarxêz|xêza rastîn]] pêk tînin ku ew xêz wekî eksena asoyî ya sîstema kompleks tê temsîldan, lê pirjimarên rastîn ên &lt;math&gt;i&lt;/math&gt; eksena stûnî pêk tînin. Hejmareke kompleks dikare bi rêya [[Sîstema koordînat a polar|koordînatên polar]] ên geometrîk jî were terîfkirin: nîvçapa wê wekî [[Nirxa mutleq|nirxê mutleq]] ê hejmara kompleks tê binavkirin, û goşeya ji eksena rastîn a pozîtîf jî wekî argumana hejmara kompleks tê zanin. Hejmarên kompleks ên ku nirxê wan ê mutleq yek e, çembera yekeyî pêk tînin. Zêdekirina hejmareke kompleks a sabît li gî hejmarên kompleks, veguhastinekê di sîstema kompleks de diyar dike; û pirkirina bi hejmareke kompleks a sabît re, dişibihe [[Veguherîn (geometrî)|veguherîneke]] [[Şubahî (geometrî)|şubahî]] a ku merkeza wê xala eslî e (bi rêya nirxê mutleq mezinbûn/kêm-bûn çêdibe, û bi rêya argumanê jî zivirîn pêk tê). Emeliyata [[Hevtaya kompleks|hevtayê kompleks]] jî [[sîmetriya neynikî]] ya li hember eksena rastîn e.

Hejmarên kompleks pêkhateyeke zengîn çêdikin ku hem di warê cebîrî de [[Qada girtî ya cebîrî|qadeke girtî]] ye, hem [[Cebîra guhêrbar|cebîreke guhêrbar]] (komûtatîf) li ser hejmarên rastîn e, û hem jî fezayeke vektorî ya oklîdî ya bi pîvana du ye.

== Terîf û emeliyatên bingeh ==
[[Wêne:Complex numbers intheplane.svg|thumb|Hejmarên kompleks ên cihêreng ku li ser tevşiya kompleks hatine temsîl kirin.]]
Hejmareke kompleks îfadeyeke bi şêweyê {{math|''a'' + ''bi''}} ye ku tê de ''{{mvar|a}}'' û ''{{mvar|b}}'' hejmarên rastîn in û i semboleke abstrakt e – ya ku wekî yekeya xeyalî tê naskirin û maneya wê li jêr tê ravekirin.&lt;ref&gt;{{citation |title=The Princeton Companion to Mathematics |page=18 |year=2008 |location=Princeton, New Jersey |isbn=978-0-691-11880-2 |editor-last1=Gowers |editor-last2=Barrow-Green |editor-first2=June |editor-last3=Leader |editor-first3=Imre |editor-first1=Timothy |editor-link1= |publisher=Princeton University Press}}&lt;/ref&gt; Mesela {{math|2 + 3''i''}} hejmareke kompleks e.&lt;ref&gt;{{citation |last=Axler |first=Sheldon |title=College algebra |page=[https://archive.org/details/collegealgebrawi00axle/page/n285 262] |year=2010 |url=https://archive.org/details/collegealgebrawi00axle |isbn=978-0-470-47077-0 |url-access=limited |publisher=Wiley}}&lt;/ref&gt;

Ji bo hejmareke kompleks {{math|''a'' + ''bi''}}, hejmara rastîn ''{{mvar|a}}'' wekî ''beşa rastîn'' tê binavkirin, û hejmara rastîn ''{{mvar|b}}'' (ne hejmara kompleks a {{math|''bi''}}) jî wekî ''beşa xeyalî'' tê binavkirin.&lt;ref&gt;{{citation |last1=Spiegel |first1=M.R. |title=Complex Variables |date=14 April 2009 |series=Schaum's Outline Series |edition=2nd |isbn=978-0-07-161569-3 |last2=Lipschutz |first2=S. |last3=Schiller |first3=J.J. |last4=Spellman |first4=D. |publisher=McGraw Hill}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|Aufmann|Barker|Nation|2007|loc=r. 66, çapa P}}&lt;/ref&gt; Beşa rastîn a hejmareke kompleks a ''{{mvar|z}}'' bi awayê {{math|Re(''z'')}}, &lt;math&gt;\mathcal{Re}(z)&lt;/math&gt; an jî &lt;math&gt;\mathfrak{R}(z)&lt;/math&gt; tê temsîldan; beşa xeyalî jî {{math|Im(''z'')}} bi awayê &lt;math&gt;\mathcal{Im}(z)&lt;/math&gt; an jî &lt;math&gt;\mathfrak{I}(z)&lt;/math&gt; tê temsîldan: mesela &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;  \operatorname{Re}(2 + 3i) = 2  &lt;/math&gt;, &lt;math&gt;   \operatorname{Im}(2 + 3i) = 3  &lt;/math&gt;.

Hejmareke kompleks a ''{{mvar|z}}'' dikare bi coteke rêzkirî ya hejmarên rastîn &lt;math&gt;(\Re (z),\Im (z))&lt;/math&gt; re were naskirin; ew cot dikare wekî koordînatên xaleke li ser sîstemeke oklîdî (bi koordînatên standard) were şirovekirin ku ev rûxar paşê wekî sîstema kompleks an jî [[Diyagrama Argand|''diyagrama Argand'']] tê binavkirin.&lt;ref&gt;{{citation |last=Pedoe |first=Dan |author-link= |title=Geometry: A comprehensive course |year=1988 |isbn=978-0-486-65812-4 |publisher=Dover}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |url=https://mathworld.wolfram.com/ComplexNumber.html |title=Complex Number |website=mathworld.wolfram.com |access-date=2020-08-12 |last=Weisstein |first=Eric W.}}&lt;/ref&gt; Bi gelemperî, eksana asoyî ji bo temsîldana beşa rastîn tê bikaranîn (ku nirxên wê ber bi rastê ve zêde dibin), û eksana stûnî jî beşa xeyalî nîşan dide (ku nirxên wê ber bi jor ve zêde dibin).

Hejmareke rastîn a dikare wekî hejmareke kompleks {{math|''a'' + 0''i''}} were dîtin ku tê de beşa wê ya xeyalî 0 e. Hejmareke bi temamî xeyalî {{math|''bi''}}, hejmareke kompleks a {{math|0 + ''bi''}} ye ku tê de beşa wê ya rastîn sifir e. Bi gelemperî wiha tê nivîsandin: {{math|1=''a'' + 0''i'' = ''a''}}, {{math|1=0 + ''bi'' = ''bi''}}, û {{math|1=''a'' + (−''b'')''i'' = ''a'' − ''bi''}}; mesela {{math|1=3 + (−4)''i'' = 3 − 4''i''}}.

Koma gî hejmarên kompleks bi &lt;math&gt;\Complex&lt;/math&gt; (tîpa C ya stûr a taybet) an jî {{math|'''C'''}} (tîpa C ya stûr a asayî) tê temsîl kirin.

Di hin warên zanistî yên wekî [[elektromanyetîzm]] û [[endezyariya elektrîkê]] de, li şûna ''{{mvar|i}}'' tîpa ''{{mvar|j}}'' tê bikaranîn, ji ber ku ''{{mvar|i}}'' pir caran tê maneya sirêma elektrîkê,&lt;ref name=&quot;Campbell_1911&quot;&gt;{{citation |author-link= |title=Cisoidal oscillations |date=April 1911 |journal=Proceedings of the American Institute of Electrical Engineers |volume=XXX |issue=1–6 |pages=789–824 [Fig. 13 on p. 810] |url=https://ia800708.us.archive.org/view_archive.php?archive=/28/items/crossref-pre-1923-scholarly-works/10.1109%252Fpaiee.1910.6660428.zip&amp;file=10.1109%252Fpaiee.1911.6659711.pdf |access-date=2023-06-24 |bibcode=1911PAIEE..30d.789C |doi=10.1109/PAIEE.1911.6659711 |s2cid=51647814 |quote= |author-first=George Ashley |author-last=Campbell |publisher=American Institute of Electrical Engineers |quote-page=789}} {{Mirin girêdan|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Brown-Churchill_1996&quot;&gt;{{citation |title=Complex variables and applications |date=1996 |page=2 |edition=6 |location=New York, USA |isbn=978-0-07-912147-9 |quote=Di endezyariya elektrîkê de herfa ''j'' li şûna ''i'' tê bikaranîn. |author-last1=Brown |author-first1=James Ward |author-last2=Churchill |author-first2=Ruel V. |publisher=McGraw-Hill |quote-page=2}}&lt;/ref&gt; û hejmarên kompleks bi awayê {{math|''a'' + ''bj''}} an jî {{math|''a'' + ''jb''}} têne nivîsandin.

=== Komkirin û jêbirin ===
[[Wêne:Vector Addition.svg|thumb|Komkirina du hejmarên kompleks dikare bi awayekî geometrîk, bi çêkirina paralelogramekê, were kirin.]]
Du hejmarên kompleks &lt;math&gt;a =x+yi&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;b =u+vi&lt;/math&gt; bi awayekî ferq [[Komkirin|komkirina]] beşên wan ên rastîn û xeyalî tên komkirin.{{sfn|Ahlfors|1979}} Yanî:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;a + b =(x+yi) + (u+vi) = (x+u) + (y+v)i.&lt;/math&gt;Eynî awayî [[jêbirin]] dikare wekî were kirin&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;a - b =(x+yi) - (u+vi) = (x-u) + (y-v)i.&lt;/math&gt;

Emeliyata komkirinê dikare bi awayekî geometrîk wiha were xuyakirin: encama komkirina du hejmarên kompleks ên wekî ''{{mvar|a}}'' û ''{{mvar|b}}'' (ku wekî xalên li ser tevheviya kompleks têne şirovekirin), ew xal e ku bi avakirina [[Çargoşeya yeksan|paralelogramkê]] ji sê xalên ''{{mvar|O}}'' û xalên dawiya tîrên bi navên ''{{mvar|a}}'' û ''{{mvar|b}}'' ve tê bidestxistin (bi şertê ku ew ne li ser eynî xetê bin). Bi eynî awayî, eger em wan xalan bi rêzê wekî ''{{mvar|A}}'' û ''{{mvar|B}}'' û xala çarê a paralelogramê jî wekî ''{{mvar|X}}'' bi nav bikin, wê wextê [[Sêgoşe|sêgoşeyên]] ''{{mvar|OAB}}'' û ''{{mvar|XBA}}'' bi hev re [[kongruent]] in.

=== Çarpkirin ===
[[Wêne:Complex number multiplication visualisation.svg|thumb|Çarpkirina hejmarên kompleks ên {{math|2−''i''}} û {{math|3+4''i''}} ku bi rêya vektoran hatiye temsîl kirin.]]
Esera du hejmarên kompleks bi wî awayî tê hesibandin:{{sfn|Ahlfors|1979}}

&lt;math&gt;(a+bi) \cdot (c+di) = ac - bd + (ad+bc)i.&lt;/math&gt;

Mesela, &lt;math&gt;(2-i)(3+4i) = 2 \cdot 3 - ((-1) \cdot 4) + (2 \cdot 4 + (-1) \cdot 3)i = 10 +5i.&lt;/math&gt;

Bi taybetî, ew yek formula bingehîn wekî rewşeke taybet dihewîne:

&lt;math&gt;i^2 = i \cdot i = -1.&lt;/math&gt;

Ew formula hejmara kompleks a ''i'' ji her hejmareke rastîn ferq dike, ji ber ku çargoşeya her hejmareke rastîn (çi neyînî be çi jî erênî) her tim hejmareke rastîn a ne-neyînî ye.

Bi wê terîfa çarpkirin û komkirinê re, ew rêzikên naskirî yên ji bo arîtmetîka hejmarên rasyonel an rastîn, ji bo hejmarên kompleks jî derbasdar dimînin. Bi awayekî hûrtir, taybetmendiya belavkirinê û taybetmendiyên guhertina cih (yên komkirin û lêkdanê) derbasdar in. Loma hejmarên kompleks pêkhateyeke cebîrî ya bi navê [[Qad (matematîk)|''qad'']] ava dikin, eynî cismê ku hejmarên rasyonel an rastîn jî dikin.

=== Konjugata kompleks, nirxê mutleq, argument û dabeşkirin ===
[[Wêne:Complex conjugate picture.svg|thumb|Temsîl kirina geometrîk a ''{{mvar|z}}'' û hevjuga wê &lt;s&gt;''z''&lt;/s&gt; li ser tevşiya hejmarên kompleks.]]
''[[Konjugata kompleks]]'' a hejmara kompleks ê {{math|1=''z'' = ''x'' + ''yi''}} wekî &lt;math&gt;\overline z = x-yi&lt;/math&gt; tê terîfkirin.&lt;ref&gt;{{harvnb|Apostol|1981|pp=15–16}}&lt;/ref&gt; Hin nivîskar wê bi awayê &lt;math&gt;z^*&lt;/math&gt; jî temsîl didin. Ji aliyê geometrîk ve, &lt;s&gt;''z''&lt;/s&gt; &quot;refleksiyona&quot; ''{{mvar|z}}'' ye li ser eksena rast. Dubarekirina pêvajoya konjugatê, hejmara kompleks a eslî dide: &lt;math&gt;\overline{\overline{z}}=z.&lt;/math&gt; Hejmareke kompleks [[tenê ku tenê]] gava bi konjugata xwe re wekhev be, hejmareke rast e. [[Emeliyata yek-guhêrbar]] a dîtina konjugata kompleks a hejmareke kompleks, nikare tenê bi bikaranîna emeliyatên bingehîn ên komkirin, derxistin, zêdekirin (pêkanîna çarpêkirinê) û dabeşkirinê were îfadekirin.

[[Wêne:Complex number illustration modarg.svg|thumb|Argumana ''{{mvar|φ}}'' û modulusa ''{{mvar|r}}'' xaleke li ser tevheviya kompleks (an jî rûxara kompleks) diyar dikin.]]

Ji bo her hejmareke kompleks {{math|1=''z'' = ''x'' + ''yi''}}, esera

&lt;math&gt;z \cdot \overline z = (x+iy)(x-iy) = x^2 + y^2&lt;/math&gt;

''hejmareke rastîn a ne-neyînî'' ye. Ew yek rê dide ku em [[nirxa mutleq]] (an ''modulûs'' an jî ''mezinahî'') ya ''z'' wekî koka çargoşeyî terîf bikin{{sfn|Apostol|1981|p=18}}

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;|z|=\sqrt{x^2+y^2}.&lt;/math&gt;

Ligorî [[Teorema Pîtagoras|yasaya Pîtagorasê]], &lt;math&gt;|z|&lt;/math&gt; dûrahiya ji xala destpêkê (orjînê) heta wê xala ku hejmara kompleks a ''z'' li ser tevheviya kompleks temsîl dide, ye. Bi taybetî, çembera ku nîvçapa wê yek e û navenda wê li xala destpêkê ye, tam ji wan hejmarên ''z'' pêk tê ku tê de &lt;math&gt;|z| = 1 &lt;/math&gt; e; ew wekî '''hejmarên kompleks ên yekeyî''' tên naskirin. Eger &lt;math&gt;  z = x = x + 0i  &lt;/math&gt; hejmareke rastîn be, wê demê &lt;math&gt;  |z|= |x| &lt;/math&gt; dibe: ango nirxa wê ya mutleq wekî hejmareke kompleks û wekî hejmareke rastîn wekhev e.

Bi karanîna konjugatê, beramberiya hejmareke kompleks a ne sifir &lt;math&gt;z = x + yi&lt;/math&gt; dikare wekî{{sfn|Ahlfors|1979}}

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;
\frac{1}{z}
= \frac{\bar{z}}{z\bar{z}}
= \frac{\bar{z}}{|z|^2}
= \frac{x - yi}{x^2 + y^2}
= \frac{x}{x^2 + y^2} - \frac{y}{x^2 + y^2}i.&lt;/math&gt;

Bi awayekî giştîtir, dabeşkirina hejmareke kompleks a kêfî &lt;math&gt;w = u + vi&lt;/math&gt; li ser hejmareke kompleks a ne-sifir &lt;math&gt;z = x + yi&lt;/math&gt; wekhev e bi{{sfn|Apostol|1981|pp=15–16}}

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;
\frac{w}{z}
= \frac{w\bar{z}}{|z|^2}
= \frac{(u + vi)(x - iy)}{x^2 + y^2}
= \frac{ux + vy}{x^2 + y^2} + \frac{vx - uy}{x^2 + y^2}i.
&lt;/math&gt;

Ev pêvajo carinan wekî &quot;rasyonalkirina&quot; binebeşê (dendomînator) tê binavkirin (herçend dibe ku binebeşê di derbirîna dawî de hejmareke rastîn a îrasyonel be), ji ber ku ew dişibe wê metoda ji bo rakirina rehên ji derbirînên hêsan ên di binebeşê de.&lt;ref&gt;{{citation |author1=William Ford |title=Numerical Linear Algebra with Applications: Using MATLAB and Octave |page=570 |year=2014 |url=https://books.google.com/books?id=OODs2mkOOqAC |edition=reprinted |isbn=978-0-12-394784-0 |publisher=Academic Press}} [https://books.google.com/books?id=OODs2mkOOqAC&amp;pg=PA570 Extract of page 570]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |author1=Dennis Zill |title=Precalculus with Calculus Previews: Expanded Volume |page=37 |year=2011 |url=https://books.google.com/books?id=TLgjLBeY55YC |edition=revised |isbn=978-0-7637-6631-3 |author2=Jacqueline Dewar |publisher=Jones &amp; Bartlett Learning}} [https://books.google.com/books?id=TLgjLBeY55YC&amp;pg=PA37 Extract of page 37]&lt;/ref&gt;

[[Arguman (matematîk)|''Argumana'']] ''{{mvar|z}}'' (ku carinan jê re &quot;qonax&quot; ''{{mvar|φ}}'' tê gotin), ew goşeya di navbera [[Nîvçap|nîvçapa]] ''{{mvar|Oz}}'' û eksena rastîn a erênî de ye; ew wekî {{math|arg ''z''}} tê nivîsîn û di vê gotarê de bi [[Radyan|radyanan]] tê îfadekirin. Ew goşe tenê heta lêzêdekirina piraliyên tam ên &lt;math&gt;  2\pi &lt;/math&gt; tê diyarkirin, ji ber ku zivirandineke bi qasî &lt;math&gt;2\pi&lt;/math&gt; (an 360°) li dora xala destpêkê, gî xalên li ser sîstema kompleks bêguhertin dihêle. Yek ji bijarteyên ji bo diyarkirina yekta ya argumanê ew e ku ew di navbeya &lt;math&gt;  (-\pi,\pi]  &lt;/math&gt; de be; ew wekî &quot;nirxê sereke&quot; tê binavkirin. Arguman dikare ji şêweya kartesiyan (an jî çargoşeyî) ya ''{{mvar|x + yi}}'', bi rêya fonksiyona arktan (tangenta berevajî) were hesibandin.&lt;ref&gt;{{citation |last1=Kasana |first1=H.S. |title=Complex Variables: Theory And Applications |page=14 |year=2005 |chapter=Chapter 1 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=rFhiJqkrALIC&amp;pg=PA14 |edition=2nd |isbn=978-81-203-2641-5 |publisher=PHI Learning Pvt. Ltd}}&lt;/ref&gt;

=== Forma polar ===
[[Wêne:Complex multi.svg|thumb|Zêdekirina {{math|2 + ''i''}} (sêgoşeya şîn) û {{math|3 + ''i''}} (sêgoşeya sor). Sêgoşeya sor tê zivîrandin da ku bi lûtkeya sêgoşeya şîn re li hev were (ango, komkirina her du goşeyan di beşa  ''φ&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;+φ&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;''  ya hevkêşeyê de) û bi qasî dirêjahiya [[Hîpotenûs|hîpotenûsa]] sêgoşeya şîn tê dirêjkirin (ango, zêdebûna her du nîvçapên çemberan, li gorî beşa  ''r&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;r&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;''  ya hevkêşeyê).]]
Ji bo her hejmareke kompleks a ''z'', bi nirxê mutleq ê &lt;math&gt;r = |z|&lt;/math&gt; û argumana &lt;math&gt;\varphi&lt;/math&gt;, hevkêşeya{{sfn|Ahlfors|1979}}

&lt;math&gt;z=r(\cos\varphi +i\sin\varphi) &lt;/math&gt;

ew têkilî derbasdar e. Ew nasname wekî şêweya polar a ''z'' tê binavkirin. Carinan ew bi awayê &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt; z = r \operatorname\mathrm{cis} \varphi &lt;/math&gt; tê kurtkirin. Di warê [[Elektronîk|elektronîkê]] de, [[Fazor|fazorê]] bi amplituda ''{{mvar|r}}'' û qonaxa ''{{mvar|φ}}'' ve bi rêya temsîl kirina goşeyî tê temsîl kirin:&lt;ref&gt;{{citation |last1=Nilsson |first1=James William |title=Electric circuits |page=338 |year=2008 |chapter=Chapter 9 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=sxmM8RFL99wC&amp;pg=PA338 |edition=8th |isbn=978-0-13-198925-2 |last2=Riedel |first2=Susan A. |publisher=Prentice Hall}}&lt;/ref&gt;

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;z = r \angle \varphi . &lt;/math&gt;

Eger du hejmarên kompleks bi awayekî qutbî werin dayîn, ango {{math|1=''z''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; = ''r''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;(cos ''φ''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; + ''i'' sin ''φ''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;)}} û {{math|1=''z''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; = ''r''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;(cos ''φ''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + ''i'' sin ''φ''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)}}, eser û dabeşkirin dikare wekî were hesibandin

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;z_1 z_2 = r_1 r_2 (\cos(\varphi_1 + \varphi_2) + i \sin(\varphi_1 + \varphi_2)).&lt;/math&gt;&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\frac{z_1}{z_2} = \frac{r_1}{r_2} \left(\cos(\varphi_1 - \varphi_2) + i \sin(\varphi_1 - \varphi_2)\right), \text{if }z_2 \ne 0.&lt;/math&gt;

(Ew encama nasnameyên trîgonometrîk ji bo fonksiyona sînus û kosînus in.) Bi gotineke din, nirxên mutleq têne zêdekirin û arguman têne zêdekirin da ku forma qutbî ya eserê çêbibe. Resimê li rastê zêdekirina ji

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;(2+i)(3+i)=5+5i. &lt;/math&gt;

Ji ber ku beşên rastîn û xeyalî yên {{math|5 + 5''i''}} wekhev in, argumana wê hejmarê 45 pile ye, anku {{math|''π''/4}} (bi radyanê). Ji aliyekî din ve, ew di aynî çaxê de berhevoka goşeyên li destpêka sêgoşeyên sor û şîn e, bi rêzê ve arctan(1/3) û arctan(1/2). Bi wî awayî, formula

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\frac{\pi}{4} = \arctan\left(\frac{1}{2}\right) + \arctan\left(\frac{1}{3}\right) &lt;/math&gt;

derbasdar e. Ji ber ku însan karibe bi awayekî pir bi tesîr nêzîkiya fonksiyona arctanê bibîne, formulên bi wî rengî ku wekî formulên &quot;wekî yên Machin&quot; têne naskirin, ji bo bidestxistina nêzîkiyên bi hûrgiliya bilind ên [[Pi|π]] têne bikaranîn:&lt;ref&gt;{{citation |author1=Lloyd James Peter Kilford |title=Modular Forms: A Classical And Computational Introduction |page=112 |year=2015 |url=https://books.google.com/books?id=qDk8DQAAQBAJ |edition=2nd |isbn=978-1-78326-547-3 |publisher=World Scientific Publishing Company}} [https://books.google.com/books?id=qDk8DQAAQBAJ&amp;pg=PA112 Extract of page 112]&lt;/ref&gt;

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\frac{\pi}{4} = 4 \arctan\left(\frac{1}{5}\right) - \arctan\left(\frac{1}{239}\right) &lt;/math&gt;

=== Qûwet û kokan ===
Qûweta ''n''-em a hejmareke kompleks dikare bi rêya [[formula Moivre]] were hesibandin; ew formula bi sepandina dubare ya formula jorîn a ji bo eserê tê bidestxistin:{{sfn|Ahlfors|1979|p=15}}

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;z^{n}=\underbrace{z \cdot \dots \cdot z}_{n \text{ faktoran}} = (r(\cos \varphi + i\sin \varphi ))^n = r^n \, (\cos n\varphi + i \sin n \varphi).&lt;/math&gt;

Mesela çend qûwetên pêşîn ên yekîneya xeyalî ''i'' ne

&lt;math&gt;i, i^2 = -1, i^3 = -i, i^4 = 1, i^5 = i, \dots&lt;/math&gt;

[[Wêne:Visualisation complex number roots.svg|thumb|Temsîl kirina geometrîk a rehên 2em heta 6em ên hejmareke kompleks a ''z'', bi şêwaza polar a φ ku tê de {{Matematîk|1=r = &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt;z&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt;}} û {{Matematîk|1=φ = arg}} ''z'' e. Heke z hejmareke rastîn be, φ = 0 an jî [[Pi|π]] ye. Rehên sereke bi rengê reş hatine temsîl kirin.]][[Kok (matematîk)|Koka]] hejmareke kompleks ''{{mvar|z}}'' bi wan têne dayîn:{{sfn|Ahlfors|1979|p=16}}

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;z^{1/n} = \sqrt[n]r \left( \cos \left(\frac{\varphi+2k\pi}{n}\right) + i \sin \left(\frac{\varphi+2k\pi}{n}\right)\right)&lt;/math&gt;

ji bo {{math|0 ≤ ''k'' ≤ ''n'' − 1}}. (Li vir &lt;math&gt;\sqrt[n]r&lt;/math&gt; ew koka asayî (erênî) ya [[Hejmarên rastîn|hejmara rastîn]] a erênî ''{{mvar|r}}'' ye.) Ji ber ku sînûs û kosînûs qonaxî in, nirxên din ên tamjimar ên ''{{mvar|k}}'' nirxên din nadin. Ji bo her &lt;math&gt;z \ne 0&lt;/math&gt; bi taybetî kokên kompleks ên ''n''-em ên ji hev cuda hene. Mesela 4 kokên çarê ên 1ê hene ku ew in:

&lt;math&gt;z_1 = 1, z_2 = i, z_3 = -1, z_4 = -i.&lt;/math&gt;

Bi giştî, ti rêyeke xwezayî tune ye ku însan karibe yek ji rehên tevlîhev ên ''{{mvar|n}}'' (kok) ên hejmareke kompleks ji yên din cuda bike. (Ew yek berevajî rewşa rehên hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''x''-ê ye; x xwediyê tenê yek reheke rastîn a erênî ya ''n'' e, loma ew bi gelemperî wekî &quot;reha ''n'' a ''x''-ê&quot; tê binavkirin.) Ew rewş bi wê yekê tê îfadekirin ku reha ''n'' fonksiyoneke xwedî n nirxan e ji bo ''{{mvar|z}}''-yê.

=== Teorema bingeh a cebîrê ===
[[Teorema bingehîn a cebîrê]] a [[Carl Friedrich Gauss]] û [[Jean Baptiste le Rond d'Alembert|Jean le Rond d'Alembert]], dibêje ku ji bo her hejmarên kompleks (ku jê re [[Koefîsyent|koefîsyentan]] tê gotin) {{math|''a''&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;, ..., ''a''&lt;sub&gt;''n''&lt;/sub&gt;}}, hevkêşeya

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;a_n z^n + \dotsb + a_1 z + a_0 = 0&lt;/math&gt;

xwediyê herîkêm çareseriyeke kompleks a wekî ''z'' ye, bi wê şertê ku herîkêm yek ji koefîsiyentên bilind ({{math|''a''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, ..., ''a''&lt;sub&gt;''n''&lt;/sub&gt;}}) ne sifir be.&lt;ref name=&quot;Bourbaki 1998 loc=§VIII.1&quot;&gt;{{harvnb|Bourbaki|1998|loc=§VIII.1}}&lt;/ref&gt; Ew taybetmendî ji bo [[Hejmar rasyonel|qada hejmarên rasyonel]] &lt;math&gt;\Q&lt;/math&gt; (polînoma {{math|''x''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; − 2}} xwediyê koka rasyonel nîne, ji ber ku {{math|√2}} ne hejmareke rasyonel e) û herwiha ji bo hejmarên rastîn &lt;math&gt;\R&lt;/math&gt; (polînoma {{math|''x''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; + 4}} xwediyê koka rastîn nîne, ji ber ku çargoşeya ''{{mvar|x}}'' ji bo her hejmareke rastîn a ''{{mvar|x}}'' erênî ye) derbas nabe.

Ji ber vê rastiyê, &lt;math&gt;\Complex&lt;/math&gt; wekî ''qadeke cebîrî'' ''yê girtî'' tê binavkirin. Ew ji bo gelek sepanên hejmarên kompleks bingeheke sereke ye, wekî ku li jêr bi hûrgilî hatiye ravekirin. Ji bo vê teoremê îsbatên curbecur hene; ew îsbat dikarin bi metodên analîtîk (wekî [[teorema Liouville]]), an jî bi [[Topolojî|metodên topolojiyê]] (wekî [[Hejmarên pêçanê|hejmara pêçanê]]) bên kirin, an jî bi metoda ku [[teoriya Galoisê]] û wê rastiyê li hev tîne ku her polînomeke rast a bi dereceyeke ''tek'', bi kêmanî xwediyê koka xwe ya rast e.

== Tarîx ==
Çareseriya di [[Kok (matematîk)|radîkalan]] de (bêyî [[Fonksiyona trîgonometrîk|fonksiyonên trîgonometrîk]]) ya [[Hevkêşeya kubîk|hevkêşeyeke kubîk]] a giştî, çaxa ku her sê kokên wê hejmarên rastîn bin, kokên çargoşe yên [[hejmarên neyînî]] dihewîne, rewşek ku bi faktorîzekirinê bi alîkariya [[Teorema koka rasyonel|testa koka rasyonel]] nayê rastkirin, heke kubîk bêkêmkirin be; ew tiştê ku jê re [[Casus irreducibilis|''casus irreducibilis'']] ('doza bêkêmkirin') tê gotin e. Ew pirsgirêk bû sebeb ku matematîknasê îtalî [[Gerolamo Cardano]] di dora sala 1545an de di [[Ars Magna (Cardano)|''Ars Magna'']] ya wî de hejmarên kompleks bifikire,&lt;ref&gt;{{citation |last=Kline |first=Morris |title=A history of mathematical thought, volume 1 |page=253}}&lt;/ref&gt; her çiqas têgihîştina wî bingehîn bû; ji bilî vê, wî paşê hejmarên kompleks wekî &quot;bi qasî ku nazik in, ewqas jî bê gerek&quot; wesifand.&lt;ref&gt;{{citation |last=Jurij. |first=Kovič |title=Tristan Needham, Visual Complex Analysis, Oxford University Press Inc., New York, 1998, 592 strani |oclc=1080410598}}&lt;/ref&gt; Cardano hejmarên xeyalî bikaranî, lê karanîna wan wekî &quot;îşkenceya derûnî&quot; wesifand. Ew berî karanîna plana grafîkî ya kompleks bû.&lt;ref&gt;O'Connor and Robertson (2016), &quot;Girolamo Cardano.&quot;&lt;/ref&gt; Cardano û matematîknasên din ên îtalî, bi taybetî [[Scipione del Ferro]], di salên 1500î de [[Algorîtma|algorîtmayek]] ji bo çareserkirina hevkêşeyên kubîk afirandiyê ku bi gelemperî çareseriyek rastîn û du çareseriyên ku hejmarek xeyalî dihewîne hebûn. Ji ber ku wan cewabên bi hejmarên xeyalî paşguh kirin, Cardano wan wekî bê gerek dîtiye.&lt;ref&gt;Nahin, Paul J. An Imaginary Tale: The Story of √−1. Princeton: Princeton University Press, 1998.&lt;/ref&gt;

Xebata li ser pirsgirêka polînomên giştî di dawiyê de rê li ber teorema bingehîn a cebîrê avakir ku temsîl dide ku bi hejmarên kompleks re, çareseriyek ji bo her [[hevkêşeya polînomê]] ya pileya yek an jî bilindtir heye. Ji ber wê yekê hejmarên kompleks qadek cebîrî ya girtî pêk tînin ku her hevkêşeya polînomê [[Koka fonksiyonê|kokek]] heye.

Gelek matematîknasan beşdarî pêşxistina hejmarên kompleks bûn. Rêgezên ji bo komkirin, derxistin, pirkirin û derxistina kokê ya hejmarên kompleks ji hêla matematîknasê îtalî [[Rafael Bombelli]] ve hatine pêşxistin.&lt;ref&gt;{{citation |last1=Katz |first1=Victor J. |author-link=Victor J. Katz |title=A History of Mathematics, Brief Version |year=2004 |section=9.1.4 |isbn=978-0-321-16193-2 |publisher=[[Addison-Wesley]]}}&lt;/ref&gt; Formalîzmek bêtir abstrakt ji bo hejmarên kompleks ji hêla matematîknasê îrlandî [[William Rowan Hamilton]] ve bêtir hate pêşxistin ku wê abstraksiyonê berfireh kir bo [[Kuaternyon|teoriya kuaternyonan]].&lt;ref&gt;{{citation |last1=Hamilton |first1=Wm. |title=On a new species of imaginary quantities connected with a theory of quaternions |date=1844 |journal=Proceedings of the Royal Irish Academy |volume=2 |pages=424–434 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=njp.32101040410779&amp;view=1up&amp;seq=454}}&lt;/ref&gt;

Dibe ku were gotin ku yekê amajeya kurt û neberdewam a li ser [[Kokê çargoşe|kokên çargoşe]] yên [[hejmarên neyînî]] di esera matematîknasê yewnanî [[Heronê Îskenderiyey|Heronê Îskenderiyeyê]] de di sedeya 1ê {{Pz}} derketiye holê; li wir, di kitêba wî ya bi navê ''Stereometrica'' de, wî bi awayekî ku xuya ye şaş bûye, qebareya beşeke jêkirî ya [[Piramîd|piramîdeke]] ku pêkan nebû, nirxandiye û di encama hesabên xwe de gihîştiye îfadeya &lt;math&gt;\sqrt{81 - 144}&lt;/math&gt;, ya ku îro wiha tê hêsankirin: &lt;math&gt;\sqrt{-63} = 3i\sqrt{7}&lt;/math&gt;. Di [[Matematîka Yewnanistana kevnare|matematîka helenîstîk]] de terma hejmarên neyînî tunebû û Heron tenê nirxa neyînî bi ya wê ya erênî guhertibû: &lt;math&gt;\sqrt{144 - 81} = 3\sqrt{7}.&lt;/math&gt;&lt;ref&gt;{{citation |last=Nahin |first=Paul J. |title=An Imaginary Tale: The Story of √−1 |year=2007 |url=http://mathforum.org/kb/thread.jspa?forumID=149&amp;threadID=383188&amp;messageID=1181284 |access-date=20 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012090553/http://mathforum.org/kb/thread.jspa?forumID=149&amp;threadID=383188&amp;messageID=1181284 |archive-date=12 October 2012 |url-status=live |isbn=978-0-691-12798-9 |publisher=[[Princeton University Press]]}}&lt;/ref&gt;

Hewldana lêkolîna li ser hejmarên kompleks wekî meseleyeke serbixwe, cara yekê di sedsala 16an de derketa holê; wê çaxê matematîknasên îtalyan, [[Niccolò Fontana Tartaglia]] û [[Gerolamo Cardano]], çareseriyên cebîrî ji bo kokên polînomên pile-sêyê û pile-çarê dîtin. Zû hate fêmkirin (herçend îsbatkirina wê gelek derengtir pêk hatibe jî) ku ew formul, heta eger însan tenê bi çareseriyên rastîn re mijûl bibe jî, carinan pêdivî bi bikaranîna kokên çargoşeyî yên hejmarên neyînî dikirin. Bi rastî, piştre hate îsbatkirin ku wexta her sê kok jî rastîn û ji hev cuda bin, bikaranîna hejmarên kompleks neçar e. Lêbelê, di wê rewşê de jî dîsa dikare formula giştî were bikaranîn, bi şertê ku însan baldar be li hemberî wê rewşa nezelal a ku ji hebûna sê kokên pile-sêyê (kokên kubîk) ji bo hejmarên kompleks ên ne-sifir çêdibe. Rafael Bombelli yekê kes bû ku bi awayekî eşkere behsa van çareseriyên hevkêşeyên pile-sêyê kir ku di xuya de paradoksîkal bûn, û wî ji bo çareserkirina van pirsgirêkan, rêzikên arîtmetîka kompleks pêş xistin.

Termê &quot;xeyalî&quot; ji bo wan hêjmaran di sala 1637an de ji aliyê [[René Descartes]] cara yekê hatiye gotin; wî gelek hewl da ku tekezî li ser xwezaya wan a ne-rastîn bike:

{{Quote|... hîn caran tenê xeyalî – yanî însan dikare di her hevkêşeyekê de bi qasî ku min gotiye hejmaran xeyal bike – lê carinan ti hêjmarek nîne ku li gorî wê ya ku em xeyal dikin be.}}

Çavkaniyeke din a tevliheviyê ew bû ku hevkêşeya &lt;math&gt;\sqrt{-1}^2 = \sqrt{-1}\sqrt{-1} = -1&lt;/math&gt; bi awayekî keyfî û ne li gorî rêzê, li dijî nasnameya cebîrî ya &lt;math&gt;\sqrt{a}\sqrt{b} = \sqrt{ab}&lt;/math&gt; xuya dikir; ew nasname ji bo hejmarên rastîn ên ne-neyînî (pozîtîf an sifir) yên wekî ''{{mvar|a}}'' û ''{{mvar|b}}'' derbasdar e û di hejmartinên hejmarên kompleks de jî dihat bikaranîn, heger yek ji ''{{mvar|a}}'' an ''{{mvar|b}}'' pozîtîf û ya din neyînî bûya. Bikaranîna şaş a wê nasnameyê di rewşa ku hem ''{{mvar|a}}'' û hem jî ''{{mvar|b}}'' neyînî bin de, û herwiha nasnameya têkildar a &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;\frac{1}{\sqrt{a}} = \sqrt{\frac{1}{a}}&lt;/math&gt;, heta bû sebeba pirsgirêkan ji bo [[Leonhard Euler]] jî. Ew zehmetî di dawiyê de bû sebeb ku ji bo pêşîlêgirtina wê şaşitiyê, sembola taybet a {{math|''i''}} li şûna &lt;math&gt;\sqrt{-1}&lt;/math&gt; were bikaranîn.&lt;ref&gt;{{citation |author1=Bryan Bunch |title=Mathematical Fallacies and Paradoxes |page=32 |year=2012 |url=https://books.google.com/books?id=jUTCAgAAQBAJ |edition=reprinted, revised |isbn=978-0-486-13793-3 |publisher=Courier Corporation}} [https://books.google.com/books?id=jUTCAgAAQBAJ&amp;pg=PA32 Extract of page 32]&lt;/ref&gt; Tevî wê yekê jî, Euler bi awayekî xwezayî dî ku telebe pir zûtir (li gorî wê serdemê) bi hejmarên kompleks re tên naskirin.&lt;ref&gt;{{citation |author1=Joseph Mazur |title=Enlightening Symbols: A Short History of Mathematical Notation and Its Hidden Powers |page=138 |year=2016 |url=https://books.google.com/books?id=O3CYDwAAQBAJ |edition=reprinted |isbn=978-0-691-17337-5 |publisher=Princeton University Press}} [https://books.google.com/books?id=O3CYDwAAQBAJ&amp;pg=PA138 Extract of page 138]&lt;/ref&gt; Di kitêba wî ya cebîra bingehîn a bi navê ''[[Elementên Cebîrê]]'' de, ew wan hejmaran nêzî di destpêkê de dide nasîn û piştre jî li seranserê kitêbê bi awayekî xwezayî wan bikar tîne.

Di sedeya 18an de, bikaranîna hejmarên kompleks berfirehtir bû; çunkî hate dîtin ku bikaranîna metodên matematîkî yên li ser îfadeyên kompleks, dikare ji bo hêsankirina hesabên têkildarî fonksiyonên trîgonometrîk sûdewar be. Mesela di sala 1730ê de [[Abraham de Moivre]] temsîl kir ku ew hevsengiyên têkildarî fonksiyonên trîgonometrîk ên piraliyekî tam ê goşeyekê û hêzên fonksiyonên trîgonometrîk ên wê goşeyê, dikarin bi riya [[formula de Moivre]] bên îfadekirin:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;(\cos \theta + i\sin \theta)^{n} = \cos n \theta + i\sin n \theta. &lt;/math&gt;

[[Wêne:Circle cos sin.gif|thumb|Formula Eulerê, fonksiyona eksponensiyel a kompleks a bi argumana xeyalî ku dikare wekî danasîna livîna dorhêlî ya yekreng li ser tevra kompleks were dîtin, bi fonksiyonên kosînûs û sînûsê ve girêdide; ew fonksiyon di warê geometrîk de, bi rêzê ve, projeksiyonên wê livînê yên li ser eksena hejmarên rastîn û eksena hejmarên xeyalî ne.]]Di sala 1748an de, Euler gaveke dî avêt û [[formula Euler]] a [[analîza kompleks]] bi dest xist:&lt;ref&gt;{{citation |last1=Euler |first1=Leonhard |title=Introductio in Analysin Infinitorum |date=1748 |volume=1 |page=104 |trans-title=Introduction to the Analysis of the Infinite |url=https://books.google.com/books?id=jQ1bAAAAQAAJ&amp;pg=PA104 |location=Lucerne, Switzerland |language=la |publisher=Marc Michel Bosquet &amp; Co.}}&lt;/ref&gt;

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;e ^{i\theta } = \cos \theta + i\sin \theta &lt;/math&gt;

bi rêya destkarîkirina resmî ya [[rêzên qûwetê]] yên aloz, û dît ku ew formula dikare were bikaranîn da ku her nasnameyeke trîgonometrîk bo nasnameyên eksponensiyel ên pir hêsantir were kêmkirin.

Fikra hejmareke kompleks wekî xaleke li ser balafira kompleks, cara yekê di sala 1799an de ji aliyê matematîknasê danîmarkî-norwêcî [[Caspar Wessel]] ve hate ravekirin,&lt;ref&gt;{{citation |last1=Wessel |first1=Caspar |title=Om Directionens analytiske Betegning, et Forsog, anvendt fornemmelig til plane og sphæriske Polygoners Oplosning |date=1799 |journal=Nye Samling af det Kongelige Danske Videnskabernes Selskabs Skrifter [New Collection of the Writings of the Royal Danish Science Society] |volume=5 |pages=469–518 |trans-title= |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=ien.35556000979690&amp;view=1up&amp;seq=561 |language=da}}&lt;/ref&gt; herçend ew term berê, di sala 1685an de, di esera [[John Wallis]] a bi navê ''A Treatise of Algebra'' de hatibû pêşbînîkirin jî.&lt;ref&gt;{{citation |last=Wallis |first=John |title=A Treatise of Algebra, Both Historical and Practical ... |date=1685 |pages=264–273 |url=https://echo.mpiwg-berlin.mpg.de/ECHOdocuView?url=/permanent/library/H3GRV5AU/pageimg&amp;start=291&amp;mode=imagepath&amp;pn=291 |location=London, England |publisher=printed by John Playford, for Richard Davis}}&lt;/ref&gt;

Gotara bîranînê ya Wessel di weşanên Akademiya Kopenhagê de derket, lê bi pirî bala kesî nekişand. Di sala 1806an de, [[Jean-Robert Argand]] bi awayekî serbixwe broşûrek li ser hejmarên kompleks weşand û ji bo [[teorema bingehîn a cebîrê]] îsbateke hûrgilî û xurt pêşkêş kir.&lt;ref&gt;{{citation |last1=Argand |title=Essai sur une manière de représenter les quantités imaginaires dans les constructions géométriques |date=1806 |trans-title= |url=http://www.bibnum.education.fr/mathematiques/geometrie/essai-sur-une-maniere-de-representer-des-quantites-imaginaires-dans-les-cons |location=Paris, France |language=fr |publisher=Madame Veuve Blanc}}&lt;/ref&gt; [[Carl Friedrich Gauss]] berê, di sala 1797an de, îsbateke ku di eslê wê de [[Topolojî|topolojîk]] bû ji bo wê teoremê weşandibû, lê wê çaxê gumanên wî derbarê &quot;metafîzîka rastîn a koka çargoşe ya -1ê&quot; de anîbûn zimên.&lt;ref&gt;Gauss, Carl Friedrich (1799) [https://books.google.com/books?id=g3VaAAAAcAAJ&amp;pg=PP1 ''&quot;Demonstratio nova theorematis omnem functionem algebraicam rationalem integram unius variabilis in factores reales primi vel secundi gradus resolvi posse.&quot;''] , University of Helmstedt, (Almanya). (bi latînî)&lt;/ref&gt; Heta sala 1831ê derbas bû ku wî ew gumanên wî derbas kirin û esera wî ya li ser hejmarên kompleks wekî xalên li ser rûxarê weşand û bi wî awayî bi pirî temsîl kir&lt;ref name=&quot;Ewald&quot;&gt;{{citation |last=Ewald |first=William B. |title=From Kant to Hilbert: A Source Book in the Foundations of Mathematics |date=1996 |volume=1 |page=313 |url=https://books.google.com/books?id=rykSDAAAQBAJ&amp;pg=PA313 |access-date=18 March 2020 |isbn=978-0-19-850535-8 |publisher=Oxford University Press}}&lt;/ref&gt; û termînolojiya modern danî holê:

{{Quote|Eger însan berê ji nêrîneke şaş li wê meseleyê mêze kiriba û ji ber wê yekê rastî tarîtiyeke razdar hatiba, ew yek bi pirî vedigere ser karanîna termên nebaş an jî şaş. Eger însan ji bo +1, −1 û &lt;math&gt;\sqrt{-1}&lt;/math&gt; ne gotiba yekeyên erênî, neyînî an xeyalî (an jî heta ne mimkin), lê li şûna wan, mesela gotiba yekeyên rasterast, berevajî an kêlekî, wê çaxê êdî qet behsa tarîtiyeke wiha nedihate kirin.}}Di destpêka sedeya 19an de, matematîknasên din bi awayekî serbixwe temsîl kirina geometrîk a hejmarên kompleks keşf kirin: Buée,&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Buee/ |title=Adrien Quentin Buée (1745–1845): MacTutor}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |last1=Buée |title=Mémoire sur les quantités imaginaires |date=1806 |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London |volume=96 |pages=23–88 |trans-title= |url=https://royalsocietypublishing.org/doi/pdf/10.1098/rstl.1806.0003 |language=fr |doi=10.1098/rstl.1806.0003 |s2cid=110394048}}&lt;/ref&gt; Mourey,&lt;ref&gt;{{citation |last1=Mourey |first1=C.V. |title=La vraies théore des quantités négatives et des quantités prétendues imaginaires |date=1861 |trans-title= |url=https://archive.org/details/bub_gb_8YxKAAAAYAAJ |location=Paris, France |language=fr |publisher=Mallet-Bachelier}}  1861 reprint of 1828 original.&lt;/ref&gt; Warren,&lt;ref&gt;{{citation |last1=Warren |first1=John |title=A Treatise on the Geometrical Representation of the Square Roots of Negative Quantities |date=1828 |url=https://archive.org/details/treatiseongeomet00warrrich |location=Cambridge, England |publisher=Cambridge University Press}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |last1=Warren |first1=John |title=Consideration of the objections raised against the geometrical representation of the square roots of negative quantities |date=1829 |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London |volume=119 |issue=119 |pages=241–254 |doi=10.1098/rstl.1829.0022 |s2cid=186211638 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |last1=Warren |first1=John |title=On the geometrical representation of the powers of quantities, whose indices involve the square roots of negative numbers |date=1829 |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London |volume=119 |pages=339–359 |doi=10.1098/rstl.1829.0031 |s2cid=125699726 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Français û birayê wî, û [[Giusto Bellavitis|Bellavitis]].&lt;ref&gt;{{citation |last1=Français |first1=J.F. |title=Nouveaux principes de géométrie de position, et interprétation géométrique des symboles imaginaires |date=1813 |journal=Annales des mathématiques pures et appliquées |volume=4 |pages=61–71 |trans-title= |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc1.$c126478&amp;view=1up&amp;seq=69 |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |last1=Caparrini |first1=Sandro |title=Two Cultures |page=139 |year=2000 |url=https://books.google.com/books?id=voFsJ1EhCnYC |chapter=On the Common Origin of Some of the Works on the Geometrical Interpretation of Complex Numbers |chapter-url=https://books.google.com/books?id=voFsJ1EhCnYC&amp;pg=PA139 |isbn=978-3-7643-7186-9 |editor=Kim Williams |publisher=Birkhäuser}}&lt;/ref&gt;

Matematîknasê inglîzî [[G.H. Hardy]] diyar kir ku Gauss yekê matematîknas bû ku hejmarên kompleks bi &quot;awayekî rastî pêbawer û zanistî&quot; bikaranî; herçend matematîknasên wekî norwêcî [[Niels Henrik Abel]] û [[Carl Gustav Jacob Jacobi]] jî berî ku Gauss di sala 1831ê de esera xwe ya zanistî biweşîne, bi awayekî rojane û pêwîst ew bikaranîn.&lt;ref&gt;{{citation |last1=Hardy |first1=G.H. |title=An Introduction to the Theory of Numbers |page=189 (çapa 4em) |year=2000 |isbn=978-0-19-921986-5 |last2=Wright |first2=E.M. |author-link2= |orig-year=1938 |publisher=Oxford University Press}}&lt;/ref&gt;

[[Augustin-Louis Cauchy]] û [[Bernhard Riemann]] bi hev re ramanên bingehîn ên analîza kompleks gihandin asteke bilind a temambûnê; ew pêvajo di rewşa Cauchy de li dora sala 1825an destpê kiribû.

Termên hevpar ên ku di wê teoriyê de têne bikaranîn, bi pirî ji hêla damezrîneran ve hatine danîn. Argand ji {{math|cos ''φ'' + ''i'' sin ''φ''}} re digot ''faktora'' ''terefê'' û ji &lt;math&gt;r = \sqrt{a^2 + b^2}&lt;/math&gt; re digot ''modulus''; Cauchy (1821) ji {{math|cos ''φ'' + ''i'' sin ''φ''}} re digot ''forma kêmkirî''&lt;ref&gt;{{citation |last=Cauchy |first=Augustin-Louis |title=Cours d'analyse de l'École royale polytechnique |date=1821 |volume=1 |page=183 |url=https://archive.org/details/coursdanalysede00caucgoog/page/n209/mode/2up |location=Paris, France |language=fr |publisher=L'Imprimerie Royale}}&lt;/ref&gt; û xuya ye ku wî terma ''arguman'' aniye holê; Gauss ji bo &lt;math&gt;\sqrt{-1}&lt;/math&gt; tîpa {{math|''i''}} bikaranî, ji bo {{math|''a'' + ''bi''}} terma ''hejmara kompleks'' pêşkêş kir û ji {{math|''a''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; + ''b''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;}} re digot ''norm''. Têgeha ''koyefîsyenta'' ''terefê'' ku pir caran ji bo {{math|cos ''φ'' + ''i'' sin ''φ''}} tê bikaranîn, ji hêla Hankel (1867) ve hatiye danîn, û terma ''nirxa mutleq'' ji bo modulusê, ji hêla Weierstrass ve hatiye pêşkêşkirin.

Di nav nivîskarên klasîk ên paşatir ku li ser teoriya giştî dişuxilandine de [[Richard Dedekind]], [[Otto Hölder]], [[Felix Klein]], [[Henri Poincaré]], [[Hermann Schwarz]], [[Karl Weierstrass]] û gelek ên din hene. Di destpêka sedeya 20ê de, eserên giring (di nav de sîstematîzekirin) di warê analîza pir-guhêrbar a hejmarên kompleks de destpê kirin. Di sala 1927an de [[Wilhelm Wirtinger]] encamên giring bi dest xist.

== Terîfên abstrakt û cebîrî ==
Herçend terîfên berbiçav ên li jor, tevî kiryarên komkirin û lêkdanê, hejmarên kompleks bi awayekî rast rave dikin jî, nêzîkiyên din ên hevmane hene ku pêkhateya cebîrî ya abstrakt a hejmarên kompleks bi awayekî rasterasttir eşkere dikin.

Terîfek ji bo hejmarên kompleks ew e ku ew qadeke bi temsîla ⁠{{Matematîk|C}} pêk tînin; ew qad, qada hejmarên rastîn ⁠{{Matematîk|R}} dihewîne û li ser ⁠{{Matematîk|R}} bi rêya elementeke taybet a bi temsîla ⁠{{Matematîk|i}} ku tê de ⁠{{Matematîk|1=i^2=-1}} tê hilberandin. Bi awayekî hevmane, ⁠{{Matematîk|C}} qada veqetandinê (''splitting field'') a polînoma ⁠{{Matematîk|x^2+1}} e li ser qada hejmarên rastîn {{Matematîk|R}}.&lt;ref&gt;{{citation |last=Milne |first=James S. |title=Fields and Galois Theory |page=63 |year=2022 |url=https://www.jmilne.org/math/CourseNotes/FT.pdf |version=5.10 |publisher=J.S. Milne}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |last=Remmert |first=Reinhold |author-link= |title=Numbers |volume=123 |page=68 |year=1991 |series=Graduate Texts in Mathematics |chapter=Complex Numbers |others=H.-D. Ebbinghaus, H. Hermes, F. Hirzebruch, M. Koecher, K. Mainzer, J. Neukirch, A. Prestel, and R. Remmert; translated by H. L. S. Orde |location=New York |isbn=0-387-97497-0 |editor-last=Ewing |editor-first=John H. |publisher=Springer}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |last=Gallian |first=Joseph A. |author-link= |title=Contemporary Abstract Algebra |page=288 |year=2010 |edition=7th |location=Belmont, California |isbn=978-0-547-16509-7 |publisher=Brooks/Cole, Cengage Learning}}&lt;/ref&gt; Hebûna wê qadê dikare bi rêya modelên çeşîd were temsîl kirin. Modelek ew e ku însan qada kompleks wekî koma ⁠{{Matematîk|\R^2}} bihesibîne ku bi yasayên komkirin û lêkdanê yên li ser cotên rêzkirî yên ⁠{{Matematîk|(a,b)}} û {{Matematîk|(a',b')}} hatiye dabînkirin:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;(a,b) + (a',b') = (a+a',b+b'),\quad (a,b)(a',b') = (aa' - bb', ab' + a'b).&lt;/math&gt;

Di vê modelê de, elementa ⁠{{Matematîk|i}} li hemberî elementa ⁠{{Matematîk|(0,1)}} tê, û hejmarên rastîn wekî koma cotên ⁠{{Matematîk|(a,0)}} têne bicihkirin. Yekê din jî avakirina standard a qada veqetandine (''splitting field'') ye ku bi karanîna beşa koma polînomên ⁠{{Matematîk|R[X]}} pêk tê, û li jêr hatiye dayîn.

=== Avakirina wekî zengila kotyentê ===
Yek ji metodên nêzîbûna bo {{Matematîk|C}}, bi riya [[Polînom|polînoman]] e, ango ew îfadeyên ku bi wî awayî ne:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;p(X) = a_nX^n+\dotsb+a_1X+a_0,&lt;/math&gt;

ku tê de [[Koefîsiyent|koefîsiyentên]] {{math|''a''&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;, ..., ''a''&lt;sub&gt;''n''&lt;/sub&gt;}} [[hejmarên rastîn]] in. Koma hemû polînomên bi wî rengî bi &lt;math&gt;\R[X]&lt;/math&gt; tê temsîl kirin. Ji ber ku berhevok û eserên polînoman dîsa polînom in, ew koma &lt;math&gt;\R[X]&lt;/math&gt; [[Zengila komutatîv|zengilake komutatîv]] pêk tîne ku jê re zengila polînoman (li ser hejmarên rastîn) tê gotin. Ji bo her polînomeke bi wî rengî ya wekî ''p'', însan dikare hejmara kompleks a &lt;math&gt;p(i) = a_n i^n + \dotsb + a_1 i + a_0&lt;/math&gt; diyar bike, ango ew nirxa ku bi danîna &lt;math&gt;X = i&lt;/math&gt; tê bidestxistin. Ew yek fonksiyonekê diyar dike;

&lt;math&gt;\R[X] \to \C&lt;/math&gt;

Ew [[fonksiyona seranserî]] ye, ji ber ku her hejmareke kompleks dikare bi wî awayî were bidestxistin: nirxandina [[Fonksiyona lîner|polînomeke lîner]] a wekî &lt;math&gt;a+bX&lt;/math&gt; li xala &lt;math&gt;X = i&lt;/math&gt; dibe &lt;math&gt;a+bi&lt;/math&gt;. Lêbelê, nirxandina polînoma &lt;math&gt;X^2 + 1&lt;/math&gt; li xala ''i'' dike 0, ji ber ku &lt;math&gt;i^2 + 1 = 0.&lt;/math&gt; Ew polînom ne-kêmbar (''irreducible'') e, ango nikare wekî esera du polînomên lîner were nivîsîn. Ji vir rastiyên bingehîn ên [[cebîra abstrakt]] temsîl didin ku [[Navin (cebîr)|navika]] vê nexşeyê [[Îdeal (teoriya zengil)|îdealek]] e ku ji hêla vê polînomê ve hatiye çêkirin û ku beşa dabeşkirinê ya) li gorî wê îdealê qadek e, û herwiha [[Îzomorfîzm|îzomorfîzmek]] heye

&lt;math&gt;\R[X] / (X^2 + 1) \stackrel \cong \to \C&lt;/math&gt;

di navbeya zengila kotyent û &lt;math&gt;\C&lt;/math&gt; de. Hin nivîskar wê yekê wekî terîfa &lt;math&gt;\C&lt;/math&gt; dihesibînin.&lt;ref&gt;{{harvnb|Bourbaki|1998|loc=§VIII.1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |last1=Mac Lane |first1=Saunders |author-link1= |title=Algebra |year=1999 |edition=3rd |location=Providence, Rhode Island |isbn=978-0-8218-1646-2 |last2=Birkhoff |first2=Garrett |author-link2= |publisher=AMS Chelsea Publishing}}&lt;/ref&gt; Ew terîf &lt;math&gt;\C&lt;/math&gt; wekî cebîreyeke çargoşeyî temsîl dide.

Qada &lt;math&gt;\Complex&lt;/math&gt; ligorî [[teorema bingehîn a cebîrê]], ji hêla [[Qada girtî a cebîrê|cebîriya girtî]] ye û loma [[girtiya cebîrî]] ya &lt;math&gt;\R&lt;/math&gt; ye.

=== Temsîl kirina matrîs ya hejmarên kompleks ===
Hejmarên kompleks ên bi forma {{math|''a'' + ''bi''}}, herwiha dikarin bi rêya matrîsên {{math|2 × 2}} yên xwediyê wê formayê werin temsîl kirin:&lt;ref&gt;{{citation |last=Remmert |first=Reinhold |author-link= |title=Numbers |volume=123 |pages=69–70 |year=1991 |series=Graduate Texts in Mathematics |chapter=Complex Numbers |others=Translated by H. L. S. Orde; edited by John H. Ewing |location=New York |isbn=0-387-97497-0 |publisher=Springer}}&lt;/ref&gt;

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;
\begin{pmatrix}
  a &amp;   -b  \\
  b &amp; \;\; a
\end{pmatrix}.
&lt;/math&gt;
Li vir têketinên ''{{mvar|a}}'' û ''{{mvar|b}}'' hejmarên rastîn in. Ji ber ku berhevkirin û esera du matrîsên wiha dîsa bi wî rengî ye, ew matrîs binxeleka xeleka matrîsên {{math|2 × 2}} pêk tînin.

Hesabkirinek hêsan temsîl dide ku xerîte
&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;a+ib\mapsto \begin{pmatrix}
  a &amp;   -b  \\
  b &amp; \;\; a
\end{pmatrix}&lt;/math&gt;
Ew îzomorfîzmeke zergilan e di navbeya qada hejmarên kompleks û zergila wan matrîsan de ku îsbat dike ka ew matrîs qadekê pêk tînin. Ew îzomorfîzm çargoşeya nirxa mutleq ê hejmareke kompleks bi [[Determinant|determinantê]] matrîsa têkildar re, û hejmara kompleks a hevgirtî jî bi [[Transpoza matrîs|transpoza matrîsê]] re têkildar dike.

Temsîl kirina hejmarên kompleks bi [[Hejmarên kompleks#Forma polar|forma polar]], wan matrîsan bi awayekî eşkere wekî matrîsên zivîrandine yên pîvan-guhertî dide temsîl kirin.

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;r (\cos \theta + i \sin \theta)\mapsto \begin{pmatrix}
  r \cos \theta &amp;   -r \sin \theta  \\
  r \sin \theta &amp; \;\; r \cos \theta
\end{pmatrix}&lt;/math&gt;

Bi taybetî, rewşa {{math|1=''r'' = 1}} ku tê de &lt;math&gt;\textstyle |a + ib| = \sqrt{a^2+b^2} = 1&lt;/math&gt; e, matrîsên zivirandinê (yên bê pîvan) dide.

== Warên bikaranînê ==
Hejmarên kompleks di gelek warên zanistî de xwedî bikaranîn in, di nav de [[proseya sînyalan]], [[teoriya kontrolê]], [[elektromanyetîzm]], [[dînamîka şileyan]], [[mekanîka kuantûmê]], [[kartografî]] û [[Lerizîn|analîza lerizînê]]. Hin ji wan bikaranînan li jêr têne ravekirin.

Konjugata kompleks di [[geometriya înversîv]] de jî tê bikaranîn; ew şaxekî geometriyê ye ku lêkolînê li ser wan cureyên refleksyonê dike ku ji refleksyonên li ser xetekê giştîtir in. Di [[Analîza torê|analîza torên çerxên elektrîkê]] de, demexta ku tê xwestin teorema veguhastina qûweta herî zêde were sepandin, konjugata kompleks ji bo dîtina empedansa hevmane tê bikaranîn.

=== Geometrî ===

==== Şêwe ====
Sê xalên ne-hevxêzik &lt;math&gt;u, v, w&lt;/math&gt; di nav planê de şiklê sêgoşeyê diyar dikin &lt;math&gt;\{u, v, w\}&lt;/math&gt;. Bi dîtina xalan di plana tevlihev de, ew şiklê sêgoşeyê dikare bi aritmetîka tevlihev wekî were îfade kirin

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;S(u, v, w) = \frac {u - w}{u - v}. &lt;/math&gt;
Şêweyê &lt;math&gt;S&lt;/math&gt; dê neguhere wexta ku balafira hejmarên kompleks bi rêya veguhastinê, an mezin-biçûkkirinê, ango bi veguhastineke afîn, were guhertin; ew yek li gel têgihiştina me ya xwerû ya derbarê şêweyî de ye û têgihiştina &quot;wekhevbûnê&quot; rave dike. Bi wî awayî, her sêgoşeyeke wekî &lt;math&gt;\{u, v, w\}&lt;/math&gt; di pola wekhevbûna sêgoşeyên xwedî eynî şêweyî de cih digire.

==== Geometriya fraktal ====
[[Wêne:Mandelset hires.png|thumb|Koma Mandelbrotê, digel temsîl kirina eksenên rastîn û xeyalî.]][[Koma Mandelbrot]] meselakek populer a fraktalekê ye ku li ser rûxara hejmarên kompleks tê avakirin. Ew bi temsîl kirina her xaleke &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; ve tê diyarkirin ku tê de, wexta rêzika &lt;math&gt;f_c(z)=z^2+c&lt;/math&gt; bêdawî tê dubarekirin, ew rêzik ber bi bêdawîbûnê ve naçe (ango belav nabe). Bi eynî awayî, [[Koma Julia|komên Julia]] jî xwediyê eynî rêzikan in, lê bi wê ferqahiya ku li vir &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; wekî nirxekî sabît dimîne.

==== Sêgoşeyan ====
Her sêgoşeyek xwediyê [[înelîpseya Steiner]] a taybet e, [[Elîpse|elîpsek]] ku di nava sêgoşeyê de ye û li xalên merkez ên her sê aliyên sêgoşeyê de dest li wan dide (tangent e). Li gorî [[Teorema Marden|teorema Mardenê]], xalên fokusê yên înelîpseya Steiner a sêgoşeyekê bi wî awayî têne dîtin:&lt;ref&gt;{{citation |last1=Kalman |first1=Dan |title=An Elementary Proof of Marden's Theorem |journal=[[American Mathematical Monthly]] |volume=115 |issue=4 |pages=330–38 |year=2008a |url=http://mathdl.maa.org/mathDL/22/?pa=content&amp;sa=viewDocument&amp;nodeId=3338&amp;pf=1 |access-date=1 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120308104622/http://mathdl.maa.org/mathDL/22/?pa=content&amp;sa=viewDocument&amp;nodeId=3338&amp;pf=1 |archive-date=8 March 2012 |url-status=live |doi=10.1080/00029890.2008.11920532 |issn=0002-9890 |s2cid=13222698 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |last1=Kalman |first1=Dan |title=The Most Marvelous Theorem in Mathematics |journal=[[Journal of Online Mathematics and Its Applications]] |year=2008b |url=http://mathdl.maa.org/mathDL/4/?pa=content&amp;sa=viewDocument&amp;nodeId=1663 |access-date=1 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120208014954/http://mathdl.maa.org/mathDL/4/?pa=content&amp;sa=viewDocument&amp;nodeId=1663 |archive-date=8 February 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Lûtkeyên sêgoşeyê di balafira hejmarên kompleks de wekî {{math|1=''a'' = ''x''&lt;sub&gt;''A''&lt;/sub&gt; + ''y''&lt;sub&gt;''A''&lt;/sub&gt;''i''}}, {{math|1=''b'' = ''x''&lt;sub&gt;''B''&lt;/sub&gt; + ''y''&lt;sub&gt;''B''&lt;/sub&gt;''i''}} û {{math|1=''c'' = ''x''&lt;sub&gt;''C''&lt;/sub&gt; + ''y''&lt;sub&gt;''C''&lt;/sub&gt;''i''}} temsîl bidin. [[Hevkêşeya kubîk]] a &lt;math&gt;(x-a)(x-b)(x-c)=0&lt;/math&gt; binivîsin, derivata wê bigirin û derivata kwadratîk bi sifirê re wekhev bikin. Teorema Marden dibêje ku çareseriyên vê hevkêşeyê ew hejmarên kompleks in ku cihên her du fokusên elîpsa hundirîn a Steiner diyar dikin.

=== Teoriya hejmarên cebîrî ===
[[Wêne:Pentagon construct.gif|thumb|Avakirina pêncgoşeyeke rêkûpêk bi bikaranîna xêzkêş û pîvarkêşê.]]Wekî ku li jor hate gotin, her hevkêşeyeke polînomî ya ne-sabît (bi koefîsiyentên kompleks) li qada &lt;math&gt;\mathbb{C}&lt;/math&gt; xwediyê çareseriyekê ye. Bi awayekî xurtir, eynî tişt ji bo hevkêşeyên bi koefîsiyentên rasyonel jî derbas dibe. Kokên wan hevkêşeyan wekî [[hejmarên cebîrî]] tên binavkirin, ew meseleyeke sereke ya lêkolînê ne di [[teoriya hejmarên cebîrî]] de. Li gorî &lt;math&gt;\overline{\mathbb{Q}}&lt;/math&gt;, ango girtiya cebîrî ya &lt;math&gt;\mathbb{Q}&lt;/math&gt; (ku ew jî gî hejmarên cebîrî dihewîne), &lt;math&gt;\mathbb{C}&lt;/math&gt; xwediyê wê avantajê ye ku bi awayekî hêsan bi termên geometrîk tê fêmkirin. Bi wî awayî, metodên cebîrî dikarin ji bo lêkolîna pirsên geometrîk werin bikaranîn û berevajî wê jî. Bi metodên cebîrî, bi taybetî bi sepandina amûrên [[Teoriya qadê|teoriya qadan]] li ser [[Qada hejmar|qada hejmaran]] a ku [[kokên yekeyê]] dihewîne, dikare were temsîl kirin ku avakirina neh-goşeyeke rêkûpêk tenê bi bikaranîna pargar û xêzkêşê ne pêkan e; ew pirsgirêkeke bi temamî geometrîk e.

Meselayeke din jî [[Tamhejmar|tamhejmarên Gaussian]]; ango hejmarên bi şêweyê {{math|''x'' + ''iy''}}, ku tê de ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' tamhejmaran in, û dikarin ji bo sinifandina encamên komkirina çargoşeyan werin bikaranîn.

=== Teoriya hejmarên analîtîk ===
Teoriya hejmarên analîtîk hejmaran, pir caran hejmarên tevahî an jî rasyonel, bi sûdwergirtina ji wê rastiyê ku ew dikarin wekî hejmarên kompleks werin hesibandin ku tê de metodên analîtîk dikarin werin bikaranîn, lêkolîn dike. Ew bi kodkirina agahdariya teoriya hejmarê di fonksiyonên bi nirxên kompleks de tê kirin. Mesela [[fonksiyona Riemann zeta]] {{math|ζ(''s'')}} bi belavkirina [[hejmarên sereke]] ve girêdayî ye.

=== Entegralên nerast ===
Di warên sepandî de, hejmarên kompleks pir caran ji bo hesabkirina hin [[entegralên nerast]] ên bi nirxên rastîn, bi rêya fonksiyonên bi nirxên kompleks têne bikaranîn.

=== Hevkêşeyên dînamîk ===
Di [[Hevkêşeya dîferensiyel|hevkêşeyên dîferansiyel]] de, gelemperî ye ku pêşî hemî kokên kompleks ''{{mvar|r}}'' yên hevkêşeya taybetmendî ya hevkêşeya dîferansiyel a xêzik an sîstema hevkêşeyê werin dîtin û dûv re hewl were dayîn ku sîstemê bi fonksiyonên bingehîn ên forma {{math|1=''f''(''t'') = ''e''&lt;sup&gt;''rt''&lt;/sup&gt;}} çareser bikin. Bi eynî awayî, di hevkêşeyên cûdahiyê de, kokên kompleks ''{{mvar|r}}'' yên hevkêşeya taybetmendî ya sîstema hevkêşeya ferqahiyê têne bikaranîn, da ku hewl were dayîn ku sîstemê bi fonksiyonên bingehîn ên forma {{math|1=''f''(''t'') = ''r''&lt;sup&gt;''t''&lt;/sup&gt;}} çareser bikin.

=== Cebîra lîner ===
Ji ber ku &lt;math&gt;\C&lt;/math&gt; bi awayekî cebîrî girtî ye, her [[matrîsa çargoşeyî]] ya tevlihev a ne-boş herî kêm yek nirxek tevlihev heye. Bi berawirdkirinê, matrîsên rastîn her gav nirxên tevlihev yên rastîn nînin, mesela matrîsên zivîrandine (ji bo zivirînên balafirê ji bo goşeyên ji bilî 0° an 180°) ti rêyek sabît nahêlin, û ji ber wê yekê ti nirxek tevlihev ya rastîn nînin. Hebûna nirxên tevlihev, û hebûna pêkhatina tevlihev ya ji ber wê yekê amûrek bikêrhatî ye ji bo hesabkirina qûwetên matrîsê û eksponansiyelên matrîsê.

Hejmarên tevlihev pir caran têgehên ku di destpêkê de di hejmarên rastîn de hatine afirandin giştî dikin. Mesela [[transpoza konjugatî]] transpozê giştî dike, [[Matrîsa hermitî|matrîsên hermitî]] [[Matrîsa sîmetrîk|matrîsên sîmetrîk]] giştî dikin, û [[Matrîsa yekgirtî|matrîsên yekgirtî]] [[Matrîsa ortogonal|matrîksên ortogonal]] giştî dikin.

=== Matematîka sepandî ===

==== Teoriya kontrolê ====
Di [[teoriya kontrolê]] de, sîstem bi gelemperî bikaranîna [[Veguherîna Laplace]] ji [[fezaya wextê]] bo [[Fezaya frekansê|fezaya frekansa]] kompleks tên veguherandin. Piştre, [[Sifir û pol|sifir û polên]] sîstemê di nava ''rûyê kompleks'' de tên analîzkirin. Teknîkên wekî [[Analîza şûna kokê|şûna kokê]], diyagrama Nyquist û diyagrama Nichols gî jî rûyê kompleks bikartînin.

Di metoda şûna kokê de, giring e ku bêne zanin ka sifir û pol di nîv-rûyê çepê de ne an di nîv-rûyê rastê de ne; yanî ka beşa wan a rastîn ji sifirê mezintir e an kêmtir e. Eger sîstemekê lîner û neguherbar a li gorî wextê xwediyê polan be û ew pol:

* di nîv-rûyê rastê de bin, sîstem dê [[Nesaxlamtî|nesaxlam]] be,
* gî di nîv-rûyê çepê de bin, sîstem dê [[Saxlamiya BIBOê|saxlam]] be,
* li ser eksena xeyalî (îmajîner) bin, sîstem dê xwediyê [[saxlamiya sinorî]] be. 

Eger sîstemek di nîv-rûyê rastê de xwediyê sifiran be, ew sîstemeke bi [[qonaxa ne-mînîmûm]] e.

==== Analîza sînyalan ====
Hejmarên kompleks di [[analîza sînyalan]] û warên din de ji bo danasîna hêsan a sînyalên ku bi awayekî qonaxî diguherin, tên bikaranîn. Ji bo fonksiyonên rastîn ên ku temsîl kirinê hêjmarên fizîkî yên rastîn in, bi gelemperî bi rêya sînûs û kosînûsan, fonksiyonên kompleks ên têkildar tên hesibandin ku beşên wan ên rastîn heman hêjmarên kokî ne. Ji bo [[Pêla sînûsê|pêleke sînûsê]] ya bi [[Frekans|frekanseke]] diyarkirî, nirxa mutleq a {{math|{{!}}''z''{{!}}}} (ji bo ''{{mvar|z}}'' têkildar) [[Amplîtud|amplîtude]] (bilindahiya pêlê) ye û argûmena {{math|arg ''z''}} jî qonax (''phase'') e.

Eger [[analîza Fourierê]] were bikaranîn da ku sînyaleke rast-nirx wekî esera fonksiyonên qonaxî were nivîsîn, ew fonksiyonên qonaxî bi gelemperî wekî fonksiyonên kompleks-nirx bi wê formê tên nivîsîn:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;x(t) = \operatorname{Re} \{X( t ) \} &lt;/math&gt;û

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;X( t ) = A e^{i\omega t} = a e^{ i \phi } e^{i\omega t} = a e^{i (\omega t + \phi) } &lt;/math&gt;

li vir ω [[frekansa goşeyî]] temsîl dide û hejmara kompleks a ''A'' jî qonax û amplitudê dihewîne, wekî ku li jor hatiye ravekirin.

Ew bikaranîn herwiha ber bi warên [[prosekirina sînyalên dîjîtal]] û [[prosekirina resimên dîjîtal]] ve jî tê berfirehkirin; ew war guhertoyên dîjîtal ên analîza Fourierê (û analîza [[Weyvalet|weyvaletê]]) bikartînin da ku temsîlên dengî yên dîjîtal, resimên saxlam û temsîlên [[Vîdeyo|vîdyoyê]] veguhestin, [[Kompresyona daneyê|kompresyon]], modern û bi awayên dî prose bikin.

Mesalake dî ku têkildarî her du bendên kêlekê yên [[modulasyona amplitudê]] ya radyoya AMê ye, ew e:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\begin{align}
  \cos((\omega + \alpha)t) + \cos\left((\omega - \alpha)t\right)
    &amp; = \operatorname{Re}\left(e^{i(\omega + \alpha)t} + e^{i(\omega - \alpha)t}\right) \\
    &amp; = \operatorname{Re}\left(\left(e^{i\alpha t} + e^{-i\alpha t}\right) \cdot e^{i\omega t}\right) \\
    &amp; = \operatorname{Re}\left(2\cos(\alpha t) \cdot e^{i\omega t}\right) \\
    &amp; = 2 \cos(\alpha t) \cdot \operatorname{Re}\left(e^{i\omega t}\right) \\
    &amp; = 2 \cos(\alpha t) \cdot \cos\left(\omega t\right).
\end{align}&lt;/math&gt;

=== Fizîk ===
==== Elektromanyetîzm û endezyariya elektrîkî ====
Di [[endezyariya elektrîkê]] de, [[Veguherîna Fourier]] ji bo analîzkirina [[Sirêma elektrîkê|sirêm]] û [[Voltaj|voltaja elektrîkê]] ya guherbar tê bikaranîn. Dermankirina [[tirûş]], [[kondansator]] û [[Înduktor|înduktoran]] dikare bi danasîna berxwedanên xeyalî, yên girêdayî frekansê ji bo herdu yên paşîn û bi hev re kirina her sêyan di hejmareke kompleks a bi navê [[Împedansa elektrîkî|împedans]] de were yek kirin. Ew metod wekî hesabkirina [[Fazor|fazorê]] tê binav kirin.

Di endezyariya elektrîkê de, yekîneya xeyalî bi ''{{mvar|j}}'' tê temsîl kirin, da ku ji tevliheviyê bi ''{{mvar|I}}'' re dûr bikeve ku bi gelemperî ji bo temsîl kirina sirêma elektrîkê tê bikaranîn, an jî, bi taybetî, ''{{mvar|i}}'' ku bi gelemperî ji bo temsîl kirina sirêma elektrîkê ya tavilê tê bikaranîn.

Ji ber ku voltaja di çerxeya AC de osîlasyon dike, ew dikare wekî were temsîl kirin

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt; V(t) = V_0 e^{j \omega t} = V_0 \left (\cos\omega t + j \sin\omega t \right ),&lt;/math&gt;

Ji bo bidestxistina mîqdara pîvanbar, beşa rastîn tê girtin:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt; v(t) = \operatorname{Re}(V) = \operatorname{Re}\left [ V_0 e^{j \omega t} \right ] = V_0 \cos \omega t.&lt;/math&gt;

Îşareta bi nirxa kompleks {{math|''V''(''t'')}} wekî temsîl kirina analîtîk a îşareta bi nirxa rastîn û sînyala {{math|''v''(''t'')}} tê binavkirin.&lt;ref&gt;{{citation |last1=Grant |first1=I.S. |title=Electromagnetism |year=2008 |edition=2 |isbn=978-0-471-92712-9 |last2=Phillips |first2=W.R. |publisher=Manchester Physics Series}}&lt;/ref&gt;

==== Dînamîka şileyan ====
Di [[dînamîka şileyan]] de fonksiyonên kompleks ji bo danasîna sirêma potansiyel a di du pîvanan de têne bikaranîn.

==== Mekanîka kuantûmê ====
[[Bingeha matematîkî ya mekanîka kuantûmê]] bi awayekî xwerû dispêre qada hejmarên kompleks; di wê çarçoveyê de, [[Fezaya Hilbert|fezayên Hilbert]] ên kompleks zemînekê ji bo formulasyoneke guncaw û belkî herî standard peyda dikin. Formulên bingehîn ên kokî yên mekanîka kuantûmê, yanî [[hevkêşeya Schrödinger]] û [[mekanîka matrîsê]] ya Heisenberg, hejmarên kompleks bikartînin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{citation |last=Penrose |first=Roger |author-link=Roger Penrose |title=The Road to Reality: A Complete Guide to the Laws of the Universe |year=2004 |location=London |isbn=0-224-04447-8 |publisher=Jonathan Cape}}&lt;/ref&gt;

==== Relatîvîtiye ====
Di [[relatîvîteya taybet]] û [[relatîvîteya giştî]] de, eger pêkhateya wextê ya berdewamiya wext-şûnê wekî hejmareke xeyalî (îmajîner) were hesibandin, hin formulên ji bo metrîka wext-şûnê hêsantir dibin. (Ew nêzîkatî êdî di relatîvîteya klasîk de ne standard e, lê di teoriya qada kuantûmê de bi awayekî bingehîn tê bikaranîn.) Hejmarên kompleks ji bo spînoran ku giştîkirina [[Tensor|tensorên]] di relatîvîteyê de bikarhatî ne, pêwîst in.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Binêre ==

* [[Cebîr]]
* [[Analîza hejmarî]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

=== Bîbliyografî ===
{{refbegin}}

* {{citation |last=Ahlfors |first=Lars |author-link=Lars Ahlfors |year=1979 |title=Complex analysis |edition=3rd |publisher=McGraw-Hill |url=https://archive.org/details/lars-ahlfors-complex-analysis-third-edition-mcgraw-hill-science_engineering_math-1979/page/n1/mode/2up |url-access=registration |isbn=978-0-07-000657-7}}
* {{citation
| last1 = Andreescu
| first1 = Titu
| last2 = Andrica
| first2 = Dorin
| title = Complex Numbers from A to ... Z
| edition = Second
| publisher = Springer
| location = New York
| year = 2014
| isbn = 978-0-8176-8414-3
| doi = 10.1007/978-0-8176-8415-0
}}
* {{citation |last=Apostol |first=Tom |author-link=Tom Apostol |year=1981 |title=Mathematical analysis |publisher=Addison-Wesley}}
* {{citation |last1=Aufmann |first1=Richard N. |title=College Algebra and Trigonometry |last2=Barker |first2=Vernon C. |last3=Nation |first3=Richard D. |publisher=Cengage Learning |year=2007 |isbn=978-0-618-82515-8 |edition=6 |url=https://books.google.com/books?id=g5j-cT-vg_wC&amp;pg=PA66}}
* {{citation |ref=none |last=Conway |first=John B. |author-link=John B. Conway |title=Functions of One Complex Variable I |year=1986 |publisher=Springer |isbn=978-0-387-90328-6}}
* {{citation |last=Derbyshire |first=John |author-link=John Derbyshire |year=2006 |title=Unknown Quantity: A real and imaginary history of algebra |publisher=Joseph Henry Press |isbn=978-0-309-09657-7 |url=https://archive.org/details/isbn_9780309096577}}
* {{citation |ref=none |last1=Joshi |first1=Kapil D. |title=Foundations of Discrete Mathematics |publisher=[[John Wiley &amp; Sons]] |location=New York |isbn=978-0-470-21152-6 |year=1989}}
* {{citation |last=Needham |first=Tristan |year=1997 |title=Visual Complex Analysis |publisher=Clarendon Press |isbn=978-0-19-853447-1}}
* {{citation |ref=none |last=Pedoe |first=Dan |author-link=Daniel Pedoe |title=Geometry: A comprehensive course |publisher=Dover |year=1988 |isbn=978-0-486-65812-4}}
* {{citation |last=Penrose |first=Roger |author-link=Roger Penrose |year= 2005 |title=The Road to Reality: A complete guide to the laws of the universe |publisher=Alfred A. Knopf |isbn=978-0-679-45443-4 |url=https://archive.org/details/roadtorealitycom00penr_0}}
* {{citation |last1=Press |first1=W.H. |last2=Teukolsky |first2=S.A. |last3=Vetterling |first3=W.T. |last4=Flannery |first4=B.P. |year=2007 |title=Numerical Recipes: The art of scientific computing |edition=3rd |publisher=Cambridge University Press |location=New York |isbn=978-0-521-88068-8 |chapter=Section 5.5 Complex Arithmetic |chapter-url=http://apps.nrbook.com/empanel/index.html?pg=225 |access-date=9 August 2011 |archive-date=13 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200313111530/http://apps.nrbook.com/empanel/index.html?pg=225 |url-status=dead }}
{{refend}}

==== Çavkaniyên tarîxî ====
{{refbegin}}
* {{citation |last=Argand |date=1814 |title=Reflexions sur la nouvelle théorie des imaginaires, suives d'une application à la demonstration d'un theorème d'analise |journal=Annales de mathématiques pures et appliquées |volume=5 |pages=197–209 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc1.$c126479&amp;view=1up&amp;seq=209 |trans-title=Reflections on the new theory of complex numbers, followed by an application to the proof of a theorem of analysis |language=fr}}
* {{citation |ref=none |last=Bourbaki |first=Nicolas |author-link=Nicolas Bourbaki |title=Elements of the history of mathematics |chapter=Foundations of mathematics § logic: set theory |publisher=Springer |year=1998}}
* {{citation |ref=none |last1=Burton |first1=David M. |title=The History of Mathematics |publisher=[[McGraw-Hill]] |location=New York |edition=3rd |isbn=978-0-07-009465-9 |year=1995}}
* {{citation |last=Gauss |first=C. F. |date=1831 |title=Theoria residuorum biquadraticorum. Commentatio secunda. |trans-title=Theory of biquadratic residues. Second memoir. |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015073697180&amp;view=1up&amp;seq=283 |journal=Commentationes Societatis Regiae Scientiarum Gottingensis Recentiores |volume=7 |pages=89–148 |language=la |author-link=Carl Friedrich Gauss}}
* {{citation |ref=none |last1=Katz |first1=Victor J. |author-link=Victor J. Katz |title=A History of Mathematics, Brief Version |publisher=[[Addison-Wesley]] |isbn=978-0-321-16193-2 |year=2004}}
* {{citation |ref=none |title=An Imaginary Tale: The Story of &lt;math&gt;\textstyle \sqrt{-1}&lt;/math&gt; |first=Paul J. |last=Nahin |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-02795-1 |year=1998}} — A gentle introduction to the history of complex numbers and the beginnings of complex analysis.
* {{citation |first1=H. D. |last1=Ebbinghaus |first2=H. |last2=Hermes |first3=F. |last3=Hirzebruch |first4=M. |last4=Koecher |first5=K. |last5=Mainzer |first6=J. |last6=Neukirch |first7=A. |last7=Prestel |first8=R. |last8=Remmert |title=Numbers |publisher=Springer |isbn=978-0-387-97497-2 |edition=hardcover |year=1991}} — An advanced perspective on the historical development of the concept of number.
{{refend}}

[[Kategorî:Hejmar]]
[[Kategorî:Konseptên matematîkê]]</text>
      <sha1>divawvbw1gl65z02t3qm4kbd0s1tokh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Emerîkê Serdar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330007</id>
    <revision>
      <id>2095635</id>
      <parentid>2094813</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T17:41:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Guherto</username>
        <id>41494</id>
      </contributor>
      <origin>2095635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3287" sha1="kvms15wz0uqqeqkwugsbprtn7g6gegv" xml:space="preserve">
{{Agahîdank nivîskar
| nav                = Emerîkê Serdar
| wêne               = 
| roja_jidayikbûnê   = {{Roja bûyînê|1935|02|08}}
| cihê_jidayikbûnê   = [[Sîpan, Ermenistan]]
| roja_mirinê        = {{Roja mirinê û temen|2018|02|19|1935|02|08|m=1}}
| pîşe               = Edîb, şuxilkerê cerîdeyê, &quot;publicist&quot;, terciman
| malper             = {{url|https://kurd.amarikesardar.com}} (Kurmancî)
}}

'''Emerîkê Serdar''' ('''Amarik Davreşovîç Sardaryan''') (8 Sibat 1935 - 19 Sibat 2018) edîbekî kurd ê êzîdî ê ji [[Ermenistan|Ermenistanê]] bû. Ew li gundê [[Sîpan, Ermenistan|Sîpanê]] (navê berê: Pampa Kurda) ê li [[Komara Sovyet a Sosyalîst a Ermenistanê|Cimhûriyeta Ermenistanê ya Sovyeta Sosyalîst]] çêbûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2302201813 |sernav=Ji bo bîranîna nivîskarê navdar ê Kurd Emerîkê Serdar |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2021-06-19}}&lt;/ref&gt;

== Heyat û xebat ==
Dê û bavê Emerîkê Serdar, Dewrêşê Serdar û Seyra Xudo, gundî bûn. Bavê wî di [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dinyayê ya Didiwan]] de mir, wextê ko Serdar ji şeş salan piçûktir bû, û ciya wî Seyra hewce bû wî bi tenê mezin bike. Di pazdehsaliya xwe de, nivîsandin û karê cerîdeyê di dilê Serdar de xweş bûbû û bala wî kişandibû.

Serdar li gundê [[Elegez]] tehsîla xwe ya didiwan stand û xwendina xwe di Fakulteya Tarîx û Filolojiyê ya Enstîtûya Pedagojîk a Ermenî ya bi navê Xaçatur Abovyan de qedand.

Ew sê heyvan li gundê Elegezê şuxilî, li wir zimanê ermenî, kurmancî û edebiyatê dielimand. Di eynî salê de, di 1959 de, wî dest pê kir ji bo dezgehê kurmancî ê [[Radyoya Êrîvanê]] bişuxile, heta sala 1962.

Di cerîda kurmancî ya [[Riya Teze (rojname)|Riya Tezeyê]] de ji sala 1962an heta 2006an de şuxilî. Salên ko li wir dişuxilî, ew bû tercimanek, serokê dezgehê kultûrê, &quot;executive secretary&quot;, &quot;deputy editor&quot; û piştî sala 1991ê ew bû edîtorê serî ê cerîdê heta ko di sala 2006an de miteqayid bû.

Serdar ji sala 1965an ve endamekî Tifaqa Şuxilkerên Cerîdeyê ên Ermenistanê bû û ji sala 1995an ve endamekî Tifaqa Edîbên Ermenistanê bû. Ew endamê koma di neqeba dewletan ya [[Navenda PEN a Kurd|PENa Kurd]] bû. Di sala 1980yî de Serdar Sertîfîkaya Şerefê ya Presidium of the Supreme Soviet stand, ji bo tebên wî yên aktîv û karê wî yê cerîdeyê. Di sala 1986an de wî navê şerefê ê &quot;Şuxilkerê Cerîdeyê ê Bişeref ê Ermenistana SSR&quot; stand. 

== Eserên wî ==
Emerîkê Serdar bi sedan meqaleyên eleqedarî kultûra kurdî nivîsandin, wekî dî wî bi dehan kitêbên çîrokan jî neşir kirin, gelek ji wan bi kurmancî.

# &quot;Destê dê&quot; (1974) 
# &quot;Îdî dereng bû&quot; (1979) 
# &quot;Dengê dil&quot; (1985) 
# &quot;Gundê me&quot; (2006) 
# &quot;Hisreta emir&quot; (2008) 
# &quot;Bijare&quot; (2011) 
# &quot;Keşkûl&quot; (2013) 
# &quot;Mukurî&quot; (2014)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
[[Kategorî:Nivîskarên kurd ên sedsala 21ê]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd ên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd ên mêr ên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]]
[[Kategorî:Mirin 2018]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1935]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]</text>
      <sha1>kvms15wz0uqqeqkwugsbprtn7g6gegv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Îhtîmal</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330082</id>
    <revision>
      <id>2095619</id>
      <parentid>2095605</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T13:13:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Warên bikaranînê */</comment>
      <origin>2095619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11104" sha1="0azwm8zldm5hfu28xkzd1046vd0ua0g" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Dice Distribution (bar).svg|thumb|Îhtîmalên hatina çend hejmaran bi karanîna du zaran]]
'''Îhtîmal''' an jî '''dibetî''', bi bûyer û terîfên hejmarî yên derbarê îhtîmala pêkhatina wan de mijûl dibe. Îhtîmala bûyerekê hejmareke di navbera 0 û 1 de ye; çiqas ew hejmar mezintir be, ew qas îhtîmala pêkhatina bûyerê zêdetir e. Ew hejmar bi gelemperî wekî rêje (%), di navbeya %0 û %100 de, tê temsîl kirin. Meselakek hêsan avêtina pereyekî adil (bêalî) e. Ji ber ku pere adil e, îhtîmala her du encaman (&quot;ser&quot; û &quot;bin&quot;) wekhev e; îhtîmala &quot;ser&quot;ê bi îhtîmala &quot;bin&quot;ê re wekhev e; û ji ber ku tu encamên dî nînin, îhtîmala derketina &quot;ser&quot; an &quot;bin&quot;ê 1/2 ye (ku dikare wekî 0.5 an jî %50 jî were nivîsîn).

Di [[Teoriya îhtîmalê|''teoriya îhtîmalê'']] de, ji bo van konseptan formulasyoneke matematîkî ya li ser bingeha aksiomantîk hatiye danîn; ew teorî di warên wekî [[Amar|statîstîk]], [[matematîk]], [[zanist]], [[fînans]], [[qumar]], [[jîriya çêkirî]], [[fêrbûna makîneyê]], [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya lîstikan]] û [[Felsefe|felsefeyê]] de bi berfirehî tê bikaranîn, mesela, ji bo derxistina encaman derbarê frekansa pêşbînîkirî ya bûyeran de. Herwiha, teoriya îhtîmalê ji bo ravekirina mekanîzma û rêzikên bingehîn ên [[Sîstema kompleks|sîstemên kompleks]] jî tê bikaranîn.

== Tarîx ==
Lêkolîna zanistî ya îhtimalê pêşkeftinek modern a matematîkê ye. [[Qumar]] temsîl dide ku di seranserê tarîxê de eleqeyek ji bo pîvandina ramanên îhtimalê hebûye, lê danasînên matematîkî yên rast pir dereng derketine holê. Sebebên pêşveçûna yawaş ya matematîka îhtimalê hene. Her çend lîstikên şansê motîvasyona lêkolîna matematîkî ya îhtimalê peyda kirin jî, pirsgirêkên bingehîn hîn jî ji hêla xurafeyan ve têne veşartin.

Ligorî [[Richard Jeffrey]], &quot;Berî nîvê sedeya heftê, têgeha 'îhtimal' ([[Zimanê latînî|latînî]] ''probabilis'') tê maneya ''pejirandî'', û bi wê maneyê, bi yekdengî, ji bo raman û çalakiyê dihat bikaranîn. Çalakiyek an ramanek îhtimal ew bû ku însanên aqilmend dê di şert û mercan de bikin an bigirin.&quot; Lêbelê, bi taybetî di çarçoveyên qanûnî de, 'îhtimal' dikare ji bo pêşniyarên ku delîlên baş ji bo wan hebûn jî were sepandin.

[[Wêne:Cardano.jpg|thumb|140px|[[Gerolamo Cardano]] (sedeya 16an)]]
[[Wêne:Christiaan Huygens-painting.jpeg|thumb|140px|[[Christiaan Huygens]], yek ji kitêbên yekêdi derbare îhtîmalê weşan kir (sedeya 17an).]]

Zanyarê îtalî a sedeya şanzdehan [[Gerolamo Cardano]], tesîriya terîfkirina &quot;[[Şans (îhtîmal)|şans]]&quot; wekî rêjeya encamên erênî li hember encamên neyînî temsîl da (ew yek tê wê maneyê ku îhtîmala bûyerekê bi rêjeya encamên erênî li hember hejmara giştî ya encamên gengaz tê diyarkirin). Ji bilî eserên destpêkê yên Cardano, teoriya îhtîmalan vedigere serdema pevguhertina nameyan di navbeya [[Pierre de Fermat]] û [[Blaise Pascal]] de (1654). [[Christiaan Huygens]] (1657) yekê lêkolîna zanistî ya naskirî li ser vê meseleyê pêşkêş kir. Esera [[Jakob Bernoulli]] ya bi navê ''[[Ars Conjectandi]]'' (piştî mirina wî, 1713) û ya [[Abraham de Moivre]] ya bi navê ''[[Doctrine of Chances]]'' (1718), ew mesele wekî şaxek ji matematîkê nirxandin.

Kokên [[teoriya xeletiyê]] digihîjin esera [[Roger Cotes]] a bi navê ''Opera Miscellanea'' (ku piştî mirina wî di sala 1722an de hat weşandin), lêbelê nivîseke [[Thomas Simpson]] a sala 1755an (ku di 1756an de hat çapkirin) yekê car ew teorî li ser nîqaşa xeletiyên çavdêriyê bikaranî. Çapa nû ya vê nivîsê (1757) wan prensîbên bingehîn (''aksiyom'') temsîl dike ku xeletiyên erênî û neyînî xwedî eynî îhtîmala rûdanê ne, û ku hin sinorên diyarkirî çarçoveya gî xeletiyan diyar dikin. Simpson herwiha behsa xeletiyên berdewam dike û behsa kurveke îhtîmalê dike.

Du yasayên ewil ên derbarê xeletiyan de, ku hatin pêşniyarkirin, ji aliyê [[Pierre-Simon Laplace]] ve hatin derxistin. Yasaya yekê di sala 1774an de hat weşandin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyeke dikare wekî fonksiyoneke eksponensiyel a mezinahiya hejmarî ya xeletiyê were îfadekirin, bêyî ku li temsîla wê (erênî an neyînîbûna wê) were nihêrîn. Yasaya duyê a xeletiyan di sala 1778an de ji aliyê Laplace ve hat pêşniyarkirin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyê fonksiyoneke eksponensiyel a çargoşeya xeletiyê ye. Yasaya duyê a xeletiyan wekî &quot;belavbûna normal&quot; an jî &quot;yasaya Gauss&quot; tê naskirin. &quot;Ji hêla tarîxê ve zehmet e ku însan wê yasayê bispêre Gauss; çunkî Gauss, tevî jêhatîbûna xwe ya awarte ya di temenekî biçûk de, îhtîmaleke mezin e ku ew keşf nekiribe berî ku bigihîje temenê du saliyê.&quot;

[[Daniel Bernoulli]] (1778) prensîba &quot;esera herî mezin a îhtîmalên sîstemeke xeletiyên hevdem&quot; (an jî xeletiyên ku bi hev re çêdibin) da nasîn.

[[Wêne:Bendixen - Carl Friedrich Gauß, 1828.jpg|thumb|140px|Carl Friedrich Gauss]]

[[Adrien-Marie Legendre]] (1805) metoda kêmtir a çargoşeyan pêşxist û di ''Nouvelles méthodes pour la détermination des orbites des comètes'' (Metodên Nû ji bo Diyarkirina Orbîtên Kometan) de da nasîn. Nivîskarê îrlandî-amerîkî, [[Robert Adrain]], edîtorê &quot;The Analyst&quot; (1808), pêşî qanûna tesîsa çewtiyê derxist holê,

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\phi(x) = ce^{-h^2 x^2}&lt;/math&gt;

li vir &lt;math&gt;h&lt;/math&gt; konstanteke girêdayî hûrgiliya çavdêriyê ye, û &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; faktoreke pîvanê ye ku piştrast dike rûbera di bin xetê de (kurvê) wekhevî 1ê be. Wî du îsbat pêşkêş kirin; ya duyê di eslê xwe de eynî îsbata [[John Herschel]] (1850) bû. Gauss di sala 1809an de yekê îsbat pêşkêş kir ku wisa xuya dike li Ewropayê dihat zanin (piştî ya Adrain, ew ya sêyê bû). Îsbatên din ji hêla Laplace (1810, 1812), Gauss (1823), [[James Ivory (matematîkvan)|James Ivory]] (1825, 1826), Hagen (1837), [[Friedrich Wilhelm Bessel|Friedrich Bessel]] (1838), [[William Fishburn Donkin|W.F. Donkin]] (1844, 1856) û [[Morgan Crofton]] (1870) ve hatin pêşkêşkirin. Kesên din ên ku beşdarî vê meseleyê bûn wan bûne: [[Robert Leslie Ellis|Ellis]] (1844), [[Augustus De Morgan|De Morgan]] (1864), [[James Whitbread Lee Glaisher|Glaisher]] (1872) û [[Giovanni Schiaparelli]] (1875). Formula Peters (1856) ya ji bo ''r'' ku xeletiya muhtemel a çavdêriyeke yekane ye, baş tê zanin.

Di sedeya nozdehan de, di nav nivîskarên ku li ser teoriya giştî xebitîne de kesên wekî [[Pierre-Simon Laplace|Laplace]], [[Sylvestre François Lacroix|Sylvestre Lacroix]] (1816), Littrow (1833), [[Adolphe Quetelet]] (1853), [[Richard Dedekind]] (1860), Helmert (1872), [[Paul Matthieu Hermann Laurent|Hermann Laurent]] (1873), Liagre, Didion û [[Karl Pearson]] hebûn. [[Augustus De Morgan]] û [[George Boole]] şêwaza pêşkêşkirina teoriyê baştir kirin.

Di sala 1906an de, [[Andrey Markov]] konsepta [[zincîra Markovê]] pêşkêş kir; wê konseptê di teoriya [[Pêvajoya stokastîk|pêvajoyên stokastîk]] û sepanên wê de rolek giring lîst. Teoriya modern a îhtîmalê ku li ser bingeha [[Pîvan (matematîk)|teoriya pîvanê]] hatiye avakirin, di sala 1931ê de ji heta [[Andrey Kolmogorov]] ve hate pêşxistin.

== Teoriya îhtîmalê ==
Mîna [[Teorî|teoriyên]] din, [[teoriya îhtîmalê]] jî temsîl kirina konseptên xwe ye bi awayekî formal, ango, bi wan konseptên ku dikarin ji maneya xwe ferq werin hesibandin. Ew konseptên formal ligorî yasayên matematîk û mantiqê tên bikaranîn û guhertin, û encamên ku derdikevin holê, dîsa di çarçoveya pirsgirêkê bixwe de tên şirovekirin an veguhestin.

Bi kêmanî du hewldanên serkeftî ji bo formalîzekirina îhtîmalê hene: formulasyona [[Andrey Kolmogorov|Kolmogorov]] û formulasyona [[Richard Threlkeld Cox|Cox]]. Di formulasyona Kolmogorov de [[kom]] wekî bûyer û îhtîmal jî wekî [[Pîvan (matematîk)|pîvanek]] li ser koman tên şirovekirin. Di [[teorema Coxê]] de, îhtîmal wekî konsepteke bingehîn (ango, ya ku zêdetir nayê analîzkirin) tê girtin û giringî tê dayîn avakirina sîstemeke hevgirtî ji bo dayîna nirxên îhtîmalê ji pêşniyaran re. Di herdu rewşan de jî, yasayên îhtîmalê eynî in, tenê hûrgiliyên teknîkî ji hev ferq ne.

Metodën din jî ji bo pîvandina nezelaliyê hene, wekî [[teoriya Dempster–Shafer]] an [[teoriya îmkanê]], lê ew di bingeh de ferq ne û bi yasayên îhtîmalê yên ku bi gelemperî tên zanin re li hev nayên.

== Warên bikaranînê ==
Teoriya îhtimalê di jiyana rojane de di nirxandina [[rîsk]] û [[Modelê statîstîkî|modelkirinê]] de tê sepandin. Pîşesaziya sîgorteyê û [[Bazar (aborî)|bazar]] [[zanista aktuarî]] bikartînin da ku bihayê diyar bikin û biryarên bazirganiyê bidin. Hikumet metodên îhtimalê di [[hiqûqa hawirdorê]], analîza heqdariyê û [[rêziknameya fînansê]] de bikartînin.

Meselayeke ji karanîna teoriya îhtimalê di bazirganiya sermayeyê de tesîra îhtimala têgihîştî ya her pevçûnek berfireh a [[Rojhilata Navîn]] li ser bihayên [[Neft|petrolê]] ye ku tesîrên pêlan li ser ekonomiyê bi tevahî dike. Nirxandinek ji hêla bazirganek kelûpelan ve ku herbek îhtîmaltir e dikare bihayên wê kelûpelê bilind an nizm bike, û ji bazirganên din re jî îşaretek wê ramanê bike. Li gorî vê yekê, îhtimal ne bi serbixwe û ne jî bi awayekî maqûl têne nirxandin. Teoriya fînansa tevgerî derket holê da ku tesîra ramana komî ya wisa li ser bihayê, li ser siyasetê û li ser aştî û pevçûnê diyar bike.

Ji bilî nirxandina darayî, îhtimal dikare ji bo analîzkirina trendên di [[Biyolojî|biyolojiyê]] de (mesela, belavbûna nexweşiyê) û herwiha [[Ekolojî|ekolojiyê]] de were bikaranîn. Wekî fînansê, nirxandina rîskê dikare wekî amûrek statîstîkî were bikaranîn da ku îhtîmala bûyerên nexwestî were hesab kirin, û dikare di bicîhanîna protokolan de ji bo dûrketina ji rewşên wiha bibe alîkar. Îhtîmal ji bo sêwirandina [[Lîstika şansê|lîstikên şansê]] tê bikaranîn da ku kasîno karibin qezencek garantîkirî bi dest bixin, lê di eynî zamanê de dravdanên ku ji bo teşwîqkirina berdewamiya lîstikê pir caran têne dayîn bidin lîstikvanan.

Yek ji bikaranînên dî ên giring yê teoriya îhtîmalê di heyata rojane de, meseleya [[Pêbawerî|pêbaweriyê]] ye. Di sêwirana gelek eserên xerîdariyê de, wekî [[otomobîl]] û amûrên [[Elektronîk|elektronîkî]], teoriya pêbaweriyê tê bikaranîn da ku îhtîmala têkçûnê were kêm kirin. Îhtîmala têkçûnê dikare tesîra li biryarên hilberîner ên têkildarî garantiya eserê bike.

[[Modela zimanê keşê]] (''cache language model'') û modelên din ên statîstîkî ên zimên ku di prosekirina zimanê xwezayî de tên bikaranîn jî, meselayên bikaranîna teoriya îhtîmalê ne.</text>
      <sha1>0azwm8zldm5hfu28xkzd1046vd0ua0g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095620</id>
      <parentid>2095619</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T13:16:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Warên bikaranînê */</comment>
      <origin>2095620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11133" sha1="1x9gmo042qzfqoafqanqjgjuom324pa" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Dice Distribution (bar).svg|thumb|Îhtîmalên hatina çend hejmaran bi karanîna du zaran]]
'''Îhtîmal''' an jî '''dibetî''', bi bûyer û terîfên hejmarî yên derbarê îhtîmala pêkhatina wan de mijûl dibe. Îhtîmala bûyerekê hejmareke di navbera 0 û 1 de ye; çiqas ew hejmar mezintir be, ew qas îhtîmala pêkhatina bûyerê zêdetir e. Ew hejmar bi gelemperî wekî rêje (%), di navbeya %0 û %100 de, tê temsîl kirin. Meselakek hêsan avêtina pereyekî adil (bêalî) e. Ji ber ku pere adil e, îhtîmala her du encaman (&quot;ser&quot; û &quot;bin&quot;) wekhev e; îhtîmala &quot;ser&quot;ê bi îhtîmala &quot;bin&quot;ê re wekhev e; û ji ber ku tu encamên dî nînin, îhtîmala derketina &quot;ser&quot; an &quot;bin&quot;ê 1/2 ye (ku dikare wekî 0.5 an jî %50 jî were nivîsîn).

Di [[Teoriya îhtîmalê|''teoriya îhtîmalê'']] de, ji bo van konseptan formulasyoneke matematîkî ya li ser bingeha aksiomantîk hatiye danîn; ew teorî di warên wekî [[Amar|statîstîk]], [[matematîk]], [[zanist]], [[fînans]], [[qumar]], [[jîriya çêkirî]], [[fêrbûna makîneyê]], [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya lîstikan]] û [[Felsefe|felsefeyê]] de bi berfirehî tê bikaranîn, mesela, ji bo derxistina encaman derbarê frekansa pêşbînîkirî ya bûyeran de. Herwiha, teoriya îhtîmalê ji bo ravekirina mekanîzma û rêzikên bingehîn ên [[Sîstema kompleks|sîstemên kompleks]] jî tê bikaranîn.

== Tarîx ==
Lêkolîna zanistî ya îhtimalê pêşkeftinek modern a matematîkê ye. [[Qumar]] temsîl dide ku di seranserê tarîxê de eleqeyek ji bo pîvandina ramanên îhtimalê hebûye, lê danasînên matematîkî yên rast pir dereng derketine holê. Sebebên pêşveçûna yawaş ya matematîka îhtimalê hene. Her çend lîstikên şansê motîvasyona lêkolîna matematîkî ya îhtimalê peyda kirin jî, pirsgirêkên bingehîn hîn jî ji hêla xurafeyan ve têne veşartin.

Ligorî [[Richard Jeffrey]], &quot;Berî nîvê sedeya heftê, têgeha 'îhtimal' ([[Zimanê latînî|latînî]] ''probabilis'') tê maneya ''pejirandî'', û bi wê maneyê, bi yekdengî, ji bo raman û çalakiyê dihat bikaranîn. Çalakiyek an ramanek îhtimal ew bû ku însanên aqilmend dê di şert û mercan de bikin an bigirin.&quot; Lêbelê, bi taybetî di çarçoveyên qanûnî de, 'îhtimal' dikare ji bo pêşniyarên ku delîlên baş ji bo wan hebûn jî were sepandin.

[[Wêne:Cardano.jpg|thumb|140px|[[Gerolamo Cardano]] (sedeya 16an)]]
[[Wêne:Christiaan Huygens-painting.jpeg|thumb|140px|[[Christiaan Huygens]], yek ji kitêbên yekêdi derbare îhtîmalê weşan kir (sedeya 17an).]]

Zanyarê îtalî a sedeya şanzdehan [[Gerolamo Cardano]], tesîriya terîfkirina &quot;[[Şans (îhtîmal)|şans]]&quot; wekî rêjeya encamên erênî li hember encamên neyînî temsîl da (ew yek tê wê maneyê ku îhtîmala bûyerekê bi rêjeya encamên erênî li hember hejmara giştî ya encamên gengaz tê diyarkirin). Ji bilî eserên destpêkê yên Cardano, teoriya îhtîmalan vedigere serdema pevguhertina nameyan di navbeya [[Pierre de Fermat]] û [[Blaise Pascal]] de (1654). [[Christiaan Huygens]] (1657) yekê lêkolîna zanistî ya naskirî li ser vê meseleyê pêşkêş kir. Esera [[Jakob Bernoulli]] ya bi navê ''[[Ars Conjectandi]]'' (piştî mirina wî, 1713) û ya [[Abraham de Moivre]] ya bi navê ''[[Doctrine of Chances]]'' (1718), ew mesele wekî şaxek ji matematîkê nirxandin.

Kokên [[teoriya xeletiyê]] digihîjin esera [[Roger Cotes]] a bi navê ''Opera Miscellanea'' (ku piştî mirina wî di sala 1722an de hat weşandin), lêbelê nivîseke [[Thomas Simpson]] a sala 1755an (ku di 1756an de hat çapkirin) yekê car ew teorî li ser nîqaşa xeletiyên çavdêriyê bikaranî. Çapa nû ya vê nivîsê (1757) wan prensîbên bingehîn (''aksiyom'') temsîl dike ku xeletiyên erênî û neyînî xwedî eynî îhtîmala rûdanê ne, û ku hin sinorên diyarkirî çarçoveya gî xeletiyan diyar dikin. Simpson herwiha behsa xeletiyên berdewam dike û behsa kurveke îhtîmalê dike.

Du yasayên ewil ên derbarê xeletiyan de, ku hatin pêşniyarkirin, ji aliyê [[Pierre-Simon Laplace]] ve hatin derxistin. Yasaya yekê di sala 1774an de hat weşandin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyeke dikare wekî fonksiyoneke eksponensiyel a mezinahiya hejmarî ya xeletiyê were îfadekirin, bêyî ku li temsîla wê (erênî an neyînîbûna wê) were nihêrîn. Yasaya duyê a xeletiyan di sala 1778an de ji aliyê Laplace ve hat pêşniyarkirin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyê fonksiyoneke eksponensiyel a çargoşeya xeletiyê ye. Yasaya duyê a xeletiyan wekî &quot;belavbûna normal&quot; an jî &quot;yasaya Gauss&quot; tê naskirin. &quot;Ji hêla tarîxê ve zehmet e ku însan wê yasayê bispêre Gauss; çunkî Gauss, tevî jêhatîbûna xwe ya awarte ya di temenekî biçûk de, îhtîmaleke mezin e ku ew keşf nekiribe berî ku bigihîje temenê du saliyê.&quot;

[[Daniel Bernoulli]] (1778) prensîba &quot;esera herî mezin a îhtîmalên sîstemeke xeletiyên hevdem&quot; (an jî xeletiyên ku bi hev re çêdibin) da nasîn.

[[Wêne:Bendixen - Carl Friedrich Gauß, 1828.jpg|thumb|140px|Carl Friedrich Gauss]]

[[Adrien-Marie Legendre]] (1805) metoda kêmtir a çargoşeyan pêşxist û di ''Nouvelles méthodes pour la détermination des orbites des comètes'' (Metodên Nû ji bo Diyarkirina Orbîtên Kometan) de da nasîn. Nivîskarê îrlandî-amerîkî, [[Robert Adrain]], edîtorê &quot;The Analyst&quot; (1808), pêşî qanûna tesîsa çewtiyê derxist holê,

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\phi(x) = ce^{-h^2 x^2}&lt;/math&gt;

li vir &lt;math&gt;h&lt;/math&gt; konstanteke girêdayî hûrgiliya çavdêriyê ye, û &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; faktoreke pîvanê ye ku piştrast dike rûbera di bin xetê de (kurvê) wekhevî 1ê be. Wî du îsbat pêşkêş kirin; ya duyê di eslê xwe de eynî îsbata [[John Herschel]] (1850) bû. Gauss di sala 1809an de yekê îsbat pêşkêş kir ku wisa xuya dike li Ewropayê dihat zanin (piştî ya Adrain, ew ya sêyê bû). Îsbatên din ji hêla Laplace (1810, 1812), Gauss (1823), [[James Ivory (matematîkvan)|James Ivory]] (1825, 1826), Hagen (1837), [[Friedrich Wilhelm Bessel|Friedrich Bessel]] (1838), [[William Fishburn Donkin|W.F. Donkin]] (1844, 1856) û [[Morgan Crofton]] (1870) ve hatin pêşkêşkirin. Kesên din ên ku beşdarî vê meseleyê bûn wan bûne: [[Robert Leslie Ellis|Ellis]] (1844), [[Augustus De Morgan|De Morgan]] (1864), [[James Whitbread Lee Glaisher|Glaisher]] (1872) û [[Giovanni Schiaparelli]] (1875). Formula Peters (1856) ya ji bo ''r'' ku xeletiya muhtemel a çavdêriyeke yekane ye, baş tê zanin.

Di sedeya nozdehan de, di nav nivîskarên ku li ser teoriya giştî xebitîne de kesên wekî [[Pierre-Simon Laplace|Laplace]], [[Sylvestre François Lacroix|Sylvestre Lacroix]] (1816), Littrow (1833), [[Adolphe Quetelet]] (1853), [[Richard Dedekind]] (1860), Helmert (1872), [[Paul Matthieu Hermann Laurent|Hermann Laurent]] (1873), Liagre, Didion û [[Karl Pearson]] hebûn. [[Augustus De Morgan]] û [[George Boole]] şêwaza pêşkêşkirina teoriyê baştir kirin.

Di sala 1906an de, [[Andrey Markov]] konsepta [[zincîra Markovê]] pêşkêş kir; wê konseptê di teoriya [[Pêvajoya stokastîk|pêvajoyên stokastîk]] û sepanên wê de rolek giring lîst. Teoriya modern a îhtîmalê ku li ser bingeha [[Pîvan (matematîk)|teoriya pîvanê]] hatiye avakirin, di sala 1931ê de ji heta [[Andrey Kolmogorov]] ve hate pêşxistin.

== Teoriya îhtîmalê ==
Mîna [[Teorî|teoriyên]] din, [[teoriya îhtîmalê]] jî temsîl kirina konseptên xwe ye bi awayekî formal, ango, bi wan konseptên ku dikarin ji maneya xwe ferq werin hesibandin. Ew konseptên formal ligorî yasayên matematîk û mantiqê tên bikaranîn û guhertin, û encamên ku derdikevin holê, dîsa di çarçoveya pirsgirêkê bixwe de tên şirovekirin an veguhestin.

Bi kêmanî du hewldanên serkeftî ji bo formalîzekirina îhtîmalê hene: formulasyona [[Andrey Kolmogorov|Kolmogorov]] û formulasyona [[Richard Threlkeld Cox|Cox]]. Di formulasyona Kolmogorov de [[kom]] wekî bûyer û îhtîmal jî wekî [[Pîvan (matematîk)|pîvanek]] li ser koman tên şirovekirin. Di [[teorema Coxê]] de, îhtîmal wekî konsepteke bingehîn (ango, ya ku zêdetir nayê analîzkirin) tê girtin û giringî tê dayîn avakirina sîstemeke hevgirtî ji bo dayîna nirxên îhtîmalê ji pêşniyaran re. Di herdu rewşan de jî, yasayên îhtîmalê eynî in, tenê hûrgiliyên teknîkî ji hev ferq ne.

Metodën din jî ji bo pîvandina nezelaliyê hene, wekî [[teoriya Dempster–Shafer]] an [[teoriya îmkanê]], lê ew di bingeh de ferq ne û bi yasayên îhtîmalê yên ku bi gelemperî tên zanin re li hev nayên.

== Warên bikaranînê ==
Teoriya îhtimalê di jiyana rojane de di nirxandina [[rîsk]] û [[Modelê statîstîkî|modelkirinê]] de tê sepandin. Pîşesaziya sîgorteyê û [[Bazar (aborî)|bazar]] [[zanista aktuarî]] bikartînin da ku bihayê diyar bikin û biryarên bazirganiyê bidin. Hikumet metodên îhtimalê di [[hiqûqa hawirdorê]], analîza heqdariyê û [[rêziknameya fînansê]] de bikartînin.

Meselayeke ji karanîna teoriya îhtimalê di bazirganiya sermayeyê de tesîra îhtimala têgihîştî ya her pevçûnek berfireh a [[Rojhilata Navîn]] li ser bihayên [[Neft|petrolê]] ye ku tesîrên pêlan li ser ekonomiyê bi tevahî dike. Nirxandinek ji hêla bazirganek kelûpelan ve ku herbek îhtîmaltir e dikare bihayên wê kelûpelê bilind an nizm bike, û ji bazirganên din re jî îşaretek wê ramanê bike. Li gorî vê yekê, îhtimal ne bi serbixwe û ne jî bi awayekî maqûl têne nirxandin. Teoriya fînansa tevgerî derket holê da ku tesîra ramana komî ya wisa li ser bihayê, li ser siyasetê û li ser aştî û pevçûnê diyar bike.

Ji bilî nirxandina darayî, îhtimal dikare ji bo analîzkirina trendên di [[Biyolojî|biyolojiyê]] de (mesela, belavbûna nexweşiyê) û herwiha [[Ekolojî|ekolojiyê]] de were bikaranîn. Wekî fînansê, nirxandina rîskê dikare wekî amûrek statîstîkî were bikaranîn da ku îhtîmala bûyerên nexwestî were hesab kirin, û dikare di bicîhanîna protokolan de ji bo dûrketina ji rewşên wiha bibe alîkar. Îhtîmal ji bo sêwirandina [[Lîstika şansê|lîstikên şansê]] tê bikaranîn da ku kasîno karibin qezencek garantîkirî bi dest bixin, lê di eynî zamanê de dravdanên ku ji bo teşwîqkirina berdewamiya lîstikê pir caran têne dayîn bidin lîstikvanan.

Yek ji bikaranînên dî ên giring yê teoriya îhtîmalê di heyata rojane de, meseleya [[Pêbawerî|pêbaweriyê]] ye. Di sêwirana gelek eserên xerîdariyê de, wekî [[otomobîl]] û amûrên [[Elektronîk|elektronîkî]], teoriya pêbaweriyê tê bikaranîn da ku îhtîmala têkçûnê were kêm kirin. Îhtîmala têkçûnê dikare tesîra li biryarên hilberîner ên têkildarî garantiya eserê bike.

[[Modela zimanê keşê]] (''cache language model'') û modelên din ên statîstîkî ên zimên ku di prosekirina zimanê xwezayî de tên bikaranîn jî, meselayên bikaranîna teoriya îhtîmalê ne.

== Metodên matematîkê ==</text>
      <sha1>1x9gmo042qzfqoafqanqjgjuom324pa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095621</id>
      <parentid>2095620</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T13:17:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Metodên matematîkê */</comment>
      <origin>2095621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11165" sha1="bukdsgt93mqramy5qtvg1dotwmkl26e" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Dice Distribution (bar).svg|thumb|Îhtîmalên hatina çend hejmaran bi karanîna du zaran]]
'''Îhtîmal''' an jî '''dibetî''', bi bûyer û terîfên hejmarî yên derbarê îhtîmala pêkhatina wan de mijûl dibe. Îhtîmala bûyerekê hejmareke di navbera 0 û 1 de ye; çiqas ew hejmar mezintir be, ew qas îhtîmala pêkhatina bûyerê zêdetir e. Ew hejmar bi gelemperî wekî rêje (%), di navbeya %0 û %100 de, tê temsîl kirin. Meselakek hêsan avêtina pereyekî adil (bêalî) e. Ji ber ku pere adil e, îhtîmala her du encaman (&quot;ser&quot; û &quot;bin&quot;) wekhev e; îhtîmala &quot;ser&quot;ê bi îhtîmala &quot;bin&quot;ê re wekhev e; û ji ber ku tu encamên dî nînin, îhtîmala derketina &quot;ser&quot; an &quot;bin&quot;ê 1/2 ye (ku dikare wekî 0.5 an jî %50 jî were nivîsîn).

Di [[Teoriya îhtîmalê|''teoriya îhtîmalê'']] de, ji bo van konseptan formulasyoneke matematîkî ya li ser bingeha aksiomantîk hatiye danîn; ew teorî di warên wekî [[Amar|statîstîk]], [[matematîk]], [[zanist]], [[fînans]], [[qumar]], [[jîriya çêkirî]], [[fêrbûna makîneyê]], [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya lîstikan]] û [[Felsefe|felsefeyê]] de bi berfirehî tê bikaranîn, mesela, ji bo derxistina encaman derbarê frekansa pêşbînîkirî ya bûyeran de. Herwiha, teoriya îhtîmalê ji bo ravekirina mekanîzma û rêzikên bingehîn ên [[Sîstema kompleks|sîstemên kompleks]] jî tê bikaranîn.

== Tarîx ==
Lêkolîna zanistî ya îhtimalê pêşkeftinek modern a matematîkê ye. [[Qumar]] temsîl dide ku di seranserê tarîxê de eleqeyek ji bo pîvandina ramanên îhtimalê hebûye, lê danasînên matematîkî yên rast pir dereng derketine holê. Sebebên pêşveçûna yawaş ya matematîka îhtimalê hene. Her çend lîstikên şansê motîvasyona lêkolîna matematîkî ya îhtimalê peyda kirin jî, pirsgirêkên bingehîn hîn jî ji hêla xurafeyan ve têne veşartin.

Ligorî [[Richard Jeffrey]], &quot;Berî nîvê sedeya heftê, têgeha 'îhtimal' ([[Zimanê latînî|latînî]] ''probabilis'') tê maneya ''pejirandî'', û bi wê maneyê, bi yekdengî, ji bo raman û çalakiyê dihat bikaranîn. Çalakiyek an ramanek îhtimal ew bû ku însanên aqilmend dê di şert û mercan de bikin an bigirin.&quot; Lêbelê, bi taybetî di çarçoveyên qanûnî de, 'îhtimal' dikare ji bo pêşniyarên ku delîlên baş ji bo wan hebûn jî were sepandin.

[[Wêne:Cardano.jpg|thumb|140px|[[Gerolamo Cardano]] (sedeya 16an)]]
[[Wêne:Christiaan Huygens-painting.jpeg|thumb|140px|[[Christiaan Huygens]], yek ji kitêbên yekêdi derbare îhtîmalê weşan kir (sedeya 17an).]]

Zanyarê îtalî a sedeya şanzdehan [[Gerolamo Cardano]], tesîriya terîfkirina &quot;[[Şans (îhtîmal)|şans]]&quot; wekî rêjeya encamên erênî li hember encamên neyînî temsîl da (ew yek tê wê maneyê ku îhtîmala bûyerekê bi rêjeya encamên erênî li hember hejmara giştî ya encamên gengaz tê diyarkirin). Ji bilî eserên destpêkê yên Cardano, teoriya îhtîmalan vedigere serdema pevguhertina nameyan di navbeya [[Pierre de Fermat]] û [[Blaise Pascal]] de (1654). [[Christiaan Huygens]] (1657) yekê lêkolîna zanistî ya naskirî li ser vê meseleyê pêşkêş kir. Esera [[Jakob Bernoulli]] ya bi navê ''[[Ars Conjectandi]]'' (piştî mirina wî, 1713) û ya [[Abraham de Moivre]] ya bi navê ''[[Doctrine of Chances]]'' (1718), ew mesele wekî şaxek ji matematîkê nirxandin.

Kokên [[teoriya xeletiyê]] digihîjin esera [[Roger Cotes]] a bi navê ''Opera Miscellanea'' (ku piştî mirina wî di sala 1722an de hat weşandin), lêbelê nivîseke [[Thomas Simpson]] a sala 1755an (ku di 1756an de hat çapkirin) yekê car ew teorî li ser nîqaşa xeletiyên çavdêriyê bikaranî. Çapa nû ya vê nivîsê (1757) wan prensîbên bingehîn (''aksiyom'') temsîl dike ku xeletiyên erênî û neyînî xwedî eynî îhtîmala rûdanê ne, û ku hin sinorên diyarkirî çarçoveya gî xeletiyan diyar dikin. Simpson herwiha behsa xeletiyên berdewam dike û behsa kurveke îhtîmalê dike.

Du yasayên ewil ên derbarê xeletiyan de, ku hatin pêşniyarkirin, ji aliyê [[Pierre-Simon Laplace]] ve hatin derxistin. Yasaya yekê di sala 1774an de hat weşandin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyeke dikare wekî fonksiyoneke eksponensiyel a mezinahiya hejmarî ya xeletiyê were îfadekirin, bêyî ku li temsîla wê (erênî an neyînîbûna wê) were nihêrîn. Yasaya duyê a xeletiyan di sala 1778an de ji aliyê Laplace ve hat pêşniyarkirin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyê fonksiyoneke eksponensiyel a çargoşeya xeletiyê ye. Yasaya duyê a xeletiyan wekî &quot;belavbûna normal&quot; an jî &quot;yasaya Gauss&quot; tê naskirin. &quot;Ji hêla tarîxê ve zehmet e ku însan wê yasayê bispêre Gauss; çunkî Gauss, tevî jêhatîbûna xwe ya awarte ya di temenekî biçûk de, îhtîmaleke mezin e ku ew keşf nekiribe berî ku bigihîje temenê du saliyê.&quot;

[[Daniel Bernoulli]] (1778) prensîba &quot;esera herî mezin a îhtîmalên sîstemeke xeletiyên hevdem&quot; (an jî xeletiyên ku bi hev re çêdibin) da nasîn.

[[Wêne:Bendixen - Carl Friedrich Gauß, 1828.jpg|thumb|140px|Carl Friedrich Gauss]]

[[Adrien-Marie Legendre]] (1805) metoda kêmtir a çargoşeyan pêşxist û di ''Nouvelles méthodes pour la détermination des orbites des comètes'' (Metodên Nû ji bo Diyarkirina Orbîtên Kometan) de da nasîn. Nivîskarê îrlandî-amerîkî, [[Robert Adrain]], edîtorê &quot;The Analyst&quot; (1808), pêşî qanûna tesîsa çewtiyê derxist holê,

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\phi(x) = ce^{-h^2 x^2}&lt;/math&gt;

li vir &lt;math&gt;h&lt;/math&gt; konstanteke girêdayî hûrgiliya çavdêriyê ye, û &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; faktoreke pîvanê ye ku piştrast dike rûbera di bin xetê de (kurvê) wekhevî 1ê be. Wî du îsbat pêşkêş kirin; ya duyê di eslê xwe de eynî îsbata [[John Herschel]] (1850) bû. Gauss di sala 1809an de yekê îsbat pêşkêş kir ku wisa xuya dike li Ewropayê dihat zanin (piştî ya Adrain, ew ya sêyê bû). Îsbatên din ji hêla Laplace (1810, 1812), Gauss (1823), [[James Ivory (matematîkvan)|James Ivory]] (1825, 1826), Hagen (1837), [[Friedrich Wilhelm Bessel|Friedrich Bessel]] (1838), [[William Fishburn Donkin|W.F. Donkin]] (1844, 1856) û [[Morgan Crofton]] (1870) ve hatin pêşkêşkirin. Kesên din ên ku beşdarî vê meseleyê bûn wan bûne: [[Robert Leslie Ellis|Ellis]] (1844), [[Augustus De Morgan|De Morgan]] (1864), [[James Whitbread Lee Glaisher|Glaisher]] (1872) û [[Giovanni Schiaparelli]] (1875). Formula Peters (1856) ya ji bo ''r'' ku xeletiya muhtemel a çavdêriyeke yekane ye, baş tê zanin.

Di sedeya nozdehan de, di nav nivîskarên ku li ser teoriya giştî xebitîne de kesên wekî [[Pierre-Simon Laplace|Laplace]], [[Sylvestre François Lacroix|Sylvestre Lacroix]] (1816), Littrow (1833), [[Adolphe Quetelet]] (1853), [[Richard Dedekind]] (1860), Helmert (1872), [[Paul Matthieu Hermann Laurent|Hermann Laurent]] (1873), Liagre, Didion û [[Karl Pearson]] hebûn. [[Augustus De Morgan]] û [[George Boole]] şêwaza pêşkêşkirina teoriyê baştir kirin.

Di sala 1906an de, [[Andrey Markov]] konsepta [[zincîra Markovê]] pêşkêş kir; wê konseptê di teoriya [[Pêvajoya stokastîk|pêvajoyên stokastîk]] û sepanên wê de rolek giring lîst. Teoriya modern a îhtîmalê ku li ser bingeha [[Pîvan (matematîk)|teoriya pîvanê]] hatiye avakirin, di sala 1931ê de ji heta [[Andrey Kolmogorov]] ve hate pêşxistin.

== Teoriya îhtîmalê ==
Mîna [[Teorî|teoriyên]] din, [[teoriya îhtîmalê]] jî temsîl kirina konseptên xwe ye bi awayekî formal, ango, bi wan konseptên ku dikarin ji maneya xwe ferq werin hesibandin. Ew konseptên formal ligorî yasayên matematîk û mantiqê tên bikaranîn û guhertin, û encamên ku derdikevin holê, dîsa di çarçoveya pirsgirêkê bixwe de tên şirovekirin an veguhestin.

Bi kêmanî du hewldanên serkeftî ji bo formalîzekirina îhtîmalê hene: formulasyona [[Andrey Kolmogorov|Kolmogorov]] û formulasyona [[Richard Threlkeld Cox|Cox]]. Di formulasyona Kolmogorov de [[kom]] wekî bûyer û îhtîmal jî wekî [[Pîvan (matematîk)|pîvanek]] li ser koman tên şirovekirin. Di [[teorema Coxê]] de, îhtîmal wekî konsepteke bingehîn (ango, ya ku zêdetir nayê analîzkirin) tê girtin û giringî tê dayîn avakirina sîstemeke hevgirtî ji bo dayîna nirxên îhtîmalê ji pêşniyaran re. Di herdu rewşan de jî, yasayên îhtîmalê eynî in, tenê hûrgiliyên teknîkî ji hev ferq ne.

Metodën din jî ji bo pîvandina nezelaliyê hene, wekî [[teoriya Dempster–Shafer]] an [[teoriya îmkanê]], lê ew di bingeh de ferq ne û bi yasayên îhtîmalê yên ku bi gelemperî tên zanin re li hev nayên.

== Warên bikaranînê ==
Teoriya îhtimalê di jiyana rojane de di nirxandina [[rîsk]] û [[Modelê statîstîkî|modelkirinê]] de tê sepandin. Pîşesaziya sîgorteyê û [[Bazar (aborî)|bazar]] [[zanista aktuarî]] bikartînin da ku bihayê diyar bikin û biryarên bazirganiyê bidin. Hikumet metodên îhtimalê di [[hiqûqa hawirdorê]], analîza heqdariyê û [[rêziknameya fînansê]] de bikartînin.

Meselayeke ji karanîna teoriya îhtimalê di bazirganiya sermayeyê de tesîra îhtimala têgihîştî ya her pevçûnek berfireh a [[Rojhilata Navîn]] li ser bihayên [[Neft|petrolê]] ye ku tesîrên pêlan li ser ekonomiyê bi tevahî dike. Nirxandinek ji hêla bazirganek kelûpelan ve ku herbek îhtîmaltir e dikare bihayên wê kelûpelê bilind an nizm bike, û ji bazirganên din re jî îşaretek wê ramanê bike. Li gorî vê yekê, îhtimal ne bi serbixwe û ne jî bi awayekî maqûl têne nirxandin. Teoriya fînansa tevgerî derket holê da ku tesîra ramana komî ya wisa li ser bihayê, li ser siyasetê û li ser aştî û pevçûnê diyar bike.

Ji bilî nirxandina darayî, îhtimal dikare ji bo analîzkirina trendên di [[Biyolojî|biyolojiyê]] de (mesela, belavbûna nexweşiyê) û herwiha [[Ekolojî|ekolojiyê]] de were bikaranîn. Wekî fînansê, nirxandina rîskê dikare wekî amûrek statîstîkî were bikaranîn da ku îhtîmala bûyerên nexwestî were hesab kirin, û dikare di bicîhanîna protokolan de ji bo dûrketina ji rewşên wiha bibe alîkar. Îhtîmal ji bo sêwirandina [[Lîstika şansê|lîstikên şansê]] tê bikaranîn da ku kasîno karibin qezencek garantîkirî bi dest bixin, lê di eynî zamanê de dravdanên ku ji bo teşwîqkirina berdewamiya lîstikê pir caran têne dayîn bidin lîstikvanan.

Yek ji bikaranînên dî ên giring yê teoriya îhtîmalê di heyata rojane de, meseleya [[Pêbawerî|pêbaweriyê]] ye. Di sêwirana gelek eserên xerîdariyê de, wekî [[otomobîl]] û amûrên [[Elektronîk|elektronîkî]], teoriya pêbaweriyê tê bikaranîn da ku îhtîmala têkçûnê were kêm kirin. Îhtîmala têkçûnê dikare tesîra li biryarên hilberîner ên têkildarî garantiya eserê bike.

[[Modela zimanê keşê]] (''cache language model'') û modelên din ên statîstîkî ên zimên ku di prosekirina zimanê xwezayî de tên bikaranîn jî, meselayên bikaranîna teoriya îhtîmalê ne.

== Metodên matematîkê ==

== Binêre ==

== Çavkanî ==</text>
      <sha1>bukdsgt93mqramy5qtvg1dotwmkl26e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095622</id>
      <parentid>2095621</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T13:17:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Konseptên matematîkê]]</comment>
      <origin>2095622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11204" sha1="cqxlujelbppgacin0or62dyl3xs2tzz" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Dice Distribution (bar).svg|thumb|Îhtîmalên hatina çend hejmaran bi karanîna du zaran]]
'''Îhtîmal''' an jî '''dibetî''', bi bûyer û terîfên hejmarî yên derbarê îhtîmala pêkhatina wan de mijûl dibe. Îhtîmala bûyerekê hejmareke di navbera 0 û 1 de ye; çiqas ew hejmar mezintir be, ew qas îhtîmala pêkhatina bûyerê zêdetir e. Ew hejmar bi gelemperî wekî rêje (%), di navbeya %0 û %100 de, tê temsîl kirin. Meselakek hêsan avêtina pereyekî adil (bêalî) e. Ji ber ku pere adil e, îhtîmala her du encaman (&quot;ser&quot; û &quot;bin&quot;) wekhev e; îhtîmala &quot;ser&quot;ê bi îhtîmala &quot;bin&quot;ê re wekhev e; û ji ber ku tu encamên dî nînin, îhtîmala derketina &quot;ser&quot; an &quot;bin&quot;ê 1/2 ye (ku dikare wekî 0.5 an jî %50 jî were nivîsîn).

Di [[Teoriya îhtîmalê|''teoriya îhtîmalê'']] de, ji bo van konseptan formulasyoneke matematîkî ya li ser bingeha aksiomantîk hatiye danîn; ew teorî di warên wekî [[Amar|statîstîk]], [[matematîk]], [[zanist]], [[fînans]], [[qumar]], [[jîriya çêkirî]], [[fêrbûna makîneyê]], [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya lîstikan]] û [[Felsefe|felsefeyê]] de bi berfirehî tê bikaranîn, mesela, ji bo derxistina encaman derbarê frekansa pêşbînîkirî ya bûyeran de. Herwiha, teoriya îhtîmalê ji bo ravekirina mekanîzma û rêzikên bingehîn ên [[Sîstema kompleks|sîstemên kompleks]] jî tê bikaranîn.

== Tarîx ==
Lêkolîna zanistî ya îhtimalê pêşkeftinek modern a matematîkê ye. [[Qumar]] temsîl dide ku di seranserê tarîxê de eleqeyek ji bo pîvandina ramanên îhtimalê hebûye, lê danasînên matematîkî yên rast pir dereng derketine holê. Sebebên pêşveçûna yawaş ya matematîka îhtimalê hene. Her çend lîstikên şansê motîvasyona lêkolîna matematîkî ya îhtimalê peyda kirin jî, pirsgirêkên bingehîn hîn jî ji hêla xurafeyan ve têne veşartin.

Ligorî [[Richard Jeffrey]], &quot;Berî nîvê sedeya heftê, têgeha 'îhtimal' ([[Zimanê latînî|latînî]] ''probabilis'') tê maneya ''pejirandî'', û bi wê maneyê, bi yekdengî, ji bo raman û çalakiyê dihat bikaranîn. Çalakiyek an ramanek îhtimal ew bû ku însanên aqilmend dê di şert û mercan de bikin an bigirin.&quot; Lêbelê, bi taybetî di çarçoveyên qanûnî de, 'îhtimal' dikare ji bo pêşniyarên ku delîlên baş ji bo wan hebûn jî were sepandin.

[[Wêne:Cardano.jpg|thumb|140px|[[Gerolamo Cardano]] (sedeya 16an)]]
[[Wêne:Christiaan Huygens-painting.jpeg|thumb|140px|[[Christiaan Huygens]], yek ji kitêbên yekêdi derbare îhtîmalê weşan kir (sedeya 17an).]]

Zanyarê îtalî a sedeya şanzdehan [[Gerolamo Cardano]], tesîriya terîfkirina &quot;[[Şans (îhtîmal)|şans]]&quot; wekî rêjeya encamên erênî li hember encamên neyînî temsîl da (ew yek tê wê maneyê ku îhtîmala bûyerekê bi rêjeya encamên erênî li hember hejmara giştî ya encamên gengaz tê diyarkirin). Ji bilî eserên destpêkê yên Cardano, teoriya îhtîmalan vedigere serdema pevguhertina nameyan di navbeya [[Pierre de Fermat]] û [[Blaise Pascal]] de (1654). [[Christiaan Huygens]] (1657) yekê lêkolîna zanistî ya naskirî li ser vê meseleyê pêşkêş kir. Esera [[Jakob Bernoulli]] ya bi navê ''[[Ars Conjectandi]]'' (piştî mirina wî, 1713) û ya [[Abraham de Moivre]] ya bi navê ''[[Doctrine of Chances]]'' (1718), ew mesele wekî şaxek ji matematîkê nirxandin.

Kokên [[teoriya xeletiyê]] digihîjin esera [[Roger Cotes]] a bi navê ''Opera Miscellanea'' (ku piştî mirina wî di sala 1722an de hat weşandin), lêbelê nivîseke [[Thomas Simpson]] a sala 1755an (ku di 1756an de hat çapkirin) yekê car ew teorî li ser nîqaşa xeletiyên çavdêriyê bikaranî. Çapa nû ya vê nivîsê (1757) wan prensîbên bingehîn (''aksiyom'') temsîl dike ku xeletiyên erênî û neyînî xwedî eynî îhtîmala rûdanê ne, û ku hin sinorên diyarkirî çarçoveya gî xeletiyan diyar dikin. Simpson herwiha behsa xeletiyên berdewam dike û behsa kurveke îhtîmalê dike.

Du yasayên ewil ên derbarê xeletiyan de, ku hatin pêşniyarkirin, ji aliyê [[Pierre-Simon Laplace]] ve hatin derxistin. Yasaya yekê di sala 1774an de hat weşandin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyeke dikare wekî fonksiyoneke eksponensiyel a mezinahiya hejmarî ya xeletiyê were îfadekirin, bêyî ku li temsîla wê (erênî an neyînîbûna wê) were nihêrîn. Yasaya duyê a xeletiyan di sala 1778an de ji aliyê Laplace ve hat pêşniyarkirin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyê fonksiyoneke eksponensiyel a çargoşeya xeletiyê ye. Yasaya duyê a xeletiyan wekî &quot;belavbûna normal&quot; an jî &quot;yasaya Gauss&quot; tê naskirin. &quot;Ji hêla tarîxê ve zehmet e ku însan wê yasayê bispêre Gauss; çunkî Gauss, tevî jêhatîbûna xwe ya awarte ya di temenekî biçûk de, îhtîmaleke mezin e ku ew keşf nekiribe berî ku bigihîje temenê du saliyê.&quot;

[[Daniel Bernoulli]] (1778) prensîba &quot;esera herî mezin a îhtîmalên sîstemeke xeletiyên hevdem&quot; (an jî xeletiyên ku bi hev re çêdibin) da nasîn.

[[Wêne:Bendixen - Carl Friedrich Gauß, 1828.jpg|thumb|140px|Carl Friedrich Gauss]]

[[Adrien-Marie Legendre]] (1805) metoda kêmtir a çargoşeyan pêşxist û di ''Nouvelles méthodes pour la détermination des orbites des comètes'' (Metodên Nû ji bo Diyarkirina Orbîtên Kometan) de da nasîn. Nivîskarê îrlandî-amerîkî, [[Robert Adrain]], edîtorê &quot;The Analyst&quot; (1808), pêşî qanûna tesîsa çewtiyê derxist holê,

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\phi(x) = ce^{-h^2 x^2}&lt;/math&gt;

li vir &lt;math&gt;h&lt;/math&gt; konstanteke girêdayî hûrgiliya çavdêriyê ye, û &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; faktoreke pîvanê ye ku piştrast dike rûbera di bin xetê de (kurvê) wekhevî 1ê be. Wî du îsbat pêşkêş kirin; ya duyê di eslê xwe de eynî îsbata [[John Herschel]] (1850) bû. Gauss di sala 1809an de yekê îsbat pêşkêş kir ku wisa xuya dike li Ewropayê dihat zanin (piştî ya Adrain, ew ya sêyê bû). Îsbatên din ji hêla Laplace (1810, 1812), Gauss (1823), [[James Ivory (matematîkvan)|James Ivory]] (1825, 1826), Hagen (1837), [[Friedrich Wilhelm Bessel|Friedrich Bessel]] (1838), [[William Fishburn Donkin|W.F. Donkin]] (1844, 1856) û [[Morgan Crofton]] (1870) ve hatin pêşkêşkirin. Kesên din ên ku beşdarî vê meseleyê bûn wan bûne: [[Robert Leslie Ellis|Ellis]] (1844), [[Augustus De Morgan|De Morgan]] (1864), [[James Whitbread Lee Glaisher|Glaisher]] (1872) û [[Giovanni Schiaparelli]] (1875). Formula Peters (1856) ya ji bo ''r'' ku xeletiya muhtemel a çavdêriyeke yekane ye, baş tê zanin.

Di sedeya nozdehan de, di nav nivîskarên ku li ser teoriya giştî xebitîne de kesên wekî [[Pierre-Simon Laplace|Laplace]], [[Sylvestre François Lacroix|Sylvestre Lacroix]] (1816), Littrow (1833), [[Adolphe Quetelet]] (1853), [[Richard Dedekind]] (1860), Helmert (1872), [[Paul Matthieu Hermann Laurent|Hermann Laurent]] (1873), Liagre, Didion û [[Karl Pearson]] hebûn. [[Augustus De Morgan]] û [[George Boole]] şêwaza pêşkêşkirina teoriyê baştir kirin.

Di sala 1906an de, [[Andrey Markov]] konsepta [[zincîra Markovê]] pêşkêş kir; wê konseptê di teoriya [[Pêvajoya stokastîk|pêvajoyên stokastîk]] û sepanên wê de rolek giring lîst. Teoriya modern a îhtîmalê ku li ser bingeha [[Pîvan (matematîk)|teoriya pîvanê]] hatiye avakirin, di sala 1931ê de ji heta [[Andrey Kolmogorov]] ve hate pêşxistin.

== Teoriya îhtîmalê ==
Mîna [[Teorî|teoriyên]] din, [[teoriya îhtîmalê]] jî temsîl kirina konseptên xwe ye bi awayekî formal, ango, bi wan konseptên ku dikarin ji maneya xwe ferq werin hesibandin. Ew konseptên formal ligorî yasayên matematîk û mantiqê tên bikaranîn û guhertin, û encamên ku derdikevin holê, dîsa di çarçoveya pirsgirêkê bixwe de tên şirovekirin an veguhestin.

Bi kêmanî du hewldanên serkeftî ji bo formalîzekirina îhtîmalê hene: formulasyona [[Andrey Kolmogorov|Kolmogorov]] û formulasyona [[Richard Threlkeld Cox|Cox]]. Di formulasyona Kolmogorov de [[kom]] wekî bûyer û îhtîmal jî wekî [[Pîvan (matematîk)|pîvanek]] li ser koman tên şirovekirin. Di [[teorema Coxê]] de, îhtîmal wekî konsepteke bingehîn (ango, ya ku zêdetir nayê analîzkirin) tê girtin û giringî tê dayîn avakirina sîstemeke hevgirtî ji bo dayîna nirxên îhtîmalê ji pêşniyaran re. Di herdu rewşan de jî, yasayên îhtîmalê eynî in, tenê hûrgiliyên teknîkî ji hev ferq ne.

Metodën din jî ji bo pîvandina nezelaliyê hene, wekî [[teoriya Dempster–Shafer]] an [[teoriya îmkanê]], lê ew di bingeh de ferq ne û bi yasayên îhtîmalê yên ku bi gelemperî tên zanin re li hev nayên.

== Warên bikaranînê ==
Teoriya îhtimalê di jiyana rojane de di nirxandina [[rîsk]] û [[Modelê statîstîkî|modelkirinê]] de tê sepandin. Pîşesaziya sîgorteyê û [[Bazar (aborî)|bazar]] [[zanista aktuarî]] bikartînin da ku bihayê diyar bikin û biryarên bazirganiyê bidin. Hikumet metodên îhtimalê di [[hiqûqa hawirdorê]], analîza heqdariyê û [[rêziknameya fînansê]] de bikartînin.

Meselayeke ji karanîna teoriya îhtimalê di bazirganiya sermayeyê de tesîra îhtimala têgihîştî ya her pevçûnek berfireh a [[Rojhilata Navîn]] li ser bihayên [[Neft|petrolê]] ye ku tesîrên pêlan li ser ekonomiyê bi tevahî dike. Nirxandinek ji hêla bazirganek kelûpelan ve ku herbek îhtîmaltir e dikare bihayên wê kelûpelê bilind an nizm bike, û ji bazirganên din re jî îşaretek wê ramanê bike. Li gorî vê yekê, îhtimal ne bi serbixwe û ne jî bi awayekî maqûl têne nirxandin. Teoriya fînansa tevgerî derket holê da ku tesîra ramana komî ya wisa li ser bihayê, li ser siyasetê û li ser aştî û pevçûnê diyar bike.

Ji bilî nirxandina darayî, îhtimal dikare ji bo analîzkirina trendên di [[Biyolojî|biyolojiyê]] de (mesela, belavbûna nexweşiyê) û herwiha [[Ekolojî|ekolojiyê]] de were bikaranîn. Wekî fînansê, nirxandina rîskê dikare wekî amûrek statîstîkî were bikaranîn da ku îhtîmala bûyerên nexwestî were hesab kirin, û dikare di bicîhanîna protokolan de ji bo dûrketina ji rewşên wiha bibe alîkar. Îhtîmal ji bo sêwirandina [[Lîstika şansê|lîstikên şansê]] tê bikaranîn da ku kasîno karibin qezencek garantîkirî bi dest bixin, lê di eynî zamanê de dravdanên ku ji bo teşwîqkirina berdewamiya lîstikê pir caran têne dayîn bidin lîstikvanan.

Yek ji bikaranînên dî ên giring yê teoriya îhtîmalê di heyata rojane de, meseleya [[Pêbawerî|pêbaweriyê]] ye. Di sêwirana gelek eserên xerîdariyê de, wekî [[otomobîl]] û amûrên [[Elektronîk|elektronîkî]], teoriya pêbaweriyê tê bikaranîn da ku îhtîmala têkçûnê were kêm kirin. Îhtîmala têkçûnê dikare tesîra li biryarên hilberîner ên têkildarî garantiya eserê bike.

[[Modela zimanê keşê]] (''cache language model'') û modelên din ên statîstîkî ên zimên ku di prosekirina zimanê xwezayî de tên bikaranîn jî, meselayên bikaranîna teoriya îhtîmalê ne.

== Metodên matematîkê ==

== Binêre ==

== Çavkanî ==

[[Kategorî:Konseptên matematîkê]]</text>
      <sha1>cqxlujelbppgacin0or62dyl3xs2tzz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095623</id>
      <parentid>2095622</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T13:17:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Çavkanî */</comment>
      <origin>2095623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11218" sha1="nzuy4oie38lkl9aikq6fr3sysujmgd4" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Dice Distribution (bar).svg|thumb|Îhtîmalên hatina çend hejmaran bi karanîna du zaran]]
'''Îhtîmal''' an jî '''dibetî''', bi bûyer û terîfên hejmarî yên derbarê îhtîmala pêkhatina wan de mijûl dibe. Îhtîmala bûyerekê hejmareke di navbera 0 û 1 de ye; çiqas ew hejmar mezintir be, ew qas îhtîmala pêkhatina bûyerê zêdetir e. Ew hejmar bi gelemperî wekî rêje (%), di navbeya %0 û %100 de, tê temsîl kirin. Meselakek hêsan avêtina pereyekî adil (bêalî) e. Ji ber ku pere adil e, îhtîmala her du encaman (&quot;ser&quot; û &quot;bin&quot;) wekhev e; îhtîmala &quot;ser&quot;ê bi îhtîmala &quot;bin&quot;ê re wekhev e; û ji ber ku tu encamên dî nînin, îhtîmala derketina &quot;ser&quot; an &quot;bin&quot;ê 1/2 ye (ku dikare wekî 0.5 an jî %50 jî were nivîsîn).

Di [[Teoriya îhtîmalê|''teoriya îhtîmalê'']] de, ji bo van konseptan formulasyoneke matematîkî ya li ser bingeha aksiomantîk hatiye danîn; ew teorî di warên wekî [[Amar|statîstîk]], [[matematîk]], [[zanist]], [[fînans]], [[qumar]], [[jîriya çêkirî]], [[fêrbûna makîneyê]], [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya lîstikan]] û [[Felsefe|felsefeyê]] de bi berfirehî tê bikaranîn, mesela, ji bo derxistina encaman derbarê frekansa pêşbînîkirî ya bûyeran de. Herwiha, teoriya îhtîmalê ji bo ravekirina mekanîzma û rêzikên bingehîn ên [[Sîstema kompleks|sîstemên kompleks]] jî tê bikaranîn.

== Tarîx ==
Lêkolîna zanistî ya îhtimalê pêşkeftinek modern a matematîkê ye. [[Qumar]] temsîl dide ku di seranserê tarîxê de eleqeyek ji bo pîvandina ramanên îhtimalê hebûye, lê danasînên matematîkî yên rast pir dereng derketine holê. Sebebên pêşveçûna yawaş ya matematîka îhtimalê hene. Her çend lîstikên şansê motîvasyona lêkolîna matematîkî ya îhtimalê peyda kirin jî, pirsgirêkên bingehîn hîn jî ji hêla xurafeyan ve têne veşartin.

Ligorî [[Richard Jeffrey]], &quot;Berî nîvê sedeya heftê, têgeha 'îhtimal' ([[Zimanê latînî|latînî]] ''probabilis'') tê maneya ''pejirandî'', û bi wê maneyê, bi yekdengî, ji bo raman û çalakiyê dihat bikaranîn. Çalakiyek an ramanek îhtimal ew bû ku însanên aqilmend dê di şert û mercan de bikin an bigirin.&quot; Lêbelê, bi taybetî di çarçoveyên qanûnî de, 'îhtimal' dikare ji bo pêşniyarên ku delîlên baş ji bo wan hebûn jî were sepandin.

[[Wêne:Cardano.jpg|thumb|140px|[[Gerolamo Cardano]] (sedeya 16an)]]
[[Wêne:Christiaan Huygens-painting.jpeg|thumb|140px|[[Christiaan Huygens]], yek ji kitêbên yekêdi derbare îhtîmalê weşan kir (sedeya 17an).]]

Zanyarê îtalî a sedeya şanzdehan [[Gerolamo Cardano]], tesîriya terîfkirina &quot;[[Şans (îhtîmal)|şans]]&quot; wekî rêjeya encamên erênî li hember encamên neyînî temsîl da (ew yek tê wê maneyê ku îhtîmala bûyerekê bi rêjeya encamên erênî li hember hejmara giştî ya encamên gengaz tê diyarkirin). Ji bilî eserên destpêkê yên Cardano, teoriya îhtîmalan vedigere serdema pevguhertina nameyan di navbeya [[Pierre de Fermat]] û [[Blaise Pascal]] de (1654). [[Christiaan Huygens]] (1657) yekê lêkolîna zanistî ya naskirî li ser vê meseleyê pêşkêş kir. Esera [[Jakob Bernoulli]] ya bi navê ''[[Ars Conjectandi]]'' (piştî mirina wî, 1713) û ya [[Abraham de Moivre]] ya bi navê ''[[Doctrine of Chances]]'' (1718), ew mesele wekî şaxek ji matematîkê nirxandin.

Kokên [[teoriya xeletiyê]] digihîjin esera [[Roger Cotes]] a bi navê ''Opera Miscellanea'' (ku piştî mirina wî di sala 1722an de hat weşandin), lêbelê nivîseke [[Thomas Simpson]] a sala 1755an (ku di 1756an de hat çapkirin) yekê car ew teorî li ser nîqaşa xeletiyên çavdêriyê bikaranî. Çapa nû ya vê nivîsê (1757) wan prensîbên bingehîn (''aksiyom'') temsîl dike ku xeletiyên erênî û neyînî xwedî eynî îhtîmala rûdanê ne, û ku hin sinorên diyarkirî çarçoveya gî xeletiyan diyar dikin. Simpson herwiha behsa xeletiyên berdewam dike û behsa kurveke îhtîmalê dike.

Du yasayên ewil ên derbarê xeletiyan de, ku hatin pêşniyarkirin, ji aliyê [[Pierre-Simon Laplace]] ve hatin derxistin. Yasaya yekê di sala 1774an de hat weşandin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyeke dikare wekî fonksiyoneke eksponensiyel a mezinahiya hejmarî ya xeletiyê were îfadekirin, bêyî ku li temsîla wê (erênî an neyînîbûna wê) were nihêrîn. Yasaya duyê a xeletiyan di sala 1778an de ji aliyê Laplace ve hat pêşniyarkirin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyê fonksiyoneke eksponensiyel a çargoşeya xeletiyê ye. Yasaya duyê a xeletiyan wekî &quot;belavbûna normal&quot; an jî &quot;yasaya Gauss&quot; tê naskirin. &quot;Ji hêla tarîxê ve zehmet e ku însan wê yasayê bispêre Gauss; çunkî Gauss, tevî jêhatîbûna xwe ya awarte ya di temenekî biçûk de, îhtîmaleke mezin e ku ew keşf nekiribe berî ku bigihîje temenê du saliyê.&quot;

[[Daniel Bernoulli]] (1778) prensîba &quot;esera herî mezin a îhtîmalên sîstemeke xeletiyên hevdem&quot; (an jî xeletiyên ku bi hev re çêdibin) da nasîn.

[[Wêne:Bendixen - Carl Friedrich Gauß, 1828.jpg|thumb|140px|Carl Friedrich Gauss]]

[[Adrien-Marie Legendre]] (1805) metoda kêmtir a çargoşeyan pêşxist û di ''Nouvelles méthodes pour la détermination des orbites des comètes'' (Metodên Nû ji bo Diyarkirina Orbîtên Kometan) de da nasîn. Nivîskarê îrlandî-amerîkî, [[Robert Adrain]], edîtorê &quot;The Analyst&quot; (1808), pêşî qanûna tesîsa çewtiyê derxist holê,

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\phi(x) = ce^{-h^2 x^2}&lt;/math&gt;

li vir &lt;math&gt;h&lt;/math&gt; konstanteke girêdayî hûrgiliya çavdêriyê ye, û &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; faktoreke pîvanê ye ku piştrast dike rûbera di bin xetê de (kurvê) wekhevî 1ê be. Wî du îsbat pêşkêş kirin; ya duyê di eslê xwe de eynî îsbata [[John Herschel]] (1850) bû. Gauss di sala 1809an de yekê îsbat pêşkêş kir ku wisa xuya dike li Ewropayê dihat zanin (piştî ya Adrain, ew ya sêyê bû). Îsbatên din ji hêla Laplace (1810, 1812), Gauss (1823), [[James Ivory (matematîkvan)|James Ivory]] (1825, 1826), Hagen (1837), [[Friedrich Wilhelm Bessel|Friedrich Bessel]] (1838), [[William Fishburn Donkin|W.F. Donkin]] (1844, 1856) û [[Morgan Crofton]] (1870) ve hatin pêşkêşkirin. Kesên din ên ku beşdarî vê meseleyê bûn wan bûne: [[Robert Leslie Ellis|Ellis]] (1844), [[Augustus De Morgan|De Morgan]] (1864), [[James Whitbread Lee Glaisher|Glaisher]] (1872) û [[Giovanni Schiaparelli]] (1875). Formula Peters (1856) ya ji bo ''r'' ku xeletiya muhtemel a çavdêriyeke yekane ye, baş tê zanin.

Di sedeya nozdehan de, di nav nivîskarên ku li ser teoriya giştî xebitîne de kesên wekî [[Pierre-Simon Laplace|Laplace]], [[Sylvestre François Lacroix|Sylvestre Lacroix]] (1816), Littrow (1833), [[Adolphe Quetelet]] (1853), [[Richard Dedekind]] (1860), Helmert (1872), [[Paul Matthieu Hermann Laurent|Hermann Laurent]] (1873), Liagre, Didion û [[Karl Pearson]] hebûn. [[Augustus De Morgan]] û [[George Boole]] şêwaza pêşkêşkirina teoriyê baştir kirin.

Di sala 1906an de, [[Andrey Markov]] konsepta [[zincîra Markovê]] pêşkêş kir; wê konseptê di teoriya [[Pêvajoya stokastîk|pêvajoyên stokastîk]] û sepanên wê de rolek giring lîst. Teoriya modern a îhtîmalê ku li ser bingeha [[Pîvan (matematîk)|teoriya pîvanê]] hatiye avakirin, di sala 1931ê de ji heta [[Andrey Kolmogorov]] ve hate pêşxistin.

== Teoriya îhtîmalê ==
Mîna [[Teorî|teoriyên]] din, [[teoriya îhtîmalê]] jî temsîl kirina konseptên xwe ye bi awayekî formal, ango, bi wan konseptên ku dikarin ji maneya xwe ferq werin hesibandin. Ew konseptên formal ligorî yasayên matematîk û mantiqê tên bikaranîn û guhertin, û encamên ku derdikevin holê, dîsa di çarçoveya pirsgirêkê bixwe de tên şirovekirin an veguhestin.

Bi kêmanî du hewldanên serkeftî ji bo formalîzekirina îhtîmalê hene: formulasyona [[Andrey Kolmogorov|Kolmogorov]] û formulasyona [[Richard Threlkeld Cox|Cox]]. Di formulasyona Kolmogorov de [[kom]] wekî bûyer û îhtîmal jî wekî [[Pîvan (matematîk)|pîvanek]] li ser koman tên şirovekirin. Di [[teorema Coxê]] de, îhtîmal wekî konsepteke bingehîn (ango, ya ku zêdetir nayê analîzkirin) tê girtin û giringî tê dayîn avakirina sîstemeke hevgirtî ji bo dayîna nirxên îhtîmalê ji pêşniyaran re. Di herdu rewşan de jî, yasayên îhtîmalê eynî in, tenê hûrgiliyên teknîkî ji hev ferq ne.

Metodën din jî ji bo pîvandina nezelaliyê hene, wekî [[teoriya Dempster–Shafer]] an [[teoriya îmkanê]], lê ew di bingeh de ferq ne û bi yasayên îhtîmalê yên ku bi gelemperî tên zanin re li hev nayên.

== Warên bikaranînê ==
Teoriya îhtimalê di jiyana rojane de di nirxandina [[rîsk]] û [[Modelê statîstîkî|modelkirinê]] de tê sepandin. Pîşesaziya sîgorteyê û [[Bazar (aborî)|bazar]] [[zanista aktuarî]] bikartînin da ku bihayê diyar bikin û biryarên bazirganiyê bidin. Hikumet metodên îhtimalê di [[hiqûqa hawirdorê]], analîza heqdariyê û [[rêziknameya fînansê]] de bikartînin.

Meselayeke ji karanîna teoriya îhtimalê di bazirganiya sermayeyê de tesîra îhtimala têgihîştî ya her pevçûnek berfireh a [[Rojhilata Navîn]] li ser bihayên [[Neft|petrolê]] ye ku tesîrên pêlan li ser ekonomiyê bi tevahî dike. Nirxandinek ji hêla bazirganek kelûpelan ve ku herbek îhtîmaltir e dikare bihayên wê kelûpelê bilind an nizm bike, û ji bazirganên din re jî îşaretek wê ramanê bike. Li gorî vê yekê, îhtimal ne bi serbixwe û ne jî bi awayekî maqûl têne nirxandin. Teoriya fînansa tevgerî derket holê da ku tesîra ramana komî ya wisa li ser bihayê, li ser siyasetê û li ser aştî û pevçûnê diyar bike.

Ji bilî nirxandina darayî, îhtimal dikare ji bo analîzkirina trendên di [[Biyolojî|biyolojiyê]] de (mesela, belavbûna nexweşiyê) û herwiha [[Ekolojî|ekolojiyê]] de were bikaranîn. Wekî fînansê, nirxandina rîskê dikare wekî amûrek statîstîkî were bikaranîn da ku îhtîmala bûyerên nexwestî were hesab kirin, û dikare di bicîhanîna protokolan de ji bo dûrketina ji rewşên wiha bibe alîkar. Îhtîmal ji bo sêwirandina [[Lîstika şansê|lîstikên şansê]] tê bikaranîn da ku kasîno karibin qezencek garantîkirî bi dest bixin, lê di eynî zamanê de dravdanên ku ji bo teşwîqkirina berdewamiya lîstikê pir caran têne dayîn bidin lîstikvanan.

Yek ji bikaranînên dî ên giring yê teoriya îhtîmalê di heyata rojane de, meseleya [[Pêbawerî|pêbaweriyê]] ye. Di sêwirana gelek eserên xerîdariyê de, wekî [[otomobîl]] û amûrên [[Elektronîk|elektronîkî]], teoriya pêbaweriyê tê bikaranîn da ku îhtîmala têkçûnê were kêm kirin. Îhtîmala têkçûnê dikare tesîra li biryarên hilberîner ên têkildarî garantiya eserê bike.

[[Modela zimanê keşê]] (''cache language model'') û modelên din ên statîstîkî ên zimên ku di prosekirina zimanê xwezayî de tên bikaranîn jî, meselayên bikaranîna teoriya îhtîmalê ne.

== Metodên matematîkê ==

== Binêre ==

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Konseptên matematîkê]]</text>
      <sha1>nzuy4oie38lkl9aikq6fr3sysujmgd4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095624</id>
      <parentid>2095623</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T13:18:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Warên bikaranînê */</comment>
      <origin>2095624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11220" sha1="d4zvsrurd7x4oruz4wodlmss38hwdlt" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Dice Distribution (bar).svg|thumb|Îhtîmalên hatina çend hejmaran bi karanîna du zaran]]
'''Îhtîmal''' an jî '''dibetî''', bi bûyer û terîfên hejmarî yên derbarê îhtîmala pêkhatina wan de mijûl dibe. Îhtîmala bûyerekê hejmareke di navbera 0 û 1 de ye; çiqas ew hejmar mezintir be, ew qas îhtîmala pêkhatina bûyerê zêdetir e. Ew hejmar bi gelemperî wekî rêje (%), di navbeya %0 û %100 de, tê temsîl kirin. Meselakek hêsan avêtina pereyekî adil (bêalî) e. Ji ber ku pere adil e, îhtîmala her du encaman (&quot;ser&quot; û &quot;bin&quot;) wekhev e; îhtîmala &quot;ser&quot;ê bi îhtîmala &quot;bin&quot;ê re wekhev e; û ji ber ku tu encamên dî nînin, îhtîmala derketina &quot;ser&quot; an &quot;bin&quot;ê 1/2 ye (ku dikare wekî 0.5 an jî %50 jî were nivîsîn).

Di [[Teoriya îhtîmalê|''teoriya îhtîmalê'']] de, ji bo van konseptan formulasyoneke matematîkî ya li ser bingeha aksiomantîk hatiye danîn; ew teorî di warên wekî [[Amar|statîstîk]], [[matematîk]], [[zanist]], [[fînans]], [[qumar]], [[jîriya çêkirî]], [[fêrbûna makîneyê]], [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya lîstikan]] û [[Felsefe|felsefeyê]] de bi berfirehî tê bikaranîn, mesela, ji bo derxistina encaman derbarê frekansa pêşbînîkirî ya bûyeran de. Herwiha, teoriya îhtîmalê ji bo ravekirina mekanîzma û rêzikên bingehîn ên [[Sîstema kompleks|sîstemên kompleks]] jî tê bikaranîn.

== Tarîx ==
Lêkolîna zanistî ya îhtimalê pêşkeftinek modern a matematîkê ye. [[Qumar]] temsîl dide ku di seranserê tarîxê de eleqeyek ji bo pîvandina ramanên îhtimalê hebûye, lê danasînên matematîkî yên rast pir dereng derketine holê. Sebebên pêşveçûna yawaş ya matematîka îhtimalê hene. Her çend lîstikên şansê motîvasyona lêkolîna matematîkî ya îhtimalê peyda kirin jî, pirsgirêkên bingehîn hîn jî ji hêla xurafeyan ve têne veşartin.

Ligorî [[Richard Jeffrey]], &quot;Berî nîvê sedeya heftê, têgeha 'îhtimal' ([[Zimanê latînî|latînî]] ''probabilis'') tê maneya ''pejirandî'', û bi wê maneyê, bi yekdengî, ji bo raman û çalakiyê dihat bikaranîn. Çalakiyek an ramanek îhtimal ew bû ku însanên aqilmend dê di şert û mercan de bikin an bigirin.&quot; Lêbelê, bi taybetî di çarçoveyên qanûnî de, 'îhtimal' dikare ji bo pêşniyarên ku delîlên baş ji bo wan hebûn jî were sepandin.

[[Wêne:Cardano.jpg|thumb|140px|[[Gerolamo Cardano]] (sedeya 16an)]]
[[Wêne:Christiaan Huygens-painting.jpeg|thumb|140px|[[Christiaan Huygens]], yek ji kitêbên yekêdi derbare îhtîmalê weşan kir (sedeya 17an).]]

Zanyarê îtalî a sedeya şanzdehan [[Gerolamo Cardano]], tesîriya terîfkirina &quot;[[Şans (îhtîmal)|şans]]&quot; wekî rêjeya encamên erênî li hember encamên neyînî temsîl da (ew yek tê wê maneyê ku îhtîmala bûyerekê bi rêjeya encamên erênî li hember hejmara giştî ya encamên gengaz tê diyarkirin). Ji bilî eserên destpêkê yên Cardano, teoriya îhtîmalan vedigere serdema pevguhertina nameyan di navbeya [[Pierre de Fermat]] û [[Blaise Pascal]] de (1654). [[Christiaan Huygens]] (1657) yekê lêkolîna zanistî ya naskirî li ser vê meseleyê pêşkêş kir. Esera [[Jakob Bernoulli]] ya bi navê ''[[Ars Conjectandi]]'' (piştî mirina wî, 1713) û ya [[Abraham de Moivre]] ya bi navê ''[[Doctrine of Chances]]'' (1718), ew mesele wekî şaxek ji matematîkê nirxandin.

Kokên [[teoriya xeletiyê]] digihîjin esera [[Roger Cotes]] a bi navê ''Opera Miscellanea'' (ku piştî mirina wî di sala 1722an de hat weşandin), lêbelê nivîseke [[Thomas Simpson]] a sala 1755an (ku di 1756an de hat çapkirin) yekê car ew teorî li ser nîqaşa xeletiyên çavdêriyê bikaranî. Çapa nû ya vê nivîsê (1757) wan prensîbên bingehîn (''aksiyom'') temsîl dike ku xeletiyên erênî û neyînî xwedî eynî îhtîmala rûdanê ne, û ku hin sinorên diyarkirî çarçoveya gî xeletiyan diyar dikin. Simpson herwiha behsa xeletiyên berdewam dike û behsa kurveke îhtîmalê dike.

Du yasayên ewil ên derbarê xeletiyan de, ku hatin pêşniyarkirin, ji aliyê [[Pierre-Simon Laplace]] ve hatin derxistin. Yasaya yekê di sala 1774an de hat weşandin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyeke dikare wekî fonksiyoneke eksponensiyel a mezinahiya hejmarî ya xeletiyê were îfadekirin, bêyî ku li temsîla wê (erênî an neyînîbûna wê) were nihêrîn. Yasaya duyê a xeletiyan di sala 1778an de ji aliyê Laplace ve hat pêşniyarkirin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyê fonksiyoneke eksponensiyel a çargoşeya xeletiyê ye. Yasaya duyê a xeletiyan wekî &quot;belavbûna normal&quot; an jî &quot;yasaya Gauss&quot; tê naskirin. &quot;Ji hêla tarîxê ve zehmet e ku însan wê yasayê bispêre Gauss; çunkî Gauss, tevî jêhatîbûna xwe ya awarte ya di temenekî biçûk de, îhtîmaleke mezin e ku ew keşf nekiribe berî ku bigihîje temenê du saliyê.&quot;

[[Daniel Bernoulli]] (1778) prensîba &quot;esera herî mezin a îhtîmalên sîstemeke xeletiyên hevdem&quot; (an jî xeletiyên ku bi hev re çêdibin) da nasîn.

[[Wêne:Bendixen - Carl Friedrich Gauß, 1828.jpg|thumb|140px|Carl Friedrich Gauss]]

[[Adrien-Marie Legendre]] (1805) metoda kêmtir a çargoşeyan pêşxist û di ''Nouvelles méthodes pour la détermination des orbites des comètes'' (Metodên Nû ji bo Diyarkirina Orbîtên Kometan) de da nasîn. Nivîskarê îrlandî-amerîkî, [[Robert Adrain]], edîtorê &quot;The Analyst&quot; (1808), pêşî qanûna tesîsa çewtiyê derxist holê,

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\phi(x) = ce^{-h^2 x^2}&lt;/math&gt;

li vir &lt;math&gt;h&lt;/math&gt; konstanteke girêdayî hûrgiliya çavdêriyê ye, û &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; faktoreke pîvanê ye ku piştrast dike rûbera di bin xetê de (kurvê) wekhevî 1ê be. Wî du îsbat pêşkêş kirin; ya duyê di eslê xwe de eynî îsbata [[John Herschel]] (1850) bû. Gauss di sala 1809an de yekê îsbat pêşkêş kir ku wisa xuya dike li Ewropayê dihat zanin (piştî ya Adrain, ew ya sêyê bû). Îsbatên din ji hêla Laplace (1810, 1812), Gauss (1823), [[James Ivory (matematîkvan)|James Ivory]] (1825, 1826), Hagen (1837), [[Friedrich Wilhelm Bessel|Friedrich Bessel]] (1838), [[William Fishburn Donkin|W.F. Donkin]] (1844, 1856) û [[Morgan Crofton]] (1870) ve hatin pêşkêşkirin. Kesên din ên ku beşdarî vê meseleyê bûn wan bûne: [[Robert Leslie Ellis|Ellis]] (1844), [[Augustus De Morgan|De Morgan]] (1864), [[James Whitbread Lee Glaisher|Glaisher]] (1872) û [[Giovanni Schiaparelli]] (1875). Formula Peters (1856) ya ji bo ''r'' ku xeletiya muhtemel a çavdêriyeke yekane ye, baş tê zanin.

Di sedeya nozdehan de, di nav nivîskarên ku li ser teoriya giştî xebitîne de kesên wekî [[Pierre-Simon Laplace|Laplace]], [[Sylvestre François Lacroix|Sylvestre Lacroix]] (1816), Littrow (1833), [[Adolphe Quetelet]] (1853), [[Richard Dedekind]] (1860), Helmert (1872), [[Paul Matthieu Hermann Laurent|Hermann Laurent]] (1873), Liagre, Didion û [[Karl Pearson]] hebûn. [[Augustus De Morgan]] û [[George Boole]] şêwaza pêşkêşkirina teoriyê baştir kirin.

Di sala 1906an de, [[Andrey Markov]] konsepta [[zincîra Markovê]] pêşkêş kir; wê konseptê di teoriya [[Pêvajoya stokastîk|pêvajoyên stokastîk]] û sepanên wê de rolek giring lîst. Teoriya modern a îhtîmalê ku li ser bingeha [[Pîvan (matematîk)|teoriya pîvanê]] hatiye avakirin, di sala 1931ê de ji heta [[Andrey Kolmogorov]] ve hate pêşxistin.

== Teoriya îhtîmalê ==
Mîna [[Teorî|teoriyên]] din, [[teoriya îhtîmalê]] jî temsîl kirina konseptên xwe ye bi awayekî formal, ango, bi wan konseptên ku dikarin ji maneya xwe ferq werin hesibandin. Ew konseptên formal ligorî yasayên matematîk û mantiqê tên bikaranîn û guhertin, û encamên ku derdikevin holê, dîsa di çarçoveya pirsgirêkê bixwe de tên şirovekirin an veguhestin.

Bi kêmanî du hewldanên serkeftî ji bo formalîzekirina îhtîmalê hene: formulasyona [[Andrey Kolmogorov|Kolmogorov]] û formulasyona [[Richard Threlkeld Cox|Cox]]. Di formulasyona Kolmogorov de [[kom]] wekî bûyer û îhtîmal jî wekî [[Pîvan (matematîk)|pîvanek]] li ser koman tên şirovekirin. Di [[teorema Coxê]] de, îhtîmal wekî konsepteke bingehîn (ango, ya ku zêdetir nayê analîzkirin) tê girtin û giringî tê dayîn avakirina sîstemeke hevgirtî ji bo dayîna nirxên îhtîmalê ji pêşniyaran re. Di herdu rewşan de jî, yasayên îhtîmalê eynî in, tenê hûrgiliyên teknîkî ji hev ferq ne.

Metodën din jî ji bo pîvandina nezelaliyê hene, wekî [[teoriya Dempster–Shafer]] an [[teoriya îmkanê]], lê ew di bingeh de ferq ne û bi yasayên îhtîmalê yên ku bi gelemperî tên zanin re li hev nayên.

== Warên bikaranînê ==
Teoriya îhtimalê di jiyana rojane de di nirxandina [[rîsk]] û [[Modelê statîstîkî|modelkirinê]] de tê bikaranîn. Pîşesaziya sîgorteyê û [[Bazar (aborî)|bazar]] [[zanista aktuarî]] bikartînin da ku bihayê diyar bikin û biryarên bazirganiyê bidin. Hikumet metodên îhtimalê di [[hiqûqa hawirdorê]], analîza heqdariyê û [[rêziknameya fînansê]] de bikartînin.

Meselayeke ji karanîna teoriya îhtimalê di bazirganiya sermayeyê de tesîra îhtimala têgihîştî ya her pevçûnek berfireh a [[Rojhilata Navîn]] li ser bihayên [[Neft|petrolê]] ye ku tesîrên pêlan li ser ekonomiyê bi tevahî dike. Nirxandinek ji hêla bazirganek kelûpelan ve ku herbek îhtîmaltir e dikare bihayên wê kelûpelê bilind an nizm bike, û ji bazirganên din re jî îşaretek wê ramanê bike. Li gorî vê yekê, îhtimal ne bi serbixwe û ne jî bi awayekî maqûl têne nirxandin. Teoriya fînansa tevgerî derket holê da ku tesîra ramana komî ya wisa li ser bihayê, li ser siyasetê û li ser aştî û pevçûnê diyar bike.

Ji bilî nirxandina darayî, îhtimal dikare ji bo analîzkirina trendên di [[Biyolojî|biyolojiyê]] de (mesela, belavbûna nexweşiyê) û herwiha [[Ekolojî|ekolojiyê]] de were bikaranîn. Wekî fînansê, nirxandina rîskê dikare wekî amûrek statîstîkî were bikaranîn da ku îhtîmala bûyerên nexwestî were hesab kirin, û dikare di bicîhanîna protokolan de ji bo dûrketina ji rewşên wiha bibe alîkar. Îhtîmal ji bo sêwirandina [[Lîstika şansê|lîstikên şansê]] tê bikaranîn da ku kasîno karibin qezencek garantîkirî bi dest bixin, lê di eynî zamanê de dravdanên ku ji bo teşwîqkirina berdewamiya lîstikê pir caran têne dayîn bidin lîstikvanan.

Yek ji bikaranînên dî ên giring yê teoriya îhtîmalê di heyata rojane de, meseleya [[Pêbawerî|pêbaweriyê]] ye. Di sêwirana gelek eserên xerîdariyê de, wekî [[otomobîl]] û amûrên [[Elektronîk|elektronîkî]], teoriya pêbaweriyê tê bikaranîn da ku îhtîmala têkçûnê were kêm kirin. Îhtîmala têkçûnê dikare tesîra li biryarên hilberîner ên têkildarî garantiya eserê bike.

[[Modela zimanê keşê]] (''cache language model'') û modelên din ên statîstîkî ên zimên ku di prosekirina zimanê xwezayî de tên bikaranîn jî, meselayên bikaranîna teoriya îhtîmalê ne.

== Metodên matematîkê ==

== Binêre ==

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Konseptên matematîkê]]</text>
      <sha1>d4zvsrurd7x4oruz4wodlmss38hwdlt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095625</id>
      <parentid>2095624</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T14:56:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Metodên matematîkê */</comment>
      <origin>2095625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11299" sha1="gj45pdm95ul4avmk86sd39nt18frr0f" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Dice Distribution (bar).svg|thumb|Îhtîmalên hatina çend hejmaran bi karanîna du zaran]]
'''Îhtîmal''' an jî '''dibetî''', bi bûyer û terîfên hejmarî yên derbarê îhtîmala pêkhatina wan de mijûl dibe. Îhtîmala bûyerekê hejmareke di navbera 0 û 1 de ye; çiqas ew hejmar mezintir be, ew qas îhtîmala pêkhatina bûyerê zêdetir e. Ew hejmar bi gelemperî wekî rêje (%), di navbeya %0 û %100 de, tê temsîl kirin. Meselakek hêsan avêtina pereyekî adil (bêalî) e. Ji ber ku pere adil e, îhtîmala her du encaman (&quot;ser&quot; û &quot;bin&quot;) wekhev e; îhtîmala &quot;ser&quot;ê bi îhtîmala &quot;bin&quot;ê re wekhev e; û ji ber ku tu encamên dî nînin, îhtîmala derketina &quot;ser&quot; an &quot;bin&quot;ê 1/2 ye (ku dikare wekî 0.5 an jî %50 jî were nivîsîn).

Di [[Teoriya îhtîmalê|''teoriya îhtîmalê'']] de, ji bo van konseptan formulasyoneke matematîkî ya li ser bingeha aksiomantîk hatiye danîn; ew teorî di warên wekî [[Amar|statîstîk]], [[matematîk]], [[zanist]], [[fînans]], [[qumar]], [[jîriya çêkirî]], [[fêrbûna makîneyê]], [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya lîstikan]] û [[Felsefe|felsefeyê]] de bi berfirehî tê bikaranîn, mesela, ji bo derxistina encaman derbarê frekansa pêşbînîkirî ya bûyeran de. Herwiha, teoriya îhtîmalê ji bo ravekirina mekanîzma û rêzikên bingehîn ên [[Sîstema kompleks|sîstemên kompleks]] jî tê bikaranîn.

== Tarîx ==
Lêkolîna zanistî ya îhtimalê pêşkeftinek modern a matematîkê ye. [[Qumar]] temsîl dide ku di seranserê tarîxê de eleqeyek ji bo pîvandina ramanên îhtimalê hebûye, lê danasînên matematîkî yên rast pir dereng derketine holê. Sebebên pêşveçûna yawaş ya matematîka îhtimalê hene. Her çend lîstikên şansê motîvasyona lêkolîna matematîkî ya îhtimalê peyda kirin jî, pirsgirêkên bingehîn hîn jî ji hêla xurafeyan ve têne veşartin.

Ligorî [[Richard Jeffrey]], &quot;Berî nîvê sedeya heftê, têgeha 'îhtimal' ([[Zimanê latînî|latînî]] ''probabilis'') tê maneya ''pejirandî'', û bi wê maneyê, bi yekdengî, ji bo raman û çalakiyê dihat bikaranîn. Çalakiyek an ramanek îhtimal ew bû ku însanên aqilmend dê di şert û mercan de bikin an bigirin.&quot; Lêbelê, bi taybetî di çarçoveyên qanûnî de, 'îhtimal' dikare ji bo pêşniyarên ku delîlên baş ji bo wan hebûn jî were sepandin.

[[Wêne:Cardano.jpg|thumb|140px|[[Gerolamo Cardano]] (sedeya 16an)]]
[[Wêne:Christiaan Huygens-painting.jpeg|thumb|140px|[[Christiaan Huygens]], yek ji kitêbên yekêdi derbare îhtîmalê weşan kir (sedeya 17an).]]

Zanyarê îtalî a sedeya şanzdehan [[Gerolamo Cardano]], tesîriya terîfkirina &quot;[[Şans (îhtîmal)|şans]]&quot; wekî rêjeya encamên erênî li hember encamên neyînî temsîl da (ew yek tê wê maneyê ku îhtîmala bûyerekê bi rêjeya encamên erênî li hember hejmara giştî ya encamên gengaz tê diyarkirin). Ji bilî eserên destpêkê yên Cardano, teoriya îhtîmalan vedigere serdema pevguhertina nameyan di navbeya [[Pierre de Fermat]] û [[Blaise Pascal]] de (1654). [[Christiaan Huygens]] (1657) yekê lêkolîna zanistî ya naskirî li ser vê meseleyê pêşkêş kir. Esera [[Jakob Bernoulli]] ya bi navê ''[[Ars Conjectandi]]'' (piştî mirina wî, 1713) û ya [[Abraham de Moivre]] ya bi navê ''[[Doctrine of Chances]]'' (1718), ew mesele wekî şaxek ji matematîkê nirxandin.

Kokên [[teoriya xeletiyê]] digihîjin esera [[Roger Cotes]] a bi navê ''Opera Miscellanea'' (ku piştî mirina wî di sala 1722an de hat weşandin), lêbelê nivîseke [[Thomas Simpson]] a sala 1755an (ku di 1756an de hat çapkirin) yekê car ew teorî li ser nîqaşa xeletiyên çavdêriyê bikaranî. Çapa nû ya vê nivîsê (1757) wan prensîbên bingehîn (''aksiyom'') temsîl dike ku xeletiyên erênî û neyînî xwedî eynî îhtîmala rûdanê ne, û ku hin sinorên diyarkirî çarçoveya gî xeletiyan diyar dikin. Simpson herwiha behsa xeletiyên berdewam dike û behsa kurveke îhtîmalê dike.

Du yasayên ewil ên derbarê xeletiyan de, ku hatin pêşniyarkirin, ji aliyê [[Pierre-Simon Laplace]] ve hatin derxistin. Yasaya yekê di sala 1774an de hat weşandin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyeke dikare wekî fonksiyoneke eksponensiyel a mezinahiya hejmarî ya xeletiyê were îfadekirin, bêyî ku li temsîla wê (erênî an neyînîbûna wê) were nihêrîn. Yasaya duyê a xeletiyan di sala 1778an de ji aliyê Laplace ve hat pêşniyarkirin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyê fonksiyoneke eksponensiyel a çargoşeya xeletiyê ye. Yasaya duyê a xeletiyan wekî &quot;belavbûna normal&quot; an jî &quot;yasaya Gauss&quot; tê naskirin. &quot;Ji hêla tarîxê ve zehmet e ku însan wê yasayê bispêre Gauss; çunkî Gauss, tevî jêhatîbûna xwe ya awarte ya di temenekî biçûk de, îhtîmaleke mezin e ku ew keşf nekiribe berî ku bigihîje temenê du saliyê.&quot;

[[Daniel Bernoulli]] (1778) prensîba &quot;esera herî mezin a îhtîmalên sîstemeke xeletiyên hevdem&quot; (an jî xeletiyên ku bi hev re çêdibin) da nasîn.

[[Wêne:Bendixen - Carl Friedrich Gauß, 1828.jpg|thumb|140px|Carl Friedrich Gauss]]

[[Adrien-Marie Legendre]] (1805) metoda kêmtir a çargoşeyan pêşxist û di ''Nouvelles méthodes pour la détermination des orbites des comètes'' (Metodên Nû ji bo Diyarkirina Orbîtên Kometan) de da nasîn. Nivîskarê îrlandî-amerîkî, [[Robert Adrain]], edîtorê &quot;The Analyst&quot; (1808), pêşî qanûna tesîsa çewtiyê derxist holê,

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\phi(x) = ce^{-h^2 x^2}&lt;/math&gt;

li vir &lt;math&gt;h&lt;/math&gt; konstanteke girêdayî hûrgiliya çavdêriyê ye, û &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; faktoreke pîvanê ye ku piştrast dike rûbera di bin xetê de (kurvê) wekhevî 1ê be. Wî du îsbat pêşkêş kirin; ya duyê di eslê xwe de eynî îsbata [[John Herschel]] (1850) bû. Gauss di sala 1809an de yekê îsbat pêşkêş kir ku wisa xuya dike li Ewropayê dihat zanin (piştî ya Adrain, ew ya sêyê bû). Îsbatên din ji hêla Laplace (1810, 1812), Gauss (1823), [[James Ivory (matematîkvan)|James Ivory]] (1825, 1826), Hagen (1837), [[Friedrich Wilhelm Bessel|Friedrich Bessel]] (1838), [[William Fishburn Donkin|W.F. Donkin]] (1844, 1856) û [[Morgan Crofton]] (1870) ve hatin pêşkêşkirin. Kesên din ên ku beşdarî vê meseleyê bûn wan bûne: [[Robert Leslie Ellis|Ellis]] (1844), [[Augustus De Morgan|De Morgan]] (1864), [[James Whitbread Lee Glaisher|Glaisher]] (1872) û [[Giovanni Schiaparelli]] (1875). Formula Peters (1856) ya ji bo ''r'' ku xeletiya muhtemel a çavdêriyeke yekane ye, baş tê zanin.

Di sedeya nozdehan de, di nav nivîskarên ku li ser teoriya giştî xebitîne de kesên wekî [[Pierre-Simon Laplace|Laplace]], [[Sylvestre François Lacroix|Sylvestre Lacroix]] (1816), Littrow (1833), [[Adolphe Quetelet]] (1853), [[Richard Dedekind]] (1860), Helmert (1872), [[Paul Matthieu Hermann Laurent|Hermann Laurent]] (1873), Liagre, Didion û [[Karl Pearson]] hebûn. [[Augustus De Morgan]] û [[George Boole]] şêwaza pêşkêşkirina teoriyê baştir kirin.

Di sala 1906an de, [[Andrey Markov]] konsepta [[zincîra Markovê]] pêşkêş kir; wê konseptê di teoriya [[Pêvajoya stokastîk|pêvajoyên stokastîk]] û sepanên wê de rolek giring lîst. Teoriya modern a îhtîmalê ku li ser bingeha [[Pîvan (matematîk)|teoriya pîvanê]] hatiye avakirin, di sala 1931ê de ji heta [[Andrey Kolmogorov]] ve hate pêşxistin.

== Teoriya îhtîmalê ==
Mîna [[Teorî|teoriyên]] din, [[teoriya îhtîmalê]] jî temsîl kirina konseptên xwe ye bi awayekî formal, ango, bi wan konseptên ku dikarin ji maneya xwe ferq werin hesibandin. Ew konseptên formal ligorî yasayên matematîk û mantiqê tên bikaranîn û guhertin, û encamên ku derdikevin holê, dîsa di çarçoveya pirsgirêkê bixwe de tên şirovekirin an veguhestin.

Bi kêmanî du hewldanên serkeftî ji bo formalîzekirina îhtîmalê hene: formulasyona [[Andrey Kolmogorov|Kolmogorov]] û formulasyona [[Richard Threlkeld Cox|Cox]]. Di formulasyona Kolmogorov de [[kom]] wekî bûyer û îhtîmal jî wekî [[Pîvan (matematîk)|pîvanek]] li ser koman tên şirovekirin. Di [[teorema Coxê]] de, îhtîmal wekî konsepteke bingehîn (ango, ya ku zêdetir nayê analîzkirin) tê girtin û giringî tê dayîn avakirina sîstemeke hevgirtî ji bo dayîna nirxên îhtîmalê ji pêşniyaran re. Di herdu rewşan de jî, yasayên îhtîmalê eynî in, tenê hûrgiliyên teknîkî ji hev ferq ne.

Metodën din jî ji bo pîvandina nezelaliyê hene, wekî [[teoriya Dempster–Shafer]] an [[teoriya îmkanê]], lê ew di bingeh de ferq ne û bi yasayên îhtîmalê yên ku bi gelemperî tên zanin re li hev nayên.

== Warên bikaranînê ==
Teoriya îhtimalê di jiyana rojane de di nirxandina [[rîsk]] û [[Modelê statîstîkî|modelkirinê]] de tê bikaranîn. Pîşesaziya sîgorteyê û [[Bazar (aborî)|bazar]] [[zanista aktuarî]] bikartînin da ku bihayê diyar bikin û biryarên bazirganiyê bidin. Hikumet metodên îhtimalê di [[hiqûqa hawirdorê]], analîza heqdariyê û [[rêziknameya fînansê]] de bikartînin.

Meselayeke ji karanîna teoriya îhtimalê di bazirganiya sermayeyê de tesîra îhtimala têgihîştî ya her pevçûnek berfireh a [[Rojhilata Navîn]] li ser bihayên [[Neft|petrolê]] ye ku tesîrên pêlan li ser ekonomiyê bi tevahî dike. Nirxandinek ji hêla bazirganek kelûpelan ve ku herbek îhtîmaltir e dikare bihayên wê kelûpelê bilind an nizm bike, û ji bazirganên din re jî îşaretek wê ramanê bike. Li gorî vê yekê, îhtimal ne bi serbixwe û ne jî bi awayekî maqûl têne nirxandin. Teoriya fînansa tevgerî derket holê da ku tesîra ramana komî ya wisa li ser bihayê, li ser siyasetê û li ser aştî û pevçûnê diyar bike.

Ji bilî nirxandina darayî, îhtimal dikare ji bo analîzkirina trendên di [[Biyolojî|biyolojiyê]] de (mesela, belavbûna nexweşiyê) û herwiha [[Ekolojî|ekolojiyê]] de were bikaranîn. Wekî fînansê, nirxandina rîskê dikare wekî amûrek statîstîkî were bikaranîn da ku îhtîmala bûyerên nexwestî were hesab kirin, û dikare di bicîhanîna protokolan de ji bo dûrketina ji rewşên wiha bibe alîkar. Îhtîmal ji bo sêwirandina [[Lîstika şansê|lîstikên şansê]] tê bikaranîn da ku kasîno karibin qezencek garantîkirî bi dest bixin, lê di eynî zamanê de dravdanên ku ji bo teşwîqkirina berdewamiya lîstikê pir caran têne dayîn bidin lîstikvanan.

Yek ji bikaranînên dî ên giring yê teoriya îhtîmalê di heyata rojane de, meseleya [[Pêbawerî|pêbaweriyê]] ye. Di sêwirana gelek eserên xerîdariyê de, wekî [[otomobîl]] û amûrên [[Elektronîk|elektronîkî]], teoriya pêbaweriyê tê bikaranîn da ku îhtîmala têkçûnê were kêm kirin. Îhtîmala têkçûnê dikare tesîra li biryarên hilberîner ên têkildarî garantiya eserê bike.

[[Modela zimanê keşê]] (''cache language model'') û modelên din ên statîstîkî ên zimên ku di prosekirina zimanê xwezayî de tên bikaranîn jî, meselayên bikaranîna teoriya îhtîmalê ne.

== Metodên matematîkê ==
[[Wêne:Probability vs odds.svg|thumb|Hesabkirina îhtîmal (rîsk) û şans]]

== Binêre ==

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Konseptên matematîkê]]</text>
      <sha1>gj45pdm95ul4avmk86sd39nt18frr0f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095626</id>
      <parentid>2095625</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T15:07:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Metodên matematîkê */</comment>
      <origin>2095626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13759" sha1="0lkohm4n7pijeb5lpzxgonytblie8yl" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Dice Distribution (bar).svg|thumb|Îhtîmalên hatina çend hejmaran bi karanîna du zaran]]
'''Îhtîmal''' an jî '''dibetî''', bi bûyer û terîfên hejmarî yên derbarê îhtîmala pêkhatina wan de mijûl dibe. Îhtîmala bûyerekê hejmareke di navbera 0 û 1 de ye; çiqas ew hejmar mezintir be, ew qas îhtîmala pêkhatina bûyerê zêdetir e. Ew hejmar bi gelemperî wekî rêje (%), di navbeya %0 û %100 de, tê temsîl kirin. Meselakek hêsan avêtina pereyekî adil (bêalî) e. Ji ber ku pere adil e, îhtîmala her du encaman (&quot;ser&quot; û &quot;bin&quot;) wekhev e; îhtîmala &quot;ser&quot;ê bi îhtîmala &quot;bin&quot;ê re wekhev e; û ji ber ku tu encamên dî nînin, îhtîmala derketina &quot;ser&quot; an &quot;bin&quot;ê 1/2 ye (ku dikare wekî 0.5 an jî %50 jî were nivîsîn).

Di [[Teoriya îhtîmalê|''teoriya îhtîmalê'']] de, ji bo van konseptan formulasyoneke matematîkî ya li ser bingeha aksiomantîk hatiye danîn; ew teorî di warên wekî [[Amar|statîstîk]], [[matematîk]], [[zanist]], [[fînans]], [[qumar]], [[jîriya çêkirî]], [[fêrbûna makîneyê]], [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya lîstikan]] û [[Felsefe|felsefeyê]] de bi berfirehî tê bikaranîn, mesela, ji bo derxistina encaman derbarê frekansa pêşbînîkirî ya bûyeran de. Herwiha, teoriya îhtîmalê ji bo ravekirina mekanîzma û rêzikên bingehîn ên [[Sîstema kompleks|sîstemên kompleks]] jî tê bikaranîn.

== Tarîx ==
Lêkolîna zanistî ya îhtimalê pêşkeftinek modern a matematîkê ye. [[Qumar]] temsîl dide ku di seranserê tarîxê de eleqeyek ji bo pîvandina ramanên îhtimalê hebûye, lê danasînên matematîkî yên rast pir dereng derketine holê. Sebebên pêşveçûna yawaş ya matematîka îhtimalê hene. Her çend lîstikên şansê motîvasyona lêkolîna matematîkî ya îhtimalê peyda kirin jî, pirsgirêkên bingehîn hîn jî ji hêla xurafeyan ve têne veşartin.

Ligorî [[Richard Jeffrey]], &quot;Berî nîvê sedeya heftê, têgeha 'îhtimal' ([[Zimanê latînî|latînî]] ''probabilis'') tê maneya ''pejirandî'', û bi wê maneyê, bi yekdengî, ji bo raman û çalakiyê dihat bikaranîn. Çalakiyek an ramanek îhtimal ew bû ku însanên aqilmend dê di şert û mercan de bikin an bigirin.&quot; Lêbelê, bi taybetî di çarçoveyên qanûnî de, 'îhtimal' dikare ji bo pêşniyarên ku delîlên baş ji bo wan hebûn jî were sepandin.

[[Wêne:Cardano.jpg|thumb|140px|[[Gerolamo Cardano]] (sedeya 16an)]]
[[Wêne:Christiaan Huygens-painting.jpeg|thumb|140px|[[Christiaan Huygens]], yek ji kitêbên yekêdi derbare îhtîmalê weşan kir (sedeya 17an).]]

Zanyarê îtalî a sedeya şanzdehan [[Gerolamo Cardano]], tesîriya terîfkirina &quot;[[Şans (îhtîmal)|şans]]&quot; wekî rêjeya encamên erênî li hember encamên neyînî temsîl da (ew yek tê wê maneyê ku îhtîmala bûyerekê bi rêjeya encamên erênî li hember hejmara giştî ya encamên gengaz tê diyarkirin). Ji bilî eserên destpêkê yên Cardano, teoriya îhtîmalan vedigere serdema pevguhertina nameyan di navbeya [[Pierre de Fermat]] û [[Blaise Pascal]] de (1654). [[Christiaan Huygens]] (1657) yekê lêkolîna zanistî ya naskirî li ser vê meseleyê pêşkêş kir. Esera [[Jakob Bernoulli]] ya bi navê ''[[Ars Conjectandi]]'' (piştî mirina wî, 1713) û ya [[Abraham de Moivre]] ya bi navê ''[[Doctrine of Chances]]'' (1718), ew mesele wekî şaxek ji matematîkê nirxandin.

Kokên [[teoriya xeletiyê]] digihîjin esera [[Roger Cotes]] a bi navê ''Opera Miscellanea'' (ku piştî mirina wî di sala 1722an de hat weşandin), lêbelê nivîseke [[Thomas Simpson]] a sala 1755an (ku di 1756an de hat çapkirin) yekê car ew teorî li ser nîqaşa xeletiyên çavdêriyê bikaranî. Çapa nû ya vê nivîsê (1757) wan prensîbên bingehîn (''aksiyom'') temsîl dike ku xeletiyên erênî û neyînî xwedî eynî îhtîmala rûdanê ne, û ku hin sinorên diyarkirî çarçoveya gî xeletiyan diyar dikin. Simpson herwiha behsa xeletiyên berdewam dike û behsa kurveke îhtîmalê dike.

Du yasayên ewil ên derbarê xeletiyan de, ku hatin pêşniyarkirin, ji aliyê [[Pierre-Simon Laplace]] ve hatin derxistin. Yasaya yekê di sala 1774an de hat weşandin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyeke dikare wekî fonksiyoneke eksponensiyel a mezinahiya hejmarî ya xeletiyê were îfadekirin, bêyî ku li temsîla wê (erênî an neyînîbûna wê) were nihêrîn. Yasaya duyê a xeletiyan di sala 1778an de ji aliyê Laplace ve hat pêşniyarkirin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyê fonksiyoneke eksponensiyel a çargoşeya xeletiyê ye. Yasaya duyê a xeletiyan wekî &quot;belavbûna normal&quot; an jî &quot;yasaya Gauss&quot; tê naskirin. &quot;Ji hêla tarîxê ve zehmet e ku însan wê yasayê bispêre Gauss; çunkî Gauss, tevî jêhatîbûna xwe ya awarte ya di temenekî biçûk de, îhtîmaleke mezin e ku ew keşf nekiribe berî ku bigihîje temenê du saliyê.&quot;

[[Daniel Bernoulli]] (1778) prensîba &quot;esera herî mezin a îhtîmalên sîstemeke xeletiyên hevdem&quot; (an jî xeletiyên ku bi hev re çêdibin) da nasîn.

[[Wêne:Bendixen - Carl Friedrich Gauß, 1828.jpg|thumb|140px|Carl Friedrich Gauss]]

[[Adrien-Marie Legendre]] (1805) metoda kêmtir a çargoşeyan pêşxist û di ''Nouvelles méthodes pour la détermination des orbites des comètes'' (Metodên Nû ji bo Diyarkirina Orbîtên Kometan) de da nasîn. Nivîskarê îrlandî-amerîkî, [[Robert Adrain]], edîtorê &quot;The Analyst&quot; (1808), pêşî qanûna tesîsa çewtiyê derxist holê,

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\phi(x) = ce^{-h^2 x^2}&lt;/math&gt;

li vir &lt;math&gt;h&lt;/math&gt; konstanteke girêdayî hûrgiliya çavdêriyê ye, û &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; faktoreke pîvanê ye ku piştrast dike rûbera di bin xetê de (kurvê) wekhevî 1ê be. Wî du îsbat pêşkêş kirin; ya duyê di eslê xwe de eynî îsbata [[John Herschel]] (1850) bû. Gauss di sala 1809an de yekê îsbat pêşkêş kir ku wisa xuya dike li Ewropayê dihat zanin (piştî ya Adrain, ew ya sêyê bû). Îsbatên din ji hêla Laplace (1810, 1812), Gauss (1823), [[James Ivory (matematîkvan)|James Ivory]] (1825, 1826), Hagen (1837), [[Friedrich Wilhelm Bessel|Friedrich Bessel]] (1838), [[William Fishburn Donkin|W.F. Donkin]] (1844, 1856) û [[Morgan Crofton]] (1870) ve hatin pêşkêşkirin. Kesên din ên ku beşdarî vê meseleyê bûn wan bûne: [[Robert Leslie Ellis|Ellis]] (1844), [[Augustus De Morgan|De Morgan]] (1864), [[James Whitbread Lee Glaisher|Glaisher]] (1872) û [[Giovanni Schiaparelli]] (1875). Formula Peters (1856) ya ji bo ''r'' ku xeletiya muhtemel a çavdêriyeke yekane ye, baş tê zanin.

Di sedeya nozdehan de, di nav nivîskarên ku li ser teoriya giştî xebitîne de kesên wekî [[Pierre-Simon Laplace|Laplace]], [[Sylvestre François Lacroix|Sylvestre Lacroix]] (1816), Littrow (1833), [[Adolphe Quetelet]] (1853), [[Richard Dedekind]] (1860), Helmert (1872), [[Paul Matthieu Hermann Laurent|Hermann Laurent]] (1873), Liagre, Didion û [[Karl Pearson]] hebûn. [[Augustus De Morgan]] û [[George Boole]] şêwaza pêşkêşkirina teoriyê baştir kirin.

Di sala 1906an de, [[Andrey Markov]] konsepta [[zincîra Markovê]] pêşkêş kir; wê konseptê di teoriya [[Pêvajoya stokastîk|pêvajoyên stokastîk]] û sepanên wê de rolek giring lîst. Teoriya modern a îhtîmalê ku li ser bingeha [[Pîvan (matematîk)|teoriya pîvanê]] hatiye avakirin, di sala 1931ê de ji heta [[Andrey Kolmogorov]] ve hate pêşxistin.

== Teoriya îhtîmalê ==
Mîna [[Teorî|teoriyên]] din, [[teoriya îhtîmalê]] jî temsîl kirina konseptên xwe ye bi awayekî formal, ango, bi wan konseptên ku dikarin ji maneya xwe ferq werin hesibandin. Ew konseptên formal ligorî yasayên matematîk û mantiqê tên bikaranîn û guhertin, û encamên ku derdikevin holê, dîsa di çarçoveya pirsgirêkê bixwe de tên şirovekirin an veguhestin.

Bi kêmanî du hewldanên serkeftî ji bo formalîzekirina îhtîmalê hene: formulasyona [[Andrey Kolmogorov|Kolmogorov]] û formulasyona [[Richard Threlkeld Cox|Cox]]. Di formulasyona Kolmogorov de [[kom]] wekî bûyer û îhtîmal jî wekî [[Pîvan (matematîk)|pîvanek]] li ser koman tên şirovekirin. Di [[teorema Coxê]] de, îhtîmal wekî konsepteke bingehîn (ango, ya ku zêdetir nayê analîzkirin) tê girtin û giringî tê dayîn avakirina sîstemeke hevgirtî ji bo dayîna nirxên îhtîmalê ji pêşniyaran re. Di herdu rewşan de jî, yasayên îhtîmalê eynî in, tenê hûrgiliyên teknîkî ji hev ferq ne.

Metodën din jî ji bo pîvandina nezelaliyê hene, wekî [[teoriya Dempster–Shafer]] an [[teoriya îmkanê]], lê ew di bingeh de ferq ne û bi yasayên îhtîmalê yên ku bi gelemperî tên zanin re li hev nayên.

== Warên bikaranînê ==
Teoriya îhtimalê di jiyana rojane de di nirxandina [[rîsk]] û [[Modelê statîstîkî|modelkirinê]] de tê bikaranîn. Pîşesaziya sîgorteyê û [[Bazar (aborî)|bazar]] [[zanista aktuarî]] bikartînin da ku bihayê diyar bikin û biryarên bazirganiyê bidin. Hikumet metodên îhtimalê di [[hiqûqa hawirdorê]], analîza heqdariyê û [[rêziknameya fînansê]] de bikartînin.

Meselayeke ji karanîna teoriya îhtimalê di bazirganiya sermayeyê de tesîra îhtimala têgihîştî ya her pevçûnek berfireh a [[Rojhilata Navîn]] li ser bihayên [[Neft|petrolê]] ye ku tesîrên pêlan li ser ekonomiyê bi tevahî dike. Nirxandinek ji hêla bazirganek kelûpelan ve ku herbek îhtîmaltir e dikare bihayên wê kelûpelê bilind an nizm bike, û ji bazirganên din re jî îşaretek wê ramanê bike. Li gorî vê yekê, îhtimal ne bi serbixwe û ne jî bi awayekî maqûl têne nirxandin. Teoriya fînansa tevgerî derket holê da ku tesîra ramana komî ya wisa li ser bihayê, li ser siyasetê û li ser aştî û pevçûnê diyar bike.

Ji bilî nirxandina darayî, îhtimal dikare ji bo analîzkirina trendên di [[Biyolojî|biyolojiyê]] de (mesela, belavbûna nexweşiyê) û herwiha [[Ekolojî|ekolojiyê]] de were bikaranîn. Wekî fînansê, nirxandina rîskê dikare wekî amûrek statîstîkî were bikaranîn da ku îhtîmala bûyerên nexwestî were hesab kirin, û dikare di bicîhanîna protokolan de ji bo dûrketina ji rewşên wiha bibe alîkar. Îhtîmal ji bo sêwirandina [[Lîstika şansê|lîstikên şansê]] tê bikaranîn da ku kasîno karibin qezencek garantîkirî bi dest bixin, lê di eynî zamanê de dravdanên ku ji bo teşwîqkirina berdewamiya lîstikê pir caran têne dayîn bidin lîstikvanan.

Yek ji bikaranînên dî ên giring yê teoriya îhtîmalê di heyata rojane de, meseleya [[Pêbawerî|pêbaweriyê]] ye. Di sêwirana gelek eserên xerîdariyê de, wekî [[otomobîl]] û amûrên [[Elektronîk|elektronîkî]], teoriya pêbaweriyê tê bikaranîn da ku îhtîmala têkçûnê were kêm kirin. Îhtîmala têkçûnê dikare tesîra li biryarên hilberîner ên têkildarî garantiya eserê bike.

[[Modela zimanê keşê]] (''cache language model'') û modelên din ên statîstîkî ên zimên ku di prosekirina zimanê xwezayî de tên bikaranîn jî, meselayên bikaranîna teoriya îhtîmalê ne.

== Metodên matematîkê ==
[[Wêne:Probability vs odds.svg|thumb|Hesabkirina îhtîmal (rîsk) û şans]]Ezmûnekê bifikirin ku dikare çendîn encaman derxîne holê. Koma gî encamên gengaz wekî &quot;[[Qada nimûne|qada nimûneyê]]&quot; ya ezmûnê tê binavkirin ku carinan bi sembola '''Ω''' tê temsîl kirin. [[Koma qûwetê]] ya qada nimûneyê, bi rêya liçavgirtina gî komên ferq yên encamên gengaz pêk tê. Mesela avêtina zarê dikare şeş encamên gengaz derxîne holê. Komeke encamên gengaz ew e ku tê de hejmareke tek (ne cot) li ser zarê derdikeve. Bi vî awayî, binekoma {1,3,5} elementeke koma qûwetê ya qada nimûneyê ya avêtina zarê ye. Ew kom wekî &quot;bûyer&quot; tên binavkirin. Di wê rewşê de, {1,3,5} ew bûyer e ku tê de zar li ser hejmareke tek dikeve. Eger encamên ku bi rastî çêdibin di nav bûyereke diyarkirî de bin, tê gotin ku ew bûyer pêk hatiye.

Îhtîmal metodek e ji bo dayîna nirxekî di navbera sifir û yekê de ji her bûyerekê re, bi wê şertê ku ji bo bûyera ku ji hemû encamên gengaz pêk tê (di mesela me de, bûyera {1,2,3,4,5,6}), nirxê yekê were diyarkirin. Ji bo ku tiştek wekî îhtîmal were hesibandin, divê ew diyarkirina nirxan wê şertê pêk bîne ku ji bo her komeke bûyerên ku hevdu derdixin derve (ango bûyerên bêyî ti encamên hevpar, wekî bûyerên {1,6}, {3} û {2,4}), îhtîmala pêkhatina herî kêm yek ji wan bûyeran, bi rêya komkirina îhtîmalên gî bûyerên takekesî tê bidestxistin.

Îhtîmala [[Bûyer|bûyereke]] A bi awayê &lt;math&gt;P(A)&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;p(A)&lt;/math&gt; an jî &lt;math&gt;\text{Pr}(A)&lt;/math&gt; tê nivîsîn. Ew terîfa matematîkî ya îhtîmalê, bi bikaranîna konsepta pîvanê dikare ji bo fezayên nimûneyê yên bêsinor û heta fezayên nimûneyê yên nehejmartinbar jî were berfirehkirin.

Berevajî an temamkera bûyereke A, bûyera [ne A] ye (ango bûyera ku A lê nayê pêkanîn); ev yek bi gelemperî bi awayên &lt;math&gt;A', A^c&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;\overline{A}, A^\complement, \neg A&lt;/math&gt; an jî &lt;math&gt;{\sim}A&lt;/math&gt; tê temsîl kirin û îhtîmala wê bi rêya ''P''(ne A) = 1 − ''P''(A) tê diyarkirin. 

Mesela îhtîmala ku di zarê şeş-rûyî de hejmara şeş neyê kişandin, ev e 1 – (îhtîmala kişandina şeşê) = {{nowrap|1=1 − {{sfrac|1|6}} = {{sfrac|5|6}}.}}⁠

Eger di carek pêkanîna ceribandinekê de du bûyerên ''A'' û ''B'' pêk werin, ew yek wekî hevbirîn an jî îhtîmala hevbeş a ''A'' û ''B'' tê binavkirin û bi awayê &lt;math&gt;P(A \cap B)&lt;/math&gt; tê temsîl kirin.

=== Bûyerên serbixwe ===

== Binêre ==

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Konseptên matematîkê]]</text>
      <sha1>0lkohm4n7pijeb5lpzxgonytblie8yl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja bikarhêner:Ashina27</title>
    <ns>3</ns>
    <id>330091</id>
    <revision>
      <id>2095615</id>
      <parentid>2095603</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T12:12:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina27</username>
        <id>183261</id>
      </contributor>
      <comment>/* Hişyarî! */ Bersiv</comment>
      <origin>2095615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7302" sha1="df0iooxex4rjz8lmu57rwannsrlkld3" xml:space="preserve">== Îstîfade ==
Merheba @[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]], wîkîpediya ne cihê îdeolojiyê ye. Bi kerema xwe wê hirmet bike. Ku derdên te hene tu her tim dikarî gotûbêjekî ava bikî û nîqaş bikî. Lê jêbirina agahî û agahîdank ne struktura şuxilê me ye. Diqat bike, dibe ku tu têyî astengkirin, wexta ku tu mîna niha berdewam bikî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:04, 23 îlon 2026 (UTC)

:Merheba @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] û @[[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]], mixabin, ew kes guh nade hişyaran. Hûn dikarin wî asteng bikin? 
:- Silav û rêz. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:27, 23 îlon 2026 (UTC)
:Could you please provide the specific reliable source establishing that Erzurumlu İbrahim Hakkı was Kurdish?
:His major works, including ''Mârifetnâme'' and his ''Dîvân'', are predominantly written in Ottoman Turkish, and I have not found a statement in his own writings identifying himself as Kurdish.
:I am not claiming that writing in Turkish proves he was Turkish. I am simply asking that the claim of Kurdish ethnicity be supported by a reliable historical source rather than inferred from his association with Tillo. [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 21:52, 23 îlon 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] I’m taking a look at this article, which is already marked as questionable at the top. You could also just keep trying it the way you are doing right now. I’ll see to it that I fix any errors I find. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:57, 23 îlon 2026 (UTC)
:::Have you actually examined the source currently being used to support his Kurdish identity? What makes it reliable?
:::The source I provided is an academic publication from an established university, whereas the current source appears to be a clearly biased newspaper. Can a definitive claim about his ethnicity really be based on such a questionable source while an academic source is dismissed?
:::This is my source: [https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf? https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf?] [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 22:06, 23 îlon 2026 (UTC)
::::Take a moment to catch your breath, then take a look at the article. You will see that the problematic article—previously flagged—has now been refined and improved. I think that should suffice. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 22:21, 23 îlon 2026 (UTC)
:::::P.S: “Tirk“ means ''Turk.'' [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 22:22, 23 îlon 2026 (UTC)
::::::Yes I know that. Thanks for the correction.  [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 22:34, 23 îlon 2026 (UTC)
:::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]],  @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]]@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] I wanted to suggest anyway that we change the article &quot;[[Îbrahîm Heqiyê Erziromî|Erzurumlu İbrahim Hakkı]]. There is no source stating that he was Kurdish. For the &quot;demonym,&quot; one could list Ottoman or Turkish. Many authors did not write in their native language.
:::::::And  @[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]], you don't speak Kurdish. So stop editing the articles without discussion. The Kurdish Wikipedia is not the place for Turkish nationalist propaganda. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:11, 24 îlon 2026 (UTC)
::::::::My nationality or the language I speak does not determine whether an edit is valid. Wikipedia articles should be based on reliable sources and applicable policies. If you disagree with an edit, please discuss the specific content and sources rather than making assumptions about my motives or political views. [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 08:24, 24 îlon 2026 (UTC)
:::::::::@[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] Go learn Kurdish. Then you can edit the Kurdish Wikipedia. Otherwise, use the talk page on the Kurdish Wikipedia. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:28, 24 îlon 2026 (UTC)

== Regarding his ethnicity ==
I would like to request that the article be revised to reflect this source, which identifies İbrahim Hakkı as Turkish and documents that his works were written in Turkish. I believe this source should be considered alongside the existing sources before describing his ethnic identity as definitively Kurdish.

Source: [https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf? https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf?] [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 21:59, 23 îlon 2026 (UTC)

== Hişyarî! ==
Silav @[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] li gorî tevgerê yên di warê guhertinan de diyar e ku tu navê kurdan ji gelek gotaran dertînî. Ev yek rasterast li dijî polîtîkayên Wîkîpediya ne û sansûr e. Ger tu van guhertinan berdewam bikî ez ê daxwaza asteng kirina bidim destpêkirin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 07:36, 24 îlon 2026 (UTC)

:I am not removing references to Kurds simply because they are Kurdish. I am questioning or correcting claims that are unsupported, disputed, or presented without reliable sources. If you believe an edit violates Wikipedia policy, please identify the specific edit, policy, and sources supporting your position. I am happy to discuss this on the article's talk page. Let's keep the discussion focused on reliable sources and Wikipedia policies rather than accusations of censorship. [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 08:19, 24 îlon 2026 (UTC)
::Ev tiştê ku tu li vir îdîa dikî rasterast fikr û ramanên dewletan e. Hemî îdeolîjiyên fermî rastiyan nabêjin û Wîkîpediya arşîva dewletan nîne. Diyar e ku tu bi kurdî jî nizanî. Ji kerema bihêle bila di derbarê sererastkirinên naverokan de bikarhênerên ku bi kurdî dizanin biryar bidin. Ji ber ku tu bi kurdî nizanî dest ji guhertina Wîkîpediya kurdî berde. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:27, 24 îlon 2026 (UTC)
:::Wikipedia is not based on who is Kurdish, Turkish, or which language an editor speaks. Content should be determined by reliable sources, verifiability, and consensus.
:::I am not asking Wikipedia to accept state propaganda. I am asking that disputed historical claims be supported by reliable academic sources. If you disagree with my edits, please provide sources supporting the specific claims rather than questioning my identity or language ability. [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 12:12, 24 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>df0iooxex4rjz8lmu57rwannsrlkld3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095616</id>
      <parentid>2095615</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T12:15:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina27</username>
        <id>183261</id>
      </contributor>
      <comment>/* Îstîfade */ Bersiv</comment>
      <origin>2095616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7838" sha1="0utll2xuy7ep1ur8vngko8bwwl864qh" xml:space="preserve">== Îstîfade ==
Merheba @[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]], wîkîpediya ne cihê îdeolojiyê ye. Bi kerema xwe wê hirmet bike. Ku derdên te hene tu her tim dikarî gotûbêjekî ava bikî û nîqaş bikî. Lê jêbirina agahî û agahîdank ne struktura şuxilê me ye. Diqat bike, dibe ku tu têyî astengkirin, wexta ku tu mîna niha berdewam bikî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:04, 23 îlon 2026 (UTC)

:Merheba @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] û @[[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]], mixabin, ew kes guh nade hişyaran. Hûn dikarin wî asteng bikin? 
:- Silav û rêz. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:27, 23 îlon 2026 (UTC)
:Could you please provide the specific reliable source establishing that Erzurumlu İbrahim Hakkı was Kurdish?
:His major works, including ''Mârifetnâme'' and his ''Dîvân'', are predominantly written in Ottoman Turkish, and I have not found a statement in his own writings identifying himself as Kurdish.
:I am not claiming that writing in Turkish proves he was Turkish. I am simply asking that the claim of Kurdish ethnicity be supported by a reliable historical source rather than inferred from his association with Tillo. [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 21:52, 23 îlon 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] I’m taking a look at this article, which is already marked as questionable at the top. You could also just keep trying it the way you are doing right now. I’ll see to it that I fix any errors I find. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:57, 23 îlon 2026 (UTC)
:::Have you actually examined the source currently being used to support his Kurdish identity? What makes it reliable?
:::The source I provided is an academic publication from an established university, whereas the current source appears to be a clearly biased newspaper. Can a definitive claim about his ethnicity really be based on such a questionable source while an academic source is dismissed?
:::This is my source: [https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf? https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf?] [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 22:06, 23 îlon 2026 (UTC)
::::Take a moment to catch your breath, then take a look at the article. You will see that the problematic article—previously flagged—has now been refined and improved. I think that should suffice. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 22:21, 23 îlon 2026 (UTC)
:::::P.S: “Tirk“ means ''Turk.'' [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 22:22, 23 îlon 2026 (UTC)
::::::Yes I know that. Thanks for the correction.  [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 22:34, 23 îlon 2026 (UTC)
:::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]],  @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]]@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] I wanted to suggest anyway that we change the article &quot;[[Îbrahîm Heqiyê Erziromî|Erzurumlu İbrahim Hakkı]]. There is no source stating that he was Kurdish. For the &quot;demonym,&quot; one could list Ottoman or Turkish. Many authors did not write in their native language.
:::::::And  @[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]], you don't speak Kurdish. So stop editing the articles without discussion. The Kurdish Wikipedia is not the place for Turkish nationalist propaganda. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:11, 24 îlon 2026 (UTC)
::::::::My nationality or the language I speak does not determine whether an edit is valid. Wikipedia articles should be based on reliable sources and applicable policies. If you disagree with an edit, please discuss the specific content and sources rather than making assumptions about my motives or political views. [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 08:24, 24 îlon 2026 (UTC)
:::::::::@[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] Go learn Kurdish. Then you can edit the Kurdish Wikipedia. Otherwise, use the talk page on the Kurdish Wikipedia. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:28, 24 îlon 2026 (UTC)
::::::::::Language ability is not the criterion for determining who may edit Wikipedia. What matters is whether the content is supported by reliable sources and Wikipedia policies.
::::::::::I am willing to discuss disputed edits on the talk page. However, unsupported historical claims and political or nationalist propaganda should not be presented as established facts on Wikipedia, regardless of which side they favor. [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 12:15, 24 îlon 2026 (UTC)

== Regarding his ethnicity ==
I would like to request that the article be revised to reflect this source, which identifies İbrahim Hakkı as Turkish and documents that his works were written in Turkish. I believe this source should be considered alongside the existing sources before describing his ethnic identity as definitively Kurdish.

Source: [https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf? https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf?] [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 21:59, 23 îlon 2026 (UTC)

== Hişyarî! ==
Silav @[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] li gorî tevgerê yên di warê guhertinan de diyar e ku tu navê kurdan ji gelek gotaran dertînî. Ev yek rasterast li dijî polîtîkayên Wîkîpediya ne û sansûr e. Ger tu van guhertinan berdewam bikî ez ê daxwaza asteng kirina bidim destpêkirin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 07:36, 24 îlon 2026 (UTC)

:I am not removing references to Kurds simply because they are Kurdish. I am questioning or correcting claims that are unsupported, disputed, or presented without reliable sources. If you believe an edit violates Wikipedia policy, please identify the specific edit, policy, and sources supporting your position. I am happy to discuss this on the article's talk page. Let's keep the discussion focused on reliable sources and Wikipedia policies rather than accusations of censorship. [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 08:19, 24 îlon 2026 (UTC)
::Ev tiştê ku tu li vir îdîa dikî rasterast fikr û ramanên dewletan e. Hemî îdeolîjiyên fermî rastiyan nabêjin û Wîkîpediya arşîva dewletan nîne. Diyar e ku tu bi kurdî jî nizanî. Ji kerema bihêle bila di derbarê sererastkirinên naverokan de bikarhênerên ku bi kurdî dizanin biryar bidin. Ji ber ku tu bi kurdî nizanî dest ji guhertina Wîkîpediya kurdî berde. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:27, 24 îlon 2026 (UTC)
:::Wikipedia is not based on who is Kurdish, Turkish, or which language an editor speaks. Content should be determined by reliable sources, verifiability, and consensus.
:::I am not asking Wikipedia to accept state propaganda. I am asking that disputed historical claims be supported by reliable academic sources. If you disagree with my edits, please provide sources supporting the specific claims rather than questioning my identity or language ability. [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 12:12, 24 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>0utll2xuy7ep1ur8vngko8bwwl864qh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095617</id>
      <parentid>2095616</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T12:59:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <comment>/* Îstîfade */ Bersiv</comment>
      <origin>2095617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8288" sha1="p5weysxneaezznsbox5t55rsukw237q" xml:space="preserve">== Îstîfade ==
Merheba @[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]], wîkîpediya ne cihê îdeolojiyê ye. Bi kerema xwe wê hirmet bike. Ku derdên te hene tu her tim dikarî gotûbêjekî ava bikî û nîqaş bikî. Lê jêbirina agahî û agahîdank ne struktura şuxilê me ye. Diqat bike, dibe ku tu têyî astengkirin, wexta ku tu mîna niha berdewam bikî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:04, 23 îlon 2026 (UTC)

:Merheba @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] û @[[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]], mixabin, ew kes guh nade hişyaran. Hûn dikarin wî asteng bikin? 
:- Silav û rêz. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:27, 23 îlon 2026 (UTC)
:Could you please provide the specific reliable source establishing that Erzurumlu İbrahim Hakkı was Kurdish?
:His major works, including ''Mârifetnâme'' and his ''Dîvân'', are predominantly written in Ottoman Turkish, and I have not found a statement in his own writings identifying himself as Kurdish.
:I am not claiming that writing in Turkish proves he was Turkish. I am simply asking that the claim of Kurdish ethnicity be supported by a reliable historical source rather than inferred from his association with Tillo. [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 21:52, 23 îlon 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] I’m taking a look at this article, which is already marked as questionable at the top. You could also just keep trying it the way you are doing right now. I’ll see to it that I fix any errors I find. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:57, 23 îlon 2026 (UTC)
:::Have you actually examined the source currently being used to support his Kurdish identity? What makes it reliable?
:::The source I provided is an academic publication from an established university, whereas the current source appears to be a clearly biased newspaper. Can a definitive claim about his ethnicity really be based on such a questionable source while an academic source is dismissed?
:::This is my source: [https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf? https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf?] [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 22:06, 23 îlon 2026 (UTC)
::::Take a moment to catch your breath, then take a look at the article. You will see that the problematic article—previously flagged—has now been refined and improved. I think that should suffice. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 22:21, 23 îlon 2026 (UTC)
:::::P.S: “Tirk“ means ''Turk.'' [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 22:22, 23 îlon 2026 (UTC)
::::::Yes I know that. Thanks for the correction.  [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 22:34, 23 îlon 2026 (UTC)
:::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]],  @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]]@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] I wanted to suggest anyway that we change the article &quot;[[Îbrahîm Heqiyê Erziromî|Erzurumlu İbrahim Hakkı]]. There is no source stating that he was Kurdish. For the &quot;demonym,&quot; one could list Ottoman or Turkish. Many authors did not write in their native language.
:::::::And  @[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]], you don't speak Kurdish. So stop editing the articles without discussion. The Kurdish Wikipedia is not the place for Turkish nationalist propaganda. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:11, 24 îlon 2026 (UTC)
::::::::My nationality or the language I speak does not determine whether an edit is valid. Wikipedia articles should be based on reliable sources and applicable policies. If you disagree with an edit, please discuss the specific content and sources rather than making assumptions about my motives or political views. [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 08:24, 24 îlon 2026 (UTC)
:::::::::@[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] Go learn Kurdish. Then you can edit the Kurdish Wikipedia. Otherwise, use the talk page on the Kurdish Wikipedia. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:28, 24 îlon 2026 (UTC)
::::::::::Language ability is not the criterion for determining who may edit Wikipedia. What matters is whether the content is supported by reliable sources and Wikipedia policies.
::::::::::I am willing to discuss disputed edits on the talk page. However, unsupported historical claims and political or nationalist propaganda should not be presented as established facts on Wikipedia, regardless of which side they favor. [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 12:15, 24 îlon 2026 (UTC)
:::::::::::Hello, the ability to write in Kurdish is required to edit articles. If you do not stop editing the main pages, you will be blocked. Furthermore, since you are on the Kurdish Wikipedia, discussions take place in Kurdish; therefore, if you are unable to discuss in Kurdish, you must stop, as no one is required to write or read in English. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 12:59, 24 îlon 2026 (UTC)

== Regarding his ethnicity ==
I would like to request that the article be revised to reflect this source, which identifies İbrahim Hakkı as Turkish and documents that his works were written in Turkish. I believe this source should be considered alongside the existing sources before describing his ethnic identity as definitively Kurdish.

Source: [https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf? https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf?] [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 21:59, 23 îlon 2026 (UTC)

== Hişyarî! ==
Silav @[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] li gorî tevgerê yên di warê guhertinan de diyar e ku tu navê kurdan ji gelek gotaran dertînî. Ev yek rasterast li dijî polîtîkayên Wîkîpediya ne û sansûr e. Ger tu van guhertinan berdewam bikî ez ê daxwaza asteng kirina bidim destpêkirin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 07:36, 24 îlon 2026 (UTC)

:I am not removing references to Kurds simply because they are Kurdish. I am questioning or correcting claims that are unsupported, disputed, or presented without reliable sources. If you believe an edit violates Wikipedia policy, please identify the specific edit, policy, and sources supporting your position. I am happy to discuss this on the article's talk page. Let's keep the discussion focused on reliable sources and Wikipedia policies rather than accusations of censorship. [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 08:19, 24 îlon 2026 (UTC)
::Ev tiştê ku tu li vir îdîa dikî rasterast fikr û ramanên dewletan e. Hemî îdeolîjiyên fermî rastiyan nabêjin û Wîkîpediya arşîva dewletan nîne. Diyar e ku tu bi kurdî jî nizanî. Ji kerema bihêle bila di derbarê sererastkirinên naverokan de bikarhênerên ku bi kurdî dizanin biryar bidin. Ji ber ku tu bi kurdî nizanî dest ji guhertina Wîkîpediya kurdî berde. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:27, 24 îlon 2026 (UTC)
:::Wikipedia is not based on who is Kurdish, Turkish, or which language an editor speaks. Content should be determined by reliable sources, verifiability, and consensus.
:::I am not asking Wikipedia to accept state propaganda. I am asking that disputed historical claims be supported by reliable academic sources. If you disagree with my edits, please provide sources supporting the specific claims rather than questioning my identity or language ability. [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 12:12, 24 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>p5weysxneaezznsbox5t55rsukw237q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095618</id>
      <parentid>2095617</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T13:01:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Îstîfade */</comment>
      <origin>2095618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8319" sha1="j9dwiwr8w4z50wzlg32iytfp2fbvky1" xml:space="preserve">== Îstîfade ==
Merheba @[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]], wîkîpediya ne cihê îdeolojiyê ye. Bi kerema xwe wê hirmet bike. Ku derdên te hene tu her tim dikarî gotûbêjekî ava bikî û nîqaş bikî. Lê jêbirina agahî û agahîdank ne struktura şuxilê me ye. Diqat bike, dibe ku tu têyî astengkirin, wexta ku tu mîna niha berdewam bikî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:04, 23 îlon 2026 (UTC)

:Merheba @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] û @[[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]], mixabin, ew kes guh nade hişyaran. Hûn dikarin wî asteng bikin? 
:- Silav û rêz. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:27, 23 îlon 2026 (UTC)
:Could you please provide the specific reliable source establishing that Erzurumlu İbrahim Hakkı was Kurdish?
:His major works, including ''Mârifetnâme'' and his ''Dîvân'', are predominantly written in Ottoman Turkish, and I have not found a statement in his own writings identifying himself as Kurdish.
:I am not claiming that writing in Turkish proves he was Turkish. I am simply asking that the claim of Kurdish ethnicity be supported by a reliable historical source rather than inferred from his association with Tillo. [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 21:52, 23 îlon 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] I’m taking a look at this article, which is already marked as questionable at the top. You could also just keep trying it the way you are doing right now. I’ll see to it that I fix any errors I find. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:57, 23 îlon 2026 (UTC)
:::Have you actually examined the source currently being used to support his Kurdish identity? What makes it reliable?
:::The source I provided is an academic publication from an established university, whereas the current source appears to be a clearly biased newspaper. Can a definitive claim about his ethnicity really be based on such a questionable source while an academic source is dismissed?
:::This is my source: [https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf? https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf?] [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 22:06, 23 îlon 2026 (UTC)
::::Take a moment to catch your breath, then take a look at the article. You will see that the problematic article—previously flagged—has now been refined and improved. I think that should suffice. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 22:21, 23 îlon 2026 (UTC)
:::::P.S: “Tirk“ means ''Turk.'' [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 22:22, 23 îlon 2026 (UTC)
::::::Yes I know that. Thanks for the correction.  [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 22:34, 23 îlon 2026 (UTC)
:::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]],  @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]]@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] I wanted to suggest anyway that we change the article &quot;[[Îbrahîm Heqiyê Erziromî|Erzurumlu İbrahim Hakkı]]. There is no source stating that he was Kurdish. For the &quot;demonym,&quot; one could list Ottoman or Turkish. Many authors did not write in their native language.
:::::::And  @[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]], you don't speak Kurdish. So stop editing the articles without discussion. The Kurdish Wikipedia is not the place for Turkish nationalist propaganda. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:11, 24 îlon 2026 (UTC)
::::::::My nationality or the language I speak does not determine whether an edit is valid. Wikipedia articles should be based on reliable sources and applicable policies. If you disagree with an edit, please discuss the specific content and sources rather than making assumptions about my motives or political views. [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 08:24, 24 îlon 2026 (UTC)
:::::::::@[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] Go learn Kurdish. Then you can edit the Kurdish Wikipedia. Otherwise, use the talk page on the Kurdish Wikipedia. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:28, 24 îlon 2026 (UTC)
::::::::::Language ability is not the criterion for determining who may edit Wikipedia. What matters is whether the content is supported by reliable sources and Wikipedia policies.
::::::::::I am willing to discuss disputed edits on the talk page. However, unsupported historical claims and political or nationalist propaganda should not be presented as established facts on Wikipedia, regardless of which side they favor. [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 12:15, 24 îlon 2026 (UTC)
:::::::::::Hello, the ability to write in Kurdish is required to edit articles (except for maintenance tasks). If you do not stop editing the main pages, you will be blocked. Furthermore, since you are on the Kurdish Wikipedia, discussions take place in Kurdish; therefore, if you are unable to discuss in Kurdish, you must stop, as no one is required to write or read in English. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 12:59, 24 îlon 2026 (UTC)

== Regarding his ethnicity ==
I would like to request that the article be revised to reflect this source, which identifies İbrahim Hakkı as Turkish and documents that his works were written in Turkish. I believe this source should be considered alongside the existing sources before describing his ethnic identity as definitively Kurdish.

Source: [https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf? https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf?] [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 21:59, 23 îlon 2026 (UTC)

== Hişyarî! ==
Silav @[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] li gorî tevgerê yên di warê guhertinan de diyar e ku tu navê kurdan ji gelek gotaran dertînî. Ev yek rasterast li dijî polîtîkayên Wîkîpediya ne û sansûr e. Ger tu van guhertinan berdewam bikî ez ê daxwaza asteng kirina bidim destpêkirin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 07:36, 24 îlon 2026 (UTC)

:I am not removing references to Kurds simply because they are Kurdish. I am questioning or correcting claims that are unsupported, disputed, or presented without reliable sources. If you believe an edit violates Wikipedia policy, please identify the specific edit, policy, and sources supporting your position. I am happy to discuss this on the article's talk page. Let's keep the discussion focused on reliable sources and Wikipedia policies rather than accusations of censorship. [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 08:19, 24 îlon 2026 (UTC)
::Ev tiştê ku tu li vir îdîa dikî rasterast fikr û ramanên dewletan e. Hemî îdeolîjiyên fermî rastiyan nabêjin û Wîkîpediya arşîva dewletan nîne. Diyar e ku tu bi kurdî jî nizanî. Ji kerema bihêle bila di derbarê sererastkirinên naverokan de bikarhênerên ku bi kurdî dizanin biryar bidin. Ji ber ku tu bi kurdî nizanî dest ji guhertina Wîkîpediya kurdî berde. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:27, 24 îlon 2026 (UTC)
:::Wikipedia is not based on who is Kurdish, Turkish, or which language an editor speaks. Content should be determined by reliable sources, verifiability, and consensus.
:::I am not asking Wikipedia to accept state propaganda. I am asking that disputed historical claims be supported by reliable academic sources. If you disagree with my edits, please provide sources supporting the specific claims rather than questioning my identity or language ability. [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 12:12, 24 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>j9dwiwr8w4z50wzlg32iytfp2fbvky1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095651</id>
      <parentid>2095618</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T22:01:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina27</username>
        <id>183261</id>
      </contributor>
      <comment>/* Îstîfade */ Bersiv</comment>
      <origin>2095651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8889" sha1="86rbu2dexltln9n0i90k4m7p74nq22h" xml:space="preserve">== Îstîfade ==
Merheba @[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]], wîkîpediya ne cihê îdeolojiyê ye. Bi kerema xwe wê hirmet bike. Ku derdên te hene tu her tim dikarî gotûbêjekî ava bikî û nîqaş bikî. Lê jêbirina agahî û agahîdank ne struktura şuxilê me ye. Diqat bike, dibe ku tu têyî astengkirin, wexta ku tu mîna niha berdewam bikî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:04, 23 îlon 2026 (UTC)

:Merheba @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] û @[[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]], mixabin, ew kes guh nade hişyaran. Hûn dikarin wî asteng bikin? 
:- Silav û rêz. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:27, 23 îlon 2026 (UTC)
:Could you please provide the specific reliable source establishing that Erzurumlu İbrahim Hakkı was Kurdish?
:His major works, including ''Mârifetnâme'' and his ''Dîvân'', are predominantly written in Ottoman Turkish, and I have not found a statement in his own writings identifying himself as Kurdish.
:I am not claiming that writing in Turkish proves he was Turkish. I am simply asking that the claim of Kurdish ethnicity be supported by a reliable historical source rather than inferred from his association with Tillo. [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 21:52, 23 îlon 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] I’m taking a look at this article, which is already marked as questionable at the top. You could also just keep trying it the way you are doing right now. I’ll see to it that I fix any errors I find. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 21:57, 23 îlon 2026 (UTC)
:::Have you actually examined the source currently being used to support his Kurdish identity? What makes it reliable?
:::The source I provided is an academic publication from an established university, whereas the current source appears to be a clearly biased newspaper. Can a definitive claim about his ethnicity really be based on such a questionable source while an academic source is dismissed?
:::This is my source: [https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf? https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf?] [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 22:06, 23 îlon 2026 (UTC)
::::Take a moment to catch your breath, then take a look at the article. You will see that the problematic article—previously flagged—has now been refined and improved. I think that should suffice. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 22:21, 23 îlon 2026 (UTC)
:::::P.S: “Tirk“ means ''Turk.'' [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 22:22, 23 îlon 2026 (UTC)
::::::Yes I know that. Thanks for the correction.  [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 22:34, 23 îlon 2026 (UTC)
:::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]],  @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]]@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] I wanted to suggest anyway that we change the article &quot;[[Îbrahîm Heqiyê Erziromî|Erzurumlu İbrahim Hakkı]]. There is no source stating that he was Kurdish. For the &quot;demonym,&quot; one could list Ottoman or Turkish. Many authors did not write in their native language.
:::::::And  @[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]], you don't speak Kurdish. So stop editing the articles without discussion. The Kurdish Wikipedia is not the place for Turkish nationalist propaganda. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:11, 24 îlon 2026 (UTC)
::::::::My nationality or the language I speak does not determine whether an edit is valid. Wikipedia articles should be based on reliable sources and applicable policies. If you disagree with an edit, please discuss the specific content and sources rather than making assumptions about my motives or political views. [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 08:24, 24 îlon 2026 (UTC)
:::::::::@[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] Go learn Kurdish. Then you can edit the Kurdish Wikipedia. Otherwise, use the talk page on the Kurdish Wikipedia. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:28, 24 îlon 2026 (UTC)
::::::::::Language ability is not the criterion for determining who may edit Wikipedia. What matters is whether the content is supported by reliable sources and Wikipedia policies.
::::::::::I am willing to discuss disputed edits on the talk page. However, unsupported historical claims and political or nationalist propaganda should not be presented as established facts on Wikipedia, regardless of which side they favor. [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 12:15, 24 îlon 2026 (UTC)
:::::::::::Hello, the ability to write in Kurdish is required to edit articles (except for maintenance tasks). If you do not stop editing the main pages, you will be blocked. Furthermore, since you are on the Kurdish Wikipedia, discussions take place in Kurdish; therefore, if you are unable to discuss in Kurdish, you must stop, as no one is required to write or read in English. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 12:59, 24 îlon 2026 (UTC)
::::::::::::If there is a specific Kurdish Wikipedia policy requiring editors to be fluent in Kurdish, please provide the link to that policy.
::::::::::::I am willing to use the talk page and discuss disputed edits. However, blocking should be based on an actual policy violation, not on assumptions about my nationality, motives, or political views.
::::::::::::If the content is disputed, let’s examine the sources and the relevant Wikipedia policies. [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 22:01, 24 îlon 2026 (UTC)

== Regarding his ethnicity ==
I would like to request that the article be revised to reflect this source, which identifies İbrahim Hakkı as Turkish and documents that his works were written in Turkish. I believe this source should be considered alongside the existing sources before describing his ethnic identity as definitively Kurdish.

Source: [https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf? https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/1C/5d7a4b7b93f0e.pdf?] [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 21:59, 23 îlon 2026 (UTC)

== Hişyarî! ==
Silav @[[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] li gorî tevgerê yên di warê guhertinan de diyar e ku tu navê kurdan ji gelek gotaran dertînî. Ev yek rasterast li dijî polîtîkayên Wîkîpediya ne û sansûr e. Ger tu van guhertinan berdewam bikî ez ê daxwaza asteng kirina bidim destpêkirin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 07:36, 24 îlon 2026 (UTC)

:I am not removing references to Kurds simply because they are Kurdish. I am questioning or correcting claims that are unsupported, disputed, or presented without reliable sources. If you believe an edit violates Wikipedia policy, please identify the specific edit, policy, and sources supporting your position. I am happy to discuss this on the article's talk page. Let's keep the discussion focused on reliable sources and Wikipedia policies rather than accusations of censorship. [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 08:19, 24 îlon 2026 (UTC)
::Ev tiştê ku tu li vir îdîa dikî rasterast fikr û ramanên dewletan e. Hemî îdeolîjiyên fermî rastiyan nabêjin û Wîkîpediya arşîva dewletan nîne. Diyar e ku tu bi kurdî jî nizanî. Ji kerema bihêle bila di derbarê sererastkirinên naverokan de bikarhênerên ku bi kurdî dizanin biryar bidin. Ji ber ku tu bi kurdî nizanî dest ji guhertina Wîkîpediya kurdî berde. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:27, 24 îlon 2026 (UTC)
:::Wikipedia is not based on who is Kurdish, Turkish, or which language an editor speaks. Content should be determined by reliable sources, verifiability, and consensus.
:::I am not asking Wikipedia to accept state propaganda. I am asking that disputed historical claims be supported by reliable academic sources. If you disagree with my edits, please provide sources supporting the specific claims rather than questioning my identity or language ability. [[Bikarhêner:Ashina27|Ashina27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ashina27#top|gotûbêj]]) 12:12, 24 îlon 2026 (UTC)</text>
      <sha1>86rbu2dexltln9n0i90k4m7p74nq22h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Eugen Prym</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330093</id>
    <revision>
      <id>2095639</id>
      <timestamp>2026-09-24T18:46:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Guherto</username>
        <id>41494</id>
      </contributor>
      <comment>Bi riya wergerandina rûpela &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1293813156|Eugen Prym]]&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2095639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2321" sha1="1jo2o3taan3bz8eqqds3pbffi2mj2tl" xml:space="preserve">
'''Eugen Prym''' ({{Jidayikbûn|15|12|1843|j=1}} li Dürenê, {{Mirin|06|05|1913|m=1}} li [[Bonn|Bonnê]]) şerqzanekî almanî bû ku bêhtir li ser zimanên samî dişuxilî, xaseten erebî û aramî. Ew birayê [[Friedrich Prym]] bû û kalikê kalikê tarîxzan, felsefevan û endamê MacArthur Fellows Program Jacob Soll bû.

Wî di ûnîversîteyên [[Ûnîversîteya Berlînê|Berlîn]], [[Ûnîversîteya Leipzigê|Leipzig]] û [[Ûnîversîteya Bonnê|Bonnê]] de ilmê zimên ê miqayeseyî û zimanên şerqê xwend, û di 1868an de doktoraya xwe li ser tezeke li ser matematîkzanê misilman ê [[Îbn Xelikan]] stand. Wextê ku telebe bû, di nav tesîrkerên wî de [[Heinrich Leberecht Fleischer|Heinrich Leberecht Fleischerê]] Leipzigê û [[Johann Gildemeister|Johann Gildemeisterê]] Ûnîversîteya Bonnê hebûn. Ji tişrîna talî ya 1869an ve, wî bi Albert Socin re salek û nîv li [[Rojhilata Navîn|rojhilata navîn]] tehqîqa ilmê zimên kir. Piştî vegera wî yî Bonnê, wî li ûnîversîteyê derzên zimanên samî da, û di 1890 pirofesoriya timam stand. Ji xeynî zimanên samî, wî derzên [[Zimanê sanskrîtî|sanskrîtî]] û [[Zimanê farisî|farisî]] dida.&lt;ref&gt;[http://www.eifelzeitung.de/redaktion/kinder-der-eifel/eugen-prym-orientalist-aus-duren-29912/ Eugen Prym - Orientalist aus Düren] Eifel - Zeitung&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=HGemDAAAQBAJ&amp;dq=%22Prym%2C+Eugen%22+1875+1890+Bonn&amp;pg=RA1-PA532 Hermann Diels, Hermann Usener, Eduard Zeller Briefwechsel] edited by Dietrich Ehlers&lt;/ref&gt;

== Eserên neqandî ==

* ''Der neu-aramäische Dialekt des Tur Abdin'', 1881 &amp;#x2013; [[Turoyo|Şîveyê Torê ê aramiya nû]].
* ''Kurdische Sammlungen'' (2 volumes 1887–90, with Albert Socin) &amp;#x2013; Koleksiyonên kurdî.
* ''Annales quos scripsit Abu Djafar Mohammed Ibn Djarir At-Tabari'', (bi gelek cildan, 1879–1901); neşra [[Teberî (zanyar)|El-Teberî]]; bi Michael Jan de Goeje û kesên dî.
* ''Neuaramäische Märchen und andere Texte aus Malula in deutscher Übersetzung, hauptsächlich aus der Sammlung E. Prym's und A. Socin's'', 1915 (bi Albert Socin, neşirker Gotthelf Bergsträsser) &amp;#x2013;  Çîrokên aramiya rojavayî û metinên dî jî Ma'lula.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
[[Kategorî:Mirin 1913]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1843]]</text>
      <sha1>1jo2o3taan3bz8eqqds3pbffi2mj2tl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095640</id>
      <parentid>2095639</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T18:47:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Guherto</username>
        <id>41494</id>
      </contributor>
      <origin>2095640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2474" sha1="g9klk2306220rlc6fkz89s1eviz3fig" xml:space="preserve">
'''Eugen Prym''' ({{Jidayikbûn|15|12|1843|j=1}} li Dürenê, {{Mirin|06|05|1913|m=1}} li [[Bonn|Bonnê]]) şerqzanekî almanî bû ku bêhtir li ser zimanên samî dişuxilî, xaseten erebî û aramî. Ew birayê [[Friedrich Prym]] bû û kalikê kalikê tarîxzan, felsefevan û endamê MacArthur Fellows Program Jacob Soll bû.

Wî di ûnîversîteyên [[Ûnîversîteya Berlînê|Berlîn]], [[Ûnîversîteya Leipzigê|Leipzig]] û [[Ûnîversîteya Bonnê|Bonnê]] de ilmê zimên ê miqayeseyî û zimanên şerqê xwend, û di 1868an de doktoraya xwe li ser tezeke li ser matematîkzanê misilman ê [[Îbn Xelikan]] stand. Wextê ku telebe bû, di nav tesîrkerên wî de [[Heinrich Leberecht Fleischer|Heinrich Leberecht Fleischerê]] Leipzigê û [[Johann Gildemeister|Johann Gildemeisterê]] Ûnîversîteya Bonnê hebûn. Ji tişrîna talî ya 1869an ve, wî bi Albert Socin re salek û nîv li [[Rojhilata Navîn|rojhilata navîn]] tehqîqa ilmê zimên kir. Piştî vegera wî yî Bonnê, wî li ûnîversîteyê derzên zimanên samî da, û di 1890 pirofesoriya timam stand. Ji xeynî zimanên samî, wî derzên [[Zimanê sanskrîtî|sanskrîtî]] û [[Zimanê farisî|farisî]] dida.&lt;ref&gt;[http://www.eifelzeitung.de/redaktion/kinder-der-eifel/eugen-prym-orientalist-aus-duren-29912/ Eugen Prym - Orientalist aus Düren] Eifel - Zeitung&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=HGemDAAAQBAJ&amp;dq=%22Prym%2C+Eugen%22+1875+1890+Bonn&amp;pg=RA1-PA532 Hermann Diels, Hermann Usener, Eduard Zeller Briefwechsel] edited by Dietrich Ehlers&lt;/ref&gt;

== Eserên neqandî ==

* ''Der neu-aramäische Dialekt des Tur Abdin'', 1881 &amp;#x2013; [[Turoyo|Şîveyê Torê ê aramiya nû]].
* ''Kurdische Sammlungen'' (2 volumes 1887–90, with Albert Socin) &amp;#x2013; Koleksiyonên kurdî.
* ''Annales quos scripsit Abu Djafar Mohammed Ibn Djarir At-Tabari'', (bi gelek cildan, 1879–1901); neşra [[Teberî (zanyar)|El-Teberî]]; bi Michael Jan de Goeje û kesên dî.
* ''Neuaramäische Märchen und andere Texte aus Malula in deutscher Übersetzung, hauptsächlich aus der Sammlung E. Prym's und A. Socin's'', 1915 (bi Albert Socin, neşirker Gotthelf Bergsträsser) &amp;#x2013;  Çîrokên aramiya rojavayî û metinên dî jî Me'lûla.&lt;ref&gt;[https://catalog.hathitrust.org/Search/Home?lookfor=%22Prym,Eugen,1843-1913,%22&amp;type=author&amp;inst= HathiTrust Digital Library] published works&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
[[Kategorî:Mirin 1913]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1843]]</text>
      <sha1>g9klk2306220rlc6fkz89s1eviz3fig</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095641</id>
      <parentid>2095640</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T18:49:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Guherto</username>
        <id>41494</id>
      </contributor>
      <origin>2095641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2505" sha1="7ojnuahn7574pd399zhqt8sfmm8rdz1" xml:space="preserve">
'''Eugen Prym''' ({{Jidayikbûn|15|12|1843|j=1}} li Dürenê, {{Mirin|06|05|1913|m=1}} li [[Bonn|Bonnê]]) şerqzanekî almanî bû ku bêhtir li ser [[zimanên samî]] dişuxilî, xaseten [[Zimanê erebî|erebî]] û [[aramî]]. Ew birayê [[Friedrich Prym]] bû û kalikê kalikê tarîxzan, felsefevan û endamê MacArthur Fellows Program Jacob Soll bû.

Wî di ûnîversîteyên [[Ûnîversîteya Berlînê|Berlîn]], [[Ûnîversîteya Leipzigê|Leipzig]] û [[Ûnîversîteya Bonnê|Bonnê]] de ilmê zimên ê miqayeseyî û zimanên şerqê xwend, û di 1868an de doktoraya xwe li ser tezeke li ser matematîkzanê misilman ê [[Îbn Xelikan]] stand. Wextê ku telebe bû, di nav tesîrkerên wî de [[Heinrich Leberecht Fleischer|Heinrich Leberecht Fleischerê]] Leipzigê û [[Johann Gildemeister|Johann Gildemeisterê]] Ûnîversîteya Bonnê hebûn. Ji tişrîna talî ya 1869an ve, wî bi [[Albert Socin]] re salek û nîv li [[Rojhilata Navîn|rojhilata navîn]] tehqîqa ilmê zimên kir. Piştî vegera wî yî Bonnê, wî li ûnîversîteyê derzên zimanên samî da, û di 1890 pirofesoriya timam stand. Ji xeynî zimanên samî, wî derzên [[Zimanê sanskrîtî|sanskrîtî]] û [[Zimanê farisî|farisî]] dida.&lt;ref&gt;[http://www.eifelzeitung.de/redaktion/kinder-der-eifel/eugen-prym-orientalist-aus-duren-29912/ Eugen Prym - Orientalist aus Düren] Eifel - Zeitung&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=HGemDAAAQBAJ&amp;dq=%22Prym%2C+Eugen%22+1875+1890+Bonn&amp;pg=RA1-PA532 Hermann Diels, Hermann Usener, Eduard Zeller Briefwechsel] edited by Dietrich Ehlers&lt;/ref&gt;

== Eserên neqandî ==

* ''Der neu-aramäische Dialekt des Tur Abdin'', 1881 &amp;#x2013; [[Turoyo|Şîveyê Torê ê aramiya nû]].
* ''Kurdische Sammlungen'' (2 volumes 1887–90, with Albert Socin) &amp;#x2013; Koleksiyonên kurdî.
* ''Annales quos scripsit Abu Djafar Mohammed Ibn Djarir At-Tabari'', (bi gelek cildan, 1879–1901); neşra [[Teberî (zanyar)|El-Teberî]]; bi Michael Jan de Goeje û kesên dî.
* ''Neuaramäische Märchen und andere Texte aus Malula in deutscher Übersetzung, hauptsächlich aus der Sammlung E. Prym's und A. Socin's'', 1915 (bi Albert Socin, neşirker Gotthelf Bergsträsser) &amp;#x2013;  Çîrokên aramiya rojavayî û metinên dî jî Me'lûla.&lt;ref&gt;[https://catalog.hathitrust.org/Search/Home?lookfor=%22Prym,Eugen,1843-1913,%22&amp;type=author&amp;inst= HathiTrust Digital Library] published works&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
[[Kategorî:Mirin 1913]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1843]]</text>
      <sha1>7ojnuahn7574pd399zhqt8sfmm8rdz1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Albert Socin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330094</id>
    <revision>
      <id>2095644</id>
      <timestamp>2026-09-24T19:23:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Guherto</username>
        <id>41494</id>
      </contributor>
      <comment>Bi riya wergerandina rûpela &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1319718171|Albert Socin]]&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2095644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5128" sha1="b747n6w02bupt6p129t8jpitmwlozvw" xml:space="preserve">
[[File:Albert_Socin_-_Taeschler_Taeschler_(18_btv1b84499195_(cropped).jpg|thumb|Albert Socin]]
'''Albert Socin''' ({{Jidayikbûn|13|10|1844|j=1}} li [[Basel|Baselê]], {{Mirin|24|06|1899|m=1}} li [[Leipzig|Leipzigê]]) şerqzanekî swîsrî bû ku xaseten li ser tehqîqa aramiya nû, [[Zimanê kurdî|kurdî]] û lehceyên erebî yên hevçax dikir. Ew li ser ilmê coxrafya, arkiyolojî, dîn, senet û edebiyatê yê [[Rojhilata Navîn]] jî şuxilî.&lt;ref name=&quot;LE&quot;&gt;[http://www.uni-leipzig.de/unigeschichte/professorenkatalog/leipzig/Socin_1000/ Prof. Dr. phil. Albert Socin] Professorenkatalog der Universität Leipzig&lt;/ref&gt;

Wî di Zanîngeha Basel de fîlolojiyê li [[Ûnîvsersîteya Baselê]] û tehqîqên şerqê li ûnîversîteyên [[Ûnîversîteya Göttingenê|Göttingen]] û [[Ûnîversîteya Leipzigê|Leipzig]] xwend. Di sala 1871an de li Baselê habîlîtasyona xwe ya zimanên şerqê stand. Di sala 1873an de bû pirofesorê hevkar, peyre ji sala 1876an heta 1890an li [[Zanîngeha Tübingenê|Ûnîversîteya Tübingenê]] wek pirofesorê timam yê [[zimanên samî]] şuxilî. Ji sala 1890an heta mirina xwe ya di sala 1899an de, li [[Ûnîversîteya Leipzigê]] pirofesorê zimanên şerqê bû.

Ji 1868 heta 1870 wî bi [[Eugen Prym]] tehqîqa zimanî li herema [[Mexrib|Mexribê]] (bi dewleta Mexribê tevlîhev neke) û [[Iraq|Iraqê]] kir, peyre di 1873an ew li ser navê [[Baedeker|şirketa neşrê ya Baedekerê]] vegera [[Rojhilata Navîn]]. Ew yek ji endamên avaker ên ''[[:en:German_Society_for_the_Exploration_of_the_Holy_Land|Deutschen Vereins zur Erforschung Palästinas]]'' (&quot;Civata Almanî ya Keşfkirina Filistînê&quot;) bû.&lt;ref name=&quot;LE2&quot;&gt;[http://www.uni-leipzig.de/unigeschichte/professorenkatalog/leipzig/Socin_1000/ Prof. Dr. phil. Albert Socin] Professorenkatalog der Universität Leipzig&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SU2&quot;&gt;[http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D41667.php Socin, Albert]  Historischen Lexikon der Schweiz&lt;/ref&gt;

== Eserên neqandî ==

* {{Jêder-kitêb |sernav=Palestine and Syria : handbook for travellers |paşnav=Socin, A. |lînka-nivîskar=Albert Socin |weşanger=[[Baedeker]] |sal=1876 |url=https://archive.org/details/02950227.5448.emory.edu}}
* {{Jêder-kovar |paşnav=Socin, A. |lînka-nivîskar=Albert Socin |sal=1879 |sernav=Alphabetisches Verzeichniss von Ortschaften des Paschalik Jerusalem |url=https://archive.org/details/zeitschriftdesde01deut |kovar=Zeitschrift des Deutschen Palästina-Vereins |cild=2 |rr=[https://archive.org/details/zeitschriftdesde01deut/page/135 135]–163}}
* ''Kurdische sammlungen'' (2 cild 1887–90, bi Eugen Prym re) &amp;#x2013; Koleksiyonên kurdî.
* ''Die Genesis : mit äusserer Unterscheidung der Quellenschriften'' (bi Emil Friedrich Kautzsch), 1891 &amp;#x2013; [[Destpêkirin]]: bi veqetandina derveyî ya çavkaniyên qeydê.
* ''Arabische Grammatik : Paradigmen, Literatur, Übungsstücke und Glossar'' (3rd edition, 1894) &amp;#x2013;  Giramera erebî: paradîgma, edebiyat, tehqîq û ferhengok.
* ''Diwan aus Centralarabien'', 1900–01 &amp;#x2013; [[Dîwan|Dîwana]] Erebistana navîn (ji Socin hatiye danehev, tercimekirin û beyankirin, ji Hans Stumme hatiye edîtkirin).
* [[iarchive:palestinesyriawi00karl|''Palestine and Syria with the chief routes through Mesopotamia and Babylonia; handbook for travellers'']]; ji Karl Baedeker. Bi 20 xerîte, 52 plan, û panoramayeke Qudsê (authors Albert Socin, John P. Peters, Immanuel Benzinger. Neşra pêşî ji Socin di 1875an de).
* Socin, Albert and Carl Brokelmann. ''Arabische Grammatik: Paradigmen, Literatur, Übungsstücke Und Glossar''. Berlîn: Reuther &amp; Reichard, 1909.
* {{Jêder-kitêb |sernav=Palestine and Syria, with routes through Mesopotamia and Babylonia and the island of Cyprus |paşnav=Socin |pêşnav=Albert |lînka-nivîskar=Albert Socin |weşanger=[[Karl Baedeker]] |sal=1912 |url=https://archive.org/details/palestineandsyr01petegoog}}
* ''Neuaramäische Märchen und andere Texte aus Malula in deutscher Übersetzung, hauptsächlich aus der Sammlung E. Prym's und A. Socin's'', 1915 (bi Eugen Prym re, neşirker Gotthelf Bergsträsser) &amp;#x2013; Çîrokên aramiya rojavayî û metinên dî jî Me'lûlayê.

== Xerîteyên ji &quot;Filistîn û Sûriyê bi riyên serekî yên ji nav Mezopotamya û Babîlê re&quot; ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Palestine_and_Syria_-_with_the_chief_routes_through_Mesopotamia_and_Babylonia_-_handbook_for_travellers_(1906)_(14586885740).jpg|&lt;small&gt;Filistîna bakurî&lt;/small&gt;
File:Palestine_and_Syria_-_with_the_chief_routes_through_Mesopotamia_and_Babylonia_-_handbook_for_travellers_(1906)_(14586894238).jpg|&lt;small&gt;Qudsa qedîm&lt;/small&gt;
File:Palestine_and_Syria_with_the_chief_routes_through_Mesopotamia_and_Babylonia;_handbook_for_travellers;_(1906)_(14597934380).jpg|&lt;small&gt;Libnana bakurî&lt;/small&gt;
File:Palestine_and_Syria_with_the_chief_routes_through_Mesopotamia_and_Babylonia;_handbook_for_travellers;_(1906)_(14761609446).jpg|&lt;small&gt;Çiyayên Yehûdayê&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;{{Çavkanî}}
{{Kontrola otorîteyê}}
[[Kategorî:Mirin 1899]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1844]]</text>
      <sha1>b747n6w02bupt6p129t8jpitmwlozvw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2095645</id>
      <parentid>2095644</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T19:24:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Guherto</username>
        <id>41494</id>
      </contributor>
      <origin>2095645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5085" sha1="77ql9paa604xe6cg1g5v3dsodszm9yj" xml:space="preserve">
[[File:Albert_Socin_-_Taeschler_Taeschler_(18_btv1b84499195_(cropped).jpg|thumb|Albert Socin]]
'''Albert Socin''' ({{Jidayikbûn|13|10|1844|j=1}} li [[Basel|Baselê]], {{Mirin|24|06|1899|m=1}} li [[Leipzig|Leipzigê]]) şerqzanekî swîsrî bû ku xaseten li ser tehqîqa aramiya nû, [[Zimanê kurdî|kurdî]] û lehceyên erebî yên hevçax dikir. Ew li ser ilmê coxrafya, arkiyolojî, dîn, senet û edebiyatê yê [[Rojhilata Navîn]] jî şuxilî.&lt;ref name=&quot;LE&quot;&gt;[http://www.uni-leipzig.de/unigeschichte/professorenkatalog/leipzig/Socin_1000/ Prof. Dr. phil. Albert Socin] Professorenkatalog der Universität Leipzig&lt;/ref&gt;

Wî di Zanîngeha Basel de fîlolojiyê li [[Ûnîvsersîteya Baselê]] û tehqîqên şerqê li ûnîversîteyên [[Ûnîversîteya Göttingenê|Göttingen]] û [[Ûnîversîteya Leipzigê|Leipzig]] xwend. Di sala 1871an de li Baselê habîlîtasyona xwe ya zimanên şerqê stand. Di sala 1873an de bû pirofesorê hevkar, peyre ji sala 1876an heta 1890an li [[Zanîngeha Tübingenê|Ûnîversîteya Tübingenê]] wek pirofesorê timam yê [[zimanên samî]] şuxilî. Ji sala 1890an heta mirina xwe ya di sala 1899an de, li [[Ûnîversîteya Leipzigê]] pirofesorê zimanên şerqê bû.

Ji 1868 heta 1870 wî bi [[Eugen Prym]] tehqîqa zimanî li herema [[Mexrib|Mexribê]] (bi dewleta Mexribê tevlîhev neke) û [[Iraq|Iraqê]] kir, peyre di 1873an ew li ser navê [[Baedeker|şirketa neşrê ya Baedekerê]] vegera [[Rojhilata Navîn]]. Ew yek ji endamên avaker ên ''[[:en:German_Society_for_the_Exploration_of_the_Holy_Land|Deutschen Vereins zur Erforschung Palästinas]]'' (&quot;Civata Almanî ya Keşfkirina Filistînê&quot;) bû.&lt;ref name=&quot;LE2&quot;&gt;[http://www.uni-leipzig.de/unigeschichte/professorenkatalog/leipzig/Socin_1000/ Prof. Dr. phil. Albert Socin] Professorenkatalog der Universität Leipzig&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SU2&quot;&gt;[http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D41667.php Socin, Albert]  Historischen Lexikon der Schweiz&lt;/ref&gt;

== Eserên neqandî ==

* {{Jêder-kitêb |sernav=Palestine and Syria : handbook for travellers |paşnav=Socin, A. |lînka-nivîskar=Albert Socin |weşanger=[[Baedeker]] |sal=1876 |url=https://archive.org/details/02950227.5448.emory.edu}}
* {{Jêder-kovar |paşnav=Socin, A. |lînka-nivîskar=Albert Socin |sal=1879 |sernav=Alphabetisches Verzeichniss von Ortschaften des Paschalik Jerusalem |url=https://archive.org/details/zeitschriftdesde01deut |kovar=Zeitschrift des Deutschen Palästina-Vereins |cild=2 |rr=[https://archive.org/details/zeitschriftdesde01deut/page/135 135]–163}}
* ''Kurdische sammlungen'' (2 cild 1887–90, bi Eugen Prym re) &amp;#x2013; Koleksiyonên kurdî.
* ''Die Genesis : mit äusserer Unterscheidung der Quellenschriften'' (bi Emil Friedrich Kautzsch), 1891 &amp;#x2013; [[Destpêkirin]]: bi veqetandina derveyî ya çavkaniyên qeydê.
* ''Arabische Grammatik : Paradigmen, Literatur, Übungsstücke und Glossar'' (3rd edition, 1894) &amp;#x2013;  Giramera erebî: paradîgma, edebiyat, tehqîq û ferhengok.
* ''Diwan aus Centralarabien'', 1900–01 &amp;#x2013; [[Dîwan|Dîwana]] Erebistana navîn (ji Socin hatiye danehev, tercimekirin û beyankirin, ji Hans Stumme hatiye edîtkirin).
* [[iarchive:palestinesyriawi00karl|''Palestine and Syria with the chief routes through Mesopotamia and Babylonia; handbook for travellers'']]; ji Karl Baedeker. Bi 20 xerîte, 52 plan, û panoramayeke Qudsê (authors Albert Socin, John P. Peters, Immanuel Benzinger. Neşra pêşî ji Socin di 1875an de).
* Socin, Albert and Carl Brokelmann. ''Arabische Grammatik: Paradigmen, Literatur, Übungsstücke Und Glossar''. Berlîn: Reuther &amp; Reichard, 1909.
* {{Jêder-kitêb |sernav=Palestine and Syria, with routes through Mesopotamia and Babylonia and the island of Cyprus |paşnav=Socin |pêşnav=Albert |lînka-nivîskar=Albert Socin |weşanger=[[Karl Baedeker]] |sal=1912 |url=https://archive.org/details/palestineandsyr01petegoog}}
* ''Neuaramäische Märchen und andere Texte aus Malula in deutscher Übersetzung, hauptsächlich aus der Sammlung E. Prym's und A. Socin's'', 1915 (bi Eugen Prym re, neşirker Gotthelf Bergsträsser) &amp;#x2013; Çîrokên aramiya rojavayî û metinên dî jî Me'lûlayê.

== Xerîteyên ji &quot;Filistîn û Sûriyê bi riyên serekî yên ji nav Mezopotamya û Babîlê re&quot; ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Palestine_and_Syria_-_with_the_chief_routes_through_Mesopotamia_and_Babylonia_-_handbook_for_travellers_(1906)_(14586885740).jpg|&lt;small&gt;Filistîna bakurî&lt;/small&gt;
File:Palestine_and_Syria_-_with_the_chief_routes_through_Mesopotamia_and_Babylonia_-_handbook_for_travellers_(1906)_(14586894238).jpg|&lt;small&gt;Qudsa qedîm&lt;/small&gt;
File:Palestine_and_Syria_with_the_chief_routes_through_Mesopotamia_and_Babylonia;_handbook_for_travellers;_(1906)_(14597934380).jpg|&lt;small&gt;Libnana bakurî&lt;/small&gt;
File:Palestine_and_Syria_with_the_chief_routes_through_Mesopotamia_and_Babylonia;_handbook_for_travellers;_(1906)_(14761609446).jpg|&lt;small&gt;Çiyayên Yehûdayê&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Kontrola otorîteyê}}
[[Kategorî:Mirin 1899]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1844]]</text>
      <sha1>77ql9paa604xe6cg1g5v3dsodszm9yj</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>