Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 2287 2095839 2015292 2026-09-26T05:07:00Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095839 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Dêrik}} {{Agahîdank navçe | nav = Dêrika Çiyayê Mazî | navê_din = | navê_fermî = Derik | wêne = Dêrika Çiyayê Mazî.jpg | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Mêrdîn (parêzgeh)]] | serbajar = Dêrik | qeymeqam = Tarkan Keskin | hejmara_nahiyeyan = 2 <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = 1 | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = 71 | hejmara_mezrayan = | nifûs = 57.237 <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = [[2008]] | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = 1.367 | berbelaviya_nifûsê_km2 = 41,9 | nifûsa_serbajarê = 19.704 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = [[2008]] | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = 47800 | koda_telefonê = (+90) 482 | nexşeya_reptiyeyê = Tirkiye | koordînat = {{Koord|37|21|51|N|40|16|10|E|display=inline, title}} }} '''Dêrika Çiyayê Mazî''' an jî '''Dêrik''' ({{bi-tr|Derik}}) navçe û bajarekî li [[Bakurê Kurdistanê]] ye. Dêrik ser bi [[Mêrdîn (parêzgeh)|parêzgeha Mêrdînê]] ve ye. == Dîrok == Di sala [[1874]]an de dezgeha şaredarî li Dêrikê hatiye damezrandin û ji dest pêkê heta sala [[1923]]an bi [[Amed]]ê ve girêdayî bû. Ji sala [[1923]]an û pê ve bi [[Mêrdîn]]ê ve hatiye girêdan. Li gora serjimara îniya di [[çiriya pêşîn]] a sala [[1927]]an de, li navenda navçeyê 528 mal, 38 dikan, Mizgeftek û Dêrek hebû ye. Dîsa li gora vê serjimarê, serjimara bajêr li ser hev 6930 kes in û ji vana 1370 mêr û 1278 jî jin in. Tevî jimara gundên li ser hev serjimara bajêr 15.111 kes in û ji vana jî 8.181 kes pîrek û 6.930 kes jî mêr in. Dêrik, sê aliyên wê bi çiyayên asê ve girtiye, pişta wê li [[Çiyayê Mazî]] û berê wê li [[Wêranşar]] û li beriya Serê Kaniyê ye. Beriya Dêrikê ji quntêna [[Çiyayê Mazî]] dest pê dike û her ku ber bi deştê ve dadikeve bilindahiya erdê wê nizim dibe. Li ser milê çepê sînorê erdê wê dighêje deşta [[Qoser]]ê û îklima wê, zivistan û havînan bi dijwarî derbas dibin. Pal û berwarên [[Çiyayê Mazî]] bi piranî dar û deviyên berrî û mazî nin. Di van salên dawî de, her ku diçe dar û devî zêdetir dibin. Li beriya Dêrikê her çiqas cihên qeraç hebin jî erdên bi bereket pirtir in û li van erdan weke genim, ceh, nîsk û nokan tên çandin. Piştî ku di van salên dawiyê de hin bendav û pengavên li mintîqeyê çêbûn û gelek bîr hatin kolên, çandiniyên weke pembû, garis, kuncî û bîstanên avî jî zêdetir bûn. Li erdên şehar û heta bi palên Qerejdaxê jî çiltûkeke bi xêr û bereket tê çandin. Ji xêndî van tiştên jî bi dehan perçeyên zeytûnên, rezên tirî û baxçeyên ji darên hinar, hijîr, mişmiş, gwîzan û ji her cûreyî fêkî pêk tên, henin. Debara kesên ku li nava bajêr rûdinên, li ser deman û cenaniya rez, zeytûn û baxçeyan e û beşekî piçûk jî bi dikandarî û bazirganiyê re mijûl dibin. Debara gundiyên ku li hêla çiyê rûdinên, li ser xwedîkirina pez û hejik û êzingan e. Yên beriyê ji li ser çandinî û zîraetê ye. Ji xêndî zîraetê, tu tiştekî ku zêde bê kirin tune ye. Di dîroka [[Mêrdîn]]ê de, kîjan dewletê û kîjan şaristaniyê li ser [[Mêrdîn]]ê hikum kiribe, [[Dêrik]] jî ji xwe re ketiya bin hikumdariya wan. === Ermeniyên Dêrikê === [[Wêne:Dêra Surp Kevork a Dêrikê 2010.JPG|thumb|[[Dêra Surp Kevork]] (Dêra Sor) a Dêrikê, 2010]] Heta demeke nêzîk jî qismekî mezin ji rûniştvanên Dêrikê, [[ermenî]] bûn. Li gorî erdnîgarnasê fransî [[Vital Cuinet]], di 1890î de rûniştvanên Dêrikê 2.500 bûn, 1.500 [[kurd]] û 1.000 [[ermaniyên gregorî]].<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[La Turquie d'Asie, 1]]|paşnav=Cuinet|pêşnav=Vital|weşanger=Stembol: Les Éditions ISIS|sal=2001|rûpel=388}}</ref> ==== Bûyerên komkujiya ermeniyên Dêrikê 1915 ==== Di 11ê tebaxa 1915an de êrîşê li ser ermeniyên Dêrikê hat kirin û komkujiyeke mezin qewemî. Di encamê de zêdeyî 1.000 ermeniyan hatin kuştin. Vê gavê jî bi qandî du-sê malbatên wan li Dêrikê dimînin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2025}} Di dema xwe de, qismekî mezin yê pîşesaziyê (seneetkarî) di destê ermeniyan de bûn. Yek ji avahiyên dîrokî yên ermaniyan [[Dêra Sor]] e, ku li ser navê ermeniyan maye. Li gora rîwayetê tê texmînkirin ku Dêrikê navê xwe ji vê dêrê wergirtiye. == Erdnîgarî == [[Wêne:Xarîtaya Dêrik.jpg|thumb|Nexşeya Dêrikê]] Dêrik bi ser sînorê [[Şemrex]], [[Qoser]], [[Serê Kaniyê]] û [[Wêranşar]]ê ve ye. Qasî ku tê zanin ew, di navbera salên [[1390]] û [[1400]]î de, ji terefê du qebîlên eşîra Têrrikan ku bi navên Mala Dawidê Kalo û Mala Qeya ye, hatiye ava kirin. Ji ber wê, heta niha jî ew cihên ku di dest pêkê de bûne cîhê avahiyê, bi navê ''Rezê Mala Dawidê Kalo'' û bi navê ''Mêrga Qeya'' tên bilêvkirin. Li ser kuştina mîrekî zilimkar ku li mintîqeya [[Amed]]ê bi navê [[Rût Heso]] (Hesoyê Rût) dihat bi nav kirin, ev herdu qebîlan mecbûr manin koçî cîhê ku îro navenda Dêrikê ye, bikin.<br/> [[Rûpîvana Dêrikê]] 1397&nbsp;km² ye û li gora serjimara di sala [[1998]]an de hatiye tesbît kirin ku nifûsa navenda navçeyê 19 hezar û 750 kes in. Nufûsa navçê di serjimara di sala [[2000]]an de jî bûye 20.700 kes. [[Raqima Dêrikê]] 780 metre ye û bilindahiya çiyayên wê 1.500 metreyê derbas nakin. Çiyayên wê bi navê [[Çiyayên Mazî]] tê bi nav kirin. Dêrik bi berriya xwe jî, li ser sînorên deşta [[Heran]]a ku heta dighê erdên [[Nisêbîn]]ê ye. Berriya Dêrikê, bi kevirên şehar (volkanîk) yên ji girqîjotên ji beriya dîrokê de teqiyane û li wan derdoran belav bûne ve dagirtiye. Vê gavê jî ji wan girqîjotan, madeya ku bi navê "kilinker" e û di çêkirina çîmento de wek havên tê bikaranîn, derdikeve. Dêrik ji hêla av, kanî û çeman ve dewlemendiyeke herêmê ye. Piraniya çeman zivistanan der dibin û biharan heta bi serê havînan diherikîn. Lê piraniya wan, havînan dimiçiqin. [[Çemê Xabê]], [[Çemê Şêbê]], [[Çemê Zorava]] û [[Çemê Circibê]] hin ji wan çeman in. Ji xêndî van çeman jî, hin gol û barajên (bendav) ji bo avdanê û bi navê [[Kunreş]], [[Sûbetan]], [[Qurixî]] û [[Sêpnatê]] ku ji terefê dewletê ve hatinên çêkirin, henin. [[Zeytûn]], [[hinar]] û [[hejîr]]ên Dêrikê gelek navdar in. <gallery> Wêne:Zeytûnên Dêrikê.jpg|Zeytûnên Dêrikê Wêne:Hinarên Dêrikê.JPG|Hinarên Dêrikê Wêne:Hejîr.jpg|Hejîrên Dêrikê </gallery> == Cihên dîrokî yên Dêrikê == * [[Xirbeyên Ofiyê]] * [[Xirbeyên Fitnê]] * [[Kela Rebetê]] * [[Kela Dêra Metînan]] * [[Tilbisim]] * [[Qesra Qenco]] == Navdarên bajêr == * [[Eyyüp Güven]] * [[Edîp Karahan]] * [[Qedrîcan]] * [[Reşîdê Kurd]] * [[Bûbê Eser]] * [[Enwer Karahan]] * [[Firat Cewerî]] * [[Hogir Berbir]] * [[Lokman Ayebe]] * [[Ronî War]] * [[H. Kovan Baqî]] * [[Erkan Özgen]] * [[Elîxan Loran]] * [[Rêzan Tovjîn]] * [[Fewzî Bîlge]] * [[Osman Özçelik]] * [[Rodi Zinar]] Koma muzîkê ya [[Koma Azad]] di sala [[1987]]an de ji aliyê [[Bawer Can]] û [[Turhan Yapıştıran]] li Dêrîkê ava bû. == Girêdanên derve == * [http://www.geocities.com/halimolo/mezra.htm Navên kurdî û tirkî]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }} * [http://www.derikli.com/ Malpera Dêrikê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040730232835/http://www.derikli.com/ |date=2004-07-30 }} * [https://web.archive.org/web/20071008141143/http://www.geocities.com/turcel_tr Malpera Dêrikê] (tirkî) * [http://www.derik.gov.tr Malpera Qeymeqamtiya Dêrikê] (tirkî) == Çavkanî == {{Çavkanî}} * Orijînala vê gotarê ji malpera [http://www.derikli.com derikli.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040730232835/http://www.derikli.com/ |date=2004-07-30 }} hatiye stendin. {{Koord|37|21|51|N|40|16|10|E|type:city(19704)|display=title|name=Dêrik}} {{Bajar û gundên Dêrika Çiyayê Mazî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Civakên siryanî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Dêrika Çiyayê Mazî| ]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Mêrdînê]] [[Kategorî:Civakên siryanî yên tarîxî li parêzgeha Mêrdînê]] 6wyiyrbud549lo5bu3y9vd652shojc1 0 3013 2095809 1952299 2026-09-25T22:26:56Z Kurê Acemî 105128 /* Jîyan */ 2095809 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | navê_jidayikbûnê = Tehsîn Teha | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|25|5|1941|temen=}} | cihê_jidayikbûnê = Amêdî, parêzgeha Dihokê | roja_mirinê = {{Mirin|28|5|1995|25|5|1941|temen=erê}} | cihê_mirinê = Holenda | wêne = Tahsin_Taha_Dimokrat_Taha.jpg | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = Tehsîn Teha (rast) bi birayê xwe yê biçûk [[Dimokrat Teha]] re (1991). | netewe = [[Kurd]] | cure = | pîşe = Hunermend, Stranbêj | salên_çalak = | malper = }} '''Tehsîn Mihemed Selîm Teha''' (jdb. [[25ê gulanê|25ê gulana]] [[1941]]an, li [[Amêdî|Amêdiyê]], parêzgeha [[Dihok]]ê - m. [[28ê gulanê|28ê gulana]] [[1995]]an, li [[Holenda]]yê),<ref>{{Jêder-malper |url=https://knwe.org/?p=48622 |sernav=‌ |malper=knwe.org |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 |roja-arşîvê=2021-04-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210415045528/https://knwe.org/?p=48622 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> hunermendekî kurd bû. == Jiyan == Navê bavê wî [[Taha Mihemed Selîm]] e. Dayika wî ji binemala [[Simbil Xanê]] ye. Malekê kurdperwer û rewşenbîr in. Tehsîn Tahir zewiciye û bavê heşt zarokan e. Tehsîn Taha li [[Mangêşkê]] dest bi dibistana seretayî dike, heya refa çaran li wê derê dixwîne, refa pêncan li [[Dihok]]ê û refa şeşan jî li [[Zaxo]] dixwîne. Di sala 1955an de, li Dihokê dibistana navîn diqedine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.khaktv.net/all-detail.aspx?jimare=13443&type=farhang |sernav=تەحسین تەها |malper=www.khaktv.net |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 |roja-arşîvê=2021-04-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210419071048/https://www.khaktv.net/all-detail.aspx?jimare=13443&type=farhang |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Piştî qedandina dibistana navîn diçe bajarokê [[Hedba]] ya girêdayî [[Nînewa|Nînowa]] (Musil). Jiyana wî ya dengbêjiyê li [[Nînewa|Nînowa]] dest pê dike. Di salên [[1956]]-57an de ji [[Nînewa|Nînowa]] vedigere, diçe [[Amêdiyê]] û dest bi nivîsînên daktîloyê dike. Di sala [[1958]]an de dest bi xwendina dibistana amadeyî dike û dibistanê diqedine. Bi qedandina dibistana amadeyî re, tevlî ezmûneke [[Radyoya Bexdayê]] dibe û bi ser dikeve. Strana xwe ya destpêkê ya bi navê "[[Eşkere nakim]]" li wir di [[Radyoya Bexdayê]] de dibêje. Di sala 1960an de, diçe [[Peymangeha Huneri]] ya ciwanan û xwendina xwe li wir berdewam dike. Di navbera salên [[1960]]-61an de, ji ber [[nakokiyên kurd û ereban]] tê [[Kurdistan]]ê û li gel xalê xwe [[Emer Selim]] tevlî [[Şoreşa Îlonê]] dibe. Piştî êrişên ereban yên li ser [[Başûrê Kurdistanê]]. Tehsîn vedigere [[Bexda]]yê, li wê derê tê girtin, bi qasî salekê dikeve zindanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hevin.se/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A9-%D9%82%D8%B5%D9%8A%D8%B1%D8%A9-%D8%B9%D9%86-%D8%AD%D9%8A%D8%A7%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%AD%D8%B3%D9%8A%D9%86-%D8%B7%D9%87-tahsin-taha-%D8%B9%D9%85/ |sernav=نبذة عن تحسين طه عملاق الغناء الكردي والفنان الكبير الراحل |paşnav=Hevin |tarîx=2019-05-01 |malper=Hevin |ziman=ar |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 |roja-arşîvê=2023-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230602155147/https://www.hevin.se/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A9-%D9%82%D8%B5%D9%8A%D8%B1%D8%A9-%D8%B9%D9%86-%D8%AD%D9%8A%D8%A7%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%AD%D8%B3%D9%8A%D9%86-%D8%B7%D9%87-tahsin-taha-%D8%B9%D9%85/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Piştî tê berdan dest bi xebata mamostetiya muzîkê dike. Di sala [[1968]]an de ji bo dibistana amadeyî ya navçeya [[Mexmûr]] weke mamosteyê muzîkê tê erkdarkirin. Di heman salê de tayîna wî ji bo Hewlêr derdikeve û heya sala [[1970]]an li wir karê mamostetiyê berdewam dike. [[11ê adarê|11ê adara]] [[1970]]an piştî mafê kurdan yê çandî ji aliyê desthilatdariya Bexdayê ve hat pejirandin, Tehsîn Taha ji bo [[Radyoya Bexdayê]] beşa kurdî tê erkdarkirin û bi [[Mihemed Şêxo]] re xebatên radyoyê berdewam dike. Tehsîn Taha di [[13ê adarê|13ê adara]] [[1994]]an de, bi hunermend [[Fûad Ehmed]] re diçe Holendayê ji bo ku konserekî bide lê piştî ku diçe Holendayê li wir bi cih dibe û nazivire welatê xwe. Li wir nexweş dikeve û wî dibin nexweşxaneyê. Nexweşiya wî [[penceşêr]] e, rizgarî ji destê nexweşiyê nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://altaakhipress.com/viewart.php?art=79320 |sernav=Tahsin Taha |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 |tarîxa-arşîvê=2020-10-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201009123350/http://altaakhipress.com/viewart.php?art=79320 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di [[28ê gulanê|28ê gulana]] [[1995]]an de diçe ber dilovaniya Yezdan. Termê wî tînin bajarê wî [[Amêdiyê]] û li wir dispêrin axa [[Kurdistanê]]. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hunermendên kurd]] pw4l2596oc4yruniqb44vjpvz4pg99l 0 4853 2095852 1846780 2026-09-26T09:30:20Z Kurê Acemî 105128 /* Dîroka zimanê fransî */ 2095852 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Countries where French is an official language.svg|300px|thumb|rast|Şîna tîr: zimanê zikmakî; şîn: zimanê fermî; şîna vekirî: nefermî; kesk: zimanê hindik e]] '''Zimanê fransî''' zimanekî ji [[malbata zimanên hind û ewropî]] ji şitlê [[zimanên romanî]] ye. Ew wek zimanê zikmakî ji aliyê 77 milyon kes, bi yên wek zimanê duyem û bi tevahî 130 milyon kesan ve tê axaftin.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.mustgo.com/worldlanguages/french/ |sernav=French Language - Structure, Writing & Alphabet - MustGo |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-03-13 }}</ref> == Dîrok == Di dema [[Împeratoriya Romayî]] de zimanê kesên hejar û biyaniyên bi taybetî yê [[Galya|galiyên]] [[kelt]]an bû. Di dema [[Julius Caesar]] de li xakên îro [[Fransa]] li ser kelt hebûn. Kengê [[Julius Caesar]] [[Galya]] dagir kir ew zimanên wê derê ketine bin bandora [[latînî]]. Paş [[Koça Qewman]] re [[frank]], gelekî [[german]] Fransa nav ji girtî bû, li şûna xwe ya îroj bicih bûn û fransî êdî li Fransayê belav bû. Bi zaravên zimanê fransî re "Lang d'oil" tê gotin. Belgên pêşîn ên zimanê fransî yên ku hatine nivîsandin "Sondên Strasburgê" ne. Ev di sala [[842]]an de hem bi [[fransiya kevn]] û hem jî bi [[almaniya kevn]] hatine nivîsandin. Ji sala [[1000]]'î de [[Parîs]] bû navenda siyasî û çandî. Dema [[William I]] (Williamê Yekê) bû [[key]]ê [[înglîz]]an zimanê înglîzî 200 salan di bin bandûra fransiya [[normanî]] de ma. Di wê demê de fransî bû zimanê qesra înglîzan. Di sala [[1634]]an de kardînal [[Armand-Jean du Plessis, duc de Richelieu|Richelieu]] "Académie Française" (anku, ''Akademiya Fransî'') ava kir. Armancên wê hêsankirin û paqijkirina zimanê fransî bû. Ji sedsala 17an wê de ''[[lingua franca]]'' zimanê fransî bû zimanê qesrên [[Ewropa]]yê, berê li navenda Ewropayê, ji sedsalên 18-19an şûnde jî li rojhelata Ewropayê jî. == Zimanê fermî == Li [[kolonî|koloniyên]] Fransayê jî fransî hîn zimanê fermî maye. === Jimara kesên ku fransî zimanê wan ê zikmakî ye === {| width="100%" |- valign="top" | * [[Belçîka]], di [[Walonistan]] û [[Bruksel]]ê de (4.000.000) * [[Bênîn]] (17.000) * [[Peravê Diranfîl]] (17.000.000) * [[Bûrkina Faso]] * [[Bûrûndî]] * [[Cîbûtî]] (15.000) * [[Fransa]] (54.000.000) * [[Gabon]] (38.000) * [[Gîne]] * [[Haîtî]] * [[Îtalya]], di newala [[Aosta]]yê de (100.000) {{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} * [[Kamerûn]] * [[Kanada]], li [[Quebek]]ê (6.700.000) * [[Komor]] (1.700) || * [[Komara Kongo]] (28.000) * [[Lûksembûrg]] (13.100) * [[Madagaskar]] (18.000) * [[Malî]] (9.000) * [[Monako]] (17.000) * [[Nîjer]] (6.000) * [[Rwanda]] * [[Swîsre]], li [[Romandistan]] (1.270.000) * [[Senegal]] * [[Seyşel]] (1.000) * [[Togo]] (3.000) * [[Çad]] (3.000) * [[Vanûatû]] (6.000) * [[Komara Afrîkaya Navend]] (9.000) |} <!-- == Dîrok == --> <!-- == Peyv == --> <!-- == Zareve == --> Fransî zimanê fermî yê [[Yekîtiya Ewropayê]], [[Yekîtiya Afrîkayê]], [[Saziya Komarên Amerîkî]] û [[Neteweyên Yekbûyî]] ye. === Welatên din === Fransî li van welatan jî girîng e. * [[Cezayêr]] * [[Andorra]] * [[Komara Domînîk]] * [[Giravên Kanal]] an jî giravên [[Lamanş]]ê (Di bin Hukumraniya Brîtanya de ye) * [[Libnan]] * [[Louisiana]] ([[DYA]]) * [[Maine (Komara Federal)|Maine]] ([[DYA]]) * [[Maroko]] * [[Morîtanya]] * [[Tûnis]] == Binêre == * [[Fransa]] * [[Fransayî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Rêza kategoriyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fransa]] [[Kategorî:Ziman]] [[Kategorî:Zimanên romanî]] [[Kategorî:Zimanên Belçîkayê]] [[Kategorî:Zimanên DYAyê]] [[Kategorî:Zimanên Fransayê]] [[Kategorî:Zimanên Kambocayê]] [[Kategorî:Zimanên Kanadayê]] [[Kategorî:Zimanên Laosê]] [[Kategorî:Zimanên Libnanê]] [[Kategorî:Zimanên Lûksembûrgê]] [[Kategorî:Zimanên Monakoyê]] [[Kategorî:Zimanên Swîsreyê]] [[Kategorî:Zimanên Viyetnamê]] 44ul0qvlwuq198vvd1xp0g5ts74xmvq 0 6399 2095808 2015347 2026-09-25T22:25:36Z Kurê Acemî 105128 /* Navdar */ 2095808 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Navçe | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] | paytexta = Navçeya Amêdiyê | dema_avakirinê = Sala 3000ê {{Bz}} }} '''Amêdî''' navçeyekê bi ser [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihok]] a [[Herêma Kurdistanê]] ve ye. Amêdî li ser girêkê li ser [[Zêyê Mezin]] hatiye avakirin Amêdî navçeyekê [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê herêma [[Behdînan]]ê de cih digire. Nifûsa navçeyê li dora 11.000 kesan e. Di serdema mîrektiya Behdînanê de, Amêdî paytextiya mîrektiyê kiriye. Li navçeyê peymangehekê teknîkî ya bi navê [[Peymangeha Teknîkî ya Amêdiyê]] heye. Rûbera navçeyê 93 km² e û hejmarên gundên kêlek û derdorên navçeyê 15 gund bûn ku hemî hatibûn wêrankirin lê piştî damezrandina hikûmeta Herema Kurdistanê gelek gundan dîsa ji nû ve hatine avakirin. == Bêjenasî == Li gorî pisporê Jeffrey Szuchman, kokê navê Amêdî ji [[hurî]] an [[ûrartû]]yî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szuchman |pêşnav=Jeffrey |tarîx=2009-11-01 |sernav=Bit Zamani and Assyria |url=http://journals.openedition.org/syria/511 |kovar=Syria. Archéologie, art et histoire |ziman=en |hejmar=86 |rr=55–65 |doi=10.4000/syria.511 |issn=0039-7946 |gihiştina-urlyê=subscription |doi-access=free }}</ref> == Dîrok == Dîroka ve wargehê dibe ku ji 3000 salên {{bz}} vedigere lê ti kolandin an lekolînên arkeolojîk ne hatine kirin, ji ber ve yekê destpêka dîroka navçeyê bi awayekê baş naye zanîn. Herêma Amêdiyê beşek ji dûgela [[kurdan]] bû û bi tevahî ji [[subarto]]yên ku bi zimanekî [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] nediaxivîn pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=King Hammurabi of Babylon: A Biography |paşnav=Mieroop |pêşnav=Marc Van De |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2008 |rûpel=51 |isbn=978-0-470-69534-0 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=ELMAGvmJ7YIC&q=keep+subartu+under+your+control&pg=PA51 }}</ref> Piştî hilweşanîna [[Mîtanî|mîtaniyan]], Amêdiyê di sedsala 11ê {{bz}} de ji aliyê Aşûrnasirpal I ê [[Împeratoriya Asûr|împeratoriya asûrî]] ve piştî ku wî dagirkirineke hovane yên li dijî axa împeratoriya mîtaniyan dabû destpê kirin, hatiye dagir kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Records of Assyria and Babylonia, Volume I: Historical Records Of Assyria From The Earliest Times To Sargon |paşnav=Luckenbill |pêşnav=Daniel David |weşanger=Histories & Mysteries of Man |tarîx=1989 |rr=140, 141, 184 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=KFW0zQEACAAJ }}</ref> Piştî hilweşîna împeratoriya asûriyan herêma Amediyê hatiye rizgarkirin û derbasê deshilatdariya [[Împeratoriya Med|împeratoriya medan]] bûye. Dema ku [[Ksenofon]] di sedsala 4ê {{bz}} de derbasê vê herêmê bûye, wî niştecihên li van deveran wekê deverên medî rapor kiriye û herêma kêm-niştecihî wekê "bajarên medyayî yên wêranbûyî" bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Modern Assyrians of the Middle East: A History of Their Encounter with Western Christian Missions, Archaeologists, and Colonial Powers |paşnav=Joseph |pêşnav=John |weşanger=BRILL |tarîx=2000 |rr=8 |isbn=978-90-04-11641-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=79wj2hj4wKUC&pg=PA8 }}</ref> Ev heremên wêrankirî di dema dagirkirinên asûriyan ve hatine hilweşandin ku ji aliyê asûran ve hatibûn wêran kirin. Paşê, Amêdiyê bi navê ''Medya-Magna'' tevlî [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişiyan]] bûye. Di bin desthildariya [[Împeratoriya Eşkanî|împeratoriya eşkanî]] de, herêma Amêdiyê beşekê ji navçeya ''Barxanê'' (Barzan) bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Boundaries of Modern Iran |paşnav=Mclachlan |pêşnav=Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2016-11-10 |isbn=978-1-315-39936-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xvp5DQAAQBAJ&q=parthian+empire+barchan&pg=PT83 }}</ref> Heta ku di salên 640î ku ereb li Tikrît, Mûsil û Şehrezûrê êrîşên kurdan dikin van bajaran dagir dikin navçe beşekê ji [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] bû û di bin desthildariya [[Hezewan]]ê de bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936 |paşnav=Houtsma |pêşnav=M. Th |weşanger=BRILL |tarîx=1993 |rr=1136 |isbn=978-90-04-09790-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&pg=PA1136 }}</ref> Navenda navçeyê kelehekê kevnar e ku [[Elî îbn Elesîr]] navçeyê wekê ''Aşîp'' binav kiriye. Du derenceyên kevnar di kevirê hatine kolandin ku wekî rêya deriyê kelehê hatibû bikaranîn.<ref>[https://kitabat.com/news/ذو-الكفل-يجمع-المسلمين-والمسيحيين/ “ذو الكفل” يجمع المسلمين والمسيحيين واليهود في العمادية العراقية] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308235756/https://kitabat.com/news/%D8%B0%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%81%D9%84-%D9%8A%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D9%8A%D9%86-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%8A%D8%AD%D9%8A%D9%8A%D9%86/|date=2021-03-08}}. ''Kitabat''. Retrieved January 11, 2018.</ref> Derenceya ber bi deriyê rojavayê kelehê bi piranî hatiye parastin. Sê relyefên kevirî yên ji serdema eşkaniyan li ser derenceyan mane ku dîroka wan a şêwazî tê texmînkirin ku ji sedsala 1ê {{bz}} heta sedsala 2ê {{pz}} ye. Li navçeyê gorên [[Xiristiyanî|xiristiyanên]] ku dîroka wan ji sedsalên 5 û 6an e, hatine belgekirin. Piştî ku [[Îmadedîn Zengî]] di sala 1142an de ve herêmê dagir kiriye, keleh hatiye xurtkirin û kelehên din ên nû hatine çêkirin. Ji bo rûmeta wî, bajarok ji bo demekê wekê ''el-Îmadiyye'' hatiye binavkirin. Deriyê rojava ya îro ku wekê ''deriyê Mûsilê'' an ''deriyê Behdînanê'' jî tê zanîn, ji serdema hikûmdarê dawîn a [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], [[Bedredînê Lûlû]] e ku di sedsala 13an e hatiye çêkirin. Geştyarê cihû, Benjamin ê Tudela, di sala 1170ê de serdana navçeyê kiriye û ragihandiye ku Amêdiyê xwediyê nifûseke tevlihev e ku ji misilmanan, xiristiyan û ji cihûyan pêk tê. Li gorî Benjamîn, cihûyên Amêdiyê bi [[zimanê suryanî]] diaxivin û zêdetirê 2000 kes ên cihû civaka cihûyên li herêmê pêk dianîn. Ji sedsala 13 heta 19an de, Amêdiyê navenda mîrektiya kurd a behdiniyan bû. Di sala 1760ê de Domînîkî Leopoldo Soldini ligel hevkarê wî Maurizio Garzoni mîsyonek ji bo [[Kurdistan]]ê li Amediyê damezrandine.<ref name="Filoni2017">{{Jêder-kitêb |sernav=The Church in Iraq |paşnav=Filoni |pêşnav=Fernando |weşanger=CUA Press |tarîx=2017 |rr=64 |isbn=978-0-8132-2965-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Xp8rDwAAQBAJ&q=Italian-Kurdish+dictionary&pg=PA64 }}</ref> Garzoni çardeh salan li vir dijî û ferhengek û rêzimana îtalî-kurdî ya ku ji 4.600 peyvan pêk hatiye nivîsandiye. Ji ber ku ew lêkolîn nûnertiya yekem ê li ser rêziman û [[zimanê kurdî]] dike ev ferheng xebatek girîng e. Ji ber vê sedemê Garzoni pir caran wekê "bavê [[kurdolojî]]" hatiye binavkirin.<ref name="Filoni2017" /> Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] navçe bûye beşek ji [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] û di navbera gelek pêşvêcûnên di navbera hikûmeta dagirker û kurdan de, Amêdiyê di sala 1960ê de hatiye bombebaran kirin û gelek sivîlên kurd hatine kuştin. Îro nifûsa navçe bi piranî kurd in û hejmarekê kêm a xiristiyanan jî li navçeyê hene. Civaka cihûyan di dehsalên piştî damezrandina [[Îsraêl]]ê, di sala 1948an de, ji ber dagirkeriyên hikûmeta Iraqê, koçber bûne. == Avûhewa == Li Amêdiyê di havînê de germ e. Di zivîstanê de sar û şil e. Ji ber ku ew bajarokê herî bakur a [[Başûrê Kurdistanê]] ye, ew dike bajarê herî mezin yê nermik. Di zivîstanê de carinan jî berf dibare. == Şûnwar == === Dergehê Rojhilatê === Dergehê Rojihelatê bi dergehê Zêbarê dihatiye nasîn, di sala 1938an de di demê gehandina riya tirombêlê da hatiye herifandin. === Dergehê Rojavayê === Dergehê Rojava, dergehekê ye ku wêneyên li ser hene ku mirovan siruştî biçûktirîn behira pêtir. Ew wêne dizivirine serdemê farisiyan ji sala 148an a berî bunê heta sala 226an {{Pz}}, hatiye hizirkirin ku ew wêne yên hindek şahên farisiya bin ewên şerê romaniya dikir, dergeh bixwe gelek yê mezin e û hemî ji berê helanî yan ku bazî hatiye çêkirin. === Minareya mizgefta Amêdiyê === Minara mizgefta Amêdiyê, mizgeftekê kevnar e ku bilindahiya wê digehîje 30 metre û ji 102 dereçka pêk tê ku digehine bilindahiya minarê, lê dîrokê hindek ji ruyê wê biriye, behira pêtir ya li ser demê siltan Hisên Welî di navbera salên 940-981ê de mişextî da ji parçên berê helanê sipî hatiye avakirin bi destên peykersazên şareza, herparçeka berî ji wan sêkara diket berê serkeftina mirovane û senterê serê minarê ye û dîwarê wê yê der ve ye, li serê minarê qupeka mezin û berçav heye li ser şengstekê heşt qulî yê mezin ji kevirê hişik hatiye çêkirin. === Cihê Mîrgehê === Cihê Mîrgehê dikeve layê joriyê rojhilata bajarokê bi şêwazê çiwar guşe û bi dûqata pêk tê, lê bitinê dergeh jê maye û diruişmê mîrgehê li ser ku balindê Enqayî û libin pêt wî du mar in, eve jî belgeye liser şarezaya desthelatê û xemxuriya wê liser çavdêriya xelkê xwe. === Goristana Mîran === Goristana Mîran dikeve li see layê rojhilata bajarokê û gurên hemî mîrên Amêdiyê li wêrêne lê bitinê du qupe jê mayine, bi şarezayî û hunerekê ciwan hatîne çêkirin êk ji wan gorê siltan Hisên Welî re dibêjin heta nuke têda ye gor ji sindirîkeka darê mêwê dirust kiriye ji ber hindê heta nuke maye û xirab nebûye. Li ser layê derve yê gorî nivîsiye "''Kulu şeyiîn halikun îla wechehu''" siltanê mezin û Adîl Siltan Hisên Beg li meha Şeibana sala 981ê mişextî wexer kiriye. Qupa duwê ya li ser gorê Rewşen Xana kiça Îsmaîl Paşayî hatiye avakirin û liser nivîsiye "Rewşen kiça Îsmaîl paşay wexe kirin 1202 zayînê". === Dibistana Qubehan === Dibistana Qubehan dikeve li ser rûbarê Amêdiyê, dibistanekê ayînî ya dêrîn û kevnare li ser demê mîrên Behdînan geşe kiriye û gelek xelkê pirtûkên xwe bo kirîne diyarî heta bûye xudan pirtûkxaniya dêrîn û navdar li cihana îslamî, zêdebarî terxankirina dahatên mezin ji bo mezaxtiyên mela û karê xwandinê heta salên bîstan li sedê burî berdewam bo, eve ji bilî bi dehan cihên wê yên çandî û şînwara weku Sêrîc, Îç Qela, Pira Îsê Dela li rûbarî. ==== Pêşangeha şûnwarên Amêdiyê ==== <gallery> Wêne:Amêdî 2012.JPG|Amêdiya roja îro (2012) Wêne:Dergehê Behdînan ê Amêdiyê 2012 2.JPG|Dergehê Behdînan Wêne:Minareya Mizgefta Amêdiyê 2012.JPG|Minareya Mizgefta Amêdiyê Wêne:Dergehê cihê mîrgehê yê Amêdiyê 2012.JPG|Cihê Mîrgehê Wêne:Goristana Mîran a Amêdiyê 2012.JPG|Goristana Mîran Wêne:Dibistana Qubehan a Amêdiyê 2012.JPG|Dibistana Qubehan </gallery> === Nahiyeyên wê === * Amêdî (navend) * [[Bamernê]] * [[Çemankê]] * [[Dêrelûk]] * [[Kanî Masî]] * [[Sersing]] * [[shiladzy|Șêladizê]] == Navdar == * [[Davîd Alroy]] (sedsala 12an), mesîhê cihû * [[Xalid Axayê Zêbarî]] (jdb. 1827 - ?), helbestvan * [[Ehmedê Nalbend]] (1891 – 1963), helbestvan * [[Enwerê Mayî]] (1913-1963), helbestvan * [[Sadiq Behaedînê Amêdî]] (1918-1982), nivîskar * [[Mistefa Amêdî]] (1939-2023), şoreşger * [[Tehsîn Teha]] (1941–1995), sitranbêj * [[Elî Teter]] (jdb. 1968), siyasetmedar * [[Nîzar Amêdî]] (jdb. 1968), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2026-) * [[Îdan Amêdî]] (jdb. 1988), sitranbêj û nivîs == Wênedank == <gallery mode="packed"> Wêne:Badinanporten.jpg|Keleha Amêdiyê Wêne:Badinan-Gate-Amedia-Iraq-August-2009.jpg|Dergeha Badînî Wêne:Minaret of the main mosque in Amedi 2.jpg|Mizgefta mezin yê Amêdiyê File:Amadiya gate 1994.jpg|Dergeha Amêdiyê Wêne:Amedi city, Dihok.jpg|Nêrînekê li ser navenda Amêdiyê Wêne:Amedi From Badinan Gate.jpg|Nêrînekê panoramî li ser Dergeha Badînî Wêne:Amêdî 2012 2.JPG|Amêdî (2012) </gallery> == Binêre == * [[Mîrektiya Badînan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html Çend wêneyên Amêdiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128112430/http://www.silav.net/wene/bk/amedi.html |date=2008-01-28 }} {{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}} {{Bajar û gundên Amêdiyê}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|37|05|33|N|43|29|14|E|type:city|display=title}} [[Kategorî:Amêdî| ]] [[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] [[Kategorî:Civakên siryanî li Iraqê]] [[Kategorî:Paytextên navçeyên Iraqê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li Iraqê]] 1gdse0j7bfm6ua8fvcbrhzdkqnd48y3 0 6947 2095817 2015370 2026-09-25T23:00:53Z Kurê Acemî 105128 /* Binêre */ 2095817 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajar | wêneyê_asoyê = Koya city.jpg | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | welat = | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] | nifûs = 21.026 | sala_nifûsê = 2013 }} '''Koye''' bajarekî bi ser [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ya [[Herêma Kurdistanê]] ye. Bajêr navenda îdarî ya [[Koye (navçe)|navçeya Koye]] ye û 53 kîlometre li başûrê rojhilatê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] ye. == Dîrok == Li gorî kevneşopiya herêmî, Koye ji aliyê kurê siltanekî osmanî hatiye avakirin ku piştî têkbirina serhildanekî li [[Bexda]]yê ala xwe daliqandiye û cihê bazarekê demsalî garnîzonekê ava kiriye û dema ku xelkê herêmê ji bo xizmetguzariyê ji leşkeran re koçî vir kirin, veguherî bajarekî.{{Sfn|Mutzafi|2004|p=1-2}} Serjimariya sala 1947an de bi tevahî 8198 kesan li Koye tomar kiriye ku ji wan 7746 kurdên misilman, 268 cihû û 184 xiristiyan bûne.{{Sfn|Mutzafi|2004|p=1-2}} Di sala 1950ê de 80-100 cihû ji gundê Bêtwata ji bo çend mehan li bajêr penaber bûne, û bi vê awayî hejmara civaka herêmî gihandiye ser 350-400 kesan.{{Sfn|Mutzafi|2004|p=1-2}} Cihûyên Koye di sala pêş de koçî [[Îsraêl]]ê kirine.{{Sfn|Mutzafi|2004|p=1-2}} Di sala 1965an de nifûsa Koye 10.379 kesan bû. Di sala 1994an de, bajêr ji aliyê erîşên hewayî yên [[Îran]]ê hatibû bombaran kirin ku baregeha [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) hedefgirtin, di encamê de sivîlek hatiye kuştin û sê çekdarên PDKê birîndar bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Press |pêşnav=The Associated |tarîx=1994-11-10 |sernav=Iranian Jets Bomb Kurdish Base in Iraq, Killing 1 and Hurting 3 |url=https://www.nytimes.com/1994/11/10/world/iranian-jets-bomb-kurdish-base-in-iraq-killing-1-and-hurting-3.html |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Di sala 1999an de, suryaniyên gundê Armota ya nêzîkî Koye li dijî avakirina mizgeftekê li gundê wan protesto kirin.{{Sfn|Lalik|2018|p=236-237}} [[Zanîngeha Koyeyê]] di sala 2003an de hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://koyauniversity.org/node/1 |sernav=The University {{!}} Koya University |malper=koyauniversity.org |roja-gihiştinê=2026-04-13 }}</ref> Di 21ê kanûna paşîn a sala 2016an de, erîşekî bi seyarekê bombekirî li dijî ofîsên Partiya Demokrat a Kurdistanê pêk hatiye. Di encamê de 7 kes hatin kuştin û 15 jî birîndar bûn.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-12-21 |sernav=Iraq bomb attack targets Iranian Kurdish opposition party |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-38390417 |roja-gihiştinê=2026-04-13 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Ji adara 2018an vir ve, 60 malbatên suryanî li Koye dijîn, piraniya wan bi [[zimanê kurdî]] diaxivin. Di 8ê îlona 2018an de, erîşekî bombeya balîstîk ji Îranê li ser bargehên [[Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê|Partiya Demokrat a Rojhilata Kurdistanê]] û yê PDKê li navenda bajêr pêk aniye û di encamê de 18 kes hatine kuştin û 50 kes birîndar bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Iran rockets Kurdish parties' headquarters in Kurdistan Region's Koya |url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/08092018 |roja-gihiştinê=29 nîsan 2020 |xebat=[[Rudaw Media Network]] |tarîx=8 îlon 2018 }}</ref> == Avûhewa == Koye xwedî avhewa Medîn (Kategoriya avhewayê Köppen <nowiki>''Csa''</nowiki>), digel havînên dirêj, pir germ û mezelên nerm. Mehên havînê zehf zuwa ne, bi bahozê re di navbera hezîran û îlonê de çêdibe. Zivistan bi gelemperî şil û şil in, bi çileya paşîna meha wetile. == Kesên navdar == * [[Hecî Qadirê Koyî]] (1817-1897), helbestvan * [[Mele Muhemmedê Koyî]] (1876-?), helbestvan * [[Dildar]] (1918-1948), helbestvan û nivîskar * [[Fuad Mesûm]] (jdb. 1938), siyasetmedar û serokkomarê Iraqê (2014-2018) * [[Qubadî Celîzade]] (jdb. 1953), helbestvan * [[Aras Koyî]] (jdb. 1972), sitranbêj == Binêre == * [[Koye (navçe)]] * [[Komkujiya Koye 2022]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Koy Sanjaq}} {{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|36|05|N|44|38|E|type:city(50000)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] [[Kategorî:Civakên siryanî li Iraqê]] [[Kategorî:Koye| ]] g6g6yjyu5j00xbmnmbb3txw5vlr4jpc 0 7122 2095819 1687775 2026-09-26T04:33:57Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095819 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parêzgeh | Nav = Parêzgeha Dihokê | Navê_din = | Navê_fermî = | Koda parêzgehê = | Nexşe = Duhok in Iraq.svg | Nexşe_firehî = 250px | Nexşe_sernav = Koordînat: {{Mapframe|zoom=9|36.9, 43.4|geotype=geomask|ids=Q189541|type=maplink}} | Nexşe1 = Dihok governorate 2012.png | Nexşe1_firehî = 220px | Nexşe1_sernav = | Welat = [[Başûrê Kurdistanê]] <!---KARGÊRIYÎ ---------------> | Dûgel = [[Îrak]] | Serbajar = [[Dihok]] | Walî = | Gelhe = 958.201{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | Gelhe_sal = [[2009]] | Gelhê_bajaran = | Gelhê_gundan = | Rûerd = 6.553{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | Berbelavî = 146{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | Hejmara_navçeyan = 7 <!---BINEBEŞ -----------------> | Hejmara_bajarokan = | Hejmara_gundan = }} [[Wêne:Kurdistan governorates 2015.png|thumb|'''Parêzgehên Başûrê Kurdistanê:''' {{Legend|#90d3f4|border=1px solid grey|[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]}} {{Legend|#fdb7ba|border=1px solid grey|[[Hewlêr (parêzgeh)|Parêzgeha Hewlêrê]]}} {{Legend|#e0def6|border=1px solid grey|[[Silêmanî (parêzgeh)|Parêzgeha Silêmaniyê]]}} {{Legend|#e1cdbf|border=1px solid grey|[[Helebce (parêzgeh)|Parêzgeha Helebceyê]]}}]] '''Dihok''' an jî '''Duhok''' (Parêzgeha Dihokê) parêzgeheke [[Herêma Kurdistanê]] ye, û yek ji 19 [[parêzgeh]]ên [[Îraq]]ê jî, sinorê wê dikeve bakurê dewleta federalî ya iraqê,û navenda parêzgehê bajarê [[Dihok]]ê ye. == Navçe == * [[Dihok (navçe)]]: [[Dihok]] (navend), [[Mangêş]], [[Zawîte]]. * [[Amêdî (navçe)]]: [[Amêdî]] (navend), [[Dêrelûk]], Sersing, Çemankê, [[Bamernê]], [[Kanî Masê]]. * [[Akrê (navçe)]]: [[Akrê]] (navend), [[Bicîl]], [[Dînarte]], [[Girdesîn]]. * [[Berdereş (navçe)]]: [[Berdereş]] (navend), [[Daretû]], [[Rufiya]], [[Kelek]] * [[Sêmêl (navçe)]]: [[Sêmêl]] (navend), [[Faydê]], [[Batêl]]. * [[Şêxan (navçe)]]: [[Şêxan]] (navend), [[Etruş]], [[Qesrok]], [[Zîlkan]], [[Ba'edrê]] ([[Baedrê]]). * [[Zaxo (navçe)]]: [[Zaxo]] (navend), [[Rizgarî]], [[Derkar]], [[Batîfa]]. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * Parêzgeha Dihokê, [http://duhok.gov.krd/ Malpera fermî bi tîpên kurdî-erebî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170728221858/http://duhok.gov.krd/ |date=2017-07-28 }} {{Navçeyên Dihokê}} {{Parêzgehên Iraqê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1976an li Iraqê]] [[Kategorî:Avabûnên 1969an li Iraqê]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1969an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Parêzgeha Dihokê| ]] [[Kategorî:Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê]] lqyjusyz2h3ltukz21b903z9pgjuogc 0 9732 2095842 1961417 2026-09-26T05:08:06Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095842 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank çem | nav = Çemê Dîcle | navê_din = | wêne = Tigris 2015.jpg | wêne_sernav = Dîcle li Êlihê | herêm = [[Kurdistan]], [[Mezopotamya]] | dewlet = {{Sembola alayê|Kurdistan}}[[Kurdistan]], {{TUR}}, {{SYR}}<br> {{IRQ}} | parêzgeh = | dirêjayî = 1.900 | tejane = 258.000 | debî = 1.500 | milên_wê = [[Çemê Madenê]]<br>[[Çemê Bilqileynê]]<br>[[Çemê Batmanê]]<br>[[Çemê Botanê]]<br>[[Çemè Xabûrê]]<br>[[Zêyê Mezin]]<br>[[Zêyê Biçûk]]<br>[[Çemê Sîrwanê]] | cihderk = Çiyayên li başûr û başûrê rojhilatî Gola Hezarê | cihderk_cih = | cihderk_bilindayî = 1.150 | cihderk_hêlîpan = 38.483 | cihderk_hêlîlar = 39.417 | dev = [[Şetelereb]] | dev_cih = Elqurne (Al-Qurnah) | dev_bilindayî = | dev_hêlîpan = 31.005 | dev_hêlîlar = 47.441 | nexşe = Tigr-euph ku.png | nexşe_sernav = Çemên Dîcle (''Tigris'') û [[Firat]] {{Mapframe|latitude=35.1|longitude=42.0|zoom=5 |geotype1=geoline|ids1=Q35591|stroke1=#0000C0|stroke-width1=3|title1=[[Dîcle]] }} }} [[Wêne:Devegecidi_dam-GAP.png|thumb|Çem û [[gola Deveyê]] şaxeke Dîcleyê ye. Ev bendav dikeve bakurê rojavayî bajarê [[Amedê]].]] [[Wêne:Tigrisdiyarbakir.jpg|thumb|Dîcle, di başûrî bajarê Amedê re diherike.]][[Wêne:Dehderî.jpg|thumb|Dîcle di bin [[Pira Dehderî]] ya Amedê re dibore.]] [[Wêne:Hesenkêf.jpg|thumb|Dîcle di ber [[Heskîf]]ê re diherike]] [[Wêne:Pira Cizîrê û robarê Dîcleyê 2009.JPG|thumb|Robarê Dîcleyê û pira [[Cizîr]]ê.]] [[Wêne:Tigris_river_Mosul.jpg|thumb|Dîcle di bajarê Mûsilê re diherike]] [[Wêne:Shat al-arab-22.JPG|thumb|[[Şetelereb]] nêzîkî bajarê [[Besre]]yê]] [[Wêne:USSHER(1865) p477 BEDOWEEN CROSSING THE TIGRIS WITH PLUNDER.jpg|thumb|(1860)]] '''Dîcle''', '''robarê Dîcleyê''', '''çemê Dîcleyê''' yan jî '''Ava Mezin''', robarekî mezin ê [[tejaneya Kendava Farsê]] ye û yek ji du [[çem]]ên herî mezin ên [[Kurdistan]], [[Mezopotamya]] û [[Rojhilata Navîn]] e. Dîcle li [[Bakurê Kurdistan]]ê dest pê dike, di bajarên giring ên herêmê re dibore (wekî [[Amed]], [[Cizîra Botan]], [[Mûsil]] û [[Bexda]]) û li bajarê [[Elqurne]]yê ligel çemê din ê mezin [[Firat]]ê dibe yek û li başûrê Îraqê, nêzîkî bajarên [[Besre]]yê (Îraq) û [[Abadan]]ê (Îran), li bakurî [[Kuweyt]]ê digihe [[Kendava Farsê]]. == Nav û wateya Dîcleyê == Di serdema kevn de ereban ji çemê Dîcleyê re ''Dîjla'', faris û kurdan ''Tîgra'', rûsan ''Tîr'' û yewnaniyan jî ''Tîgrîs'' gotine. Îro jî hemû ewropî ji çemê Dîcleyê re ''Tigris'' dibêjin. Berhemên [[Romaya kevnare]] de navê çemê wek gotina yewnanî "Tigris" hatiye nivîsandin.<ref>(1/11)[[Troades]] - [[Seneca]]</ref> Koka gotinê yek e lêbelê her gelî li gor zimanê xwe bilêv kiriye. Gotina Dîcleyê xerabkirina Tîgra ye. Lêvkirina Dîcleya îroyîn nêzîkî bilêvkirina erebî ye. Wateya Tîgra "bi tîj û hêz diherike û mezin e".{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Ji xwe botî, cizîrî, mêrdînî û heta li hindek deverên Başûr hîn îro jî ji Dîcleyê re dibêjin [[Ava Mezin]] an [[Çemê Mezin]]. === Şaxên çemê Dîcleyê === ==== Çemê Madenê (Ava Reş) ==== Du milên Dîcleyê hene. Serçaviya milek jê, çiyayên [[Çiyayê Masterê|Master]] û [[Çiyayê Sarê|Sarê]] ne ku nêzîkî [[gola Hezarê]] ne. Ev mil ber bi [[Maden]]ê ve tê. Li wir navê wî êdî [[çemê Madenê]] ye. [[Ava Reş]] jî dibêjinê. Çemê Madenê ber bi [[Pîran]]ê ve tê û di rojavayê Pîranê de ber bi başûr ve diherike. ==== Çemê Bilqileynê (Birqlênê) ==== Milê Dîcleyê yê duyem jî, ji herêma [[Licê]] ji [[çemê Bilqileynê|Bilqileynê]] derdikeve û ew jî ber bi rojavayê [[Hênê]] û rojhilatê Pîranê ve diherike. Herweha çemên [[Çemê Madenê|Maden]] û [[Çemê Biriqleynê|Biriqleynê]] nêzîkî bajarê [[Egil|Eglê]] dibin yek. Pişt re ava [[Deve]]yê/[[Çemê Pira Fûrtaxşê]]/[[Furkaşo]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} (''Devegeçidi'') tê ser. Dîcle îro di nav bajarê Amedê de, ber bi Bismilê ve çeng dide. Ava [[çemê Reş (Dîcle)|çemên Reş]] û [[çemê Embarê|Embarê]] tên ser. Piştre ava çemên [[Barman (çem)|Batman]], [[çemê Xerzanê|Xerzan]] û [[çemê Botanê|Botanê]] tên ser û hîn xurtir û bi hêztir dibe. Di Heskîfê de, ber bi Cizîrê ve diçe û dadikive başûrê Kurdistanê. Ji [[Mûsil]]ê şûn ve ava [[Zêyê Mezin]] û [[Zêyê Biçûk]] tên ser. Ji Zêyê Biçûk re [[Avaşîn]] jî dibêjin. Ji herêmen [[Lolan]], [[Şemzînan]] û [[Gever]]ê jî çemeke têrav tê ser Zêyê Biçûk ku jê re dibêjin [[Ava Heyatê]]. Ya herî dawî jî ji [[Zagros]] û herêma Îranê ava [[çemê Sîrwanê]] ([[çeme Diyalê]]) dikeve ser ava çemê Dîcleyê. Dîcle ji aliyê dirêjbûnê ve çemê Kurdistanê yê duyem e lê piştî ku derbasî [[Iraqê]] dibe ji aliyê debiya avê ve çemê Kurdistanê yê herî pirav û mezin e. Dîcle ji serî heta dawî 1900 km dirêj e. Di di nav tixûbên Tirkiya îroyîn de dirêjiya Dîcleyê 523 km ye. Bi tevî, 600 km di nav axa Kurdistanê re derbas dibe. Li başûrê bajarê [[Bexda]]yê Dîcle û Firat dibin yek û êdî jê re dibêjin Yekava Ereb ([[Şetelereb]]). [[Tejane]]ya Dîcleyê, 12% li nav tixûbên Tirkiyeyê (38.280 km²), 2% li Sûriyê (6.380 km²), 54% li Îraqê (172.260 km²) û 34% jî li Îran û welatên din e. Bi giştî qada avdaniya Dîcleyê 319.000 km² ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Dîcle di Tewratê de == Di çîroka [[Tewrat]]ê de behsa afirandina Adem û bihuştê tê kirin û navê çar çeman derbas dibin. Navê yê sêyem Dîcle ye. Ka em li Tewratê binêrin: :“... Xwedê li rojhilat, li Êdenê bexçeyek çand û mirovê ku afirandibû li wir bi cih kir. Û Xudan Xwedê ji axê darên cûr bi cûr gihandin... Çemekî ku baxçe av dida ji Êdenê derdiket û li wir ji hev vediqetiya û dabeşî çar milan dibû. Navê pêşî Pîşon e; ew li nav hemû herêma Hewîla ku zêr lê heye, digere. Zêrê vê herêmê baş e... Navê çemê duyem Gîhon e; ew li nav hemû herêma Kûşê digere. Û navê çemê sêyem Dîcle ye; ew bi rojhilata Aşûrê ve diherike. Çemê çaran Firat e...” (Destpêkirin 2:8-14){{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Dîcle û mîtolojî == Di derbarê çemê Dîcleyê de du mîtolojî hene. Ya yekem: Tê gotin ku Xweda emir daye Pêxember Danyal û jê re gotiye ava ku ji şikefta Biriqleynê derdikeve, bi gopala xwe jê re xêzek bikşîne bila di wê xetê de biherike û here. Pêxember Danyal emir bi cih aniye û asaya xwe li serçaviya çemê ku ji şikefta Biriqleyê û heta Kendava Îranê diçe, dikşîne. Av di cûya gopalê de dikerike û dibe çemê Dîcleyê. Lêbelê ev xêz weha hatiye kişandin ku dema ava çem zêde û bilind bibe, ji bo ku zerarê nede xelkê xizan ên ku li der dora çem dijîn, av bikaribe ciyê xwe biguhêre. Loma çemê Dîclê tim ciyê xwe diguhere. Ya duyem: Amedî bawer dikin ku ava Dîcleyê raste rast diçe [[bihuşt]]ê. Xweda û [[firîşte]]yên xwe li bihuştê ne. Li ser bingeha vê baweriyê jin û keçên amedî êvara [[cejna Qurbanê]] li ser kaxez daxwaz û gilînameyên xwe dinivîsin û diçin ser [[pira Dehderî]]. Dest bi [[dua]]yan dikin û nameyên xwe yên amadekirî di pirê re davêjin jêr. Name bi avê re diçin bihuştê. Nameyên ku bi avê re bi rê dikin, di demeke nêzîk de digihên destê Xweda û daxwaz û dueyên wan qebûl bibin. == Dîcle û zebeş == Dibêjin ku li cîhanê zebeşên herî mezin û çêjdar, li Amedê li ber çemê Dîcleyê tên çandin. Di meha nîsanê de ava Dîcleyê hêdî hêdî diçike, kêm dibe. Li kenar û keviyên çem qûm û sîlik dimînin. Ev ax [[aluvyon]] e. Di navbera 15-30ê meha nîsanê de, êdî zebeşvanên amedî di nav wê aluvyona çem de dest bi kolana çalikên zebeşan dikin. Çalikên xwe 140-150 cm fireh û 40-60 cm jî kûr dikolin. Armanca kûrahiya çalikan a 40-60 cm ew e ku binê wê bigihe sewiya avê. Di navbera du çalikan de jî 50 cm mesafe dihêlin. == Borexane û qoxî == Li gundên derdora çem ji bo [[kevok]]an ji [[kerpîç]]an xaniyên taybetî çêdikin. Ji van xaniyan re ''[[borexane]]'' dibêjin. Ji ber ku bi kurdî ji kevokên mezin re ''[[bore]]'' dibêjin, loma ji xaniyên wan re jî borexane dibêjin. Borexaneyên gundên [[Tirelo]] û [[Şerabî|Şerabiyê]] bi nav û deng in. Di her aliyên borexaneyan de, bi dehan qulik hene ku bore di wan qulan de diçin hundir û derdikevin der. Di hundirê wan borexaneyan de jî lîsên ango ciyên ku bore vedinişin text danîne. Kevok di wan borexaneyan de zîrç dikin. Ji zîrçên kevokan re jî [[qoxî]] dibêjin. Ev kevok bi taybetî ji bo qoxî tên xwedîkirin. Di her borexaneyek de salê di navbera 2-4 [[ton]]an de qoxî tê berhevkirin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Di zamanê berê de ev qoxî bi tenê ne ji bo zebeşên ber çem dihatin kom kirin; herweha difrotin herêmên Tirkiyeyê û Rojhilata Navîn jî. Îro borexane hema hema nemane û qoxî jî weha kêm bûye ku êdî bi tenê têra zebeşên ber çemê Amedê nake. == Çandin û qoxîdana zebeşan == Pêşî dendikên zebeşan li ciyekî din wek bexçe an li malê dikin nav axê û şîn dibin û dibin [[şitil]]. Şitlên zebeşan dibin di wan çalên (koncalên) amadekirî yên ber çem de, yek bi yek datînin. Roja diduyan qoxi dikin ber şitlan. Cara yekem ji bo her çalekê bi qasî du kîloyan koxî û axa ku li nav hev xistine û kirine wek xerc dikin çalê. Qoxî divê di bin çalê de bigihe avê. Qoxî di avê de zûtir dihele û şitlên zebeşan bi ava wê dimijin. Ji vê qoxiya cara pêşî re permist dibêjin. Ji bo qoxiyê bi permist davêjin nav koncalê. Qoxiya cara duyem 10 roj piştî qoxiya cara yekem tê dayîn. Piştî 10 rojan ava ku gehiştibe koka şitilê divê çikiya be û dakeve jêr. Vê carê qûma der û dorê hêdî hêdî tê kolan, kok û rehên şitilê derdixin der. Qoxiya duyem carek din dikin ser reh û kokên şitilê. Armanc kok him av vexwin û him qoxi di nav avê de bikevin ser reh û kokan û carek din bi av û qoxî bimijin û adana xwe bigrin. Av çiqas biçike û berjêr dakeve kok û reh jî hewqas berjêr û kûr diçin. Bi payîzê re êdî zebeş mezin dibin û digihên. Zebeşên Amedê yên ku li ber çemê Dîcleyê tên çandin yeka wê 50-60 kîlo ye. Xwedî di nav zebeşan de kepir çêdikin û bi roj û şev dibin wan kepiran de li zebeşên xwe dinêrin. == Dîcle û hatinûçûyîn û bazirganî == Li ser çemê Dîcleyê dîroka komunîkasyon û bazirganiyê gelek kevn e. Heta serdema [[sumer]]an diçe. Li gor arkeolog û lêkolînêran di dema sumeriyan de, li ser Dîcle û Firatê kelek û qeyîk çêkirine û bi riya avê di nav bajaran de kûtal (mal) û tiştînan birine û anîne. Di navbera bajarên Kîş, Lagaş, Nîpûr, Aşxur de riya avê bi kar anîne. Di serdema asûriyan de jî, di navbera Amed, Nînova û bajarên din de li ser Dîclê hatinûçûyîn û bazirganî hebûye. Hîn îro jî li Başûrê Kurdistanê li qeraxê Dîcleyê xerabeyên bajarên qedîm Nînova û Nemrûdê hene. Di vê mijarê de di dîroka Heskîfê de nivîseke gelek balkêş heye û beşek ji nivîsê weha ye: “Ji dûr ve li ser avê qeretûnên reş xuya kirin. Dema nêzîk bûn ku qefleya kelekan e. Gelek kelek li pey hev dihatin. Ji Diyarbekir derketibûn ser avê, mirov nizanibû ka ev çend roj in ku li ser hatine û niha gehiştine Heskîfê. 52 ta (çewal) genim û ceh li kelekan bar kirine. Dê bibin Mûsilê û ji wir jî bibin Besreyê. Sal 1726 an jî 1727 e. Osmanî bi xanedayên [[sefewî]] yên Îranê re di şer de ye. Ji eskerên herêmê re, bi vê riya avê alîkariya zexîre dişênin. Wîlayeta Diyarabekirê ji bo wîlayeta Besreyê embara zexîre ye. Û pêdiviyên herêma Besreyê bi vê riya Dîcle re tên temînkirin. Haziriya rê gelek dem digire. Pêşî meşkên kelekan sîpariş dikin. Kelekvanî ji demeke zû ve li vê herêmê tê kirin. Ji bo ku rêwitî ber bi çûyîna avê ve ye, palkêş zêde zehmetî nabînin. Bi tenê dema herikîna îstîkameta çem tê guhertin û dema di bin pireyan de derbas dibin, palkêş divê hemû hêz û hunerên xwe bi kar bînin. Di Heskîfê re gelek kelekvan derbas dibin. Carnan ji Heskîfê jî [[kelek]]ên zexîre beşdarî karwanê van kelekan dibin. Helbet ev tiştên ku bi kelekan dibin bi tenê ne zexîre ne. Carek ji bo ku li Bexdayê di îmaretxanên barûtê de bi kar bînin 200 kelek bi darên hevirsan bar kiribûn. Ji bo çêkirina qalibê topan ax, hesin, têl û qele ji Diyarbekir bar dikirin û dibirin Basrayê. Herweha dîsa ji Heskîfê jî çend kelek beşdarî wan bûn...” Niha jî li ser Dîcle ji Yekava Ereb heta nêzîkî Bexdayê keştiyên mezin û ji wir jî heta Mûsilê keştiyên biçûk li ser Dîcleyê diçin û tên. Heta 30-40 berîha ji der dora Pîranê êzing û bar li kelekan dikirin û li ser siwar dibûn çend kesan bi daran kelekê birêve dibirin. Gelek meşk dinepixandin, dar li ser wan girê didan û piştre bi tonan êzing û daran li ser wan kelekan dikirin û ber dida ser avê û danîn Amedê. Piştre ku tekelên erebeyan derketin vê carê di şûna meşkan de tekerlek bi kar anîn. Gelek tekerleken [[traktor]] û [[kamyon]]an ên kevn bi hev ve girêdidan, bar li wan dikirin û berdida ser avê. == Dîcle û avedanî == Bi taybetî li Mezopotamya jêrîn avên Zêyê Mezin û Biçûk û Diyalê digre û sewiya debiya ava Dîclê zêde dibe. Yek jî Dîcle di herêmeke serberjêr de diherike; ava wê bi hêz e. Bi taybetî di mehên zivistan û biharan de Dîcle har dibe, ji ciyê xwe derdikeve û zerarê dide herêmên der dora xwe. Ango Guhdariya Danyal nake. Loma hîn ji serdema Sumeriyan ve jê re li çareseriyê geriya ne. Sumeriyan 3.000 sal berî Mîladê li pêş çemê Dîcleyê bend çêkirine. Li gor dîtin û agahdariyên arkeologan di wê serdemê de du wezîfeyê wan bendavan hebûne. Di demsalên zivistan, bihar û payîzan de ji bo ku pêş li rabûna avê û laserê (lehiyê) bigrin bend û dîwarên bilind û mezin çêkirine. Havînan jî zevî û bexçeyên xwe av dane. == Dîcle û bendav == === Bendava Kutê === [[Wêne:Kut Barrage USACE NWD.jpg|thumb|Bendava Kutê (2003), Îraq]] Wek zemanê berê niha jî ji ber lehiya Dîcleyê, li Îraqê cara yekem di sala 1939an de bendava Kut, di sala 1958an de bendava Samarra û di sala 1961ê de jî bendava Dokanê çêkirin. Bi van bendavan him pêş li Laser û zerarê girtin û him jî bi wan bendavan avadaniye kirin. Êdî kêm be jî pêş li harbûn û dînîtiya Dîcleyê girtine. === Bendavên Keyna Qralî û Royê Vêrdanî === {{Gotara bingehîn|Bendava Keyna Qralî}} Li Bakur jî di projeya [[GAP]]ê de biryara şêş bendavan hatibû dayin ku li ser çemê Dîcleyê werin çêkirin. Him jê enerjî bi dest bixin û him jî avdaniyê bikin. Heta niha li herî jor nêzîkî [[serçaviya Dîcleyê]] li rojava û rojhilatê bajarê Pîranê du bendav li ser Dîcleyê hatine çêkirin. Bendava ku li rojavayê Pîranê ye û li ser çemê ku ji herêma Madenê tê bi navê bendava ''Keça Qral'' bi zazakî navê wê yê orjînal Keyna Qralî ye û ya li rojhilatê Pîranê ku li pêş ava çemê Biriqleynê tê çêkirine, navê wê jî bendava [[Royê Vêrdanî]] ye. Tirkan navê Dîcleyê li vê bendavê kirine û ji ya Keyna Qiralî re jî dibêjin ''[[Kral Kizi Baraji]]''. === Bendava Deveyê (Fûrtaxşê, Furkaşo) === Bendava sêyem li nêzîkê şaroçka Egilê bi navê Furkaşo (''Devegeçidi'') hatiye çêkirin. === Bendava Batmanê === Ya çaran li ser çemê Batmanê hatiye avakirin û navê wê jî [[Bendava Batmanê]] ye. === Bendava Germavê === {{Gotara bingehîn|Bendava Germavê}} Niha jî li [[Heskîf]]ê nêzîkî [[Kerboran]]ê dest bi çêkirina [[bendava Germavê]] (''Ilısu'') kirine. Bendava Germavê 1820 metre dirêj û 135 metre jî bilind e. Kapasîteya wê 1.200 megawat e û di saetek de 3,8 milyar kilowatt enerjî dê biafirîne. Bi temamkirina bendava Germavê re bajarê Heskîfê yê dîrokî, 52 gund û 15 nehye dê binav bibin. Çanda Kurdan û ya herêmê ya 10 hezar salan noqav dibe. === Bendava Cizîrê === Piştî temamkirina Bendava Germavê vê carê dê dest bi çêkirina bendava Cizîrê bikin. Bendava Cizîrê di navbera sêgoşeyê Bakur, Başûrê Mezin û Başûrê Biçûk de ye. Dê bendava Cizîrê di salê de 1.208 mîlyar kwh enerjî bide û 66225 hektar arazî were avdan. == Dîcle û masî == [[Wêne:Masîvanên Dîcle.JPG|thumb|Masîvanên çemê Dîcleyê]] Di demên berê de, di çemê Dîcleyê de gelek cureyên masiyan hebûn. Piştre her ku ava Dîcleyê hat qirêjkirin û bi [[dînamît]]an masî hatin kuştin, gelek cureyên wan qediyan an jî kêm bûn ku mirov îro nikare bibîne. Hezar mixabin ku heta niha kesî li ser cureyên masiyên ku di Dîcleyê de hebûn û hene lêkolîneke zanyarî nekiriye û encamê nenivîsiye. Mirov hewl da ku li ser cureyên masî yên ku di çemê Dîcleyê de hene lêkolînekê bike, lêkolîner bi rojan lê gerî, lê kola bi daxewe meriv encameke baş bi dest nexist. === Cureyên masî di avên Dîcleyê de === Lê dîsa jî mirov çend cureyên masiyên Dîcleyê dîtin û tespît kirin. Yên ku lêkolîneran dîtin ev in: Masiya çemê Dîcleyê ya herî bi navûdeng [[şapûd]] (''Tor grypus'') e. Şapûd 25-50 cm dirêj e. Yeka din [[masiya zîvîn]] an [[masîzîv]] (''Chalcalburnus mosullensis'') e û bi tenê di çemên Dîcle û Feradê de hene. Lêkolînerekî ewropî di sala 1843an de masiya zîvîn tespît kiriye û yek bi yek hejmartine.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} [[Masiya Mezopotamyayê]] (''Silurus triostegus'') jî bi tenê di çemên Dîcle û Firadê de hene. Loma vî navî lêkirine. Masiya Mezopotamyayê li çenika wê jêrin du û li ya jorîn jî du perên dirêj hene. Ji masiyên Dîcleyê yek jî masiya [[sabûr]] e. Masiyeke bi dasî ye. Kurd û îranî vê masiyê ji bo xwarina Newrozê çêdikin. [[Mirwarî]] (''Cyprinidae'') jî di çemê Dîcleyê de curek masî ye. Pûlen wê ji bo ku wek mirwarî (încî) diçirise jê re dibêjin mirwarî. Niha di van salên dawî de cureyên masiya mirwarî di gola Wanê de jî hatine dîtin. Lêkolîner dibêjin ciyên çem tên ser ava golê li delava wan masiyên mirwarî hene. Mirwarî di navbera 15-24 cm de ye. [[Marmasî]] jî di çeme Dîcleyê de gelek in. Goştê marmasiyê him wek derman tê bi kar anîn û him jî tê xwarin. Goştê marmasiyan spî wek ê mirîşkê ye. [[Devmezin]] (''Aspius vorax''), ji bo ku çav biçûk û dev mezin e, jê re gotine [[masiya devmezin]]. Masiyeke çemên mezin e û ew bi xwe jî mezin e. Mezinên wan 12 kîlo ne û dikarin 20-25 sal bijîn. === Masiyên ava bendavan === Li Bakur piştî çêkirina bendavan, dewletê tov û çêlikên masî yên çêkirî (sûnî) avêtin nav ava bendavan. Niha ji 20 cureyî bêtir masî di nav ava bendavên ku li ser çemê Dîclê hatine çêkirin de hene. Di nav cureyên masî yên çêkirî de cureya ku hejmara masiyên wê herî zêdene [[masîpank]] (''Cyprius carpio'') e. Bi îngilîzî ''common carp'', bi tirkî jî navê ''aynali sazan'' lê kirine.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çemên Asyayê yên navneteweyî]] [[Kategorî:Çemên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Çemên Iraqê]] [[Kategorî:Çemên Kurdistanê]] [[Kategorî:Çemên Sûriyê]] [[Kategorî:Çemên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Dîcle| ]] [[Kategorî:Mezopotamya]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Tor]] [[Kategorî:Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê]] ejuh4oo43s1rl2wv9lpdvdoandc25gs 0 17267 2095853 2013476 2026-09-26T09:32:06Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2095853 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | roja_jidayikbûnê = 12ê tîrmeh 100 {{bz}}<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com.tr/books?id=gzOXLGbIIYwC&pg=PA16&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |sernav=A Companion to Julius Caesar |paşnav=Griffin |pêşnav=Miriam |tarîx=2009-04-29 |weşanger=John Wiley & Sons |isbn=978-1-4443-0845-7 |ziman=en }}</ref> | wêne = Jules cesar.jpg | sernavê_wêne = Julius Caesar, bustekê ku li nêzîkî [[Arles]]ê ([[Fransa]]) hatiye dîtin. }} '''Julius Caesar''', bi tûnî '''Gaius Julius Caesar''' (jdb. 12ê tîrmeha 100 {{Bz}} - 15ê adara 44 {{Bz}}), dewletmedar û [[dîktator|dîktatorê]] [[Romaya kevnare]] bû. Wî [[Galiya|Gallia]] teva împeratoriyê kir û dema wî de dema [[Komara Romê|komarê]] di dîroka Romê de xelas kir û bi tenê dewlet bi [[dîktatorî|dikatoriyê]] kargêr kir. Navê wî [[Caesar]] (anku, ''Sezar'') ji pê wî re di împeratoriya Romê de wek navê împeratoran hat bikaranîn. Dîsa navên wek [[qeyser]] û [[çar]] ji ''Caesar'' hatin afirandin, di [[Împeratoriya Romê ya Pîroz]] û împeratoriyên [[Rûs]] û [[Bulgar]]an de jî hat bikaranîn.<ref name=":0"> Keppie, Lawrence (1998). "The approach of civil war". The Making of the Roman Army: From Republic to Empire. Norman, Oklahoma: University of Oklahoma Press. p. 102. ISBN 978-0-8061-3014-9.</ref> Bavê Julius Caesar, bi hevşêwe navî, li Roma ''[[praetor]]'' bû. Ew jî di [[62 b.z.]] de wek ''praetor'' hat hilbijartin. Di [[60 b.z.]] de Caesar bi du kesên din [[Gnaeus Pompeius Magnus]] û [[Marcus Licinius Crassus]] va ''triumvîrat'' (Kargêra Sêkesan) saz kir. Di wê demê de Caesar bû hem [[konsul]] hem jî kargêrê [[Galiya]] (îroj bakurê [[Îtalya]], [[Swîsre]] û [[Fransa]]yê ye). Wî li wir bi [[german]]an û [[brîtanî|brîtaniyan]] re gelek ceng kirin. Caesar di [[Şerê Galî]] de dijî germanan fermandarê galiyan bû. Hin dibêjin ku di wê cengê de nêzî 1 milyon german hatin kuştin û nêzî 0,5 milyon kes jî hatin [[dîl]] kirin. Caesar ji pê re li ser wê cengê pirtûkeke, bi navê {{bi-la|''[[De Bello Gallico]]''|wate=''Li ser Şerê Gallî''}} nivisandî bû. Hin dîroknas wê pirtûkê wek pirtûka herî pêşiya li ser erdnîgariya Fransayê dibînin. Wî di [[54 b.z.]] şûnda çend caran êrîşa girava [[Brîtanya]] kir. Di [[53 b.z.]] [[Crassus]], yek ji triumvîratê, bi destê [[sasanî|sasaniyan]] di cengê de hat kuştin. Di [[49 b.z.]] de triumvîrat êdî hat feşkilandin û [[Pompeius]] û [[senato]] Caeser re got ku were Romê û artêşê xwe bifeşkilîne. Li ser vê re Julius Caesar li dijî senato û Pompeius serhilda û êrîşa Romê kir. Senato û Pompeius reviyane [[Yewnanistan]]ê. Wî di [[48 b.z.]] Pompeius û senato li Yewnanistanê bin xistin û li Romê bi tenê [[dîktatorî|dîktatoriya]] xwe da zanîn. Ji pê wê re jî di cengên çend salan de li [[Yewnanistan]] û [[Misir]] û [[Afrîka]] bi dawî wî Pompeius di [[45 b.z.]] li [[Hispania]]yê bin xist. Caesar di jiyana xwe de du jinên Romê re zewicî jî tu zarokên wî nehebûn. Caesar demekê çû [[Misir]]ê li dijî Pompeius şerấ bike, li wir bi [[Kleopatra VII]] re jî hevdît. Ewna evîndarên hev bûn û pê re lawek wan ê bi navê [[Caesarion]] çêbûye. Lê ji bo qentûrên Romê ewna nadikanîn bizewicîn. Caesarion ji Caesar şûnda derbazî textê nebû şûna wî pê [[Şerê Hundir]] re Octavianus yê ku pê re wek [[Caesar Augustus]] tê zanîn, derbazî textê bû û ew dibe împeratorê Romê yê herî pêşîn. Di dema xwe ya împeratoriyê de wî salnameya xwe ya bi navê [[Salnameya Julî|Salnameya Iulî]] (''Salnameya Iuliyen'') amade kir. [[Sosigenes]]ê [[Misir]]î bi fermana Julius Caesar [[Salnameya Hîveyê]] ya Romaya berê ji Yewnanistan standî bûn çerxa [[Salnameya Rojê]] ya [[Misir]]ê kir. Ew heta [[sedsala 16'an]] li Romê hat bikaranîn. Piştî mirina Julius Caeser navê meha yê ku ew lê hatî bû dinê çerxa navê wî ''Julius'' ({{bi-en|Julius}}: ango niha bi zimanên ewropî wek îngilîzî ''July'') kirin.<ref> Tucker, Spencer (2010). Battles That Changed History: An Encyclopedia of World Conflict. ABC-CLIO. p. 68. ISBN 9781598844306.</ref> Julius Caesar ji bo dijwareke xwe ya mezin he bû, gelek kesan, hinên di senato de jî, lê hez nedikirin. Di [[15'ê adarê]] [[44 b.z.]] de banga wî ji bo were senato kirin. Ew di têketina senato da bi destên 15 an zêde senatoran hat kuştin. Di nav bedkujiyan de, lawê xwe yê arîşenî [[Brutus]] jî hebû. Li pirtûka înglîz [[William Shakespeare]] bi navê ''Julius Caesar'' ew gotinên xwe yên dawî wiha hatiye nivisandîn: "Brutus, tu jî?" û Caeser dikeve erd e.<ref name=":0"/><ref>^ Suetonius (121). "De vita Caesarum" [The Twelve Caesars]. University of Chicago. p. 107. Archived from the original on 30 May 2012. More than sixty joined the conspiracy against [Caesar], led by Gaius Cassius and Marcus and Decimus Brutus.</ref><ref>^ Plutarch. "Life of Caesar". University of Chicago. p. 595. Archived from the original on 13 February 2018. Retrieved 19 February 2021. ... at this juncture Decimus Brutus, surnamed Albinus, who was so trusted by Caesar that he was entered in his will as his second heir, but was partner in the conspiracy of the other Brutus and Cassius, fearing that if Caesar should elude that day, their undertaking would become known, ridiculed the seers and chided Caesar for laying himself open to malicious charges on the part of the senators ...</ref> == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk|Gaius Iulius Caesar}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Împeratorên Romê]] [[Kategorî:Împeratoriya Romê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 100 b.z.]] [[Kategorî:Karekterên di Divina Commedia de]] [[Kategorî:Kleopatra VII]] [[Kategorî:Mirin 44 b.z.]] 3i3i3r40kzcnejlatoopjdxndpk9z7c 0 18869 2095850 1717132 2026-09-26T09:27:47Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2095850 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Detailed SVG map of the Lusophone world.svg|thumb|300px|Welatên portûgalîaxêv li cîhanê.]] '''Zimanê portûgalî''' (carina jî '''zimanê portekîzî''', bi portûgalî: ''português''), ji malbata zimanên [[romanî]] ye. Çend ji zimanên romanî jî ev in: [[spanî]], [[fransî]], [[îtalî]] û portûgalî. Zimanên romanî jî lînkeke ji [[zimanên hind û ewropî]] ne. Portûgalî li [[Portûgal]] û [[Brezîl]]ê û li koloniyên berê yên Portûgalê tê bikaranîn. == Çavkanî == {{Rêza kategoriyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Ziman-şitil}} [[Kategorî:Portûgal]] [[Kategorî:Sao Tome û Prînsîpeyê]] [[Kategorî:Ziman]] [[Kategorî:Zimanên romanî]] [[Kategorî:Zimanên Brezîlê]] [[Kategorî:Zimanên Gîne-Bissauê]] [[Kategorî:Zimanên Hindistanê]] [[Kategorî:Zimanên Kap Verdeyê]] [[Kategorî:Zimanên Makaoê]] [[Kategorî:Zimanên Mozambîkê]] [[Kategorî:Zimanên Portûgalê]] [[Kategorî:Zimanên Tîmora Rojhilat]] [[Kategorî:Zimanê portûgalî| ]] 6dr1sgnr6v18uspi7p7x43vp1jaxk0g 2095851 2095850 2026-09-26T09:28:19Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2095851 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Detailed SVG map of the Lusophone world.svg|thumb|300px|Welatên portûgalîaxêv li cîhanê.]] '''Zimanê portûgalî''' (carina jî '''zimanê portekîzî''', bi portûgalî: ''português''), ji malbata zimanên [[romanî]] ye. Çend ji zimanên romanî jî ev in: [[spanî]], [[fransî]], [[îtalî]] û portûgalî. Zimanên romanî jî lînkeke ji [[zimanên hind û ewropî]] ne. Portûgalî li [[Portûgal]] û [[Brezîl]]ê û li koloniyên berê yên Portûgalê tê bikaranîn. == Çavkanî == {{Rêza kategoriyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Ziman-şitil}} [[Kategorî:Portûgal]] [[Kategorî:Sao Tome û Prînsîpeyê]] [[Kategorî:Ziman]] [[Kategorî:Zimanên romanî]] [[Kategorî:Zimanên Brezîlê]] [[Kategorî:Zimanên Gîne-Bissauê]] [[Kategorî:Zimanên Hindistanê]] [[Kategorî:Zimanên Kap Verdeyê]] [[Kategorî:Zimanên Makaoê]] [[Kategorî:Zimanên Mozambîkê]] [[Kategorî:Zimanên Portûgalê]] [[Kategorî:Zimanên Tîmora Rojhilat]] [[Kategorî:Zimanê portûgalî| ]] 3r4dxp60xzkl05zza2ku6kffk44d8bv 0 26008 2095849 1800963 2026-09-26T09:23:01Z MikaelF 935 2095849 wikitext text/x-wiki '''Alegorî''' (yew: ''αλληγορέω'') fikrekî gi di serê mirovan de ye. Ev fikir jî ne xûya bi hunerê wergere xuyayîbûnî, wek bi hûnerên [[resm]], [[peyker]] û her wekî din bê bikaranin.<ref>[[Qobad Înxan]] (2020). "Di edebiyatê de alegorî û alegoriya neteweyî.", Xwebûn, 27:2020, r. 5.</ref> == Mînak == [[Aşitî]] bi kevoka sipî tê bikaranîn. {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Wêje-şitil}} [[Kategorî:Teknîkên vegotinê]] [[Kategorî:Wêje]] lv4moh6kvijle7bj6z0ftkbel37mtnq 2095855 2095849 2026-09-26T09:44:56Z MikaelF 935 2095855 wikitext text/x-wiki '''Alegorî''' ({{langx|el|αλληγορέω, ''allegoréo''}}) fikreke ku di serê mirovan de ye. Ev fikir jî ne xuya bi hunerê wergere xuyayîbûnê, wek bi hunerên [[resm]], [[peyker]] û her wekî din bê bikaranin.<ref>[[Qobad Înxan]] (2020). "Di edebiyatê de alegorî û alegoriya neteweyî.", Xwebûn, 27:2020, r. 5.</ref> == Mînak == [[Aşitî]] bi kevoka sipî tê bikaranîn. {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Wêje-şitil}} [[Kategorî:Teknîkên vegotinê]] [[Kategorî:Wêje]] 0asq6ztchsi588l9yo4mmi0q2xzug9i 2095856 2095855 2026-09-26T09:45:28Z MikaelF 935 2095856 wikitext text/x-wiki '''Alegorî''' ({{langx|el|αλληγορέω, allegoréo}}) fikreke ku di serê mirovan de ye. Ev fikir jî ne xuya bi hunerê wergere xuyayîbûnê, wek bi hunerên [[resm]], [[peyker]] û her wekî din bê bikaranin.<ref>[[Qobad Înxan]] (2020). "Di edebiyatê de alegorî û alegoriya neteweyî.", Xwebûn, 27:2020, r. 5.</ref> == Mînak == [[Aşitî]] bi kevoka sipî tê bikaranîn. {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Wêje-şitil}} [[Kategorî:Teknîkên vegotinê]] [[Kategorî:Wêje]] 52b8o26i8tnc0e626krqxiknw2jlja9 2095858 2095856 2026-09-26T09:57:53Z MikaelF 935 ... ? 2095858 wikitext text/x-wiki '''Alegorî''' ({{langx|el|ἀλλή + ἀγορεύω, "vegotina li ser tiştekî din"}}) fikreke ku di serê mirovan de ye. Ev fikir jî ne xuya bi hunerê wergere xuyayîbûnê, wek bi hunerên [[resm]], [[peyker]] û her wekî din bê bikaranin.<ref>[[Qobad Înxan]] (2020). "Di edebiyatê de alegorî û alegoriya neteweyî.", Xwebûn, 27:2020, r. 5.</ref> == Mînak == [[Aşitî]] bi kevoka sipî tê bikaranîn. {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Wêje-şitil}} [[Kategorî:Teknîkên vegotinê]] [[Kategorî:Wêje]] 1s11vd274ch48p43ssiugukrdi3xbfh 0 27024 2095822 2047555 2026-09-26T04:36:16Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095822 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} {{Helbest|float=right| ''Min dezanim dekujrêm,''<br> ''Min dezanim, termekem''<br> ''le sarayek firê dedrê,''<br> ''wa deşêwe''<br> ''Nanasrê.''<br> ''Pê nazanrê termî kame''<br> ''qaçaxçîye,''<br> ''Pê nazanrê termî kame''<br> ''pêxamberî yasaxçîye.'' |nivîskar =Dilşad Merîwanî }} '''Dilşad Merîwanî''' (jdb. [[28'ê adarê]] 1947 - [[13'ê adarê]] 1989) [[nivîskar]], [[rojnamevan]] û [[helbestvanekî]] kurd bû. Ji aliyê rejîma [[Baas]] a Iraqê ve hatiye kuştin.<ref>{{En}}[http://mariwani.net/pb/wp_103c95b9/wp_103c95b9.html Dilshad Mariwani – his first arrest in the first Baath regime, as I witnessed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100730113107/http://mariwani.net/pb/wp_103c95b9/wp_103c95b9.html |date=2010-07-30 }}</ref> Merîwanî alîgirê bikaranîna [[alfabeya kurdî ya latînî]] bû. Merîwanî birayê mezin ê [[Rebwar Fatah]] e. Tê gotin ku li ser mirina xwe helbesta li jêr nivîsandî ye.<ref>[https://newroz.com/tr/forum/346145/ehid-air-ve-yazar-dil-ad-meriwaninin-s-na13031947-18031989 Şehid şair ve yazar Dilşad Meriwani'nin anısına(13.03.1947-18.03.1989)!!]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> == Berhemên wî == * ''Firmêsk û Zerdexane'', helbest, 1968, * ''Yekem Hengaw'', Pexşan, 1973, * ''Dildaranî Şoreş'', Çirok, 1973, * ''Pêşwazî Xawen Şiko'', rexne 1973, * ''Bibin be tişk'', helbest 1976, * ''Be pencekanim detbinim'', çirok 1977, * ''Dêryasîn'', çirok 1978, * ''Semfoniya wenewşe'', helbest 1980 == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên sedsala 20an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1947]] [[Kategorî:Kurdên hatine dardekirin]] [[Kategorî:Mirin 1989]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Çalakvanên kurd]] qe62pa5sstbw02vxoftr35pgjhlzzyc 0 27716 2095790 2014893 2026-09-25T15:32:38Z Guherto 41494 2095790 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Bî | image = Salix alba leaves.jpg | image_width = 270px | image_caption = Bî (''Salix alba'') | regnum = [[Riwek|Plantae]] | divisio = [[Riwekên kulîlkdar|Magnoliophyta]] | classis = [[Dicotyledon|Magnoliopsida]] | ordo = [[Malpighiales]] | familia = [[Salicaceae]] | genus = '''''Salix''''' [[Carolus Linnaeus|L.]] | subdivision_ranks = [[Cure]] | subdivision = Dor 350. }} '''Bî''' yan jî '''bîk''' (bi [[latînî]]: ''Salix'') navê gelek cureyên [[dar]]an e. Bî li derê avî û li ber çeman diçê. Biyên [[Kurdistan]]ê pelçên xwe yên zirav û dirêj qasî pêçiyakê ne. Dirêjiyê wê digihe 5-6 m. [[Wêne:Bi.jpg|thumb|çep|Darên biyê]] {{Kontrola otorîteyê}} {{Dar-şitil}} [[Kategorî:Dar]] [[Kategorî:Famîleya biyan]] [[Kategorî:Floraya Kurdistanê]] [[Kategorî:Nebatên tibbî]] [[Kategorî:Taksayên botanîk yên ku ji aliyê Carl Linnaeus ve hatine binavkirin]] cbcjyo3x0urf2obudrpmwlhg9ctvhnt 0 30461 2095821 1783253 2026-09-26T04:35:10Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095821 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} '''Dilfan''' an '''Dilfo''' êleke Kurdên [[Lek]] e. Êv êl bi taybeti li herêma Lekîstan li qeza [[Dilfu]] bi ware. Êla Dilfan yek ji êlen herî mezin, li parezgeha [[Luristan]] e. == Qebîlê/Tîrê Dilfanî == * Mirvag * Malmûmah * [[Șahivend]] * Îtivend * Olad Xowa * Niralî * [[Kakavend]] * [[Sencabî]] * Felekodîn * Çowarî * Karamalî == Girêdanên derve == * [http://www.kurdistantime.com/?p=492 êlên kurdan] {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Eşîr-şitil}} [[Kategorî:Eşîrên lek]] [[Kategorî:Eşîrên Rojhilata Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên lek]] 86ceejam9q7usa652f4pgmv86prznjp 0 40597 2095795 2095757 2026-09-25T18:24:11Z MikaelF 935 - [[Gramer]]a zimanê urdû gelek hêsan e û hwd. Ne ensîklopedîk e. 2095795 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Zimanê urdû''' [[ziman]]ekî hind û arî ye ku yek ji zimanên fermî ên [[Pakistan]] û [[Hindistan]]ê ye. Urdû û [[zimanê hindî]] mîna hev in. Li hemû dinyayê nêzî 200 milyon kes bi zimanê urdû diaxive. Di zimanê urdû de [[peyv]]ên zimanê [[tirkî]], [[Zimanê mongolî|mongolî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê erebî|erebî]] û [[Zimanê sanskrîtî|sanskrîtî]] hene. Bi [[alfabeya erebî]] tê nivîsandin. Di alfebê da 52 [[Tîp|herf]] hene. [[Wêne:Urdu alphabets.png|thumb|Alfabeya ûrdû]] == Çavkanî == * [http://www.essortment.com/all/urdulanguage_rguo.htm http://www.essortment.com/all/urdulanguage_rguo.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090428170836/http://www.essortment.com/all/urdulanguage_rguo.htm |date=2009-04-28 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Zimanên ku tên çemandin]] [[Kategorî:Zimanê urdû| ]] ld9hlue9v62ku8rruz2juwcm8pe5fr3 2095796 2095795 2026-09-25T18:26:26Z MikaelF 935 2095796 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Zimanê urdû''' [[zimanên hind û arî|zimanekî hind û arî]] ye ku yek ji zimanên fermî ên [[Pakistan]] û [[Hindistan]]ê jî ye. Urdû û [[zimanê hindî]] mîna hev in. Li hemû dinyayê nêzî 200 milyon kes bi zimanê urdû diaxive. Di zimanê urdû de [[peyv]]ên zimanê [[tirkî]], [[Zimanê mongolî|mongolî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê erebî|erebî]] û [[Zimanê sanskrîtî|sanskrîtî]] hene. Bi [[alfabeya erebî]] tê nivîsandin. Di alfebê da 52 [[Tîp|herf]] hene. [[Wêne:Urdu alphabets.png|thumb|Alfabeya ûrdû]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} * [http://www.essortment.com/all/urdulanguage_rguo.htm http://www.essortment.com/all/urdulanguage_rguo.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090428170836/http://www.essortment.com/all/urdulanguage_rguo.htm |date=2009-04-28 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Zimanên ku tên çemandin]] [[Kategorî:Zimanê urdû| ]] fx7xql5nusyl1j7ovvgu0uts95mjz6t 2095797 2095796 2026-09-25T18:27:04Z MikaelF 935 2095797 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Zimanê urdû''' [[zimanên hind û arî|zimanekî hind û arî]] ye ku yek ji zimanên fermî ên [[Pakistan]] û [[Hindistan]]ê jî ye. Urdû û [[zimanê hindî]] mîna hev in. Li hemû dinyayê nêzî 200 milyon kes bi zimanê urdû diaxive. Di zimanê urdû de [[peyv]]ên zimanê [[tirkî]], [[Zimanê mongolî|mongolî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê erebî|erebî]] û [[Zimanê sanskrîtî|sanskrîtî]] hene. Bi [[alfabeya erebî]] tê nivîsandin. Di alfebê da 52 [[Tîp|herf]] hene. [[Wêne:Urdu alphabets.png|thumb|Alfabeya ûrdû]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Zimanên ku tên çemandin]] [[Kategorî:Zimanê urdû| ]] t5ozdbggw8opp73z08bl9oqrd4h8j5k 2095798 2095797 2026-09-25T20:29:16Z MikaelF 935 2095798 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Zimanê urdû''' [[zimanên hind û arî|zimanekî hind û arî]] ye ku yek ji zimanên fermî yên [[Pakistan]] û [[Hindistan]]ê jî ye. Urdû û [[zimanê hindî]] mîna hev in. Li hemû dinyayê nêzî 200 milyon kes zimanê urdû diaxive. Di zimanê urdû de [[peyv]]ên zimanê [[tirkî]], [[Zimanê mongolî|mongolî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê erebî|erebî]] û [[Zimanê sanskrîtî|sanskrîtî]] hene. Bi [[alfabeya erebî]] tê nivîsandin. Di alfabeyê de 52 [[Tîp|herf]] hene. [[Wêne:Urdu alphabets.png|thumb|Alfabeya ûrdû]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Zimanê urdû| ]] [[Kategorî:Zimanên hind û arî]] [[Kategorî:Zimanên ku tên çemandin]] pmmhw39sjh2o1zdn63jfcdb7imz0tb7 0 42896 2095881 2014611 2026-09-26T11:26:20Z MikaelF 935 MikaelF navê [[Sîr]] guhart û kir [[Allium sativum]] 2014611 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Sîr''' (''Allium sativum'') [[riwek]]ek ji malbata [[famîleya sîr û pîvazan]] (''Allioideae'') ye ku ew jî binekomeke ''[[Alliaceae]]'' ye. [[Strîlok]]ên wê çi xavî, çi wekî biharbêhn (biharat) jî tên xwarin. Hin cureyên wê dikevin koma [[hejik]]an, lewra dibin hejik. Di kulîna, [[pêjgeha kurd]] de cihekê wê yê girîng heye. Di gelek xwarinan de tê bikaranîn. Herwiha di bijîşkiya gelêrî û wêjeya kurd a devkî de navdar e. Ji sîra bejî re [[sîrim]] an sîrimok tê gotin. Bi şaşî li hin deveran jê re [[nanê çivîkan]], nanê çûçikan tê gotin lê ew riwekek, herwiha [[pincar]]ek din e. Li dora 500-700 cureyên wê hene. Hin riwek hene gelek dişibin sîrimê, heger mirov wan jî bijmêre, cureyên wê ji hezarê derbastir dikin. <gallery perrow="4"> Wêne:Allium caeruleum Blue Flower Head 1813px.jpg|''Allium caeruleum'' Wêne:Allium cepa B.jpg|''Allium cepa'' ('''[[pîvaz]]''') Wêne:Allumcrispuminsun.jpg|''Allium crispum'' Wêne:Sternkugellauch.jpg|''Allium cristophii'' Wêne:Negibozu 06x1970sv.jpg|''Allium fistulosum'' Wêne:Allium karataviense Karata-Lauch 2007-05-13 347.jpg|''Allium karataviense'' Wêne:Allium moly2.JPG|''Allium moly'' Wêne:Allium narcissiflorum31072004vuegénérale.JPG|''Allium narcissiflorum'' Wêne:Ailblanc.jpg|''Allium neapolitanum '' Wêne:Allium pendulinum.jpg|''Allium pendulinum'' Wêne:Prei bloeiend winter Farinto.jpg|''Allium porrum'' ('''[[qurad]]''') Wêne:Allium roseum.jpg|''Allium roseum'' Wêne:Allium rotundum 290608a.jpg|''Allium rotundum'' Wêne:Allium-senescens-and-bee-0a.jpg|''Allium-senescens'' Wêne:Allium subvillosum.JPG|''Allium subvillosum'' Wêne:Alliumshevockiicloseup.jpg|''Allium shevockii'' </gallery> {{Paqij}} == Cureyên wê di zanistiyê de == * Binemala ''Allium'': Ji 15 malan <ref name="GRIN">{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?403 |roja-gihiştinê=2011-05-03 |roja-arşîvê=2009-08-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090827072324/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?403 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>: ** Beşa ''Allium'' *** ''[[Allium affine]]'' Ledeb. *** ''[[Allium amethystinum]]'' guhert (Syn.: ''Allium stojanovii'' Kov.) *** ''[[Allium ampeloprasum]]'' L. (Syn.: ''Allium babingtonii'' Borrer, ''Allium scorodoprasum'' var. ''babingtonii'' (Borrer) Regel) *** ''[[Allium artemisietorum]]'' Eig & Feinbrun *** [[''Allium atroviolaceum'']] (Boiss.) *** ''[[Allium aucheri]]'' Boiss. (Syn.: ''Allium caerulescens'' Boiss.) *** ''[[Allium bourgeaui]]'' Rech. f. *** ''[[Allium commutatum]]'' Guss. *** ''[[Allium curtum]]'' Boiss. & Gaill. *** ''[[Allium dictyoprasum]]'' C.A.Mey. ex Kunth *** ''[[Allium ebusitanum]]'' Font Quer (Syn.: ''Allium durandoi'' (Batt. & Trab.) Seregin, ''Allium sphaerocephalon'' var. ''durandoi'' Batt. & Trab.) *** ''[[Allium fuscoviolaceum]]'' Fomin *** ''[[Allium gramineum]]'' K.Koch (Syn.: ''Allium fominianum'' Miscz. ex Grossh. & Schischk.) *** ''[[Allium guttatum]]'' Steven (Syn.: ''Allium dalmaticum'' A. Kern. ex Janch., ''Allium margaritaceum'' Sm., ''Allium sardoum'' Moris) *** ''[[Allium heldreichii]]'' Boiss. *** [[Schalotte]] (''[[Allium hierochuntinum]]'' Boiss. (Syn.: ''Allium ascalonicum'' L.) *** ''[[Allium jubatum]]'' J.F.Macbr. *** ''[[Allium kurrat]]'' Schweinf. ex K.Krause *** ''[[Allium longicuspis]]'' Regel *** ''[[Allium macrochaetum]]'' Boiss. & Hausskn. *** ''[[Allium melitense]]'' (Somm. & Caruana) Cif. & Giacom.<ref name = "Mathew1996">Brian Mathew: ''A review of Allium sect. Allium''. Kew : The Royal Botanic Gardens, Kew, 1996, ISBN 0-947643-93-1</ref> *** ''[[Allium ponticum]]'' Miscz. ex Grossh. *** Sîr an [[Porrum]] (''Allium porrum'' L., Syn.: ''Allium ampeloprasum'' var. ''porrum'' (L.) J.Gay) *** ''[[Allium pseudoampeloprasum]]'' Miscz. ex Grossh. *** ''[[Allium pyrenaicum]]'' Costa & Vayr. *** [[Sîra glover]] (''Allium rotundum'' L., Syn.: ''Allium jajlae'' Vved., ''Allium cilicium'' Boiss., ''Allium waldsteinii'' G.Don) *** [[Sîra navdar]] (''Allium sativum'' L.) *** [[Sîra maran]] an Sîra bejî (''Allium scorodoprasum'' L.) *** [[Sîra sergog]] (''Allium sphaerocephalon'' L., Syn.: ''Allium descendens'' L.) *** ''[[Allium tuncelianum]]'' (Kollmann) Özhatay et al. *** [[Sîra Weinbergê]] (''Allium vineale'' L.) ** Sektion ''Avulsea'': *** ''[[Allium fibrosum]]'' Regel *** ''[[Allium rubellum]]'' M.Bieb. (Syn.: ''Allium albanum'' Grossh. ) *** ''[[Allium umbilicatum]]'' Boiss. ** Sektion ''Brevidentia'': *** ''[[Allium brevidens]]'' Vved. ** Sektion ''Brevispatha'': *** ''[[Allium lojaconoi]]'' Brullo, Lanfr. & P.Pavone ** Sektion ''Caerulea'': *** [[Flieder-Lauch]], [[Blauer Kugel-Lauch]] (''[[Allium caeruleum]]'' Pall., Syn.: ''Allium azureum'' Ledeb., ''Allium viviparum'' Kar. & Kir.) *** ''[[Allium caesium]]'' Schrenk (Syn.: ''Allium urceolatum'' Regel) *** ''[[Allium delicatulum]]'' J.F.E.Siev. ex Schult. & Schult. f. ** Beşa ''Codonoprasum'' *** [[Sîra kutayî]] an [[Sîra Kielê]] (''Allium carinatum'' L., Syn.: ''Allium pulchellum'' G.Don) *** ''[[Allium chloranthum]]'' Boiss. *** ''[[Allium desertorum]]'' Forssk. *** [[Sîra zer]] an [[Zersîr]] (''Allium flavum'' L., Syn.: ''Allium paczoskianum'' Tuzson) *** ''[[Allium karsianum]]'' Fomin *** ''[[Allium kunthianum]]'' Vved. (Syn.: ''Allium lepidum'' Kunth ) *** ''[[Allium melanantherum]]'' Pančić *** [[Sîra kelemî]] yan Gulsîr (''[[Allium oleraceum]]'' L.) *** ''[[Allium pallens]]'' L. (Syn.: ''Allium coppoleri'' Tineo ) *** ''[[Allium paniculatum]]'' L. *** ''[[Allium parnassicum]]'' (Boiss.) Halacsy *** ''[[Allium platakisii]]'' Tzanoud. & Kypr. *** ''[[Allium pseudoflavum]]'' Vved. *** ''[[Allium rupestre]]'' Steven (Syn.: ''Allium charaulicum'' Fomin) *** ''[[Allium stamineum]]'' Boiss. ** Be. ''Costulatae'': *** ''[[Allium filidens]]'' Regel *** ''[[Allium turcomanicum]]'' Regel ** Be. ''Crystallina'' ** Be. ''Eremoprasum'': *** ''[[Allium sabulosum]]'' Steven ex Bunge ** Be. ''Kopetdagia'' ** Be. ''Longivaginata'' ** Be. ''Mediasia'' ** Be. ''Multicaulea'' ** Be. ''Pallasia'': *** ''[[Allium pallasii]]'' Murray *** ''[[Allium tanguticum]]'' Regel ** Be. ''Spathulata'' * Binemal ''Amerallium'' Traub: 12 beş: *** [[Sîra Neapolîtan]] (''Allium neapolitanum'' Cirillo) ** Be. ''Amerallium'' (Traub) Kamelin: Nur in der [[Neotropis]]: *** [[Sîra Çermesoran]] (''Allium canadense'' L., Syn.: ''Allium mutabile'' Michx.) *** ''[[Allium drummondii]]'' Regel (Syn.: ''Allium nuttallii'' S.Watson) *** ''[[Allium geyeri]]'' S. Watson ** Be. ''Arctoprasum'' Kirschl.: *** [[Bärlauch]] (''Allium ursinum'' L.) ** Be. ''Briseis'' (Salesb.) Stearn: *** [[Sîra birînan]], [[Sîra kêmdîtî]] (''Allium paradoxum'' (M.Bieb.) G.Don) *** [[Sîra zengilok]] (''Allium triquetrum'' L.) ** Be. ''Bromatorrhiza'' Ekberg: *** ''[[Allium hookeri]]'' Thwaites *** ''[[Allium macranthum]]'' Baker (Syn.: ''Allium oviflorum'' Regel) *** [[Sîra dardekirî]] (''Allium pendulinum'' Ten.) *** ''[[Allium wallichii]]'' Kunth (Syn.: ''Allium polyastrum'' Diels, ''Allium wallichianum'' Steud. nom. nud.) ** Be. ''Caulorhizideum'' Traub ** Be. ''Chamaeprason'' Hermann: *** ''[[Allium brevistylum]]'' S.Watson *** ''[[Allium gooddingii]]'' Ownbey *** ''[[Allium validum]]'' S.Watson ** Be. ''Lophioprason'' Traub: Nur in der Neotropis: *** ''[[Allium amplectens]]'' Torr. (Syn.: ''Allium attenuifolium'' Kellogg ) *** ''[[Allium bigelovii]]'' S.Watson *** ''[[Allium campanulatum]]'' S.Watson (Syn.: ''Allium bidwelliae'' S.Watson ) *** ''[[Allium cernuum]]'' Roth *** ''[[Allium falcifolium]]'' Hook. & Arn. *** ''[[Allium fimbriatum]]'' *** ''[[Allium lemmonii]]'' S.Watson *** ''[[Allium munzii]]'' (Ownbey & Aase ex Traub) McNeal *** ''[[Allium praecox]]'' Brandegee *** ''[[Allium siskiyouense]]'' Ownbey ex Traub *** ''[[Allium stellatum]]'' Ker Gawl. *** ''[[Allium unifolium]]'' Kellogg ** Be. ''Molium'' G.Don ex Koch: *** ''[[Allium chamaemoly]]'' L. *** [[Zêrsîr]] (''Allium moly'' L.) *** [[Sîra gulan]] (''Allium roseum'' L.) *** [[Sîra subhirsutum]] (''Allium subhirsutum'' L., Syn.: ''Allium ciliatum'' Cirillo) *** ''[[Sîra zebdanense]]'' Boiss. & Noë ** Be. ''Narkissoprason'' Hermann: *** [[Sîra pelnarsîst]] (''Allium narcissiflorum'' Vill., Syn.: ''Allium pedemontanum'' Willd.) ** Be. ''Rhophetoprason'' Traub: Nur in der Neotropis. ** Be. ''Rhynchocarpum'' Brullo ** Be. ''Triptera'' * Binemal ''Anguinum'': 1 beş: ** Be. ''Anguinum'' G.Don: *** ''[[Allium burdickii]]'' (Hanes) A.G.Jones *** ''[[Allium tricoccum]]'' Aiton *** [[Sîra victorialis]] (''Allium victorialis'' L.) * Binemal ''Butomissa'': 2 beş: ** Be. ''Austromontana'': *** ''[[Allium oreoprasum]]'' Schrenk ** Be. ''Butomissa'': *** [[Sîra bêhnî]] yan Sîra Çînê (''[[Allium ramosum]]'' L.,Syn.: ''Allium odorum'' L., ''Allium tataricum'' L. f., ''Allium lancipetalum'' Y.P.Hsu, ''Allium potaninii'' Regel, ''Allium weichanicum'' Palibin.) *** [[Sîra şêlşêlî]] (''Allium tuberosum'' Rottler ex Spreng.) * Binemal ''Caloscordum'' (Herb.) R.M.Fritsch: 1 beş: ** Be. ''Caloscordum'' (Herb.) Bak. * Binemal ''Cepa'': 5 Be.: ** Sektion ''Annuloprason'': *** ''[[Allium atrosanguineum]]'' Schrenk *** ''[[Allium kaufmannii]]'' Regel *** ''[[Allium semenovii]]'' Regel ** Sektion ''Cepa'' (Mill.) Prokh.: *** ''[[Allium altaicum]]'' Pall. *** ''[[Allium asarense]]'' R.M.Fritsch & Matin *** [[Pîvazl]] (''Allium cepa'' L.) *** ''Allium'' ×''cornutum'' Clementi *** ''[[Allium farctum]]'' Wendelbo *** [[Pîvazê zivistanêl]] (''Allium fistulosum'' L.) *** ''[[Allium galanthum]]'' Kar. & Kir. (Syn.: ''Allium pseudocepa'' Schrenk) *** ''[[Allium oschaninii]]'' O.Fedtsch. *** ''[[Allium praemixtum]]'' Vved. *** ''Allium'' ×''proliferum'' (Moench) Schrad. ex Willd. (= ''A. fistulosum'' × ''A. cepa'', Syn.: ''Allium cepa'' var. ''bulbiferum'' Regel, ''Allium cepa'' var. ''proliferum'' (Moench) Alef., ''Allium cepa'' var. ''viviparum'' (Metzg.) Alef., ''Allium cepa viviparum'' Metzg., ''Allium'' ×''wakegii'' Araki) *** ''[[Allium pskemense]]'' B.Fedtsch. *** ''[[Allium rhabdotum]]'' Stearn *** ''[[Allium vavilovii]]'' Popov & Vved. ** Sektion ''Condensatum'': *** ''[[Allium condensatum]]'' Turcz. ** Sektion ''Sacculiferum'': *** ''[[Allium chinense]]'' G.Don (Syn.: ''Allium bakeri'' Regel ) *** ''[[Allium sacculiferum]]'' Maxim. *** ''[[Allium thunbergii]]'' G.Don (Syn.: ''Allium taquetii'' H.Lév. ) *** ''[[Allium virgunculae]]'' F.Maek. & Kitam. ** Sektion ''Schoenoprasum'': *** ''[[Allium altyncolicum]]'' N.Friesen *** ''[[Allium karelinii]]'' Poljakov (Syn.: ''Allium schoenoprasum'' var. ''scaberrimum'' Regel) *** ''[[Allium ledebourianum]]'' Schult. & Schult. f. *** ''[[Allium maximowiczii]]'' Regel *** ''[[Allium oliganthum]]'' Kar. & Kir. (Syn.: ''Allium stenophyllum'' Schrenk ) *** ''[[Allium schmitzii]]'' Cout. *** [[Schnittlauch]] (''Allium schoenoprasum'' L.) * Binemal ''Cyathophora'': 3 Be.: ** Sektion ''Coleoblastus'': *** ''[[Allium auriculatum]]'' Kunth *** ''[[Allium mairei]]'' H.Lév. (Syn.: Allium yunnanense Diels) ** Sektion ''Cyathophora'': *** ''[[Allium cyathophorum]]'' Bureau & Franch. ** Sektion ''Milula'' * Binemal ''Melanocrommyum'' (Webb & Berth.) Rouy: Bi 15 Be.: ** Sektion ''Acanthoprason'' Wendelbo: *** ''[[Allium akaka]]'' S.G.Gmel. ex Schult. & Schult. f. *** ''[[Allium libani]]'' Boiss. *** ''[[Allium materculae]]'' Bordz. ** Sektion ''Acaule'' R.M.Fritsch ** Sektion ''Acmopetala'' R.M.Fritsch: *** ''[[Allium collismagni]]'' Kamelin *** ''[[Allium costatovaginatum]]'' Kamelin & Levichev *** ''[[Allium fetisowii]]'' Regel *** ''[[Allium motor]]'' Kamelin & Levichev *** ''[[Allium sewerzowii]]'' Regel *** ''[[Allium suworowii]]'' Regel *** ''[[Allium taeniopetalum]]'' Popov & Vved. (Syn.: ''Allium baschkyzylsaicum'' Krassovsk., ''Allium mogoltavicum'' Vved.) ** Sektion ''Aroidea'' Khass. & R.M.Fritsch ** Sektion ''Brevicaule'' R.M.Fritsch ** Sektion ''Compactoprason'' R.M.Fritsch: *** ''[[Allium giganteum]]'' Regel *** ''[[Allium macleanii]]'' Baker (Syn.: ''Allium elatum'' Regel) ** Sektion ''Kaloprason'' C.Koch: *** [[Sîra Stêrgog]] (''Allium cristophii'' Trautv., Syn.: ''Allium albopilosum'' C.H.Wright, ''Allium christophii'' Trautv. orth. var.) *** ''[[Allium helicophyllum]]'' Vved. *** ''[[Allium schubertii]]'' Zucc. *** ''[[Allium walteri]]'' Regel (Syn.: ''Allium bodeanum'' auct.) ** Sektion ''Megaloprason'' Wendelbo: *** ''[[Allium aflatunense]]'' B.Fedtsch. *** ''[[Allium altissimum]]'' Regel *** ''[[Allium grande]]'' Lipsky *** ''[[Allium jesdianum]]'' Boiss. & Buhse *** ''[[Allium rosenbachianum]]'' Regel *** ''[[Allium stipitatum]]'' Regel ** Sektion ''Melanocrommyum'' Webb & Berth.: *** ''[[Allium aschersonianum]]'' Barbey *** ''[[Allium asclepiadeum]]'' Bornm. *** [[Sîra reşsorî]] (''Allium atropurpureum'' Waldst. & Kit.) *** ''[[Allium cyrilli]]'' Ten. *** ''[[Allium decipiens]]'' Fisch. ex Schult. & Schult. f. *** [[Sîra reş]] (''Allium nigrum'' L., Syn.: ''Allium dumetorum'' Feinbrun & Szel., ''Allium multibulbosum'' Jacq.) *** ''[[Allium orientale]]'' Boiss. *** ''[[Allium rothii]]'' Zucc. *** ''[[Allium stenopetalum]]'' Boiss. & Kotschy *** ''[[Allium tel-avivense]]'' Eig *** ''[[Allium tubergenii]]'' Freyn *** ''[[Allium tulipifolium]]'' Ledeb. ** Sektion ''Miniprason'' R.M.Fritsch: *** [[Sîra zimanşîn]] (''Allium karataviense'' Regel) ** Sektion ''Popovia'' Khass. & R.M.Fritsch ** Sektion ''Pseudoprason'' (Wendelbo) K.Persson & Wendelbo: *** ''[[Allium cardiostemon]]'' Fisch. & C.A.Mey. *** ''[[Allium mariae]]'' Bordz. ** Sektion ''Regeloprason'' Wendelbo: *** ''[[Allium darwasicum]]'' Regel *** ''[[Allium regelii]]'' Trautv. *** ''[[Allium winklerianum]]'' Regel ** Sektion ''Thaumasioprason'' Wendelbo ** Sektion ''Verticillata''Kamelin * Binemal ''Microscordum'': 1 Be.: ** Sektion ''Microscordum'' Maxim. * Binemal ''Nectaroscordum'': 1 Be.: ** Sektion ''Nectaroscordum'' (Lindl.) Gren. & Godr. in der [[Neotropis]]: *** ''[[Allium bulgaricum]]'' (Janka) Prodán (Syn.: ''Allium dioscoridis'' auct., ''Nectaroscordum bulgaricum'' Janka, ''Nectaroscordum siculum'' subsp. ''bulgaricum'' (Janka) Stearn) *** [[Sîra Başûrê Alpan]] (''Allium insubricum'' Boiss. & Reut.) *** [[Sîra hingivî ya Sîcilya]] (''Allium siculum'' Ucria, Syn.: ''Nectaroscordum siculum'' (Ucria) Lindl.) * Binemal ''Polyprason'': 4 Be.: ** Sektion ''Daghestanica'': *** ''[[Allium daghestanicum]]'' Grossh. *** ''[[Allium ericetorum]]'' Thore *** [[Sîra bêhnî]] (''Allium suaveolens'' Jacq.) ** Sektion ''Falcatifolia'': *** ''[[Allium carolinianum]]'' DC. (Syn.: ''Allium blandum'' Wall., ''Allium polyphyllum'' Kar. & Kir., ''Allium thomsonii'' Baker) *** ''[[Allium hymenorrhizum]]'' Ledeb. *** ''[[Allium platyspathum]]'' Schrenk ** Sektion ''Oreiprason'': *** ''[[Allium albovianum]]'' Vved. (Syn.: ''Allium gracile'' Albov) *** ''[[Allium consanguineum]]'' Kunth *** ''[[Allium glaciale]]'' Vved. *** ''[[Allium goloskokovii]]'' Vved. *** ''[[Allium kaschianum]]'' Regel *** ''[[Allium kokanicum]]'' Regel *** ''[[Allium obliquum]]'' L. *** ''[[Allium ochroleucum]]'' Waldst. & Kit. *** ''[[Allium roylei]]'' Stearn *** ''[[Allium saxatile]]'' M.Bieb. (Syn.: ''Allium globosum'' M.Bieb. ex DC. ) *** ''[[Allium stracheyi]]'' Baker *** ''[[Allium talassicum]]'' Regel ** Sektion ''Scorodon'': *** ''[[Allium frigidum]]'' Boiss. & Heldr. *** ''[[Allium jacquemontii]]'' Kunth *** ''[[Allium macrostemon]]'' Bunge (Syn.: ''Allium grayi'' Regel, ''Allium nipponicum'' Franch. & Sav.) *** ''[[Allium popovii]]'' Vved. * Binemal ''Porphyroprason'': 1 Be.: ** Sektion ''Porphyroprason'' Ekberg: *** [[Sîra sorsorî]] (''Allium oreophilum'' C.A.Mey., Syn.: ''Allium ostrowskianum'' Regel) * Binemal ''Reticulatobulbosa'': 5 Be.: ** Sektion ''Campanulata'': *** ''[[Allium barsczewskii]]'' Lipsky *** ''[[Allium drepanophyllum]]'' Vved. *** ''[[Allium inconspicuum]]'' Vved. *** ''[[Allium jodanthum]]'' Vved. ** Sektion ''Nigrimontana'': *** ''[[Allium drobovii]]'' Vved. ** Sektion ''Reticulatobulbosa'': *** ''[[Allium amphibolum]]'' Ledeb. *** ''[[Allium clathratum]]'' Ledeb. *** ''[[Allium eriocoleum]]'' Vved. *** ''[[Allium flavidum]]'' Ledeb. *** ''[[Allium flavovirens]]'' Regel (Syn.: ''Allium leucocephalum'' Turcz. ex Vved., ''Allium schischkinii'' K.Sobol.) *** ''[[Allium lineare]]'' L. *** ''[[Allium pseudostrictum]]'' Albov *** ''[[Allium splendens]]'' Willd. *** [[Steifer Lauch]] oder [[Steif-Lauch]] (''Allium strictum'' Schrad.) *** ''[[Allium szovitsii]]'' Regel ** Sektion ''Scabriscapa'': *** ''[[Allium scabriscapum]]'' Boiss. & Kotschy ** Sektion ''Sikkimensia'': *** ''[[Allium beesianum]]'' W.W.Sm. *** ''[[Allium cyaneum]]'' Regel *** ''[[Allium sikkimense]]'' Baker (Syn.: ''Allium kansuense'' Regel, ''Allium tibeticum'' Rendle) * Binemal ''Rhizirideum'': 5 Be.: ** Sektion ''Caespitosoprason'': *** ''[[Allium bidentatum]]'' Fisch. ex Prokh. *** ''[[Allium mongolicum]]'' Regel *** ''[[Allium polyrhizum]]'' Turcz. ex Regel *** ''[[Allium przewalskianum]]'' Regel *** ''[[Allium subangulatum]]'' Regel ** Sektion ''Eduardia'' ** Sektion ''Rhizirideum'': *** ''[[Allium albidum]]'' Fisch. ex M.Bieb. *** [[Sîra Kantê]] oder [[Kanten-Lauch]] (''Allium angulosum'' L.) *** ''[[Allium austrosibiricum]]'' N.Friesen *** ''[[Allium burjaticum]]'' N.Friesen *** ''[[Allium dauricum]]'' N.Friesen *** ''[[Allium nutans]]'' L. *** ''[[Allium prostratum]]'' Trevir. *** ''[[Allium rubens]]'' Schrad. ex Willd. **** [[Sîra bilindiyan]] (''[[Allium senescens]]'' L., yn.: ''Allium spurium'' G.Don, ''Allium fallax'' Schult. & Schult. f., ''Allium lusitanicum'' Lam., ''Allium montanum'' F.W.Schmidt, ''Allium baicalense'' Willd., ''Allium glaucum'' Schrad. ex Poir., ''Allium saxicola'' Kitag.) *** ''[[Allium spirale]]'' Willd. *** ''[[Allium stellerianum]]'' Willd. ** Sektion ''Rhizomatosa'' ** Sektion ''Tenuissima'': *** ''[[Allium anisopodium]]'' Ledeb. *** ''[[Allium vodopjanovae]]'' N.Friesen * Binemal ''Vvedenskya'': 1 Be.: *** ''[[Allium kujukense]]'' Vved. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Biharat]] [[Kategorî:Bijîşkiya gelêrî ya kurd]] [[Kategorî:Famîleya sîr û pîvazan]] [[Kategorî:Sîr| ]] [[Kategorî:Taksayên botanîk yên ku ji aliyê Carl Linnaeus ve hatine binavkirin]] 0muyxdq4qm7m48kl9d20wzy0hohcxii 2095887 2095881 2026-09-26T11:33:16Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Allium sativum]] weke [[Allium]] guhart 2014611 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Sîr''' (''Allium sativum'') [[riwek]]ek ji malbata [[famîleya sîr û pîvazan]] (''Allioideae'') ye ku ew jî binekomeke ''[[Alliaceae]]'' ye. [[Strîlok]]ên wê çi xavî, çi wekî biharbêhn (biharat) jî tên xwarin. Hin cureyên wê dikevin koma [[hejik]]an, lewra dibin hejik. Di kulîna, [[pêjgeha kurd]] de cihekê wê yê girîng heye. Di gelek xwarinan de tê bikaranîn. Herwiha di bijîşkiya gelêrî û wêjeya kurd a devkî de navdar e. Ji sîra bejî re [[sîrim]] an sîrimok tê gotin. Bi şaşî li hin deveran jê re [[nanê çivîkan]], nanê çûçikan tê gotin lê ew riwekek, herwiha [[pincar]]ek din e. Li dora 500-700 cureyên wê hene. Hin riwek hene gelek dişibin sîrimê, heger mirov wan jî bijmêre, cureyên wê ji hezarê derbastir dikin. <gallery perrow="4"> Wêne:Allium caeruleum Blue Flower Head 1813px.jpg|''Allium caeruleum'' Wêne:Allium cepa B.jpg|''Allium cepa'' ('''[[pîvaz]]''') Wêne:Allumcrispuminsun.jpg|''Allium crispum'' Wêne:Sternkugellauch.jpg|''Allium cristophii'' Wêne:Negibozu 06x1970sv.jpg|''Allium fistulosum'' Wêne:Allium karataviense Karata-Lauch 2007-05-13 347.jpg|''Allium karataviense'' Wêne:Allium moly2.JPG|''Allium moly'' Wêne:Allium narcissiflorum31072004vuegénérale.JPG|''Allium narcissiflorum'' Wêne:Ailblanc.jpg|''Allium neapolitanum '' Wêne:Allium pendulinum.jpg|''Allium pendulinum'' Wêne:Prei bloeiend winter Farinto.jpg|''Allium porrum'' ('''[[qurad]]''') Wêne:Allium roseum.jpg|''Allium roseum'' Wêne:Allium rotundum 290608a.jpg|''Allium rotundum'' Wêne:Allium-senescens-and-bee-0a.jpg|''Allium-senescens'' Wêne:Allium subvillosum.JPG|''Allium subvillosum'' Wêne:Alliumshevockiicloseup.jpg|''Allium shevockii'' </gallery> {{Paqij}} == Cureyên wê di zanistiyê de == * Binemala ''Allium'': Ji 15 malan <ref name="GRIN">{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?403 |roja-gihiştinê=2011-05-03 |roja-arşîvê=2009-08-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090827072324/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?403 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>: ** Beşa ''Allium'' *** ''[[Allium affine]]'' Ledeb. *** ''[[Allium amethystinum]]'' guhert (Syn.: ''Allium stojanovii'' Kov.) *** ''[[Allium ampeloprasum]]'' L. (Syn.: ''Allium babingtonii'' Borrer, ''Allium scorodoprasum'' var. ''babingtonii'' (Borrer) Regel) *** ''[[Allium artemisietorum]]'' Eig & Feinbrun *** [[''Allium atroviolaceum'']] (Boiss.) *** ''[[Allium aucheri]]'' Boiss. (Syn.: ''Allium caerulescens'' Boiss.) *** ''[[Allium bourgeaui]]'' Rech. f. *** ''[[Allium commutatum]]'' Guss. *** ''[[Allium curtum]]'' Boiss. & Gaill. *** ''[[Allium dictyoprasum]]'' C.A.Mey. ex Kunth *** ''[[Allium ebusitanum]]'' Font Quer (Syn.: ''Allium durandoi'' (Batt. & Trab.) Seregin, ''Allium sphaerocephalon'' var. ''durandoi'' Batt. & Trab.) *** ''[[Allium fuscoviolaceum]]'' Fomin *** ''[[Allium gramineum]]'' K.Koch (Syn.: ''Allium fominianum'' Miscz. ex Grossh. & Schischk.) *** ''[[Allium guttatum]]'' Steven (Syn.: ''Allium dalmaticum'' A. Kern. ex Janch., ''Allium margaritaceum'' Sm., ''Allium sardoum'' Moris) *** ''[[Allium heldreichii]]'' Boiss. *** [[Schalotte]] (''[[Allium hierochuntinum]]'' Boiss. (Syn.: ''Allium ascalonicum'' L.) *** ''[[Allium jubatum]]'' J.F.Macbr. *** ''[[Allium kurrat]]'' Schweinf. ex K.Krause *** ''[[Allium longicuspis]]'' Regel *** ''[[Allium macrochaetum]]'' Boiss. & Hausskn. *** ''[[Allium melitense]]'' (Somm. & Caruana) Cif. & Giacom.<ref name = "Mathew1996">Brian Mathew: ''A review of Allium sect. Allium''. Kew : The Royal Botanic Gardens, Kew, 1996, ISBN 0-947643-93-1</ref> *** ''[[Allium ponticum]]'' Miscz. ex Grossh. *** Sîr an [[Porrum]] (''Allium porrum'' L., Syn.: ''Allium ampeloprasum'' var. ''porrum'' (L.) J.Gay) *** ''[[Allium pseudoampeloprasum]]'' Miscz. ex Grossh. *** ''[[Allium pyrenaicum]]'' Costa & Vayr. *** [[Sîra glover]] (''Allium rotundum'' L., Syn.: ''Allium jajlae'' Vved., ''Allium cilicium'' Boiss., ''Allium waldsteinii'' G.Don) *** [[Sîra navdar]] (''Allium sativum'' L.) *** [[Sîra maran]] an Sîra bejî (''Allium scorodoprasum'' L.) *** [[Sîra sergog]] (''Allium sphaerocephalon'' L., Syn.: ''Allium descendens'' L.) *** ''[[Allium tuncelianum]]'' (Kollmann) Özhatay et al. *** [[Sîra Weinbergê]] (''Allium vineale'' L.) ** Sektion ''Avulsea'': *** ''[[Allium fibrosum]]'' Regel *** ''[[Allium rubellum]]'' M.Bieb. (Syn.: ''Allium albanum'' Grossh. ) *** ''[[Allium umbilicatum]]'' Boiss. ** Sektion ''Brevidentia'': *** ''[[Allium brevidens]]'' Vved. ** Sektion ''Brevispatha'': *** ''[[Allium lojaconoi]]'' Brullo, Lanfr. & P.Pavone ** Sektion ''Caerulea'': *** [[Flieder-Lauch]], [[Blauer Kugel-Lauch]] (''[[Allium caeruleum]]'' Pall., Syn.: ''Allium azureum'' Ledeb., ''Allium viviparum'' Kar. & Kir.) *** ''[[Allium caesium]]'' Schrenk (Syn.: ''Allium urceolatum'' Regel) *** ''[[Allium delicatulum]]'' J.F.E.Siev. ex Schult. & Schult. f. ** Beşa ''Codonoprasum'' *** [[Sîra kutayî]] an [[Sîra Kielê]] (''Allium carinatum'' L., Syn.: ''Allium pulchellum'' G.Don) *** ''[[Allium chloranthum]]'' Boiss. *** ''[[Allium desertorum]]'' Forssk. *** [[Sîra zer]] an [[Zersîr]] (''Allium flavum'' L., Syn.: ''Allium paczoskianum'' Tuzson) *** ''[[Allium karsianum]]'' Fomin *** ''[[Allium kunthianum]]'' Vved. (Syn.: ''Allium lepidum'' Kunth ) *** ''[[Allium melanantherum]]'' Pančić *** [[Sîra kelemî]] yan Gulsîr (''[[Allium oleraceum]]'' L.) *** ''[[Allium pallens]]'' L. (Syn.: ''Allium coppoleri'' Tineo ) *** ''[[Allium paniculatum]]'' L. *** ''[[Allium parnassicum]]'' (Boiss.) Halacsy *** ''[[Allium platakisii]]'' Tzanoud. & Kypr. *** ''[[Allium pseudoflavum]]'' Vved. *** ''[[Allium rupestre]]'' Steven (Syn.: ''Allium charaulicum'' Fomin) *** ''[[Allium stamineum]]'' Boiss. ** Be. ''Costulatae'': *** ''[[Allium filidens]]'' Regel *** ''[[Allium turcomanicum]]'' Regel ** Be. ''Crystallina'' ** Be. ''Eremoprasum'': *** ''[[Allium sabulosum]]'' Steven ex Bunge ** Be. ''Kopetdagia'' ** Be. ''Longivaginata'' ** Be. ''Mediasia'' ** Be. ''Multicaulea'' ** Be. ''Pallasia'': *** ''[[Allium pallasii]]'' Murray *** ''[[Allium tanguticum]]'' Regel ** Be. ''Spathulata'' * Binemal ''Amerallium'' Traub: 12 beş: *** [[Sîra Neapolîtan]] (''Allium neapolitanum'' Cirillo) ** Be. ''Amerallium'' (Traub) Kamelin: Nur in der [[Neotropis]]: *** [[Sîra Çermesoran]] (''Allium canadense'' L., Syn.: ''Allium mutabile'' Michx.) *** ''[[Allium drummondii]]'' Regel (Syn.: ''Allium nuttallii'' S.Watson) *** ''[[Allium geyeri]]'' S. Watson ** Be. ''Arctoprasum'' Kirschl.: *** [[Bärlauch]] (''Allium ursinum'' L.) ** Be. ''Briseis'' (Salesb.) Stearn: *** [[Sîra birînan]], [[Sîra kêmdîtî]] (''Allium paradoxum'' (M.Bieb.) G.Don) *** [[Sîra zengilok]] (''Allium triquetrum'' L.) ** Be. ''Bromatorrhiza'' Ekberg: *** ''[[Allium hookeri]]'' Thwaites *** ''[[Allium macranthum]]'' Baker (Syn.: ''Allium oviflorum'' Regel) *** [[Sîra dardekirî]] (''Allium pendulinum'' Ten.) *** ''[[Allium wallichii]]'' Kunth (Syn.: ''Allium polyastrum'' Diels, ''Allium wallichianum'' Steud. nom. nud.) ** Be. ''Caulorhizideum'' Traub ** Be. ''Chamaeprason'' Hermann: *** ''[[Allium brevistylum]]'' S.Watson *** ''[[Allium gooddingii]]'' Ownbey *** ''[[Allium validum]]'' S.Watson ** Be. ''Lophioprason'' Traub: Nur in der Neotropis: *** ''[[Allium amplectens]]'' Torr. (Syn.: ''Allium attenuifolium'' Kellogg ) *** ''[[Allium bigelovii]]'' S.Watson *** ''[[Allium campanulatum]]'' S.Watson (Syn.: ''Allium bidwelliae'' S.Watson ) *** ''[[Allium cernuum]]'' Roth *** ''[[Allium falcifolium]]'' Hook. & Arn. *** ''[[Allium fimbriatum]]'' *** ''[[Allium lemmonii]]'' S.Watson *** ''[[Allium munzii]]'' (Ownbey & Aase ex Traub) McNeal *** ''[[Allium praecox]]'' Brandegee *** ''[[Allium siskiyouense]]'' Ownbey ex Traub *** ''[[Allium stellatum]]'' Ker Gawl. *** ''[[Allium unifolium]]'' Kellogg ** Be. ''Molium'' G.Don ex Koch: *** ''[[Allium chamaemoly]]'' L. *** [[Zêrsîr]] (''Allium moly'' L.) *** [[Sîra gulan]] (''Allium roseum'' L.) *** [[Sîra subhirsutum]] (''Allium subhirsutum'' L., Syn.: ''Allium ciliatum'' Cirillo) *** ''[[Sîra zebdanense]]'' Boiss. & Noë ** Be. ''Narkissoprason'' Hermann: *** [[Sîra pelnarsîst]] (''Allium narcissiflorum'' Vill., Syn.: ''Allium pedemontanum'' Willd.) ** Be. ''Rhophetoprason'' Traub: Nur in der Neotropis. ** Be. ''Rhynchocarpum'' Brullo ** Be. ''Triptera'' * Binemal ''Anguinum'': 1 beş: ** Be. ''Anguinum'' G.Don: *** ''[[Allium burdickii]]'' (Hanes) A.G.Jones *** ''[[Allium tricoccum]]'' Aiton *** [[Sîra victorialis]] (''Allium victorialis'' L.) * Binemal ''Butomissa'': 2 beş: ** Be. ''Austromontana'': *** ''[[Allium oreoprasum]]'' Schrenk ** Be. ''Butomissa'': *** [[Sîra bêhnî]] yan Sîra Çînê (''[[Allium ramosum]]'' L.,Syn.: ''Allium odorum'' L., ''Allium tataricum'' L. f., ''Allium lancipetalum'' Y.P.Hsu, ''Allium potaninii'' Regel, ''Allium weichanicum'' Palibin.) *** [[Sîra şêlşêlî]] (''Allium tuberosum'' Rottler ex Spreng.) * Binemal ''Caloscordum'' (Herb.) R.M.Fritsch: 1 beş: ** Be. ''Caloscordum'' (Herb.) Bak. * Binemal ''Cepa'': 5 Be.: ** Sektion ''Annuloprason'': *** ''[[Allium atrosanguineum]]'' Schrenk *** ''[[Allium kaufmannii]]'' Regel *** ''[[Allium semenovii]]'' Regel ** Sektion ''Cepa'' (Mill.) Prokh.: *** ''[[Allium altaicum]]'' Pall. *** ''[[Allium asarense]]'' R.M.Fritsch & Matin *** [[Pîvazl]] (''Allium cepa'' L.) *** ''Allium'' ×''cornutum'' Clementi *** ''[[Allium farctum]]'' Wendelbo *** [[Pîvazê zivistanêl]] (''Allium fistulosum'' L.) *** ''[[Allium galanthum]]'' Kar. & Kir. (Syn.: ''Allium pseudocepa'' Schrenk) *** ''[[Allium oschaninii]]'' O.Fedtsch. *** ''[[Allium praemixtum]]'' Vved. *** ''Allium'' ×''proliferum'' (Moench) Schrad. ex Willd. (= ''A. fistulosum'' × ''A. cepa'', Syn.: ''Allium cepa'' var. ''bulbiferum'' Regel, ''Allium cepa'' var. ''proliferum'' (Moench) Alef., ''Allium cepa'' var. ''viviparum'' (Metzg.) Alef., ''Allium cepa viviparum'' Metzg., ''Allium'' ×''wakegii'' Araki) *** ''[[Allium pskemense]]'' B.Fedtsch. *** ''[[Allium rhabdotum]]'' Stearn *** ''[[Allium vavilovii]]'' Popov & Vved. ** Sektion ''Condensatum'': *** ''[[Allium condensatum]]'' Turcz. ** Sektion ''Sacculiferum'': *** ''[[Allium chinense]]'' G.Don (Syn.: ''Allium bakeri'' Regel ) *** ''[[Allium sacculiferum]]'' Maxim. *** ''[[Allium thunbergii]]'' G.Don (Syn.: ''Allium taquetii'' H.Lév. ) *** ''[[Allium virgunculae]]'' F.Maek. & Kitam. ** Sektion ''Schoenoprasum'': *** ''[[Allium altyncolicum]]'' N.Friesen *** ''[[Allium karelinii]]'' Poljakov (Syn.: ''Allium schoenoprasum'' var. ''scaberrimum'' Regel) *** ''[[Allium ledebourianum]]'' Schult. & Schult. f. *** ''[[Allium maximowiczii]]'' Regel *** ''[[Allium oliganthum]]'' Kar. & Kir. (Syn.: ''Allium stenophyllum'' Schrenk ) *** ''[[Allium schmitzii]]'' Cout. *** [[Schnittlauch]] (''Allium schoenoprasum'' L.) * Binemal ''Cyathophora'': 3 Be.: ** Sektion ''Coleoblastus'': *** ''[[Allium auriculatum]]'' Kunth *** ''[[Allium mairei]]'' H.Lév. (Syn.: Allium yunnanense Diels) ** Sektion ''Cyathophora'': *** ''[[Allium cyathophorum]]'' Bureau & Franch. ** Sektion ''Milula'' * Binemal ''Melanocrommyum'' (Webb & Berth.) Rouy: Bi 15 Be.: ** Sektion ''Acanthoprason'' Wendelbo: *** ''[[Allium akaka]]'' S.G.Gmel. ex Schult. & Schult. f. *** ''[[Allium libani]]'' Boiss. *** ''[[Allium materculae]]'' Bordz. ** Sektion ''Acaule'' R.M.Fritsch ** Sektion ''Acmopetala'' R.M.Fritsch: *** ''[[Allium collismagni]]'' Kamelin *** ''[[Allium costatovaginatum]]'' Kamelin & Levichev *** ''[[Allium fetisowii]]'' Regel *** ''[[Allium motor]]'' Kamelin & Levichev *** ''[[Allium sewerzowii]]'' Regel *** ''[[Allium suworowii]]'' Regel *** ''[[Allium taeniopetalum]]'' Popov & Vved. (Syn.: ''Allium baschkyzylsaicum'' Krassovsk., ''Allium mogoltavicum'' Vved.) ** Sektion ''Aroidea'' Khass. & R.M.Fritsch ** Sektion ''Brevicaule'' R.M.Fritsch ** Sektion ''Compactoprason'' R.M.Fritsch: *** ''[[Allium giganteum]]'' Regel *** ''[[Allium macleanii]]'' Baker (Syn.: ''Allium elatum'' Regel) ** Sektion ''Kaloprason'' C.Koch: *** [[Sîra Stêrgog]] (''Allium cristophii'' Trautv., Syn.: ''Allium albopilosum'' C.H.Wright, ''Allium christophii'' Trautv. orth. var.) *** ''[[Allium helicophyllum]]'' Vved. *** ''[[Allium schubertii]]'' Zucc. *** ''[[Allium walteri]]'' Regel (Syn.: ''Allium bodeanum'' auct.) ** Sektion ''Megaloprason'' Wendelbo: *** ''[[Allium aflatunense]]'' B.Fedtsch. *** ''[[Allium altissimum]]'' Regel *** ''[[Allium grande]]'' Lipsky *** ''[[Allium jesdianum]]'' Boiss. & Buhse *** ''[[Allium rosenbachianum]]'' Regel *** ''[[Allium stipitatum]]'' Regel ** Sektion ''Melanocrommyum'' Webb & Berth.: *** ''[[Allium aschersonianum]]'' Barbey *** ''[[Allium asclepiadeum]]'' Bornm. *** [[Sîra reşsorî]] (''Allium atropurpureum'' Waldst. & Kit.) *** ''[[Allium cyrilli]]'' Ten. *** ''[[Allium decipiens]]'' Fisch. ex Schult. & Schult. f. *** [[Sîra reş]] (''Allium nigrum'' L., Syn.: ''Allium dumetorum'' Feinbrun & Szel., ''Allium multibulbosum'' Jacq.) *** ''[[Allium orientale]]'' Boiss. *** ''[[Allium rothii]]'' Zucc. *** ''[[Allium stenopetalum]]'' Boiss. & Kotschy *** ''[[Allium tel-avivense]]'' Eig *** ''[[Allium tubergenii]]'' Freyn *** ''[[Allium tulipifolium]]'' Ledeb. ** Sektion ''Miniprason'' R.M.Fritsch: *** [[Sîra zimanşîn]] (''Allium karataviense'' Regel) ** Sektion ''Popovia'' Khass. & R.M.Fritsch ** Sektion ''Pseudoprason'' (Wendelbo) K.Persson & Wendelbo: *** ''[[Allium cardiostemon]]'' Fisch. & C.A.Mey. *** ''[[Allium mariae]]'' Bordz. ** Sektion ''Regeloprason'' Wendelbo: *** ''[[Allium darwasicum]]'' Regel *** ''[[Allium regelii]]'' Trautv. *** ''[[Allium winklerianum]]'' Regel ** Sektion ''Thaumasioprason'' Wendelbo ** Sektion ''Verticillata''Kamelin * Binemal ''Microscordum'': 1 Be.: ** Sektion ''Microscordum'' Maxim. * Binemal ''Nectaroscordum'': 1 Be.: ** Sektion ''Nectaroscordum'' (Lindl.) Gren. & Godr. in der [[Neotropis]]: *** ''[[Allium bulgaricum]]'' (Janka) Prodán (Syn.: ''Allium dioscoridis'' auct., ''Nectaroscordum bulgaricum'' Janka, ''Nectaroscordum siculum'' subsp. ''bulgaricum'' (Janka) Stearn) *** [[Sîra Başûrê Alpan]] (''Allium insubricum'' Boiss. & Reut.) *** [[Sîra hingivî ya Sîcilya]] (''Allium siculum'' Ucria, Syn.: ''Nectaroscordum siculum'' (Ucria) Lindl.) * Binemal ''Polyprason'': 4 Be.: ** Sektion ''Daghestanica'': *** ''[[Allium daghestanicum]]'' Grossh. *** ''[[Allium ericetorum]]'' Thore *** [[Sîra bêhnî]] (''Allium suaveolens'' Jacq.) ** Sektion ''Falcatifolia'': *** ''[[Allium carolinianum]]'' DC. (Syn.: ''Allium blandum'' Wall., ''Allium polyphyllum'' Kar. & Kir., ''Allium thomsonii'' Baker) *** ''[[Allium hymenorrhizum]]'' Ledeb. *** ''[[Allium platyspathum]]'' Schrenk ** Sektion ''Oreiprason'': *** ''[[Allium albovianum]]'' Vved. (Syn.: ''Allium gracile'' Albov) *** ''[[Allium consanguineum]]'' Kunth *** ''[[Allium glaciale]]'' Vved. *** ''[[Allium goloskokovii]]'' Vved. *** ''[[Allium kaschianum]]'' Regel *** ''[[Allium kokanicum]]'' Regel *** ''[[Allium obliquum]]'' L. *** ''[[Allium ochroleucum]]'' Waldst. & Kit. *** ''[[Allium roylei]]'' Stearn *** ''[[Allium saxatile]]'' M.Bieb. (Syn.: ''Allium globosum'' M.Bieb. ex DC. ) *** ''[[Allium stracheyi]]'' Baker *** ''[[Allium talassicum]]'' Regel ** Sektion ''Scorodon'': *** ''[[Allium frigidum]]'' Boiss. & Heldr. *** ''[[Allium jacquemontii]]'' Kunth *** ''[[Allium macrostemon]]'' Bunge (Syn.: ''Allium grayi'' Regel, ''Allium nipponicum'' Franch. & Sav.) *** ''[[Allium popovii]]'' Vved. * Binemal ''Porphyroprason'': 1 Be.: ** Sektion ''Porphyroprason'' Ekberg: *** [[Sîra sorsorî]] (''Allium oreophilum'' C.A.Mey., Syn.: ''Allium ostrowskianum'' Regel) * Binemal ''Reticulatobulbosa'': 5 Be.: ** Sektion ''Campanulata'': *** ''[[Allium barsczewskii]]'' Lipsky *** ''[[Allium drepanophyllum]]'' Vved. *** ''[[Allium inconspicuum]]'' Vved. *** ''[[Allium jodanthum]]'' Vved. ** Sektion ''Nigrimontana'': *** ''[[Allium drobovii]]'' Vved. ** Sektion ''Reticulatobulbosa'': *** ''[[Allium amphibolum]]'' Ledeb. *** ''[[Allium clathratum]]'' Ledeb. *** ''[[Allium eriocoleum]]'' Vved. *** ''[[Allium flavidum]]'' Ledeb. *** ''[[Allium flavovirens]]'' Regel (Syn.: ''Allium leucocephalum'' Turcz. ex Vved., ''Allium schischkinii'' K.Sobol.) *** ''[[Allium lineare]]'' L. *** ''[[Allium pseudostrictum]]'' Albov *** ''[[Allium splendens]]'' Willd. *** [[Steifer Lauch]] oder [[Steif-Lauch]] (''Allium strictum'' Schrad.) *** ''[[Allium szovitsii]]'' Regel ** Sektion ''Scabriscapa'': *** ''[[Allium scabriscapum]]'' Boiss. & Kotschy ** Sektion ''Sikkimensia'': *** ''[[Allium beesianum]]'' W.W.Sm. *** ''[[Allium cyaneum]]'' Regel *** ''[[Allium sikkimense]]'' Baker (Syn.: ''Allium kansuense'' Regel, ''Allium tibeticum'' Rendle) * Binemal ''Rhizirideum'': 5 Be.: ** Sektion ''Caespitosoprason'': *** ''[[Allium bidentatum]]'' Fisch. ex Prokh. *** ''[[Allium mongolicum]]'' Regel *** ''[[Allium polyrhizum]]'' Turcz. ex Regel *** ''[[Allium przewalskianum]]'' Regel *** ''[[Allium subangulatum]]'' Regel ** Sektion ''Eduardia'' ** Sektion ''Rhizirideum'': *** ''[[Allium albidum]]'' Fisch. ex M.Bieb. *** [[Sîra Kantê]] oder [[Kanten-Lauch]] (''Allium angulosum'' L.) *** ''[[Allium austrosibiricum]]'' N.Friesen *** ''[[Allium burjaticum]]'' N.Friesen *** ''[[Allium dauricum]]'' N.Friesen *** ''[[Allium nutans]]'' L. *** ''[[Allium prostratum]]'' Trevir. *** ''[[Allium rubens]]'' Schrad. ex Willd. **** [[Sîra bilindiyan]] (''[[Allium senescens]]'' L., yn.: ''Allium spurium'' G.Don, ''Allium fallax'' Schult. & Schult. f., ''Allium lusitanicum'' Lam., ''Allium montanum'' F.W.Schmidt, ''Allium baicalense'' Willd., ''Allium glaucum'' Schrad. ex Poir., ''Allium saxicola'' Kitag.) *** ''[[Allium spirale]]'' Willd. *** ''[[Allium stellerianum]]'' Willd. ** Sektion ''Rhizomatosa'' ** Sektion ''Tenuissima'': *** ''[[Allium anisopodium]]'' Ledeb. *** ''[[Allium vodopjanovae]]'' N.Friesen * Binemal ''Vvedenskya'': 1 Be.: *** ''[[Allium kujukense]]'' Vved. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Biharat]] [[Kategorî:Bijîşkiya gelêrî ya kurd]] [[Kategorî:Famîleya sîr û pîvazan]] [[Kategorî:Sîr| ]] [[Kategorî:Taksayên botanîk yên ku ji aliyê Carl Linnaeus ve hatine binavkirin]] 0muyxdq4qm7m48kl9d20wzy0hohcxii 0 44097 2095793 2095752 2026-09-25T18:07:26Z Penaber49 39672 2095793 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye. Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye. Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e. Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e. Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane). Jeolojiya Nû Zelandayê bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên jeotermal hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn. Parçeyê parzemînî ya Gondwanayê ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Herçend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û Antarktîkayê dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û Fîjiyê têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne. Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine. Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e. === Flora === Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene. Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye. Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene. Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin. Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne. Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî ne pir bi hêz bin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3000 erdhej çêdibin. Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine. == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] cgrf0jc6dfjxulh35pilvwinpqqnehy 2095794 2095793 2026-09-25T18:14:32Z Penaber49 39672 2095794 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye. Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye. Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e. Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e. Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane). Jeolojiya Nû Zelandayê bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên jeotermal hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn. Parçeyê parzemînî ya Gondwanayê ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Herçend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û Antarktîkayê dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û Fîjiyê têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne. Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine. Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e. === Flora === Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene. Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye. Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene. Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin. Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne. Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin. Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine. == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] a21ojipzdqjf1qzs1fw6ntiz1dmzev7 2095845 2095794 2026-09-26T05:48:51Z Penaber49 39672 2095845 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye. Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye. Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e. Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e. Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane). Jeolojiya Nû Zelandayê bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên jeotermal hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn. Parçeyê parzemînî ya Gondwanayê ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Herçend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û Antarktîkayê dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û Fîjiyê têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne. Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine. Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e. === Flora === Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene. Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye. Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene. Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin. Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne. Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin. Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine. Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin. Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan. == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 9pmtzpn67uuotauepjjbk5iniqcc7mw 2095846 2095845 2026-09-26T05:49:59Z Penaber49 39672 2095846 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye. Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye. Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e. Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e. Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane). Jeolojiya Nû Zelandayê bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên jeotermal hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn. Parçeyê parzemînî ya Gondwanayê ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Herçend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û Antarktîkayê dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û Fîjiyê têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne. Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine. Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e. === Flora === Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene. Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye. Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene. Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin. Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne. Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin. Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine. Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin. Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan. Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye. == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] s8zg34j1g4geozypie34cd52l1yhsm8 2095847 2095846 2026-09-26T05:52:03Z Penaber49 39672 /* Flora */ 2095847 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye. Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye. Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e. Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e. Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane). Jeolojiya Nû Zelandayê bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên jeotermal hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn. Parçeyê parzemînî ya Gondwanayê ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Herçend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û Antarktîkayê dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û Fîjiyê têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne. Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine. Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e. === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene. Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye. Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene. Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin. Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne. Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin. Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine. Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin. Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan. Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye. == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] fif2dldqdz5enkzrvj13dp66pjen2az 0 46571 2095836 1973031 2026-09-26T05:03:15Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095836 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Cykel.JPG|thumb|Duçerxeya jiyana rojane]] [[Wêne:2009-07-02-rundfahrt-by-RalfR-03.jpg|thumb|Êdî kevn bûye]] [[Wêne:Jan Ullrich Nacht von Hannover 2005.jpg|thumb|Pisporê pêşbaziyan [[Jan Ullrich]] û çerxeya pêşbaziyê]] '''Duçerxe'''<ref name=":0">Zana Farqîn (2004). Ferhenga kurdî-tirkî. Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê.</ref> an jî '''bisîklet''', herwiha wekî '''piskilêt''', '''bisiklêt'''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} '''payskil'''<ref>Ferhenga Oksford bo zarokan: înglîz-kurdî. 2009. Spirêz, Dihok.</ref> '''paysgil'''<ref>Ferhenga Kepir ya wênedar. 2009. Spirêz, Dihok.</ref>, '''pêsigil'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=55:4}}</ref> jî tê zanîn, alaveke veguhastinê ya bêmotor e ku ji du çerxan (pêçke, taye, totik, dolav) pêk tê. Navê vê alavê yê giştî [[çerxe]] ye, ango ''çerxeyên siwarbûnê''. == Wate û cudatî == * [[Çerxe]], bo duçerxe, çerxên klasîk ên firxûnan, çerxên lîstika qumarê, çerxên ku nava wan ne bi giştî tije, ne tevayî girtîne. * [[Tot]](ik), ji bo yên kadî, kadokî, kûrewî, yên wekî guleyê. Bo mînak totikên kursîpalek, paldankan. Heger çerxeyên wiha hebin (hene jî) mirov divê ji wan re bêje tot, dutot(ik), sêtot(ik). * [[Pêçke]], yên wekî otomobîlan in. Beriya ku lastîk hebe, dora wan ji bo neterişe bi hesin dihate pêçandin. Niha ji ber ku êdî ji lastîkê ûêd ne, divê ji bo yên otomobîlan pêçke bê bikaranîn. * [[Dolav]], ji bo yên di mal de tên bikaranîn e. Bo mînak dolava bîrê, ku weris lê pêçandiye û mirov dema wê bigerîna avê dikişîne jor. An jî ên di darbendan de tên bikaranîn. Di hin devokan de dudolav, baskîl, bîsîklet, dutotik, dupêçke, biskilêt ûêd jî tên bikaranîn, lê bêjeya herî lê tê çerxe ye. Mixabin ji ber ku tevahiya wan nêzîkê hev in, an jî ji bo heman armancê tên bikaranîn, carnan tevlîhevî derdikevin. Çerxe herwiha di werzişê de tê bikaranîn. Çerxeyên pêşbaziyê, yên çiyageriyê, motorsiklet hwd gelek cureyên wê di werzişê de bikar tên. Yekem car sala 1791'ê tê çêkirin ku badoka wê nebû. Sala 1818'yê yekemîn çerxeya bi badok tê çêkirin ji aliyê [[Karl Drais]] ve. == Hin cureyên sereke yên bisîkletê == * [[Ferçerxe]], yekçerxe * [[Duçerxe]] * [[Sêçerxe]] * [[Çarçerxe]] * [[Motorsiklet]], motorbîsîklet * [[Çerxeya çiyageriyê]] * [[Çerxeya pêşbaziyê]] * [[Çerxeya gerînê]] (bo zarokan, duçerxe ne û pêlikên-pedalên wê nînin) == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Commons|bicycle}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Alava veguhastinê]] [[Kategorî:Çerxe]] [[Kategorî:Duçerxe| ]] [[Kategorî:Îcadên sedsala 19an]] [[Kategorî:Dahênên almanî]] o6yzzzjyzheswtihif35ceka1tss0jk 0 50667 2095833 1890900 2026-09-26T04:59:02Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095833 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=hezîran 2024}} [[Wêne:Yin yang.svg|rast|200px|thumb|[[Yîn û Yang]] semboleke dualîzmê ye ku tê wateya ''qencî û xerabiyê''.]] '''Dualîzm''', (bi [[kurdî]]; "duî", "duîtî", "dualî", "dualîtî") xateka bi pergal e felsefî e tîgihiştînî ku bandûra wê li felsefe û fîlosofên ku piştre derketiya bûya ya. Koka gotinê "du" û yan jî "do" ya. [[Du]], di [[kurd]]î de wateya didu tiştan a. Di temenê pirraniya hizrên ku li [[mesobotamîk]] de heya. [[Zerdeşt]], ew bi felsefe kir û di deme xwe de hanî ser ziman. Bi têgihiştina afirandina "[[Ahûra Mazda]]" û "[[Ehrîman]]" hanî ser ziman. Ahrîmen xirabiyê û ne başiyê nimînêr dike. Ahûra mazda qancî û başiyê nimînêr dike. Qancî û xirabî timî li ber hevdû di şer de bûna. Bi vê yekê re, aliyekî têgihiştina dûalîsmê tê ser ziman. Piştî Zerdeşt re, çend [[Felsefe]] û [[Filosof]] hatin û çûn bandûra wê têgihiştinê bi têgihiştin û felsefeye ku wî afirand re lê bû. Bi teybetî di ola [[Êzîdîtî]]yê de, divêt ku mirov bahse wê bike. Li temenê qancbûnê bi li dijî xirabiyê re felsefe êdîtiyê, ev têgihiştin di demên wê yên berê de rûniştiya. Piştî êdîtiyê re olên yek-xwûdayî ên weke [[Cihû]]tiyê, [[Fileh]]iyê û [[Misilman]]tiyê bixwe jî, di wan de bicihbûya. Minaq, têgihiştina "[[Bihûşt]] û [[Dojeh]]"ê ku mirov hildê li dest, mirov wê di hemû olan de bibînê. Ev têgihiştin, bi xwe re, wê di olan de bicih dike. Dîroka wê xata felsefik, dem bi dem bûya xwediyê pêşketinê bi demê re. Di têgihiştina Manî de jî heya û Manî hinekî felsefe wê haniya ser ziman. == Korte dîrok û demên dûalîsmê di dîroka hizir de == Di demê de her felsefeyên ku hatina û afirîna, ji aliyekî çav lê daya. Bandûra vê hizrê li pêşketina li ber derya reş ya girêkê bixwe jî bûya. Li [[Kurdistan]]ê, piştî Zerdeşt re wê [[Babek]], [[Mezdek]], [[Manî]] û hwd werin û derkevin. Bi wê re divêt ku mirov bêne ser ziman ku çend beşên ku mirov bi taybetî wan bêne ser ziman hene: === Giyan û laş === Giyan û laş, du bêjeyên ku mirov wan bi teybet hilde li dest in. Di dûalîsmê de giyan û laş, bi teybetî bi felsefe wê re tê ser ziman. Giyan, ya ku di afirêne ya. Laş, qalibê wê ya, darêjka wê ya. Di demê re ew diguharê lê giyan dimêne. Giyane serdemî heta ku neçê cem xwûdê wê bijî === Feze û dem === Dem û feze, di dûalîsmê de du gotinên teybet ên bingihîn in. feze, di baweriya wê de, "bêbînitî"ya. "Hemû tişt tê de dalaqandî ya." === Jiyan û mirov === Jiyan li dunyê bûya ku weke azmûneka ku mirov ya ku mirov wê têre herê ya. Ji ber ku mirov wê baş bi buhurêne jî, destûr û xal, zagonên ku xwûdê çêkirina hene û divêt ku mirov li wan binerê û bi wan riya xwe bibîne. == Di her çar olên yek-xwûdayî de bi awayê ku bi wê dûalîsm heya û tê ser ziman == === Di Êzîdîtiyê de dualîzm === Êzîdîti, weke ola pêşî ya yek-xwûdayî, temenê vê hizrê afirand û bi demê re dem bi dem pêşketina bi pergal afirand. Di têgihiştina wê de, bihşst û dojeh, weke nimînêrê qancî û neqanciyê bûya. Bi vê yekê re xwediyê dîroka xwe ya demdirêj ya bi felsefe ya. Pergale hizrî ya êzîdîtiyê, dîroka wê, bi xwe re, wê demên wê hizrê pêşxistina. === Di cihûtiyê de bandora dualîzmê === === Di filahiyê de bandora dûalîzmê === === di misilmantiyê de bandora dualîzmê === == Di felsefeyên ku hatina de bandora dûalîsm == Bandora dûalîsm, li ber felsefeyên ku piştre hatina pirr bûya. Bi taybetî, li rojava, filouofên weke Kant, Huûmê û Destcartes û hwd, bandora wê hizrê li ser wan bûya. Kant, bi taybetî, ku wî jî ji Hûmê girtiya, li ser wê disekinê. Di wê temenê wê de, hizreke ku xwe diafirêne. Di roja me de, bi Dûalîsmê re, têgihiştinaka mezin bûya. Bi teybetî, piştî ku felsefe û çanda Asya ku bandora xwe hem li rojava da nîşandin, êdî bi wê re ew jî ket rojevê de. Lê Ev hizir û xat, xataka mezobotamik a. Mirov karê bêje ku di hemû hizrên ku koka ji mezobotamya ya, di wan de mirov karê şop û an jî bandûra vê hizra dûalîsmê bibînin. Bi vê re êdî hin bêşên din ku ji vê hizrê hatina afirandin û derxistin hene. === Dualîzma mirovî === Dualîzma mirovî ku mirov ji aliyê keseyetê hilde li dest, bi wê weha tê ser ziman. "laş û giyan" ku jev weke dualiyan tê zanîn in. === Dualîzma Mengiwer === Ku ji aliyê ahlaq ve bi hebûna ahlaq û dijî ahlaq tê ser ziman. BI gotina din jî mirov karê gotina etikk bêne ser ziman. "qancî û xirabî" bi hev re di vir de tê ser ziman. Manî li ser vê pirr sekinî bû. Bandûra wan hizrên Manî yên li vir mazin dibin li felsefeyên piştre jî. === Dualîzma Rewîst(Ahlaq) === Dualîzma ahlaq, Li ser temenê baweriyê, ku baweriya xwe bi çi têne ya. Baweriya mirov ya ku heya, yek, û an jî hirse mirov, û an jî û hwd, ku dikê ku xira bik û ji rê derve. Minaq, di ola Misilmantiyê de Bahse "iblis tê kirin û tê gotin ku "ew hertimî dike ku mirov ji bawerî û oliya wî ji rê bibe" û hwd. === Dualîzma Politikî === Deme ku di rêveberiyê de di têgihiştin jev cuda hebin û bi hev re ne jev bin û car bi car jî, weke deme deme Şoraşa firansa ku bi hev re li ber hevdû bin dihê jiyin. Di aslê xwe de, ev hemû têgihiştina di welatan ya muhalafetê ku partiyak tê ser kar û yek dikeve muhalafetê de, ji vê têgihiştinê afiriya û ketiya fermiyetê de. Bi vê yekê re, Dualîzma politk, ji aliyê ahlaq, felsefe, û hwd, bi serê xwe di roja me de xata xwe ya pêşketinê daya ava kirin. === Dualîzma Maf û azadiyê === Di roja me de, êdî ev jî weke şaqakekî wê, afiriya û bûya. Mafê, mirov mafê netewî û hwd, di wan de jî di temenê wan de dihê ser ziman. == Girêdanên derve == * [http://www.kurdistan-news.net/index.php?option=com_content&view=article&id=5949:li-ser-dualisme&catid=83:a-samet-yigit-&Itemid=65 LI SER DÛALÎSMÊ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304224903/http://www.kurdistan-news.net/index.php?option=com_content&view=article&id=5949:li-ser-dualisme&catid=83:a-samet-yigit-&Itemid=65 |date=2016-03-04 }} == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Felsefe]] [[Kategorî:Mezopotamya]] [[Kategorî:Zerdeştî]] [[Kategorî:Teoriyên metafizîkê]] [[Kategorî:Gerdûnnasiya dînî]] 4rkspbc53smhodcn4x0t4ik7h3myato 0 60826 2095823 2017178 2026-09-26T04:39:17Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095823 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Dîreqîr | navê_din = | navê_fermî = Ayrancı | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Batman (parêzgeh)|Batman]] | navçe = [[Qubîn]] | nahiye = Qubîn (navend) | hejmara_mezrayan = | nifûs = 324<ref>[http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&ENVID=adnksdb2Env&report=wa_idari_yapi_10sonrasi.RDF&p_il1=72&p_yil=2012&p_dil=1&desformat=html tuik, 2012]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> | sala_nifûsê = [[2012]] | hejmara_mêran = | hejmara_jinan = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = 860 | koda_postayê = 72200 | koda_telefonê = (+90) 488 | nexşeya_reptiyeyê = Tirkiye | koordînat = {{Koord|37|52|53|N|41|16|50|E|display=inline, title}} }} '''Dîreqîr''' (1928: ديره قير / ''Dîreqîr''; {{bi-tr|Ayrancı}}), [[gund]]ekî bi ser [[Qubîn]]a [[Batman]]ê ve ye. == Gelhenasî == {| class="wikitable" style="text-align:center; width:20%;" |+ |- ! scope=col | Sal ! scope=col | Gelhe<ref>{{Jêder |sernav=Yerelnet, Ayrancı |url=http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=265893 |roja-gihiştinê=2013-07-02 |roja-arşîvê=2012-06-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120626042947/http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=265893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[2012]] |324 |- |[[2000]] |249 |- |[[1990]] |203 |- |[[1985]] | - |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Qubînê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} {{Koord|37|52|53|N|41|16|50|E|type:city_scale:500000|display=title}} [[Kategorî:Gundên Qubînê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Batmanê]] [[Kategorî:Civakên siryanî yên tarîxî li parêzgeha Êlihê]] fl7z3fi8d1dru6u5d2tm4zbt0ellg9i 0 67681 2095831 2086661 2026-09-26T04:56:32Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095831 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank animanga/Sernav | name = Dragon Ball | wêne = Dragon Ball manga 1st Japanese edition logo.svg | caption = | ja_kanji = ドラゴンボール | ja_romaji = Doragon Bōru | cure = [[Destbikarî (cure)|Destbikarî]], [[Serpêhatî (cure)|Serpêhatî]], [[Kenaweî-drama]] }} {{Agahîdank animanga/Video | cure = TV series | karger = Minoru Okazaki<br>[[Daisuke Nishio]] | hilberîner = | nivîskar = | musîk = [[Shunsuke Kikuchi]] | studyo = [[Toei Animation]] | network = [[Fuji TV]] | yekem = 26ê sibatê 1986 | dawîn = 12ê nîsanê 1989 | beş = 153 | dirêjbûn = }} {{Agahîdank animanga/Agahiya binî}} '''''Dragon Ball''''' ({{bi-ja|ドラゴンボール}} ''Doragon Bōru'') [[manga]] û [[anîme]]ya [[japon]]î ya populer e ku di sala [[1984]]ê de ji hêla [[Akira Toriyama]] ve hatî afirandin. [[Dragon Ball (Manga)|Rêzeya mangayê]] ji aliyê [[Toei Animation]] a [[Fuji Television]] ve hatiye weşandin. == Çîrok == Çîrok li dora Saiyajinek ciwan ê bi navê Son Goku dizivire, ku li ser [[Dinya (gerstêrk)|erdê]] dijî û li heft [[Topên Ejdehayê]] digere, ku bang li ejdehayeke hêzdar dike, ya ku dikare [[xwestek]]an pêk bîne. Goku bi gelek [[Hevaltî|heval]] û dijberan re, di nav de [[Z Warriors]] ên wekî [[Vegeta]], [[Piccolo]] û [[Krillin]], û di [[tûrnûva]] û [[şer]]ên cihêreng de li dijî [[Dijminatî|dijminên]] hêzdar şer dike. Anîme bi Goku wekî [[zarok]]ek dest pê dike, yê ku bi hevala xwe Bulma re li Topên Ejdehayê digere. Her ku çîrok pêşve diçe, Goku bi hêztir dibe, eslê xwe [[Saiyajin]] kifş dike, û xwe [[perwerde]] dike da ku jêhatîyên xwe baştir bike. Anîme bi şerên xwe yên epîk ên ku bi kevaneyên cihêreng ên wekî [[Frieza Saga]], [[Cell Saga]], û [[Majin Buu Saga]] vedihewîne, tê zanîn. Yek ji wan demên herî girîng şerê Goku li dijî zalim Frieza ye, ku ew tê de digihîje forma xwe ya îkonîk a [[Super Saiyajin]]. [[Dragon Ball Z]], beşa herî navdar e, çîrokê didomîne û bi dijminên hîn bihêztir û veguherînên nû re cîhanê berfireh dike. Çîrok paşê di [[Dragon Ball Super]] de berdewam dike, û t'e de karakter û gerdûnên nû destnîşan dike. Ji bilî Goku, karakterên din ên wekî Vegeta û pêşveçûna Gohan jî rolek navendî dileyzin. Dragon Ball li çaraliyê cîhanê girîngiyek çandî ya pir mezin bi dest xistiye, gelek [[spin-off]], [[fîlm]] û [[kirrûbirr]]a derxistiye. Anîmeyê bandor li gelek anîme û mangayên din kir û hê jî yek ji [[franşîz]]ên herî serfiraz ên [[cîhan]]ê ye. Ew mijarên wekî hevaltî, cesaret û xwe-pêşkeftina domdar vedihewîne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Akira Toriyama]] [[Kategorî:Dragon Ball| ]] [[Kategorî:Mîtolojiya çînî di anîme û mangayan de]] [[Kategorî:Destpêkirina zincîreyên medyayê ya 1984an]] d4xljj2hmt9cet7p8praxfesz89vkva 0 68426 2095835 1917914 2026-09-26T05:02:57Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095835 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} '''Dutar''' , ji sazên nav mal û colegan e (ji sazên çiyayî û zozanî nîne) û bi destên bexşîyan tê lêxistin. Dutar li nav  [[Kurdên Xorasanê]] du cûr kok dibin: yêk li bira çarim ya din jî li bira yan nisbeta pêncim e. Bi dîtina cenabê Alî Xolamrezayî (honermendê Almecoqî) bi koka çarim ra koka Newayî û bi koka pêncim ra koka Kurdî dibêjin û hengên Farisî ya bakûra xorasanê jî bi koka pêncim îcra dibin. Cenabî Mihemed Yêgane (Dutarvanê Hostakar) li vê bawera ye ku, kokên dutarê yêk Kurdî ye û a din jî Tirkî ye. Bi kokên Kurdî hengên Kurdî mîna: Ela mezar (ela / la / lo mezar), durne (quling), Lo, Ceferqolî, û … îcra dibin, bi kokên Tirkî jî hengên mîna; Giraylî, Tecnîs, û … tên îcra kirin. Li meclîsên şadî û dawetan li destpêka şevê sa çêkirina lîstik û heyecanê ji Zirnê û Dihol û Qoşmê îstifade dibe, û li axira şevê (dû / dawîya şevê) jî Bexşî li hundirê malê Dutarê lêdixin û kilaman [[Wêne:Dotar.jpg|rast|thumb|300x300px|Dudar kurdî le nav kurdên xorasanê]] == Dutarên zemana berê == Dutarên zemana berê (qedîm) li bakûra xorasanê ji sazên îro qiçiktir bûne. Kasik û rûpel a dutarê pirtir ji dara Tûtê (dartû) û destê dutarê jî pirtir ji dara zerdalû (qeysî)yê çê dibin. Li zemana berê li şûna sîm ji hevrîşim (ebrîşim / herîr) îstifade dikirine. Li bakûra xorasanê qîyas û modilên Dutarê ti standardek bêlû tune. Dutarên îro, yazdeh û carina jî duazdeh perdên xwe hene. Perdên dutarê li navbeyna nîv-perdê pir deqîq û serast nayên girêdan û navberên qiçiktir ji nîv-perdê li perdebendîya dutarê tune ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} * [http://www.youtube.com/watch?v=VatA0py31ik Dutar (Hunermend: Bano Monewer Morewic , Kurdên xorasanê] * [http://www.youtube.com/watch?v=AFP1rTRmkXU Dutar (Hunermend: Elî-Reza Şîrwanî , Kurdên xorasanê] * کتاب دیارو دوتار اسماعیل حسین پور * [http://delal.blogfa.com/post/73 malpera delal] * [[Kelîmolah Tewehodî]] pirtûka herket tarîxî Kurd be Xorasan bi zimanê farsî {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kurdên Xorasanê| ]] [[Kategorî:Muzîka Asyaya Navendî]] [[Kategorî:Dahênên îranî]] 4q9zbcqkhc529duwjt69npgexkzv8ri 0 70404 2095820 1917885 2026-09-26T04:34:57Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095820 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Dilek Öcalan''', di 3ê [[çiriya pêşîn]] a 1987an de li [[Riha]]yê ji dayîk bû. Ji 2014an de cîgirê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] ya li Rihayê ye. Herwiha xwerziyê rêberê damezrînerên [[PKK]]ê [[Abdullah Öcalan]] e. Li Zanîngeha Mêrsînê beşa turîzmê qedand û li navenda girêdayî Şaredariya [[Bonds]]ê bi çar salan karê şêwirmendiyê kir.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyasetmedar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1987]] [[Kategorî:Kesên ji Xelfetiyê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Rihayê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên jin ên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokratîk a Gelan]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Herêmên Demokratîk]] [[Kategorî:Öcalan (malbat)]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên sedsala 21ê]] pvme1gjq1cth12nzbab43kou2kywm83 100 70892 2095788 2095759 2026-09-25T14:34:05Z Morkoz 168130 Guhartinên [[Special:Contributions/~2026-51765-85|~2026-51765-85]] ([[User talk:~2026-51765-85|gotûbêj]]) hatine betalkirin, vegerand guhartoya dawî ya [[User:Làm Việc Thiện|Làm Việc Thiện]] 2095754 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{pp-semi-indef|small=yes}}</noinclude> {| width="100%" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:none" |- style="background:none" valign="top" cellpadding="0" cellspacing="0" | width="50%" | '''[[Portal:Çand|Çand]]''' :'''[[Portal:Ziman|Ziman]]''': [[Portal:Zimanê kurdî|Zimanê kurdî]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]} ([[Portal:Kurmacî|Kurmacî]], [[Portal:Soranî|Soranî]], [[Portal:Zazakî|Zazakî]], [[Portal:Kelhurî|Kelhurî]], [[Portal:Goranî|Goranî]], [[Portal:Badînî|Badînî]]), [[Portal:Îngilîzî|Îngilîzî]] '''[[Portal:Huner|Huner]]'''^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]} ([[Portal:Estetîk|Estetîk]]) :'''[[Portal:Hêdane|Hêdane]]'''^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}: [[Portal:Pirtûk|Pirtûk]]{{•}} [[Portal:Pêkenok|Pêkenok]]{{•}} [[Portal:Wêjeya zarokan|Wêjeya zarokan]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}{{•}} [[Portal:Wêjeya fransî û frankofonê|Wêjeya fransî]]{{•}} [[Portal:Helbest|Helbest]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}{{•}} [[Portal:Nivîskar|Nivîskar]] ::'''Nivîskar:''' [[Portal:Jane Austen|Jane Austen]]{{•}} [[Portal:Charles Dickens|Charles Dickens]]{{•}} [[Portal:Shakespeare|William Shakespeare]]{{•}} [[Portal:Oscar Wilde|Oscar Wilde]]{{•}} [[Portal:Kazi Nazrul Islam|Kazi Nazrul Islam]] ::'''[[Portal:Roman|Roman]]:''' [[Portal:Zîha rimê|Zîha rimê]], [[Portal:Guardians of Time Trilogy|Guardians of Time Trilogy]], [[Portal:Harry Potter|Harry Potter]], [[Portal:Hitchhiker's|Hitchhiker's Guide to the Galaxy]] ::'''Tevnsaziya cîhanê''': [[Portal:Discworld|Discworld]], [[Portal:James Bond|James Bond]], [[Portal:Middle-earth|Middle-earth]], [[Portal:Narnia|Narnia]], [[Portal:Oz|Oz]], [[Portal:fictional characters|Fictional characters]] :'''Hunerên performansî''' ::'''[[Portal:Dans|Dans]]:''' [[Portal:Bale|Bale]] ::'''[[Portal:Fîlm|Fîlm]]'''^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}: [[Portal:Kabûsek li ser Kolana Elmê|Kabûsek li ser Kolana Elmê]], [[Portal:Xelata Akademiyê|Xelata Akademiyê]], [[Portal:Beyanî|Beyanî]], [[Portal:Jayandarî|Jayandarî]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}, [[Portal:Bollywood|Bollywood]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}, [[Portal:Dîsney|Dîsney]], [[Portal:Indiana Jones|Indiana Jones]], [[Portal:Fîlma bêdeng|Fîlma bêdeng]], [[Portal:Şerrê stêran|Şerrê stêran]] ::'''[[Portal:Stran|Stran]]'''^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}: [[Portal:Stranên Kurdistanê|Stranên Kurdistanê]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}{{•}} [[Portal:Stranên DYA|Stranên DYA]] {{•}} [[Portal:Tomarkirinên berkêşan|Tomarkirinên berkêşan]] :::'''Awayî:''' [[Portal:Rock a alternatîf|Rock a alternatîf]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}, [[Portal:Stranên îslamî|Stranên îslamî]], [[Portal:Gîtara klasîk|Gîtara klasîk]], [[Portal:Stranên klasîk|Stranên klasîk]], [[Portal:Stranên welatî|Stranên welatî]], [[Portal:Stranên elektronîk|Stranên elektronîk]], [[Portal:Ewrovîzyon|Ewrovîzyon]], [[Portal:Gîtar|Gîtar]], [[Portal:Metala giran|Metala giran]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]} ([[Portal:Christian metal|Christian metal]]), [[Portal:Hip-hop|Hip-hop]], [[Portal:Stranên klasîk ên hindîstanî|Stranên klasîk ên hindîstanî]], [[Portal:Stranên pîşesazî|Stranên pîşesazî]], [[Portal:Jazz|Jazz]], [[Portal:K-pop|K-pop]], [[Portal:Stranên Latîn|Stranên Latîn]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}, [[Portal:Bando|Bando]], [[Portal:Perkûsyon|Perkûsyon]], [[Portal:Pîyano|Pîyano]], [[Portal:Perçeyê qelûn|Perçeyê qelûn]], [[Portal:Strana pop|Strana pop]], [[Portal:Rock a pêşverû|Rock a pêşverû]], [[Portal:Punk rock|Punk rock]], [[Portal:Rock û Roll|Rock û Roll]], [[Portal:Strana rock|Strana rock]], [[Portal:R&B û Strana Soul|R&B û Strana Soul]] :::'''Hûnermend:''' [[Portal:AC/DC|AC/DC]], [[Portal:AKB48|AKB48]], [[Portal:A. R. Rahman|A. R. Rahman]], [[Portal:Bryan Adams|Bryan Adams]], [[Portal:Aerosmith|Aerosmith]], [[Portal:Christina Aguilera|Christina Aguilera]], [[Portal:Backstreet Boys|Backstreet Boys]], [[Portal:The Beach Boys|The Beach Boys]], [[Portal:The Beatles|The Beatles]], [[Portal:Justin Bieber|Justin Bieber]], [[Portal:Björk|Björk]], [[Portal:Brandy Norwood|Brandy Norwood]], [[Portal:Mariah Carey|Mariah Carey]], [[Portal:Cher|Cher]], [[Portal:Kelly Clarkson|Kelly Clarkson]], [[Portal:The Clash|The Clash]], [[Portal:Celine Dion|Celine Dion]], [[Portal:Dream Theater|Dream Theater]], [[Portal:Bob Dylan|Bob Dylan]], [[Portal:Grateful Dead|Grateful Dead]], [[Portal:Eminem|Eminem]], [[Portal:Marvin Gaye|Marvin Gaye]], [[Portal:Girls Aloud|Girls Aloud]], [[Portal:Green Day|Green Day]], [[Portal:Iron Maiden|Iron Maiden]], [[Portal:The Jackson Family|The Jackson Family]], [[Portal:Janet Jackson|Janet Jackson]], [[Portal:Michael Jackson|Michael Jackson]], [[Portal:The Kinks|The Kinks]], [[Portal:Beyoncé|Beyoncé]], [[Portal:Lady Gaga|Lady Gaga]], [[Portal:Avril Lavigne|Avril Lavigne]], [[Portal:Led Zeppelin|Led Zeppelin]], [[Portal:Linkin Park|Linkin Park]], [[Portal:Madonna (entertainer)|Madonna]], [[Portal:Miles Davis|Miles Davis]], [[Portal:Motörhead|Motörhead]], [[Portal:Katy Perry|Katy Perry]], [[Portal:Pink Floyd|Pink Floyd]], [[Portal:Powderfinger|Powderfinger]], [[Portal:Elvis Presley|Elvis Presley]], [[Portal:Queen (band)|Queen]], [[Portal:Rihanna|Rihanna]], [[Portal:The Rolling Stones|The Rolling Stones]], [[Portal:Rush|Rush]], [[Portal:Santana|Santana]], [[Portal:Britney Spears|Britney Spears]], [[Portal:The Supremes|The Supremes]], [[Portal:Slipknot|Slipknot]], [[Portal:Shania Twain|Shania Twain]], [[Portal:Shreya Ghoshal|Shreya Ghoshal]], [[Portal:U2|U2]], [[Portal:Usher|Usher]], [[Portal:Rufus Wainwright|Rufus Wainwright]], [[Portal:Neil Young|Neil Young]], [[Portal:Frank Zappa|Frank Zappa]], [[Portal:Shakira|Shakira]] ::'''[[Portal:Opîra|Opîra]]'''^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}: [[Portal:Gilbert and Sullivan|Gilbert & Sullivan]] ::'''[[Portal:Televîzyon|Televîzyon]]'''^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}: [[Portal:Televîzyona li Kurdistanê|Televîzyona Kurdistanê]], [[Portal:BBC|BBC]], [[Portal:The Big Bang Theory|The Big Bang Theory]], [[Portal:Buffy the Vampire Slayer|Buffy the Vampire Slayer]], [[Portal:Cartoon Network|Cartoon Network]], [[Portal:Doctor Who|Doctor Who]], [[Portal:EastEnders|EastEnders]], [[Portal:Ed, Edd n Eddy|Ed, Edd n Eddy]], [[Portal:Family Guy|Family Guy]], [[Portal:Friends|Friends]], [[Portal:Futurama|Futurama]], [[Portal:House, M.D.|House, M.D.]], [[Portal:M*A*S*H|M*A*S*H]], [[Portal:Millennium|Millennium]], [[Portal:Monty Python|Monty Python]], [[Portal:Muppets|Muppets]], [[Portal:Nickelodeon|Nickelodeon]], [[Portal:SpongeBob SquarePants|SpongeBob SquarePants]], [[Portal:Star Trek|Star Trek]], [[Portal:24|24]], [[Portal:The Simpsons|The Simpsons]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}, [[Portal:Sherlock Holmes|Sherlock Holmes]] ::'''[[Portal:Şano|Şano]]'''^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}: [[Portal:Şanoya muzikî|Şanoya muzikî]] | <br> <br> :'''[[Portal:Hêla dîtbarî|Hêla dîtbarî]]'''^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}: ::[[Portal:Anime û Manga|Anime û Manga]] ([[Portal:Zîha gogê|Zîha gogê]]){{•}} [[Portal:Avakarî|Avakarî]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]} ([[Portal:Portal|Portal]]){{•}} [[Portal:Wênê pêkenok|Wênê pêkenok]]{{•}} [[Portal:Grafîkên kompûterê|Grafîkên kompûterê]]{{•}} [[Portal:Mînakkirin|Mînakkirin]]{{•}} [[Portal:Graffiti|Graffiti]]{{•}} [[Portal:Origami|Origami]]{{•}} [[Portal:Wêneçêker|Wêneçêker]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}{{•}} [[Portal:Studio Ghibli|Studio Ghibli]]{{•}} [[Portal:Hunerên tekstîl|Hunerên tekstîl]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]} ([[Portal:Mode|Mode]], [[Portal:Hûnandin|Hûnandin]])&nbsp;• [[Portal:Çapemendî|Çapemendî]] :'''Cure:''' [[Portal:Pêkenî|Pêkenî]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}{{•}} [[Portal:Furry|Furry]]{{•}} [[Portal:Horror fiction|Horror fiction]]{{•}} [[Portal:King Arthur|King Arthur]]{{•}} [[Portal:Mythology|Mythology]]{{•}} [[Portal:Pornography|Pornography]]{{•}} [[Portal:Speculative fiction|Speculative fiction]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}{{•}}[[Portal:Steampunk|Steampunk]]{{•}} [[Portal:Superhero fiction|Superhero fiction]] '''Rawesta û Şahî''' :'''[[Portal:Xwarin|Xwarin]]'''^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}: [[Portal:Dohn|Dohn]] :'''[[Portal:Vexwarin|Vexwarin]]:''' [[Portal:Araq|Araq]], [[Portal:Qehwe|Qehwe]], [[Portal:Alkolî|Alkolî]], [[Portal:Şerab|Şerab]] :'''[[Portal:Werzîş|Werzîş]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}: '''[[Portal:Asian Games|Asian Games]]{{,}}[[Portal:Association football|Association football]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]} ([[Portal:A-League|A-League]], [[Portal:Football in Argentina|Football in Argentina]], [[Portal:Association Football Variants|Association football variants]], [[Portal:Football in Africa|Football in Africa]], [[Portal:Football in Germany|Football in Germany]], [[Portal:Football in India|Football in India]], [[Portal:English football|English football]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}, [[Portal:Soccer in the United States|Soccer in the United States]], [[Portal:Women's association football|Women's association football]]){{•}} [[Portal:Athletics|Athletics]]{{•}} [[Portal:Australian rules football|Australian rules football]]{{•}} [[Portal:Badminton|Badminton]]{{•}} [[Portal:Baseball|Baseball]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}{{•}} [[Portal:Basketball|Basketball]] ([[Portal:College basketball|College basketball]], [[Portal:National Basketball Association|National Basketball Association]]){{•}} [[Portal:Sport in Canada|Sport of Canada]]{{•}} [[Portal:Commonwealth Games|Commonwealth Games]]{{•}} [[Portal:Cricket|Cricket]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]} ([[Portal:Australian cricket team in England in 1948|Australian cricket team in England in 1948]], [[Portal:Indian Premier League|Indian Premier League]]){{•}} [[Portal:Cycling|Cycling]]{{•}} [[Portal:Fencing|Fencing]]{{•}} [[Portal:Figure skating|Figure skating]]{{•}}[[Portal:Fishing|Fishing]]{{•}} [[Gridiron football]] ([[Portal:American football|American football]], [[Portal:Canadian football|Canadian football]], [[Portal:College football|College football]], [[Portal:National Football League|National Football League]]){{•}} [[Portal:Golf|Golf]]{{•}} [[Portal:Gymnastics|Gymnastics]]{{•}} [[Portal:Horse racing|Horse racing]]{{•}} [[Portal:Ice hockey|Ice hockey]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}{{•}} [[Portal:Martial arts|Martial arts]]{{•}} [[Portal:Karate|Karate]]{{•}}[[Portal:Olympics|Olympics]]{{•}} [[Portal:Paralympics|Paralympics]]{{•}} [[Portal:Professional wrestling|Professional wrestling]]{{•}} [[Racing]] ([[Portal:Motorsport|Motorsport]]: [[Portal:Formula One|Formula One]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}, [[Portal:NASCAR|NASCAR]], [[Portal:Motorcycle racing|Motorcycle racing]]){{•}} [[Portal:Rock climbing|Rock climbing]]{{•}} [[Portal:Rugby|Rugby]] ([[Portal:Rugby league|Rugby league]], [[Portal:Rugby union|Rugby union]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}){{•}} [[Portal:Sailing|Sailing]]{{•}} [[Portal:Snooker|Snooker]]{{•}} [[Portal:Tennis|Tennis]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}{{•}} [[Portal:Water sports|Water sports]] ([[Portal:Swimming|Swimming]], [[Portal:Underwater diving|Underwater diving]]) {{•}} [[Portal:Women's sport|Women's sport]] <!-- Sports Portals to Add (currently under construction): • [[Portal:Boston Celtics|Boston Celtics]] • [[Portal:Boston Red Sox|Boston Red Sox]] • [[Portal:Commonwealth Games|Commonwealth Games]] • [[Portal:National Basketball League (Australia)|National Basketball League (Australia)]] • [[Portal:Super Bowl|Super Bowl]] --> :'''[[Portal:Lîstik|Lîstik]]:''' [[Portal:Amusement parks|Amusement parks]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}{{•}} [[Portal:Strategy games|Strategy games]] ([[Portal:Chess|Chess]], [[Portal:Warhammer|Warhammer]]){{•}} [[Portal:Role-playing games|Role-playing games]] ([[Portal:Dungeons & Dragons|Dungeons & Dragons]]) ::'''[[Portal:Lîstikên vîdeoyî|Lîstikên vîdeoyî]]''': [[Portal:Final Fantasy|Final Fantasy]]{{•}} ''[[Portal:Halo|Halo]]''^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}{{•}} [[Portal:Mario|Mario]]{{•}} [[Portal:Massively multiplayer online games|Massively multiplayer online games]]{{•}} [[Portal:Nintendo|Nintendo]]{{•}} [[Portal:Sony PlayStation|PlayStation]]{{•}} [[Portal:Pokémon|Pokémon]]{{•}} [[Portal:Sega|Sega]]{{•}} [[Portal:SNK|SNK]] {{•}} [[Portal:The Sims|The Sims]]{{•}} [[Portal:Sonic the Hedgehog|Sonic the Hedgehog]]{{•}} [[Portal:Xbox|Xbox]]{{•}} [[Portal:The Legend of Zelda|Zelda]] :'''Hobî, Hêz û yên din:''' [[Portal:Gardening|Gardening]]{{•}} [[Portal:Gemology and Jewelry|Gemology and Jewelry]]{{•}} [[Portal:Home improvement|Home improvement]]{{•}}[[Portal:Numismatics|Numismatics]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}{{•}} [[Portal:Fîlatelî|Fîlatelî]]{{•}} [[Portal:Radio|Radio]]{{•}} [[Portal:Scouting|Scouting]]^{[[File:Cscr-featured.svg|11px]]}{{•}} [[Portal:Lîstok|Lîstok]] ([[Portal:Lego|Lego]]) |} <noinclude> </noinclude> 3rn3e993sf2xsqwf9esvrg0boyqi6ej 0 72993 2095857 1962396 2026-09-26T09:52:51Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Radyoyên li Başûrê Kurdistanê]]; Jêbirina {{Bêkategorî}} 2095857 wikitext text/x-wiki [[Wêne:K24logo.png|thumb|]] '''Kurdistan 24''' (anku "Kurdistan Bîst û Çar", '''K24'''), [[kenal]]a u [[radyo]]ya nûçeyan li [[Başûrê Kurdistanê]], di 31ê cotmehê sala 2015an de dest bi weşanê kiriye, bi herdu zaravayên kurdî (kurmancî û soranî). Xwediyê wê qereqolê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye. Ew bi piştgiriya kanala fransî [[France24]] hatiye damezirandin. Rêveberê giştî yê televizyonê, Nûredîn Weysî, [[Lezgîn Çalî]] û [[Redwan Badînî]] damezirînerên televizyonê bûn. Şaho Tayeb rêveberê giştî yê niha yê kurdistan24 e. == Girêdanên derve == * {{kmr}} [http://www.kurdistan24.net/ku/ Malpera kenalê] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Radyoyên li Başûrê Kurdistanê]] ni77z95cm57fpndb8b5hngimn2bvc2g 0 74590 2095843 1776742 2026-09-26T05:08:34Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095843 wikitext text/x-wiki '''Dîktatoriya leşkerî''' (her wekî cûntaya leşkeriyê jî tê zanîn), ku bi şêweyê hikûmetê cuda yên dîktatoriya sivîl ên ji bo hejmareke mezin ji ber sedeman e. Motîvasyona wan ji bo desteserkirina desthilatdariyê, ku saziyên bi riya hêza birêxistina desthilatiya wan bihêle ye. Gelek caran nêrînên xwe wek tomarkirinê netewe yên siyasetmedarên şikestî an jî helwesta xwe ji muameleya sivîl, dîktatoriya leşkerî wek hakemanê "bêalî" li ser bingeha endamtiya xwe di nav hêzên çekdar de rewa dike. Ji bo nimûne, gelek sernavên cûntayan wek "Konseya Rizgariya Neteweyî", "Komîteya Nûvdekirinî ya Neteweyî", an jî "Komîteya Rizgariya Neteweyî" tên pesendkirin. Rêberên leşkeriyan gelek caran wek serweriya cûntayê ya bi hilbijartî yek ji wan wek serok in.<ref name="Cheibub_etal_2010"> {{Jêder-kovar | doi =10.1007/s11127-009-9491-2 | issn =0048-5829 |cild=143 |hejmar=1-2 |rr=67–101 |paşnav=Cheibub |pêşnav=José Antonio |nivîskar2=Jennifer Gandhi |nivîskar3=James Raymond Vreeland |sernav=Democracy and dictatorship revisited |kovar=Public Choice |roja-gihiştinê=2014-03-24 |tarîx=2010-04-01 | url =http://link.springer.com/article/10.1007/s11127-009-9491-2 }} </ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Leşkerî-şitil}} [[Kategorî:Dîktatoriyên leşkerî| ]] [[Kategorî:Leşkerî]] [[Kategorî:Konseptên siyasetê]] 5ocv1ksgb2myb6gsaohkr3pj0veu0o9 0 79214 2095815 1800974 2026-09-25T22:54:48Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2095815 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | nav = Kelar | navê_din = | navê_fermî = | wêne = Silemani governorate 2015.png | mezinahiya_wêne = 260px | sernavê_wêne = Parêzgeha Silêmaniyê | welat = [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]], [[Îraq]] | parêzgeh = [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] | serbajar = | qeymeqam = | demonîm = [[Kelarî]], xelkê Kelarê | hejmara_nahiyeyan = <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = | hejmara_mezrayan = | nifûs = <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | nifûsa_serbajarê = <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = | çavkaniyên_nifûsa_serbajarê = | şaredar = | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = | nexşeya_cihan2 = | koordînat = | wêneyê_nexşeyê = | sernavê_nexşeyê = }} '''Kelar''' yek ji navçeyên [[Silêmanî (parêzgeh)|parêzgeha Silêmaniyê]] a [[Herêma Kurdistanê]] ye. Kelar ji nahiyeyên [[Navenda Kelarê (nahiye)|Navenda Kelarê]], [[Rizgarî]], [[Pêbaz]] û [[Şêx Tewîl]] pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Navçeyên Silêmaniyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kelar| ]] [[Kategorî:Navçeyên Silêmaniyê]] h4o942xm3uhdwljmzoishy79j0r9gwl 2095816 2095815 2026-09-25T22:55:45Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2095816 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | nav = Kelar | navê_din = | navê_fermî = | wêne = Silemani governorate 2015.png | mezinahiya_wêne = 260px | sernavê_wêne = Parêzgeha Silêmaniyê | welat = [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]], [[Îraq]] | parêzgeh = [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] | serbajar = | qeymeqam = | demonîm = [[Kelarî]], xelkê Kelarê | hejmara_nahiyeyan = <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = | hejmara_mezrayan = | nifûs = <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | nifûsa_serbajarê = <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = | çavkaniyên_nifûsa_serbajarê = | şaredar = | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = | nexşeya_cihan2 = | koordînat = | wêneyê_nexşeyê = | sernavê_nexşeyê = }} '''Kelar''' yek ji navçeyên [[Silêmanî (parêzgeh)|parêzgeha Silêmaniyê]] a [[Herêma Kurdistanê]] ye. Kelar ji nahiyeyên [[Kelar|Merkeza Kelarê]], [[Rizgarî]], [[Pêbaz]] û [[Şêx Tewîl]] pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Navçeyên Silêmaniyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kelar| ]] [[Kategorî:Navçeyên Silêmaniyê]] do8kipszye9o92mkclbe2eefohnsytk 0 84712 2095844 1951998 2026-09-26T05:10:13Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095844 wikitext text/x-wiki == Destpêk == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}Dîroka Bakurê Kurdistanê, bûyerên piştî ku Tirkiye li ser axa Kurdistanê ava bûye dihundirîne. Bi giştî li ser serhildanên kurdan disekîne ên li bakurê Kurdistanê. == Serdema Osmaniyan == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistana Osmaniyan}} == Piştî şerê cîhanî yê yekem == === Hewlên rewşenbîrên kurd li Stembolê === {{Gotara bingehîn|Cemiyeta Teawun û Tereqiya Kurd}} {{Gotara bingehîn|Cemiyeta Tealiya Kurd}} {{Gotara bingehîn|Azadî (rêxistin)}} Li Stembolê: Hêj şerê cîhanî nû xelasbûyî, entellektuel û siyasetmedarên kurd li Stembolê dest bi xebata kirin. [[Seyîd Ebdulqadir]], [[Emîn Alî Bedirxan]] û gelek endamên ji malbata Bedîrxaniyan û Babaniyan bi hevra [[Cemiyeta Teawun û Tereqiya Kurd]] ava kirin. Her wisa endamên vê cemiyetê [[Cemiyeta Tealiya Kurd]] jî ava kirin. Li Helebê, Nisêbînê, Şirnexê, Cizîrê û li Mûsilê propagandayên xwe dikirin. Heta ku li navbera Zaxo û Cizîrê tevgerên leşkerî hebûn ku li dijî artêşa Osmaniyan û Kemalîstan şer bikin. Li vê herêmê rêvebirê van xebatan miftiyê Cizîrê bû <ref>Musul Komplosu, Mim Kemal Öke, Weşanên Irfan, 2012, r:84</ref>. Xebatên van kurdan berevajî Şêx Mehmûd û Simkoyê Şikak, tenê bikaranîna rêyên dîplomasiyê û çandê bûn. Bi vê helwestê li 7ê çiriya paşîn a 1918ê de kovara [[Jîn(kovar)|Jînê]] weşandin. Navenda siyasetê ya kurdan li Stembolê bi giştî li gel Osmaniyan û dewletên Ewropî hevdîtin dikir. Di encama hevdîtinê li gel Osmaniyan 1ê xizîrana 1919ê ev biryar hat girtin. Hêjayî gotinê ye ku di hevdîtinên li gel dewletên Ewropayî, serokê heyeta kurdan [[Mihemed Şerîf Paşayê Babanî|Şerîf Paşa]] bû<ref>İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta, 2008, r:371</ref>: # Ji bo Kurdistanê otonomeke fireh # Ji bo vê otonomê, amadekirina qanûnan # Bicîhanînan qanûnan # Kurdistan dê wek parçeyê Osmaniyan bimîne Lê ev hevgirtina kurdên Stembolê jî wek xwe nema, di nav van kurdan de fraksiyonên cuda cuda derketin. [[Seyîd Ebdulqadir]] û hevalên wî dixwast di nav Osmaniyan de bimînin û divê kurd alîkariya Osmaniyan bikin. Yanî otonomî di nav Osmaniyan de dixwastin. Serê fraksiyona din [[Emîn Alî Bedirxan]] bû ku wî jî diparast ku kurd bikevin di bin sîwana hêzeke mezin de, ne ya Osmaniyan de. Yanî mandateriya ingilîzan dixwastin. Di dawiyê de Emîn Alî Bedîrxan û endamên din yên malbata Bedirxaniyan [[Cemiyeta Teşkîlata İctimiyeya Kurd]] ava kirin. [[Memduh Selîm]] Beg jî [[Partiya Demokrata Kurd-1919]] ava kir<ref>İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta, 2008, r:373</ref> . * Fraksiyonên rewşenbîrên kurd li Stembolê ev bûn; # Cudahîxwaz: Hewla van kesan ew bû ku Kurdistana Serbixwe ava bikin. [[Mihemed Şerîf Paşayê Babanî|Şerîf Paşa]] û Sireya Bedîrxan serkêşiya vê grûbê dikir. Ev grûbeke gelek biçûk bû di nav rewşenbîran de. # Otonomxwaz: Hewla van kesan jî ew bû ku di nava Osmaniyan de herêmeke otonom ji bo kurdan were ava kirin. Serkêşên wê Seyîd Ebduqadir û hinek endamên malbata Bedîrxaniyan bûn. Lê ev grûb zêde nejiya û di nax xwe de bûn du parçe; Kesên piştgiriya Siltan Mihemedê 6emîn dikin ku serokê wan Seyîd Ebdulqadir bû. Kesên din jî serxwebûna Kurdistanê diparastin ku Emîn Alî Bedîrxan, Memduh Selîm, Ekrem Cemîlpaşa hwd. di nav de bûn. Bi dûçûna çavkaniyekê li sala 1919ê partiyeke bi navê [[Partiya Demokratîk ya Neteweyî ya Kurdistanê]] ji Londrayê miraceet dike ku Brîtanya alîkariya kurdan bike. Ev miraceete ji layê katibê giştî Selîmbeylî hatiye kirin <ref>Musul Komplosu, Mim Kemal Öke, Weşanên Irfan, 2012, r:135</ref>. Lê em têkiliya vê partiyê û partiya Memduh Selîm niha nizanin. [[Cemiyeta Tealiya Kurd]] li sala 1921ê ji aliyê Meclîsa tirkan ve hatiye girtin. === Hewlên Elîşêr Beg(tîrmeh 1920) === {{Gotara bingehîn|Serhildana Qoçgiriyê}} Li Dêrsim û Sêwazê li herêma kurdên qoçgirî li dijî Kemalîstan serhildan hatiye destpê kirin. Serhildêrên kurd bajarên [[Qoçgîr]], [[Qenxal]] û [[Macîran]] bidest xistin û li [[Xozat]]ê civiyan. Di encamê de li dijî [[Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]] daxuyandin hatiye dan û ji meclîsê hatiye xwestin ku daxwazên miletê kurd bipejirînin. Lê tirkan ev daxwaz qebûl nekirin û dest bi şer kirin. Heta xizîrana 1921ê şer berdewam bû. [[Alîşêr]] û 500 efserên kurd teslîmî tirkan bûn === Hewlên Mustafa Kemal === {{Gotara bingehîn|Kongreya Erzîromê}} {{Gotara bingehîn|Kongreya Sêwasê}} {{Gotara bingehîn|Şerê Rizgariya Tirkiyeyê}} Piştî şerê cîhanî bidawî hat, [[Mustafa Kemal Atatürk]] û gelek efserên din yên artêşa Osmaniyan çûn Anatolyayê ji bo birêxistina gelê Anatolya. Pêşiyê li Erziromê li 23 tîrmeh-5 tebaxa 1919ê kongreyek lidarxist. Ji 5 parêzgehên kurd 58 nûner tevlî vê kongreyê bûn, ji van nûneran 22 kurd bûn<ref name="Aşiret, Nejat Abdulla 2008">İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta, 2008, r:442</ref>. Paşî di navbera 4-11 îlona 1919ê de jî li Sêwazê kongreyek lidarxist. Gelek nûnerên kurd hatin vê kongreyê jî. Hêjayî gotinê ye ku hemû bajarên kurd tevlî van kongreyan nebûn. Mustafa Kemal tehdîda ermeniyan li ser kurdan baş bikaranî. Eşîrên kurd ji ber tirsa avabûna dewleta ermenî, piştgiriya Mustafa Kemal kirin. Ev eşîrên kurd ne tenê di meseleya ermenan de hatin bikaranîn, her wiha li dijî navenda siyaseta kurd ya Stembolê jî dijbertî dikir. Ji konferasnên ewropayiyan re name dişandin ku naxwazin dewleteke serbixwe ya kurd were ava kirin <ref name="Aşiret, Nejat Abdulla 2008"/>. Mustafa Kemal Atatürk hêj neçûye Sêwazê, nameyekê ji van serok eşîran dişîne; Hecî Mûsa Begê Motkîyî, Şêx Ebdulbakî Efendiyê Kufrevîzade yê Bedlîsê, Ebdurehmanê Şirnexê, Umerê Derşevî, Resul Axa, Sadulah Efendî, Şêx Mehmûdê Mûşaşê, Şêx Ziyaedînê Norşînî, Cemîlê Çetoyê Garzanî. Di van nameyan de Mustafa Kemal demagojiya îslamî dike û bi tehdîda avabûna dewleteke ermenî, dixwaze kurdan qanî bike<ref>Musul Komplosu, Mim Kemal Oke, WeşAna Îrfan, 2012, r:139</ref>. Her wisa piştgiriya girtina rêxistinên kurd dike û bang dike ku herkes tevlî [[Kuvayî Milliye]]yê bin. Di van wextan de li dijî Mustafa Kemal jî xebat hene; Waliyê Elazîzê Alî Galip Beg, ji bedirxaniyan Mutaserrif Xelîl Beg bi piştgiriya Binbaşi [[Edward Noel]] dixwazin êrîş bibin ser [[Kongreya Sêwazê]]. Lê biserneketin.<ref>Musul Komplosu, Mim Kemal Oke, WeşAna Îrfan, 2012, r:141</ref>. Mustafa Kemal Atatürk 3yê kanûna pêşîn a 1920ê li gel Bolşevîkan [[Peymana Gumruyê]] destnîşan kir. Bi vê peymanê [[Qers]], [[Erdêxan]] û [[Artvin]] bûn milkê tirkan. Her wiha tehdîda ermenan bi vê peymanê ji holê rabû. Li gel Îtalyayê jî peymanek li sala 1921ê destnîşan kir ku di encamê de Îtalya ji Rojavayê Anatolyayê derket. Her wiha li gel Fransayê jî 20ê çiriya pêşîn a 1921êde [[Peymana Enqereyê-1921|Peymana Enqereyê]] destnîşan kir ku sinorê [[Suriye]] û yê [[Tirkiye]]yê aşkera bû. Her wiha sinorek kişandin di navbera [[Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] de. Ev peymana li gel Fransayê tê wê wateyê ku Fransa dê dest ji [[Peymana Sevrê]] vekêşe û hêviyên Kurdistana Serbixwe dê pûç bibin. 11 çiriya paşîn a 1922yê jî şerê li gel İngilîzan sekinî. İngilîz mecbûr man ku li gel Hikûmeta Enqereyê pêk bihên. [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê]] gihişt armanca xwe û sinorên Tirkiyeya modern kifş kirin. Êdî rê li ber van hêzan vebû ku biçin [[Peymana Lozanê|Lozanê]]. ==== Avabûna Tirkiyeyê(29 çiriya pêşîn 1923) ==== {{Gotara bingehîn|Tirkiye}} === Proseya parçebûna Kurdistanê === ==== Peymana Sykes Pycot-16 gulan 1916 ==== {{Gotara bingehîn|Peymana Sykes Pycot}} Bi destpêka şerê cîhanî yê yekem parçebûna Osmaniyan jî destpê kir û axa kurdan ket di bin dagirkeriya dewletên ewropiyan. Hêj [[şerê cîhanî yê yekem]] berdewam dikir, [[Brîtanya]]yê û [[Fransa]]yê axa [[Osmanî]]yan bi hevpeymaneke veşartî ji xwe re parve kiribûn. Bi dûçûna vê hevpeymana veşartî ya bi navê [[Peymana Sykes Pycot]]; [[Rojhilata Navîn]] û [[Kurdistan]] di navbera van hêzên kolonyalîst bi erêkirina [[Cemiyeta Neteweyan]] hatiye parçe kirin. Bi dûçûna vê peymanê [[Libnan]], [[Suriye]] û [[Rojavayê Kurdistanê]] ji bo mandateriya [[Fransa]]yê ma. Li dijî vê [[Brîtanya]]yê jî li ser [[Iraq]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Filistîn]] û [[Urdun]]ê mandaterî qezenc kir. Parçebûna Kurdistana Osmaniyan bi awayeke fermî bi vê peymanê destpê kir. Piştî vê peymana proseya parçekirina Kurdistanê dewam dike. Ji ber kêmbûn û lihevnehatinên rêvebirên kurd, li her parçeyê Kurdistanê tevgerek hebû. Hinek tevger ji bo serxwebûna Kurdistanê, hinek ji bo salahiyeta Osmaniyan, hinek ji bo Brîtaniyan, hinek ji bo Rûsan, hinek ji bo eşîra xwe tevdigerîn. Di encamê de qedera Kurdistanê bi destê biyaniyan hatiye nivîsandin. Di navbera Fransa, Brîtanya û Rûsan de bû sê parçe. Têkoşîna van hersê dewletan bi dûçûna vê planê rêvediçû. Lê ev peymaneke veşartî bû, heta ku rûsan li sala 1917ê nedaxuyandî kesê nedizanî. Di proseyeke wiha de kurd jî betal neman. Berpirsiyarê kurdan li [[Ewropa]] [[Mihemed Şerîf Paşayê Babanî|Şerîf Paşa]], têkiliyên dîplomatîkî dikir. Bi rêyên dîplomatîkî nameyek ji Brîtaniyan şand ku miletê kurd dixwaze li gel Brîtanyayê hevkariyê bike. Şerîf Paşa digot ku ew dikare bi hezaran kurdan bike leşker û li gel Brîtanyan bixebitin. Dixwast Kurdistan dibin rêvebirina prensekê Hînd de bibe, çûnkî Hînd jî wekî kurdan gelekê [[Aryan]]in <ref>İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta, 2008, r:336</ref>. 12ê kanûna paşîn a 1918ê [[Sir Mark Sykes]] di manîfestoya xwe de diyar kir divê Mîrektiya Kurdistanê were ava kirin û navenda wê jî parêzgeha Mûsilê be. Şerîfê Mekeyê jî ev fikr pejirand <ref>İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta, 2008, r:350</ref>. Lê ev tenê wek fikr ma. ==== Peymana Agirbesê ya Mondrosê(30 çiriya pêşîn 1918) ==== ==== Konferansa Aştiyê ya Parîsê(18-21 kanûna paşîn 1920) ==== {{Gotara bingehîn|Konferansa Aştiyê ya Parîsê}} Di proseya van konferansan de gelek rûdan li Kurdistanê û hemî Rojhilata Navîn çêbûn. Ev konferans nêzî saleke berdewam kir û bi hinek peymanan bi dawî hat. 7ê gulana 1918ê İngilîzan Kerkûk dagir kir. Bi vê dagirkirinê jî [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] li gel ingilîzan ket têkiliyan û van têkiliyan feydeya xwe da û li ser navê ingilîzan li heman salê bû waliyê [[Silêmanî]]yê <ref>İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta, 2008, r:339</ref>. Di proseya Konferansa Aştiyê ya Parîsê de hem [[Mihemed Şerîf Paşayê Babanî|Şerîf Paşa]] hem jî [[Seyîd Ebdulqadir]] têkiliyên dîplomatîk dikirin. Rêberên kurdan dijî parçekirina Kurdistanê bûn. Nedixwastin parçeyeke kurdan li Iraqê parçeyek li nav Osmaniyan bimîne. Serokê rêvebirina heyeta kurdan Seyîd Ebdulqadir jî wiha digot; {{Jêgirtin|Gotegotên di derbarê Kurdistanê de ku Kurdistan dê wek bakur û başûr were parçekirin zêde dibin. Dixwazim bala ekselansê hêja bikêşim vir ku parçebûna Kurdistanê bi vî şeklî, ewlehiya Rojhilata Navîn bihêz nake|çavkanî=İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta, 2008, r:351}} Şerîf Paşa digot Kurdistaneke xweser a di bin desthilata tirkan de gelek ji Kurdistaneke parçekirî çêtir e û ji serokê konferansê George Clemencau re nameyek şand<ref>İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta, 2008, r:351</ref>. {{Jêgirtin|Ne ji layê etnîkî ne ji layê erdnigarî Kurdistan nayê parçe kirin. Lê di bin mandateriya hêzeke bibawer de Kurdistaneke yek parçe dê bibe sedema nîzam û aştiyê. Her wiha di Asyaya Biçûk de jî dê rola tampon bilîze|çavkanî=İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta, 2008, r:351}} Bi dûçûna [[Necat Ebdula]] di proseya Konferansa Aştiyê ya Parîsê de li Kurdistanê çar navendên jeopolîtîk hebûn <ref>İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta, 2008, r:353</ref> # Navenda jeopolîtîk ya tevgera Kemalîstan li Bakurê Kurdistanê # Navenda jeopolîtîk ya tevgera Bolşevîk # Navenda jeopolîtîk ya artêşên Fransa û Brîtanyayê # Navenda jeopolîtîk ya tevgera Ermeniyan Ji bilî van navendên hêzên dîplomatîk û artêşî di konferansê de [[Îran]]ê jî hewl dida ku hinek parçeyên Kurdistanê û [[Qefqasya]] bixe bin kontrola xwe. Îranê diparast ku li Kurdistanê gelekê misliman, nijad û zimanê wan jî [[fars]] dije. Diparast ku ev memleket di navbera Osmaniyan û Farsan de hatiye parve kirin <ref>İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta, 2008, r:376</ref>. [[Lord Curzon]] jî di vê derbarê de wiha dibêje; {{Jêgirtin|Wezîrê Derve yê Farsan hat cem min û fikrên min yên derbarê Kurdistanê û Turkistanê pirsîn, paşî dewam kir; Behskirina Kurdistana Osmaniyan û Kurdistana Farsan çewtî ye. Çûnkî herdu parçe jî yek Kurdistanê in û hidûdên di navbera van herdu parçeyan de sexte ye, çêkirî ye|çavkanî=İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta, 2008, r:351}} Di nav van hêzên xwedî artêş û dîplomasî, şansê kurdan gelek kêm bû. Heyeta kurdan a li konferansê tenê xwediyê qabiliyetên dîplomatîk bûn. çi hêzên leşkerî li pişta van dîplomatên kurd nebû. Lêbelê ev xebatên dîplomatên kurd, feydeya xwe di Konferansa San Remoyê de dide û hêviyên serxwebûna Kurdistanê şîn dibin. ==== Konferansa San Remoyê(18-26 nîsan 1920) ==== {{Gotara bingehîn|Konferansa San Remoyê}} Konferansa San Remoyê, gelek li ser mijara kurdan sekinî. Her çend gelek biryarên têkildarî kurdan wergirtibin jî, gelek rexne li civaka kurd jî hatiye kirin. [[Lord Curzon]] digot ku şexsiyetek tine di nav kurdan de ku rêberiya kurdan bike, her wisa digot her kurd tenê berpirsiyaretiya eşîra xwe dike <ref>İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta, 2008, r:361</ref> Di konferansê de têkildarî kurdan hindek biryar hatin wergirtin; # Li rojhilatê çemê Feratê, li jêrî Ermenistanê û li bakurê Mezopotamyayê herêmeke otonom ji aliyê komîsyonekê ve were ava kirin. Ev herêm ji bo keldanî-asûriyan dê hinek temînatan bide # Dewleta Osmanî dê xebatên vê komîsyonê qebûl bike # Piştî destpêkirina peymanê de di salekê de eger Miletê Kurd bixwaze, dikare ser li [[Cemiyeta Neteweyan]] bide ji bo destxistina serxwebûnê. Tirkiye jî mecbûre ku mafê kurdan qebûl bike. # Eger kurdên di parêzgeha Mûsilê de bixwazin dikarin tevlî Kurdistanê bibin, dewletên mitefiq li dijî vê yekê dernakevin <ref>İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta, 2008, r:362</ref>. ==== Peymana Sevrê(20 tebax 1920) ==== {{Gotara bingehîn|Peymana Sevrê}} Di 20ê tebaxa 1920ê de di navbera dewletên [[Hevalbendên Şerê cîhanî yê yekem|hevalbendan]] û Osmanî de Peymana Sevrê hatiye destnîşan kirin. Ev peyman fermana parçekirina Dewleta Osmaniyan bû. Bi dûçûna vê peymanê dewletên hevalbend şert û mercên gelek şedîd danîn ber Osmaniyan. Hem ji layê axê ve hem jî ji layê aboriyê ve şertên giran hebûn. * Şertên Axê: # Axa Ereban: Divê hemû axa ereban ji Osmaniyan were standin. Hîcaz dibe dewleteke serbixwe; Sûrî, Filistin û Mezopotamya jî dikeve bin mandateriyê de # Axa Osmaniyan ya li Ewropayê:Heta Çatalcayê hemû divê bide Yewnanan # Îzmîr û giravên li derdora wê dê bide Yewnanan, 12 giravan jî bide Îtaliyan # Ermenistan: Dewleta Osmaniyan, serxwebûna Ermenistanê dipejirîne û hakemtiya Wilson qebûl dike # Kurdistan:Dewleta Osmaniyan otonoma Kurdistanê ya li rojhilatê Feratê dipejirîne. * Şertên desthilatê # Kêmkirina leşkerên artêşa Osmaniyan # Aboriya Osmaniyan dê di bin kontrola komîsyona hevabendan de be # Kapîtolasyon dê berdewam bikin # Dewleta Osmaniyan hemû mafên minorîteyan dê biparêze Peymana Sevrê di dîroka Kurdistanê de xwedî nirxeke gelek bilind. Her çend ev biryar bêpratîk bin jî, ji bo globalîzasyona mafên Kurdistanê pêngaveke mezin e. Heta Peymana Sevrê jî kurdan dîplomasiyeke mezin birêvebir. Lê wek berê me gotî, nebûna hêzên leşkerî yên girêdayî hev, ev hewla dîplomatên kurd dixist xeterê. Jixwe kêmasiya vê di peymanên din de dê were dîtin. Her çend li konferansan de biryarên wiha bên girtin jî, li Anatolyayê jî berxwedana hêzên Kemalîst mezin dibû. Di hidûdê Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê şerê Tirkiyeyê li dijî Fransayê sekinî. Fransa li dijî Sevrê poşmaniya xwe qebul kir û li gel Tirkiyeya kemalîst pêkhat. Jixwe piştî Fransayê dewletên din jî hêdî hêdî destnîşanên xwe vekêşan. [[Necat Ebdula]] li ser helwesta Fransayê wiha dibêje; {{Jêgirtin|Polîtîkaya Fransayê bêhtir li ser piştgirîkirina mesihiyên Rojhilatî bû û piştî ku Mûsil ji bo Brîtanyayê hêla, ne eleqedariya wan bi Kurdistanê ma ne jî li ser pirsgirêka kurd sekinîn|çavkanî=İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta, 2008, r:438}} ==== Konferansa Lozanê(11 çiriya paşîn 1922-24 tîrmeh 1923 ==== Berî konferansê li ser Mûsilê şerekê dijwar hebû di navbera ingilîzan û tirkan de. Xwediyên herêmê miletê kurd ji ber parçebûna eşîrî, carna li gel tirkan, carna jî li gel ingilîzan tevdigerîn. Bi destpêka konferansê şer sekinîn û hewlên dîplomatîkî destpê kirin ==== Peymana Lozanê(23 tîrmeh 1923) ==== {{Gotara bingehîn|Peymana Lozanê}} Konferansên li Lozanê 8 mehan berdewam kir. Piştî têkçûna hêzên ewropayî dijî tirkan, [[Peymana Sevrê]] pûç bû. Berevajî peymana Sevrê, peyva kurd jî di Lozanê de derbas nabe. Tirk bi xwebaweriyeke mezin rûniştin li ser maseyên Lozanê. Di encamê de 24ê tîrmeha 1923yê de di navbera van dewletan û Tirkiyeyê de Peymana Lozanê hatiye destnîşan kirin. Bi dûçûna madeya 3yê ya vê peymanê, di 9 mehan de diviyabû sinorê Tirkiye û [[Iraq]]ê were kifş kirin. Eger di 9 mehan de ev pirsgirêk neyê çareser kirin, [[Cemiyeta Neteweyan]] dê vê pirsgirêkê çareser bike. Di navbera tirkan û dewletên din de sê mijar mabûn ku nehatin çareser kirin. * Pirsa Tengavên Marmarayê * Pirsa Xetayê * [[Pirsa Mûsilê]] Ji bilî van her sê mijaran êdî Kurdistan bi awayekî fermî bû çar parçe; # [[Bakurê Kurdistanê]] di bin kontrola [[Tirkiye]]yê de # [[Başûrê Kurdistanê]] di bin mandateriya İngilîzan de # [[Rojavayê Kurdistanê]] di bin mandateriya Fransayiyan de # [[Rojhilatê Kurdistanê]] di bin kontrola [[Îran]]ê de ==== Konferansa Xalîcê ==== 19 gulana 1924ê li Stembolê Tirkiye û Brîtanya rûniştin ku pirsgirêka Mûsilê çareser bikin. Lê pirsgirêk çareser nabe û rê ji bo çareseriya Cemiyeta Neteweyan vedibe. ==== Li Cemiyeta Neteweyan ==== 6ê tebaxa 1924ê hikûmeta Brîtanyayê ji bo çareserkirina Mûsilê miraceeta Cemiyeta Neteweyan dike. Cemiyeta Neteweyan bi navê [[Xeta Brûkselê]] hidûdên van herdu dewletan kifş dike. ==== Peymana Enqereyê(1926) ==== Li sala 1926ê de Iraq, Tirkiye û Brîtanya peymanekê destnîşan dikin. Bi dûçûna wê peymanê hidûdê Tirkiye û Iraqê aşkera dibe. Bi vê peymanê parçebûna Kurdistanê temam bû. Êdî li her parçeyê Kurdistanê siyaseteke cûda tê meşandin. Lê bersiva hemû kurdan eynî ye; Serhildan == Kongreya yekem ya Azadiyê(adar 1924) == {{Gotara bingehîn|Azadî (rêxistin)}} === Sirgûnkirina kurdan === {{Gotara bingehîn|Sirgûnkirina kurdan}} === Serhildana Elkê(3 îlon 1924) === {{Gotara bingehîn|Serhildana Elkê}} Serhildana Elkê ji ber xeletiyên teknîkî berî serhildana Şêx Seîd destpê kir. Lê diviyabû bi serhildana Şêx Seîd hevdem destpê bike === Serhildana Şêx Seîdê Pîranî(13 reşemeh 1925) === {{Gotara bingehîn|Serhildana Şêx Seîdê Pîranî}} === Qanûna Taqrîrî Sûkun (4 adar 1925) === === Serhildana Şemzînanê (25 xizîran 1925-xizîran 1926) === {{Gotara bingehîn|Serhildana Şemzînanê}} Piştî têkcûna Serhildana Şêx Seîd Efendî, [[Seyîd Ebdulqadir]] hatiye bidarve kirin. Kurê wî Seyîd Ebdula li herêma Hekariyê û Şemzînanê bi alîkariya Ihsan Nûri Paşa û Seyîd Tahayê Geylanî dest bi xebatên serhildanê kir. 25 xizîrana 1925ê 6 efserên artêşa Tirkiyeyê ji aliyê çekdarên Seyîd Ebdula ve hatin kuştin. Bi rêberiya Seyîd Ebdula û 600 çekdarên eşîra gerdiyan êrîş bir ser Şemzînanê. Artêşa Tirkiyeyê bi alikariya Casim Beg û serokeşîrê dostkiyan Tahir Beg, êrîş bir ser serhildêran. Di encamê de di xizîrana 1926ê de serhildan hatiye vemirandin. === Serhildana Raman û Reşkotan(7 îlon 1925) === {{Gotara bingehîn|Serhildana Raman û Reşkotan}} === Rapora Islahatê ya Rojhilatê Tirkiyeyê (24 îlon 1925) === {{Rapora Islahatê ya Rojhilatê Tirkiyeyê}} === Serhildana Ehya Axa (nîsan 1926) === Bi rêberiya serokeşîrê ertoşiyan Ehya Axa, li deverên Elkê û Qilabanê serhildan rû dide û gelek baregehên leşkerî yên tirkan tên desteserkirin. Ev serhildan bi alikariya rêxistina [[Azadî (rêxistin)]] pêk hat. Lê kesekê bi navê Miho Keçel ku ji eşîra Gewdanan e, Ehya Axa dikuje û dawî li serhildanê tîne. === Serhildana Hekariyê (6 çiriya pêşîn 1926-adar 1927) === {{Gotara bingehîn|Serhildana Hekariyê}} Piştî têkçûna [[Serhildana Şêx Seîd]], dewleta Tirkiyeyê xwest demografiya Kurdistanê biguherîne, ji ber wê dest bi polîtîkayên sirgûnkirina kurdan kir. Li herêma herêma dîrokî ya Hekariyê nerazîbûnên eşîran destpê kir. Li Başûrê Wanê eşîrên Nordûziyan, Şerefan, Mamxûran û Gewdan, li Elkê eşîrên Goyî û Jîrkiyan, li Hekariyê jî eşîrên Ertoşiyan dest bi çalakiyên çekdarî kirin. 6ê çiriya pêşîn a 1926ê êrîş birin ser baregehên artêşa Tirkan. Heta adara 1927ê dewam kir. Paşî tirkan bi hêzeke mezin ev serhildan vemirandin. === Serhildana Mala Eliyê Ûnis === {{Gotara bingehîn|Serhildana Mala Eliyê Ûnis}} === Avabûna Xoybûn === {{Gotara bingehîn|Xoybûn}} === Serhildanên Agiriyê(1926-1930) === {{Gotara bingehîn|Komara Agiriyê}} {{Gotara bingehîn|Serhildanên Agiriyê}} {{Gotara bingehîn|Serhildana Agiriyê ya yekem}} {{Gotara bingehîn|Serhildana Agiriyê ya duyem}} {{Gotara bingehîn|Serhildana Agiriyê ya sêyem}} === Serhildana Motkiyê(1927) === {{Gotara bingehîn|Serhildana Motkiyê}} === Qanûna Îskanê (1927) === === Qanûna avakirina Rêvebirina Giştî(1927) === Bi tirkî Umumi müfettişlik. === Komkujiya Zîlanê(1930) === {{Gotara bingehîn|Komkujiya Zîlanê 1930}} === Serhildana Oremarê(1930) === {{Gotara bingehîn|Serhildana Oremarê}} === Serhildana Stewrê(26 gulan 1930) === {{Gotara bingehîn|Berxwedana Stewrê}} {{Gotara bingehîn|Serhildana Stewrê}} === Serhildana Seyîdan û Berazan(tîrmeh 1930) === {{Gotara bingehîn|Serhildana Seyîdan û Berazan}} === Qanûna Îskanê (21 xizîran 1934) === === Serhildana Bûbanan(1934-1935) === {{Gotara bingehîn|Serhildana Bûbanan}} === Rapora Rojhilatê ya Abidin Özmen (1935) === {{Gotara bingehîn|Rapora Rojhilatê ya Abidin Özmen}} === Rapora Rojhilatê ya Celal Bayar (1936) === {{Gotara bingehîn|Rapora Rojhilatê ya Celal Bayar}} === Serhildana Dêrsimê(1937-1938) === {{Gotara bingehîn|Serhildana Dêrsimê}} === Komkujiya Dêrsimê 1938 === {{Gotara bingehîn|Komkûjiya Dêrsimê}} == Bêdengiya siyasî (1938-1959) == Piştî [[Serhildana Dêrsimê]] bêdengiyeke mezin dikeve ser Kurdistanê. Rêxistinên kurda tine ne. Navên kurd, kurdî û kurdistan ji aliyê dewleta tirk ve hatine qedexe kirin. Lê di vî bêdengiya kûr de, bi veşartî hinek xebat jî dihatin kirin. Li sala 1942yê [[Mistefa Remzî Bucax]], [[Faîq Bucax]] û [[Ziya Şerefhanoğlu]] ji bo ku xwendevanên kurd li hev bicivin, Civîngeha Xwendevanan ya Feratê ava kirin. Di heman salê de van hersêyan kovara [[Hêvî 1942 (kovar)]]ê didamezrînin. Bi navê [[Cemiyeta Rizgariya Kurdan]] jî rêxistinekê ava dikin <ref>Yirmiüç Kürt Aydını, Yaşar Kaya, Weşanên Avestayê, r:73</ref> Li sala 1958ê [[Musa Anter]] rojnameya [[İleri Yurt]] ava dike. Di vê rojnameyê de bi navê [[Qimil]] helbesteke kurmancî dinivîse. Musa Anter binçav dibe, piştî demek din serbest berdidin. Lê bi [[Doza 49an]] dîsa tê girtin. Qimil her çend helbestek be jî, dibe nîşaneyeke kurdan ya hişyarbûnê. Li ser hişyarbûna gelê bakur [[Dr. Şivan]] wiha dibêje; {{Jêgirtin|Tevgera Neteweyî ya Kurdistanê bi pêşengiya Mela Mistefa Barzanî li Başûrê Kurdistanê, tesîreke mezin li bakurê Kurdistanê dikir ku gelê kurd bi şanaziyeke mezin dişopand. Tevgera Mela Mistefa bû sedema hişyarbûna kurdan ku ji sala 1938ê ta niha kurdên bakur bêdeng û bêziman bûn|çavkanî=<ref>Türki Korkunun Antomisi, Irak Kürdistanı ve Etkileri, Zeyne Abidin Yaprak, Weşanên Doz 2005, r:194</ref>}} === Komkujiya Qerqeliyê 1943 === {{Gotara bingehîn|Komkujiya Qerqeliyê 1943}} {{Gotara bingehîn|Bûyera Sî û Sê Guleyan}} Mustafa Muğlalı bi hêceta qaçaxçîtiyê 33 kurdan bêyî dozvekirin înfaz dike. Li ser vê ev bûyer belav dibe û Mustafa Muğlalı tê girtin û zindanê de li sala 1951ê dimire. Li sala 1997ê Sererkana Tirkiyeyê peykerê Mustafa Muğlalı li hewşa sererkaniyê diçikilîne û honure dike. Her wisa li 2004ê jî navê Mustafa Muğlalı didin qereqoleke tirk li herêma Qerqeliya Wanê <ref>Türki Korkunun Antomisi, Irak Kürdistanı ve Etkileri, Zeyne Abidin Yaprak, Weşanên Doz 2005, r:180</ref> == Doza 49an (17 kanûna pêşîn 1959-1984) == {{Gotara bingehîn|Doza 49an}} Bûyera 49an piştî [[şerê cîhanî yê yekem]] hişyarbûna kurdên bakur ya yekem e ku piştî vê hişyarbûnê hereketên kurd derketin. Bi serkeftina [[Mela Mistefa Barzanî]] li [[Başûrê Kurdistanê]] tesîreke mezin hem li Tirkiyeyê kir hem li [[Bakurê Kurdistanê]] kir. Piştî derbeya leşkerî ya Ebdulkerîm Qasim li [[Iraq]]ê, bi banga Ebdulkerîm Qasim, Mela Mistefa ji Sovyetan vegerî welat. Wî wextî li Mûsilê û Kerkûkê tevlîhevî çêbû ku Ebdulkerîm Qasim nedikarî çareser bike û alîkarî ji Barzanî xwast. Barzanî bi pêşmergeyên xwe ve beşdarî van şeran bû û di vemirandina van serhildanan de alîkariya Iraqê kir. Di encamê de gelek tirkmen jî hatin kuşin. Ev jî bû sedema nerazîbûnên [[Tirkiye]]yê. Bûyera 49an girtina 50 xwendevanên kurd e ku kurdên sosyalîst, dîndar, burjuva, demokrat.. hwd yanî her cure kurd di nav vê bûyerê de hebûn. Jixwe piştî vê bûyera û bi derbeya leşkerî li Tirkiyeyê hereketên kurd jinûve şînbûn. Piştî derbeya leşkerî gelek fraksiyonên kurd derketn holê. Em dikarin bibêjin ku tovê fikrî yê hemû hereketên Bakurê Kurdistanê girtina van 50 rewşenbîrên kurd bû. Her wisa piştî [[şerê cîhanî yê duyem]] sîstema polîtîk ya dinyayê guheri. Di navbera [[DYA]] û [[Sovyet]]an de [[şerê sar]] destpê kir. Jixwe vî şerî gelek tesîr li kurdan jî kir û para xwe ji vî şerî wergirt. Hêjayî gotinê ye ku [[Mehmet Emin Batu]] xwendevanek bû di nav van 50 kesan de. Di zindanê de mirî û 49 kes man. Ji ber vê navê vê bûyerê bi 49 kesan tê zanîn. === Kudetaya 27 gulanê (27 gulan 1960) === {{Gotara bingehîn|Kudetaya 27ê gulanê}} Piştî kudetaya 27 gulana 1960ê li Bakurê Kurdistanê lîv û tevgerên kurd şîn bûn. Li gelek cihan çalakiyên gerîlayî li dijî artêşa tirk hatin destpê kirin <ref>Kürdistan Tarihi, M.S. Lazarev-Ş.X. Mıhoyan, Weşanên Avestayê, r:289</ref>. Li ser vê givaşa tirkan jî li ser kurdan zêde lêdihat === Vekirina dibistanên asîmîlasyonê(6 kanûna paşîn 1961) === Di destpêkê de li Bakurê Kurdistanê 19 YİBO(dibistanên asîmîlasyonê) hatin vekirin. Paşî dîsa bi gelemperî li Kurdistanê jimara van dibistanan gihişt 50an <ref>Türki Korkunun Antomisi, Irak Kürdistanı ve Etkileri, Zeyne Abidin Yaprak, Weşanên Doz 2005, r:193</ref>. Li van dibistanan de bi giştî kurdên hejar ji malbatên xwe dûr xwendina xwe dikir. Armanc ew bû ku van zarokan ji malbatê dûr bixin û bi çand, nêrîn û zimanekê nû perwerde bikin. === Guherandina navên kurdî === Piştî kudetaya 27ê gulanê nav guherandineke mezin hatiye destpê kirin ku navê çiya, newal, gund hwd hemû hatin tirkîkirin. === Kampa Sêwazê (1 xizîran 1960) === {{Gotara bingehîn|Kampa Sêwazê}} {{Gotara bingehîn|Sirgûnkirina kurdan}} 1 xizîrana 1960 ji aliyê efserên kudetayê 485 kurd birin Kampa Sêwazê. Vegera Barzanî bo Iraqê tirsek mezin xistibû nav dilê dewleta tirkan de. Ji çepê jî ji rastê jî kurd ji ber sedemên kurdbûnê dihatin binçav kirin û girtin. === Binçavkirina 23 rewşenbîrên kurd(1963) === {{Gotara bingehîn|Doza 23yan}} [[Musa Anter]], [[Yaşar Kaya]], [[Medet Serhat]] û Ergün Koyuncu bihevra kovara [[Deng (kovar, 1963)|Deng]] derdixin. Du hejmar tê weşandin, di amadebûna weşana hejmara sêyê de nivîskar tên girtin. Doğan Kılıç Şihhesenanlı jî kovareke bi zazakî [[Roja Newe]] derdixe. Ew û grûba wî jî hem ji ber vê hem ji ber têkiliyên wî li gel [[Nûrî Dêrsimî]] tên girtin. Edip Karahan bi navê [[Dicle-Fırat]] kovarekê derdixe. Bi giştî 23 rewşenbîrên kurd tên girtin. Li nav van 8 xwendekarên başûrî û yek jî yê rojhilatî heye bi tohmeta avakirina Kurdistanê li gel kurdên Tirkiyeyê hatibûn girtin. === Avabûna PDK-Bakur (1965) === {{Gotara bingehîn|Partiya Demokrat a Kurdistanê - Bakur}} PDK-Bakur li sala 1965ê ji aliyê [[Faîq Bucax]], [[Ömer Turhan]], [[Sait Elçi]] û [[Fehmî Begê Lîceyê]] tê damezrandin. Faîq Bucax li sala 5 tîrmeha 1966ê tê kuştin. Sait Elçi şûna wî dibe sekreterê giştî yê PDK-Bakur. Sait Elçi li sala 1968ê ji aliyê dewleta tirkan bi hêceta [[kurdayetî]]yê tê girtin. Reşemeha sala 1969ê tehliye dibe û berê xwe dide [[Başûrê Kurdistanê]]. Lê li vir ji ber nakokiyan ji aliyê [[Sait Kırmızıtoprak|Dr. Şivan]](Sait Kırmızıtoprak) tê kuştin <ref>Yirmiüç Kürt Aydını, Yaşar Kaya, Weşanên Avestayê, r:98</ref> Dr. Şivan jî li sala 1970ê bi navê [[Partiya Demokrat a Kurdistan li Tirkiyeyê]] ava dike. === Kuştina herdu Seîdan === Sait Elçi piştî kuştina Faîq Bucax bibû serokê PDK-Bakur. Ji ber zêdebûna bayên çepê li Tirkiyeyê nakokî di navbera herdu Seîdan de peyda bibû. Dr. Şivan [[Partiya Demokrat a Kurdistan li Tirkiyeyê]] ava kiribû û siyaseteke çepgiranetir dikir. Dr. Şivan ji ber givaşên tirkan li gel hevalên xwe Soro, Brûsk, Çeko û Reşo Zîlan li sala 1969ê çûbûn Başûrê Kurdistanê û li wir ji aliyê [[PDK]]ve kampek jê re hatibû ava kirin û li wir hem bijîşkî dikir hem jî xebatên siyasî dikir. 1ê xizîrana 1971ê Sait Elçi ji zindana tirkan derdikeve û berê dide Başûrê Kurdistanê. Li Zaxoyê pêşwaziya wî Dr. Şivan dike. Lê paşî deng ji Sait Elçi dernakeve ku wenda bûye. [[PDK]] Iraq dest bi lêkolînê dike ku Sait Elçi ji aliyê Dr. Şivan û hevalên wî ve tê kuştin. Hêjayî gotinê ye ku Dr. Şivan kuştina Seîd Elçî qebûl dike <ref name="pdk-xoybun.com">http://www.pdk-xoybun.com/modules/Content/print.php?pid=175{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}</ref>. Li ser vê Dr. Şivan û hevalên wî Çeko, Birûsk ji aliyê PDK Iraq ve bi encameke mehkemeyekê tên înfaz kirin <ref>Türki Korkunun Antomisi, Irak Kürdistanı ve Etkileri, Zeyne Abidin Yaprak, Weşanên Doz 2005, r:123</ref>. Hêjayî dubarekirinê ye ku gelek teref li ser vê mijarê naaxivin. Bi taybetî jî destê tirkan di nav van kuştinan de heye, hêj nehatiye zanîn. Di encamê de PDKên bakur bêser dimînin. Şikestineke mezin di nav tevgera bakur de peyda dibe. Li ser vê mijarê gotinên [[Şakir Epözdemir]] gelek girîng in <ref name="pdk-xoybun.com"/> === Hindek bûyerên din === * Li gulana 1966ê xwendevanên Bedlisî kovareke bi navê Hawar derxistin * 4 tîrmeha 1966yê Faîq Bucax hatiye kuştin * Hikûmeta Tirkiyeyê anîna plak, kaset û pirtûkan ji derveyî welat qedexe kir * Parêzgarê Mêrdînê daxuyand ku 200 komandoyên tirk li rojhilatê Tirkiyeyê dest bi nêçîra eşqiyayan kir <ref>Türki Korkunun Antomisi, Irak Kürdistanı ve Etkileri, Zeyne Abidin Yaprak, Weşanên Doz 2005, r:197</ref> * Li sala 1978ê Artêşa Tirkiyeyê li [[Gever]]ê tetbîqetek bi navê ''Kanatlı Jandarma 78'', li herêma Cizîr û nisêbînê jî tetbîqeta bi navê ''Gürman 78'' lidar xist. Wî wextî kurdan bertekên tund nîşanî van tetbîqetan da <ref>https://www.yuksekovahaber.com.tr/haber/kanatli-j-78-tatbikati-26343.htm{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2024 }}</ref> === Mîtîngên Rojhilatê (1967) === {{Gotara bingehîn|Mîtîngên Rojhilatê}} 16ê îlona 1967ê Mîtîngên Rojhilatê ya yekem li Amedê hatiye lidarxistin. 24ê îlonê li Farqînê, 1ê çiriya pêşîn li Siwêregê, 8ê çiriya pêşîn li Batmanê, 15ê çiriya pêşîn li Dêrsimê û 22 çiriya pêşîn jî li Agiriyê hatiye lidarxistin === Doza Antalyayê (1968) === 27ê kanûna paşîn a 1968ê 11 rêvebirên PDK-T li Amedê hatin girtin === Avabûna Civîngehên Çandî yên Şoreşgerên Rojhilat(1969) === {{Gotara bingehîn|Civîngehên Çandî yên Şoreşgerê Rojhilat}} Civîngehên Çandî yên Şoreşgerên Rojhilat di tebaxa sala 1969ê de di bin sîwana [[Partiya Komûnîst ya Tirkiyeyê]] de avabû. Di wexteke kin de jimara endaman gihişte 20 hezar kesan <ref>Kürdistan Tarihi, M.S. Lazarev-Ş.X. Mıhoyan, Weşanên Avestayê, r:335</ref> === Kudetaya 11ê adarê li Tirkiyeyê (1970) === {{Gotara bingehîn|Kudetaya 11ê adarê}} Kudetaya 1970yan gelek givaş û zext anî ser kurdan. Sala 1972yan de [[İsmail Beşikçi]] bi hinceta kurdparêziyê hatiye girtin. Her wisa gelek rewşenbîrên din yên kurd hatin girtin. === Efûkirina girtiyan (1974) === === Avabûna Partiya Sosyalîst a Kurdistanê (1974) === {{Gotara bingehîn|Partiya Sosyalîst a Kurdistanê}} Bi rêberiya [[Kemal Burkay]] hatiye damezrandin. Bi navê [[Özgürlük Yolu]](Rêya Azadiyê) kovarek derxistin. Ji ber vê bi vî navî jî dihatin nas kirin. === Avabûna Komeleya Çandê ya Şoreşgerên Demokrat (1974) === {{Gotara bingehîn|Komeleya Kurdên Şoreşger û Demokrat}} * {{Gotara bingehîn|Komeleya Çandê ya Şoreşgerên Demokrat}} Her wisa wek “Kürdistan İşçi Partisi” jî dihate nasîn. Bi tirkî “Doğu Devrimci Kürt Demokratları” dihate binav kirin. Wek Şivangir jî dihatin nas kirin. === Avabûna Tevgera Kawa (1974) === {{Gotara bingehîn|Tevgera Kawa}} === Avabûna Ala Rizgarî (1974) === {{Gotara bingehîn|Ala Rizgarî}} === Parçebûna PDKê û avabûna KUKê (1974) === Bi tirkî wek “Kürdistan Ulusal Kurtuluşçuları” dihatin nas kirin. === Avabûna tevgera Apociyan (1974) === === Hewlên din di nav partiyên tirkan de === ==== Hewlên di nav TİPê de ==== Li sala 1966ê ji layê parêzer Mehmet Ali Aslan kovara Yeni Akış hatiye weşandin. 4 jimar derketin, paşî hat girtin. Kemal Burkay jî nivîskarekê vê kovarê bû. Bi dûçûna Kemal Burkay “pirsgirêka kurd”, “Gelê Kurd” yekem car di vê kovarê de hatin bikaranîn<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.anlayis.net/makaleGoster.aspx?dergiid=81&makaleid=2556 |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2020-06-27 |roja-arşîvê=2020-06-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200629120020/http://www.anlayis.net/makaleGoster.aspx?dergiid=81&makaleid=2556 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hêjayî gotinê ye ku Mehmet Alî Aslan yek ji endamên Partiya Karkerên Tirkiyeyê bû. Kemal Burkay serokê teşkîlata TIPê bû li [[Dêrsim]]ê. Gelek rêveberên PKTê ji van hewlên kurdî nerazîbûn, serkêşa van kesan jî [[Behice Boran]] bû <ref>https://marksist.org/mobile/new.php?id=5890</ref> ==== Hewlên di nav YTPê de ==== * [[Yusuf Azizoğlu]] == Avabûna PKKê (1978) == {{Gotara bingehîn|Partiya Karkerên Kurdistanê}} {{Gotara bingehîn|Şerê PKK û Tirkiyê}} === Brakujî (1978-1980) === {{Gotara bingehîn|Şerê birakujî}} {{Gotara bingehîn|Şerê PKKê û KUKê}} === Kudetaya 12 îlonê li Tirkiyeyê (1980) === {{Gotara bingehîn|Kudetaya 12ê îlonê}} === Peymana Iraq û Tirkiyeyê (1983) === Li destpêka sala 1983yê Tirkiyeyê bi Iraqê Peymana Hevkarî û Ewlehiya Hidûd destnîşan kir. Piştî vê peymanê Tirkiyeyê li dijî PKKê li Başûrê Kurdistanê dest bi operasyonan kir. === Pêngava 15ê tebaxê === {{Gotara bingehîn|15ê tebaxa 1984an}} PKKê bi êrîşên Şemzînan û Erûhê dest bi çalakiyên xwe yên leşkerî kir. === Valakirina gundan === {{Gotara bingehîn|Valakirina gundên kurdan ji aliyê Tirkiyeyê}} === Komkujiya Gurgumê === {{Gotara bingehîn|Komkujiya Gurgumê}} === Komkujiya Qilabanê 2011 === {{Gotara bingehîn|Komkujiya Qilabanê 2011}} === Komkujiya Pirsûsê === {{Gotara bingehîn|Komkujiya Pirsûsê 2015}} === Proseya aştiyê === {{Gotara bingehîn|Proseya Aştiyê}} == Mijarên têkildar == * [[Dîroka Başûrê Kurdistanê]] * [[Dîroka Rojhilatê Kurdistanê]] * [[Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] * [[Binpêkirina mafên kurdan li Tirkiyeyê]] * [[Têkiliyên kurd û tirkan]] * [[Hengên Hemîdiye]] == Pirtûk == * Sivas Kampı (27 Mayıs'ın Öteki Yüzü), Nevzat Çiçek * Ama Eşkiyalık Çağı Kapandı!(1950-1970), Ahmet Özcan, Weşanên İletişimê * Kürtler, Hasan Cemal == Sinorên Bakurê Kurdistanê == == Kronolojiya dîroka Bakurê Kurdistanê, 1908-1923 == {{Gotara bingehîn|Kronolojiya Dîroka Bakurê Kurdistanê}} == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdistan]] [[Kategorî:Neteweperweriya tirkî]] [[Kategorî:Sedsala 20an li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Sedsala 21ê li Tirkiyeyê]] ic62xylodkoxq11kfj42vcg24f4n2zq 0 89594 2095837 1837459 2026-09-26T05:03:50Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095837 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Dwayne Douglas Johnson''' (jdb. {{Dîrok|2|gulan|1972}} li [[Harward]], [[Kalîforniya]], [[DYA]]) [[lîstikvan]], [[hilberîner]], têkoşerê pisporê berê, û lîstikvanê futbolê yê berê yê [[amerîkî]]. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktorên amerîkî]] [[Kategorî:Fîlmçêkerên amerîkî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1972]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Aktorên fîlman ên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên televîzyonê yên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên dengî yên amerîkî yên mêr]] 4a429upumgusn52lq6t821tvafsn1kb 0 90914 2095826 1875449 2026-09-26T04:46:11Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095826 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdank mirov | wêne = Dolores Moran.jpg }} [[Wêne:Dolores_Moran-Benedict_Bogeaus.jpg|thumb| Dolores Moran digel Benedict Bogeaus, ca. 1950-an ]] '''Dolores Moran''' ; 27ê Çile 1926 – 5ê Sibatê, 1982) lîstikvan û modêlvana fîlimên Amerîkî bû. <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.newspapers.com/clip/10626412/the_amarillo_globetimes |sernav=Man She Doesn't Remember Leaves Fortune to Actress |tarîx=18 kanûna pêşîn 1968 |xebat=The Amarillo Globe-Times |cih=Texas, Amarillo |rûpel=10 |via=Newspapers.com |tarîxa-gihiştinê=29 nîsan 2017 |ajans=Associated Press }} {{Open access}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imdb.com/name/nm0602834/bio |sernav=Dolores Moran |malper=IMDb |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-01-07 }}</ref>.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=k1LnvFcRzfQC&pg=PA232&dq=%22Dolores+Moran%22+actress&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwixjfnn4snTAhUi2oMKHUZoDpYQ6AEILjAB#v=onepage&q=%22Dolores%20Moran%22%20actress&f=false |sernav=Screen World: 1969 |paşnav1=Willis |pêşnav1=John |tarîx=1969 |weşanger=Biblo & Tannen Publishers |isbn=9780819603104 |rûpel=232 |tarîxa-gihiştinê=29 nîsan 2017 }}</ref> == Film == {| class="wikitable" style="font-size: 100%;" cellpadding="4" border="2" ! style="background:#B0C4DE;" |Sal ! style="background:#B0C4DE;" |Ser nav ! style="background:#B0C4DE;" |Role ! style="background:#B0C4DE;" |Studio ! style="background:#B0C4DE;" |Director ! style="background:#B0C4DE;" |Notes |- | rowspan="2" |1942 |''Winning Your Wings'' |Blonde at Dance |War Activities Committee of the Motion Pictures Industry |John Huston |Uncredited |- |''Yankee Doodle Dandy'' |The Pipperino |Warner Bros. |Michael Curtiz |Uncredited |- | rowspan="3" |1943 |''The Hard Way'' |Young Blonde |Warner Bros. |Vincent Sherman |Uncredited |- |''Three Cheers for the Girls'' |Blonde Chorus Girl |Warner Bros. |Busby Berkeley, Jean Negulesco |(segment "Framing Story"), Uncredited |- |''Old Acquaintance'' |Deirdre Drake |Warner Bros. |Vincent Sherman | |- | rowspan="3" |1944 |''The Last Ride'' |Molly Stevens |Warner Bros. |D. Ross Lederman |Uncredited |- |''To Have and Have Not'' |Mme. Hellene de Bursac |Warner Bros. |Howard Hawks | |- |''Hollywood Canteen'' |Herself |Warner Bros. |Delmer Daves | |- | rowspan="2" |1945 |''The Horn Blows at Midnight'' |Violinist / Fran Blackstone |Warner Bros. |Raoul Walsh | |- |''Too Young to Know'' |Patsy O'Brien |Warner Bros. |Frederick De Cordova | |- |1946 |''Without Reservations'' |Herself |RKO |Mervyn LeRoy | |- | rowspan="2" |1947 |''The Man I Love'' |Gloria O'Connor |Warner Bros. |Raoul Walsh | |- |''Christmas Eve'' |Jean Bradford |United Artists |Edwin L. Marin | |- |1950 |''Johnny One-Eye'' |Lily White |United Artists |Robert Florey | |- |1953 |''Count the Hours'' |Paula Mitchener |RKO |Don Siegel | |- |1954 |''Silver Lode'' |Dolly |RKO |Allan Dwan |(final film role) |} == Avkaniyên == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1926]] [[Kategorî:Mirin 1982]] [[Kategorî:Modelên jin ji Kalîforniyayê]] [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Aktrîsên fîlman ên amerîkî]] 3tdo35hfh541eweceha64o496piwgv2 0 94434 2095824 1575874 2026-09-26T04:39:29Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095824 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Please Believe posters 2020 (2).jpg|thumb|"Bawer bikin ku ev roj [yên belavbûna vîrusa [[Covid-19]]] dê derbaz bibin", dirûşmeke di dema [[vîrusa Koronayê]] de li [[Brîtanya]]yê (2020).]] '''Dirûşm''' an jî '''slogan''', bîr û bawerin mirov bi kar tîne di warên [[klan]], siyasî, bazirganî, [[dîn]]î û yên din de ku di çarçoveyekî de wek îfadekirina dubarekirin ji fikran an armancê, bi armanca ku di baweriya endamên giştî yan jî komeke hedef hatiye danasîn. Ferhenga inglîzî ya bi navê ''Ferhenga Oxford'' dirûşmeyek wekî "hevokek kurt û berbiçav an bîrawer ku di reklaman de tê bikar anîn" pênase dike. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Oxford Dictionary of English (Vol. III). |url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_a2v4 |paşnav=Stevenson |pêşnav=A. |weşanger=Oxford University Press |sal=2010 |isbn=978-0199571123 |cih= |rr= |doi=10.1093/acref/9780199571123.001.0001 }}</ref> Dirûşmeyek bi gelemperî xwedan taybetmendiyên bîranîn ye, ku pir kurt û ji temaşevanan bibe balkêş. <ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lim |pêşnav=L. |paşnav2=Loi |tarîx=2015 |sernav=Evaluating slogan translation from the readers' perspective: A case study of Macao |url= |kovar=Babel |doi= |pmid= |roja-gihiştinê= }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dirûşm| ]] [[Kategorî:Teknîkên propagandayê]] ikuddg1216rt4guocbfwgx8193n9cl7 0 96459 2095829 2015995 2026-09-26T04:55:20Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095829 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Dove Olivia Cameron''' (navê jidayikbûnê '''Chloe Celeste Hosterman''' {{Jidayikbûn|1|10|1996|j=1}}; [[Seattle]], [[Washington]], [[DYA]]), lîstikvan û stranbêja [[Amerîkan|amerîkî]] ye ku di rêzefilmê komediya [[Liv and Maddie]] ya kanala [[Disney Channel|Disney]] de bi dualî rol lîstiye û ji bo vê rolê xelata [[Daytime Emmy]] wergirtiye. == Jînenîgarî == Dove Cameron, li bajarê [[Seattle]] ê [[Washington (federedewlet)|Washingtonê]] ji dayik bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.j-14.com/posts/dove-cameron-net-worth-141346/ |sernav=Everything You Need to Know About Dove Cameron |tarîx=2017-09-16 |malper=J-14 |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê= |roja-arşîvê=2019-10-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191022040159/https://www.j-14.com/posts/dove-cameron-net-worth-141346/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ew keça Philip Alan Hosterman û Bonnie Wallace e û niha dêûbavê Cameron ji hev cuda ne. Xwîşkekê wê ya mezin bi navê Claire Hosterman heye. Dive Cameron li [[Girava Bainbridge]] ya [[Washington (federedewlet)|Washingtonê]] mezin bû.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.seattletimes.com/entertainment/tv/the-future-is-uncertain-for-disney-star-dove-cameron-and-shes-just-fine-with-that/ |sernav=Jêderk 1 |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper= |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Perwerdeya xwe ya serekeyî de de çû Dibistana Navîn a Sakayî.<ref name=":0"/> Cameron, di 8 saliya xwe de li Bainbridge Performing Arts di şanoya civakê de dest bi lîstikvaniyê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=R10QnGZuBHI&feature=youtu.be |sernav=This is Who I Am with Dove Cameron - Disney Channel Official - YouTube |malper=www.youtube.com |tarîxa-gihiştinê=2021-01-12 }}</ref> Dema çarde salî bû malbata wê koçî [[Los Angeles]] a [[Kalîforniya]]yê bû û li wir di Koroya Pêşbirka Şampiyoniya Neteweyî ya Dibistana Bilind a Burbankê de stranan digot.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.disneychannelmedianet.com/web/showpage/showpage.aspx?program_id=3155753&type=cameron |sernav=Disney Channel Medianet |tarîx=2013-11-03 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2021-01-12 |tarîxa-arşîvê=2013-11-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131103013840/http://www.disneychannelmedianet.com/web/showpage/showpage.aspx?program_id=3155753&type=cameron |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Cameron diyar kir ku ew bi eslê xwe fransî ye û dikare bi fransî biaxive.<ref>{{Jêder-malper |url=https://twitter.com/DoveCameron/status/516375011343355904?s=19 |sernav=Jêderka profîla twîtterê |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper= |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Bavûkalên wê jî bi koka xwe rûsî, slovakî û mecar ne. Wê anî ziman ku ew bi tevahî ezmûna xwe ya dibistanê, ji pola pêncan dest pê dike heta di dawiya dibistana navîn de rastî zordestiyê hatiye. Her çi qasî zextên li dibistanê zêde be jî, ew li ser xeyalên xwe yên serkeftî bûnan di şahiyê de dimîne. Cameron wiha anî ziman: "Ji bo ku bibim stranbêj û lîstikvan ez gelek dilxwaz bûm. Jibo vî yekî min xwe bi temamî daberand" Bavê wê di sala 2011an de dema 15 salî bû jiyana xwe ji dest da.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.m-magazine.com/posts/5-surprising-facts-about-liv-maddie-star-dove-cameron-17228/photos/cover-10200 |sernav=5 Surprising Facts About 'Liv & Maddie' Star Dove Cameron! {{!}} M Magazine |tarîx=2013-10-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2021-01-12 |tarîxa-arşîvê=2013-10-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131010013635/http://www.m-magazine.com/posts/5-surprising-facts-about-liv-maddie-star-dove-cameron-17228/photos/cover-10200 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştî mirina wî, navê xwe yê fermî guhert û navê xwe yê qanûnî kir Dove. Sedema guhertina navê wê, bavê Cameron bi bernavka Dove (Dove tê wateya Kevokê) gazî wê dikir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.glancermagazine.com/celebrity-news-dove-cameron |sernav=Celebrity News: Dove Cameron |malper=Glancer Magazine |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-01-12 |roja-arşîvê=2018-08-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180824034601/https://www.glancermagazine.com/celebrity-news-dove-cameron |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Kariyera wê == Cameron di sala 2007an de bi rola Young Cosette di hilberîna şanoya Les Misérables (BPA) ya li Bainbridge Performing Arts ê de lîst. Di sala 2008an de jî bi BPA re rola sereke ya Mary di The Secret Garden de bi dest xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kitsapdailynews.com/life/step-into-my-garden/ |sernav=Step into my Garden |paşnav=Springer |pêşnav=Bronsyn Foster |tarîx=2008-05-06 |malper=Kitsap Daily News |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2021-01-12 }}</ref> Di sala 2012an de Cameron di rêzefilmeke komedî ya Kanala Disney yê bi navê Bits and Pieces de bi rola Alanna rol wergirt. Piştî filmê pîlot, Bits and Pieces jibo rola sereke ya Liv û Maddie navê fîlmê bi Liv and Maddie hate guhertin. Pêşandana rêzefilman di 19ê Tîrmeha 2013ê de dest pê kir û di 15ê Îlona 2013an de rêzefîlm kete vîzyonê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.thefutoncritic.com/listings/20130627disney15 |sernav=Listings {{!}} TheFutonCritic.com - The Web's Best Television Resource |malper=www.thefutoncritic.com |tarîxa-gihiştinê=2021-01-12 }}</ref> Beşa pîlot 5,8 milyon bîner bidest xist hate ragihandin ku di nava 2,5 salan de ji rêzefilma Shake It Up'ê heta niha herî zêde hatibû temaşekirin, derbasbû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://thefutoncritic.com/ratings/2013/07/20/disney-channels-teen-beach-movie-rides-huge-ratings-wave-with-84-million-total-viewers-540410/20130720disney01 |sernav=Ratings - Disney Channel's "Teen Beach Movie" Rides Huge Ratings Wave With 8.4 Million Total Viewers {{!}} TheFutonCritic.com |malper=thefutoncritic.com |tarîxa-gihiştinê=2021-01-12 }}</ref> Kanala Disney Liv û Maddie ji bo sezona duyemîn a 13 xelekan ku di Payîza 2014an de ji bo vîzyonê hatibû amadekirin piştre hate nûkirin ku rêzefîlm bibe 24 xelek.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hollywoodreporter.com/live-feed/disney-channels-liv-maddie-renewed-669999 |sernav=Disney Channel's 'Liv and Maddie' Renewed |tarîx=2014-01-13 |malper=The Hollywood Reporter |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-01-12 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://twitter.com/JohnDBeckTV/status/510573693148205056?s=19 |sernav=Jêderka profîla twîtterê |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper= |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Cameron di 27ê Tebaxa 2013an de strana bi navê "On Top of the World" ya Imagine Dragons wekî singlê derxist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://music.apple.com/us/album/on-top-world-from-liv-maddie/687879375 |malper=music.apple.com |tarîxa-gihiştinê=2021-01-12 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-arşîvê=2020-10-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201021054941/https://music.apple.com/us/album/on-top-world-from-liv-maddie/687879375 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Strana wê li ser lîsteya Billboard Kid Digital Songs heta rêza 17an de derket û sê hefte li ser lîsteyê ma. Di 15ê Cotmeha 2013an de stranekî wê ya din "Better In Stereo" di bin Walt Disney Records de wek single hate weşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://itunes.apple.com/us/album/better-in-stereo-from-liv/id719824746 |sernav=iTunes - Music - Better in Stereo (From "Liv and Maddie") - Single by Dove Cameron |tarîx=2014-10-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2021-01-12 |tarîxa-arşîvê=2014-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141028103720/https://itunes.apple.com/us/album/better-in-stereo-from-liv/id719824746 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> "Better In Stereo" di lîsteya Billboard Kid Digital Songs de di rêze 21an de ket lîsteyê û heta rêza 1em derket. Di Sibata 2014an de Cameron piştrastkir ku ji bo albûma xwe ya studyoya yekem dest bi tomarkirina stûdyoyê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.manchestereveningnews.co.uk/whats-on/family-kids-news/disneys-dove-cameron-cloud-9-6664217 |sernav=Disney's Dove Cameron is on 'Cloud 9' at Chill Factore |paşnav=Bourne |pêşnav=Dianne |tarîx=2014-02-03 |malper=Manchester Evening News |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-01-12 }}</ref> Singlea wê ya din a bi navê "Count Me In", di 3ê Hezîrana 2014an de hat weşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://itunes.apple.com/us/album/count-me-in-from-liv-maddie/id880743711 |sernav=iTunes - Music - Count Me In (From "Liv & Maddie") - Single by Dove Cameron |tarîx=2014-10-19 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2021-01-12 |tarîxa-arşîvê=2014-10-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141019215128/https://itunes.apple.com/us/album/count-me-in-from-liv-maddie/id880743711 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Stran, rêza Billboard Kids Digital Songs de derkete hejmara yekem a lîsteyê. Di sala 2015an de Cameron di yekemîn filmê xwe yê Ne-Disney bi navê Barely Lethal ku ji aliyê A24 Films ve ji aliyê şanogerî ve hat derxistin de lîska Lîz Larson lîst.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/barely-lethal-starring-hailee-steinfeld-777510 |sernav='Barely Lethal' Starring Hailee Steinfeld Goes to A24, DirecTV (Exclusive) |tarîx=2015-02-24 |malper=The Hollywood Reporter |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-01-12 }}</ref> == Fîlmografî == === Fîlm === {| class="wikitable sortable" |- align="center" bgcolor="#cccccc" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;"| Fîlmên wê |- align="center" bgcolor="#cccccc" |- !Sal !Sernav !Rol !Nîşe |- |2015 |''Barely Lethal'' |Liz Larson | |- |2015 |''R.L. Stine's Monsterville: Cabinet of Souls'' |Beth |Direct-to-video film |- |2018 |''Dumplin''' |Bekah Cotter | |- |2019 |''The Angry Birds Movie 2'' |Ella (deng) | |- |2020 |''Isaac'' |Cassi |Post-hilberîn |} === Televîzyon === {|class="wikitable sortable" |- align="center" bgcolor="#cccccc" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;"| Fîlmên televizyonê |- align="center" bgcolor="#cccccc" |- ! Sal ! Sernav ! Rol ! class="unsortable"| Nîşe |- | 2012 | ''[[Shameless (American TV series)|Shameless]]'' | Holly Herkimer | Beş: "A Beautiful Mess", "Father's Day" |- | 2012 | ''[[The Mentalist]]'' | Charlotte Anne Jane | Beş: "[[The Mentalist (season 5)#ep96|Devil's Cherry]]" |- | 2013 | ''[[Malibu Country]]'' | Sienna | Beş: "[[Malibu Country#ep8|Push Comes to Shove]]" |- | 2013–2017 | ''[[Liv and Maddie]]'' | [[List of Liv and Maddie characters#Liv Rooney|Liv Rooney]]/[[List of Liv and Maddie characters#Maddie Rooney|Maddie Rooney]] | Lead role (dual role) |- | 2014 | ''[[Cloud 9 (2014 film)|Cloud 9]]'' | Kayla Morgan | Fîlmê televizyonê |- | 2015 | ''[[Austin & Ally]]'' | Bobbie | Beş: "[[List of Austin & Ally episodes#ep73|Duos & Deception]]"<ref>{{Jêder-malper |url=https://variety.com/2015/tv/news/kc-undercover-watch-bella-thorne-zendaya-video-1201467745/ |sernav=Watch: Bella Thorne & Zendaya Reunite on 'K.C. Undercover' (Exclusive Clip) |xebat=[[Variety (magazine)|Variety]] |paşnav=Wagmeister |pêşnav=Elizabeth |tarîx=7 nîsan 2015 |tarîxa-gihiştinê=10 nîsan 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150410200318/http://variety.com/2015/tv/news/kc-undercover-watch-bella-thorne-zendaya-video-1201467745/ |tarîxa-arşîvê=10 nîsan 2015 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> |- | 2015 | ''[[Descendants (2015 film)|Descendants]]'' | Mal | Fîlmê televizyonê |- | 2015–2017 | ''[[Descendants: Wicked World]]'' | Mal | Rola dengê |- | 2016 | ''[[Hairspray Live!]]'' | Amber Von Tussle | [[NBC]] hilberîna zindî |- | 2016 | ''[[Ultimate Spider-Man (TV series)|Ultimate Spider-Man vs. the Sinister 6]]'' | [[Spider-Woman (Gwen Stacy)|Gwen Stacy / Spider-Gwen]], Police officer | Rola dengê; beş: "Return to the Spider-Verse" Pt. 4 |- | 2017 | ''[[Project Runway]]'' | Herself | Dadmend; 1 beş |- | 2017 | ''[[Descendants 2]]'' | Mal | Fîlmê televizyonê |- | 2017 | ''[[The Lodge (TV series)|The Lodge]]'' | Jess | 4 beş |- | 2018 | ''[[Agents of S.H.I.E.L.D.]]'' | Ruby Hale | Rola dubare (dansala 5an); 6 beş |- | 2018 | ''[[Soy Luna]]'' | Herself | Beş: "Invitadas especiales, sobre ruedas" (dansala 3an) |- | 2018 | ''[[Marvel Rising#Initiation|Marvel Rising: Initiation]]'' | [[Spider-Woman (Gwen Stacy)|Ghost-Spider]] | Rola deng; rêzefîlm kurt li ser qenala Disney XD |- | 2018 | ''[[Angie Tribeca]]'' | Grace | Beş: "Glitch Perfect" |- | 2018 | ''[[Descendants (franchise)#Under the Sea: A Descendants Short Story|Under the Sea: A Descendants Story]]'' | Mal | Kurtefîlmê televizyonê |- | 2019 |''[[Celebrity Family Feud]]'' | Herself | Pêşbirk |- | 2019 | ''[[Descendants 3]]'' | Mal | Fîlmê televizyonê |- | 2019 | [[Marvel Rising#Specials|''Marvel Rising'' specials]] | Ghost-Spider | Rola dengê; 3 fîlmê televizyonê ya taybet |- | 2020 | ''[[The Disney Family Singalong]]'' | Herself | Fîlmê televizyonê ya taybet |- | TBA | ''[[Schmigadoon!]]'' | Betsy | Rola sereke, rêzefîlmên pêşerojê |}<!-- Do NOT add pre-production projects, until the start of filming on the project can be sourced to a [[WP:RS]], as per [[WP:FILMOGRAPHY]] and [[WP:CRYSTAL]]. --> == Dîskografî == === Stranên klîbê === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" border="1" |- ! Sernav ! Sal ! Hunermend (ên) din ! Albûm ! Derhêner ! Çav. |- ! colspan="6"| Hunermendê sereke |- ! scope="row"| "Better in Stereo" | 2013 | {{N/a}} | rowspan="2"| ''Liv and Maddie'' | Brando Dickerson | |- ! scope="row"| "What a Girl Is" | rowspan="2"| 2015 | [[Christina Grimmie]] and Baby Kaely | Layne Pavoggi | |- ! scope="row"| "If Only" | rowspan="2" {{N/a}} | ''Descendants'' | Kenny Ortega | |- ! scope="row"| "Genie in a Bottle" | rowspan="2"| 2016 | {{N/a|Non-album single}} | Jay Martin | |- ! scope="row"| "Jolly to the Core" | rowspan="2"| Sofia Carson, Cameron Boyce and Booboo Stewart | ''Disney Channel Holiday Hits'' | Nediyar | |- ! scope="row"| "Ways to Be Wicked" | 2017 | ''Descendants 2'' | Kenny Ortega | |- ! scope="row"| "Born Ready" | rowspan="2"| 2018 | {{N/a}} | ''Marvel Rising: Secret Warriors'' | Nediyar | |- ! scope="row"| "Stronger" | China Anne McClain | {{N/a|Non-album single}} | Scott Rhea | |- ! scope="row"| "Good to Be Bad" | rowspan=5| 2019 | Sofia Carson, Booboo Stewart, Cameron Boyce, Jadah Marie and [[Anna Cathcart]] | ''Descendants 3'' | Kenny Ortega | |- ! scope="row"| "Waste" | rowspan=5 {{N/a}} | rowspan=5 | rowspan=2 Nediyar | |- ! scope="row"| "Bloodshot" | | | |- ! scope="row"| "So Good" | Griffin Stoddard | | |- ! scope="row"| "Out Of Touch" | {{N/a|Unknown}} | | |- ! scope="row"| "We Belong" | 2020 | Luke Nairn | | |- ! colspan="6"| Guest appearances |- ! scope="row"| "[[Believe (Shawn Mendes song)|Believe]]" | 2015 | [[Shawn Mendes]] | ''Descendants'' | [[Jake Kasdan]] | |- ! scope="row"| "Graduation" |2019 |[[Benny Blanco]], [[Juice Wrld]] |{{N/a|Non-album single}} |[[Jake Schreier]] | |- |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Aktrîsên dengî yên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên fîlman ên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên sahneyê yên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên televîzyonê yên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên zarok ên amerîkî]] [[Kategorî:Artîstên Columbia Records]] [[Kategorî:Kesên LGBTQ ên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Muzîkvanên femînîst]] [[Kategorî:Stranbêjên amerîkî]] [[Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin ên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Stranbêjên popê yên amerîkî yên jin]] frdk8oiytgdkn5317gxw099a6mjen1g 0 100485 2095828 1916246 2026-09-26T04:52:59Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095828 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Dorothy Appleby''' (jdb. 6 kanûna paşîn 1906 – m. 9 tebax 1990) [[Lîstikvan|lîstikvaneke fîlimê]] ya amerîkî bû. Wî di navbera 1931 û 1943an de di zêdeyî 50 fîliman de beşdarî kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1906]] [[Kategorî:Mirin 1990]] [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Aktrîsên fîlman ên amerîkî]] 40dpjhviqhag007qrv71fpvefeqq01r 0 104237 2095827 1977975 2026-09-26T04:50:05Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095827 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | zimanê_navê_rastî = en }} '''Donald Henry Rumsfeld''' (jdb. {{Jidayikbûn|09|07|1932}}, [[Şîkago]], [[Illinois]], m. {{Mirin|29|06|2021}}, [[Taos]], [[New Mexico]]) siyasetmedarekî Amerîkayê bû. Ew du caran bû ye wezîrê parastina Amerîkayê. == Jiyana wî == Sala 1932ê li Şîkagoyê ji dayik bûye. Ji 1975−1977 û 2001−2006 wezîrê Berevaniyê yê Amerîkayê bû ye, li 1963−1969 bû ye endamê Civata Nûneran ya Dewletên Yekbûyî, di îdareya [[George W. Bush|George Bush]] de ku weke endazyarê herdu şerên Efxanistan û [[Şerê Iraqê|Iraqê]] dihat naskirin. Di 88 saliyê de koça dawî kir.<ref>{{Jêder-malper |sernav=Initial Planning and Execution in Afghanistan and Iraq |url=https://ndupress.ndu.edu/Portals/68/Documents/Books/lessons-encountered/lessons-encountered_Ch1.pdf?ver=2015-09-29-125128-023. |malper=ndupress.ndu.edu |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Donald Rumsfeld koça dawî kir |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/world/01072021 |malper=www.rudaw.net }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyasetmedar-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1932]] [[Kategorî:Karsazên ji Şîkagoyê]] [[Kategorî:Mirin 2021]] [[Kategorî:Sêwirînerên lîstikan ên amerîkî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên ji Şîkagoyê]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên nehonakî yên mêr]] smh0jvxm8z1jojbrui9fxwhblcbdvn5 0 112558 2095832 1843022 2026-09-26T04:57:26Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095832 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | wdneyîne = Beşa îdarî | nav = Drenthe | statû = [[Parêzgeh]] | etîketa_binebeşê2 = [[Herêmên Holendayê]] | navê_binebeşê2 = | etîketa_binebeşê3 = | navê_binebeşê3 = }} '''Drenthe''', yek ji 12e parêzgehên îdarî yên [[Holenda]]yê ye. Paytexta herêmê bajarê [[Assen]] e û herêm li bakurê rojhilata Holendayê ye. Li sinorê başûr [[Overijsel]], li rojava [[Friesland]], li bakur [[Groningen]] û li rojhilat [[Almanya]] ciwar bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amsterdam.info/netherlands/provinces/ |sernav=Provinces of Netherlands {{!}} Amsterdam.info |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> == Bajar û şaredarî == Herêm li 12e şaredariya hatiye dabeşkirin. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin-left: 7px; font-size:90%" |- | [[Wêne:DrentheNumbered.png|çep|300px]] || # [[Aa en Hunze]] # [[Assen]] # [[Borger-Odoorn]] # [[Coevorden]] # [[Emmen, Drenthe]] # [[Hoogeveen]] # [[Meppel]] # [[Midden-Drenthe]] # [[Noordenveld]] # [[Tynaarlo]] # [[Westerveld (Países Bajos)|Westerveld]] # [[De Wolden]] |} == Gelhe == {| class="wikitable" !Sal !Gelhe !<abbr>±%</abbr> |- !1899 |148.544 |—     |- !1930 |222.432 | +49,7% |- !1960 |311.196 | +39,9% |- !1970 |366.590 | +17,8% |- !1980 |418.479 | +14,2% |- !1990 |441.028 | +5,4% |- !2000 |469.806 | +6,5% |- !2010 |490.981 | +4,5% |} <ref>{{Jêder-malper |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/7377vt/table?fromstatweb |sernav=CBS Statline |malper=opendata.cbs.nl |ziman=nl |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1796an de hatine avakirin]] fskt3v7lys97ftegiie7e7pa5sxg9wd 0 113739 2095825 1857142 2026-09-26T04:40:05Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095825 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | wdneyîne = Beşa îdarî | nav = Dithmarschen | statû = [[Navçeyên Almanyayê|Navçe]]<br>{{biçûk|''(Landkreis)''}} | etîketa_binebeşê2 = [[Herêmên Almanyayê|Herêma federe]]<br>''({{biçûk|Land}})'' | navê_binebeşê2 = [[Schleswig-Holstein]] }} '''Dithmarschen''', yek ji [[Navçeyên Almanyayê|navçeyên]] ''(Landkreis)'' herêma [[Schleswig-Holstein]]ê ya [[Almanya]]yê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Navçeyên Almanyayê Schleswig-Holstein}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Almanya-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Dithmarschen| ]] [[Kategorî:Komarên berê]] [[Kategorî:Navçeyên Schleswig-Holsteinê]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1550î de hilweşiyan]] k47aqjjt7ijc9mt7dx2v9tgfqv2a3dy 0 123921 2095854 1765141 2026-09-26T09:33:05Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2095854 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} [[Wêne:Inaugurazione metro B1.jpg|thumb|270px|Trênek metroyê li stasyona Conca d'Oro]] [[Wêne:Metro e ferrovie roma.svg|thumb|270px|Nexşeya xet û rawestgehên Metroya Romayê]] [[Wêne:Montebello (binari).jpeg|thumb|270px|Stasyona Montebello ya xeta Roma-Civita Castellana-Viterbo]] '''Metroya Romayê''' (bi îtalî: ''Metropolitana di Roma'') li [[Roma]] ya paytexta [[Îtalya]]yê pergaleke veguhestina gelemperî ya metroyê ye. Metroya Romayê di sala 1955an de hate vekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.atac.roma.it/page.asp?p=52 |sernav=ATAC S.p.A. {{!}} Azienda per la mobilità {{!}} azienda |tarîx=2016-07-23 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2021-12-26 |roja-arşîvê=2016-07-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160723131419/http://www.atac.roma.it/page.asp?p=52 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Sê xetên metroyê bi navê A, B û C heye. Tora ku dirêjahiya wî digehije 60 km ye bi awaya X'ê ye. [[Rawestgeha Termini]] stasyona sereke ya metroya bajarê [[Roma]]yê ye. == Dîrok == Yekem metro li Romayê di sala 1930an de di dema hukûmeta faşîst de hate sêwirandin û dest pê kir. Bi mebesta peydakirina veguhastinek bilez ji stasyona Termini, ku li navenda bajêr e, bi navçeya nû ya bi navê E42 re bê peydakirin, hate sewirandin. Lêbelê çêkirina metroyê di dawiya sala 1940an de ji ber ketina Îtalyayê ya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de pêk nehat. Di dema qutbûna xebatan de, berê jî hin tunel hatibûn çêkirin (li beşa ji Termînî heta Pîramîdê) ku wekî stargeha bombeyan dihatin bikaranîn. Karên avakirinê di sala 1948an de ji nû ve dest pê kir û di heman demê de pêşdeçûna xebatên li devera ku pêşangeh lê dihat lidarxistin, ku beşekî xuyang, armanc (bû navçeyek îdarî) û navê (EUR) hate guhertin. Xet di 10ê Sibata 1955an de hate vekirin. Xebat di sala 1964an de li devera Tuscolana dest pê kir û xebat ji ber derengî û bûyerên nediyar, bi giranî ji ber organîzasyona xirab, tevlihev bû. Di destpêkê de, teknîkek kolandina vekirî hate plan kirin, ev jî bû sedema pirsgirêkên mezin ên trafîk a li başûrê rojhilatê Romayê. Jiber vî yekê xebat hatin qutkirin û piştî 5 salan bi makîneya borandina tunelê xebatên kolandinê ji nûve destpêkir. Ev rêbaz her çend qismen pirsgirêka trafîkê çareser bike jî lê ber lerizînên xurt ên di dema kolandinê de zirareke mezin gihişte avahiyên Romayê. Di dema xebatan de, bi taybetî li qada Plaza de la República pir caran rastî vedîtinên arkeolojîk hatin. Ji ber vê yekê pêdivî bû ku rêgezek were plan kirin. Federico Fellini, di fîlma xwe ya Romayê de, karê makîneya borandina tunelê û "bûyerên arkeolojîk" nîşan da. == Xetên metroyê == {| class="wikitable" |- !width=5%|Xet !width=20%|Rawestgehên metroyê !width=8%|Dîroka despêkirinê ! width="10%" |Dirêjahiya xetê<br />(km) ! width="6%" |Hêjmara rawestgehan ! width="10%" |Dema rêwîtiyê (xulek) |-style="text-align: center" | [[Wêne:Metropolitana di Roma A.svg|40px|link=Line A (Rome Metro)]] | [[Battistini (Rome Metro)|Battistini]] ↔ [[Anagnina (Rome Metro)|Anagnina]] | 1980 | 18.4 | 27 | 41 |-style="text-align: center" | [[Wêne:Metropolitana di Roma B.svg|40px|link=Line B (Rome Metro)]] | [[Laurentina (Rome Metro)|Laurentina]] ↔ [[Rebibbia (Rome Metro)|Rebibbia]] / [[Jonio (Rome Metro)|Jonio]] | 1955 | 23.5 | 26 | 34/34 |- |-style="text-align: center" | [[Wêne:Metropolitana di Roma C.svg|40px|link=Line C (Rome Metro)]] | [[Monte Compatri-Pantano (Rome Metro)|Monte Compatri-Pantano]] ↔ [[Lodi (Rome Metro)|Lodi]] | 2014 | 18.1 | 21 | 34 |- | colspan="3" style="text-align: right;" | '''Giştî:''' | style="text-align: center;"|'''60''' | style="text-align: center" |'''73''' | |- |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1955an li Îtalyayê]] [[Kategorî:Îtalya]] [[Kategorî:Torên metroyê]] pp6hek4yqlwz3dipd7pnzbfnspym2ws 0 138652 2095893 2054972 2026-09-26T11:54:44Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2095893 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdanka giştî}} '''Împeratoriya Xezer''' împeratoriyek tirkî bû ku di dawiya sedsala 6an de beşa başûr-rojavayê [[Rûsya|Rûsyaya]] nûjen, başûrê [[Ûkrayna]], [[Krîm (nîvgirav)|Krîm]] û [[Qazaxistan|Qazaxistanê]] kontrol dikir.{{sfn|Encyclopedia Britannica: Khazar|2020}} Wan împeratoriya herî bi hêz ava kir ku piraniya erdên [[Împeratoriya Goktirkan a rojava]] kontrol kir piştî ku împeratoriya goktirkan a rojava hilweşiya.{{sfn|Sneath|2007|p=25}} Împaratoriya Xezer bû yek ji împaratoriyên bazirganiyê yên herî mezin, ku beşa rojava ya Rêya Îpekê kontrol kir û wekî xaçerêyek di navbera Çîn, Rojhilata Navîn û Ewropayê de rolek mezin lîst.{{sfn|Noonan|1999|p=493}}{{sfn|Golden|2011a|p=65}} Xezerî piranî [[Cihûtî|cihû]] û [[Tengrîzm|tengrîstî]] bûn, lê hinek [[Budîzm|budî]] û [[Xiristiyanî|xiristiyan]] jî li wir bûn.{{sfn|Noonan|1999|p=498}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bibliyografî == * {{Jêder-kitêb |paşnav=Noonan |pêşnav=Thomas S. |sal=1999 |sernav=The New Cambridge Medieval History: Volume 3, C.900-c.1024 |ziman=en |paşnavê-edîtor1=Reuter |pêşnavê-edîtor1=Timothy |paşnavê-edîtor2=McKitterick |pêşnavê-edîtor2=Rosamond |weşanger=Cambridge University Press |cild=3 |rr=485–534 |beş=European Russia c500-c1050 |isbn=978-0-521-36447-8 |url=https://books.google.com/books?id=u-SsbHs5zTAC&pg=PA508 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 650î de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 960î de hilweşiyan]] [[Kategorî:Gelên tirkî]] [[Kategorî:Împeratoriya Xezer| ]] 6trcc632b212gz6tehmnwklm7fipyj1 0 138734 2095834 1835809 2026-09-26T04:59:12Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095834 wikitext text/x-wiki '''Dubeytî''' yek ji [[qalib]]ên [[helbest]]a kurdî ye<ref>[[P. Cihanî]]. Lêkolînewe. Qalibên helbesta kurdî 1. [[Sirwe]], 95-96, r. 1-3</ref><ref>[[P. Cihanî]]. Lêkolînewe. Qalibên helbesta kurdî 2. [[Sirwe]], 97-98, r. 6-7</ref>. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Qalibên helbesta kurdî]] [[Kategorî:Wêjeya farisî]] [[Kategorî:Dahênên îranî]] n5upjtfqf2w2xpn1cbfbjer7jacqxyg 0 139661 2095810 1787718 2026-09-25T22:27:19Z Kurê Acemî 105128 /* Jiyana berî û perwerde */ 2095810 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = <!-- Ji bo aktor û aktrîsan li vir "sînema" binivîsin --> | bilêvkirin = | wêne = Ali Tatar (cropped).jpg | sernavê_wêne = | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1968|10|15}} | cihê_jidayikbûnê = [[Nêrwe]], [[Rêkan]], [[Amêdî]], [[Başûrê Kurdistanê]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | hevwelatî = | pîşe = [[Siyasetmedar]] | salên_çalak = | perwerde = | destûrname = <!-- tenê ji bo kesên kevn yên li medreseyê xwendine --> | esil = [[Kurd]] | şanenav = | nav = | navê_rastî = | sernav = <!-- Mînak: Jina Yekê ya DYAyê yan Profesorê Matematîkê --> | zimanê_navê_rastî = | mezinahiya_wêne = | navê_jidayikbûnê = | imadkirin = | roja_windabûnê = | cihê_windabûnê = | rewşa_windabûnê = | sedema_mirinê = | vedîtina_bedenê = | cihê_goristanê = | abîde = | navê_din = | rêxistin = | bejn = | televîzyon = | partî = [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] | tevger = | dîn = | mezheb = | gilîname = | ceza = | rewşa_cezayê = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê_û_bav = | xizm = | xelat = | modul = | modul2 = | modul3 = | modul4 = | modul5 = | modul6 = | mezinahiya_şanenavê = | sernavê_şanenavê = | malper = | cisn = | cihê aramiyê = | karder = | ajans = | embed = | sedema_navdarbûnê = | xebat = | xebatên_navdar = <!-- Dewsa |xebat= tê bikaranîn, ji bo fîlm/rêzefîlm hwd --> | stîl = | serdem = | dewr = | sermiyana_net = | berê = | paşê = | koordînatên_cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_aramiyê = | pênasê_pêşîn = | pênasê_paşîn = | meqam = | dijber = | endamên_desteyê = | dê = | bav = | malbat = | jêrenot = | awayê_ser = | bandorbar = | bandorker = | rewşa_hiqûqî = }} '''Elî Teter Tewfîq Mihemed Emîn''' (jdb. 15ê çiriya pêşîn 1968 li Nêrwe, Rêkan, Amêdî, Başûrê Kurdistanê) siyasetmedarekî kurd ê Partiya Demokrat a Kurdistanê (PDK) ye. Ji meha hezîranê ve parêzgarê Dihokê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://speemedia.com/dreja.aspx?=hewal&jmare=92668&Jor=1 |sernav=عەلی تەتەر وەک پارێزگاری دهۆک هەڵبژێردر |malper=speemedia.com |ziman=ckb |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2023-08-10 }}</ref> == Jînenîgarî == Teter di malbateke siyasî de hatiye dinyayê û di salên 1970î de tevî malbata xwe di zaroktiya xwe de sirgûnê Îranê bûye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://duhokprovince.com/duhok-governorate/ |sernav=Duhok Governorate |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-08-10 }}</ref> Di sala 1989an de tevlî hêzên rizgariya Kurdistanê dibe û demekê ji aliyê hêzên Îraqî ve tê girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://auk.edu.krd/our_team/governor-professor-ali-tatar/ |sernav=Governor Professor. Ali Tatar – The American University of Kurdistan |malper=[[Zanîngeha Amerîkayî ya Kurdistanê]] |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-08-10 }}</ref>Teter bekeloriyos li koleja hunerî - beşa dîrok li [[Zanîngeha Dihokê]] wergirtiye û bawernameya masterê di beşa dîroka nû û hevdem de qedandiye û di sala 2008 de doktoraya xwe wergirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://shafaq.com/ar/%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D9%80%D9%80%D8%AA%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A7%D8%AA/%D8%B9%D9%84%D9%8A-%D8%AA%D8%AA%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D8%A7%D9%81%D8%B8%D8%A7-%D9%84%D8%AF%D9%87%D9%88%D9%83-%D8%AE%D9%84%D9%81%D8%A7-%D9%84%D9%81%D8%B1%D9%87%D8%A7%D8%AF-%D8%A3%D8%AA%D8%B1%D9%88%D8%B4%D9%8A |sernav=علي تتر محافظاً لدهوك خلفاً لفرهاد أتروشي |malper=www.shafaq.com |ziman=ar |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2023-08-10 }}</ref> Di sala 2012an de li [[Zanîngeha Dihokê]] bû doçent û di sala 2018an de bi pileya tam a profesoriyê hat bilindkirin.<ref name=":0" /> Her wiha endamê Lijneya Rêvebir a [[Zanîngeha Amerîkayî ya Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://auk.edu.krd/about/board-of-trustees/ |sernav=Board of Trustees – The American University of Kurdistan |malper=auk.edu.krd |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-08-10 }}</ref> == Kariyera pîşeyî == Di navbera salên 2002 û 2011an<ref name=":0" /> de [[Rêveberê Giştî yê Nihênîkariya Parêzgeha Dihokê]] bû û di nava PDKê de çendîn wezîfeyên xwe girtibû û di sala 2020ê de ji aliyê serokwezîr [[Mesrûr Barzanî]] ve weke parêzgarê Dihokê hat destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mei.edu/publications/war-home-need-internal-security-sector-reform-iraqi-kurdistan |sernav=The War at Home: The Need for Internal Security Sector Reform in Iraqi Kurdistan |paşnav=Bakr |pêşnav=Mara Jasm |malper=[[Enstîtuya Rojhilata Navîn]] |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-08-10 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê]] imldkdrzcz00tu0c9jd2le15nfrpftw 2095811 2095810 2026-09-25T22:27:29Z Kurê Acemî 105128 /* Jînenîgarî */ 2095811 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = <!-- Ji bo aktor û aktrîsan li vir "sînema" binivîsin --> | bilêvkirin = | wêne = Ali Tatar (cropped).jpg | sernavê_wêne = | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1968|10|15}} | cihê_jidayikbûnê = [[Nêrwe]], [[Rêkan]], [[Amêdî]], [[Başûrê Kurdistanê]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | hevwelatî = | pîşe = [[Siyasetmedar]] | salên_çalak = | perwerde = | destûrname = <!-- tenê ji bo kesên kevn yên li medreseyê xwendine --> | esil = [[Kurd]] | şanenav = | nav = | navê_rastî = | sernav = <!-- Mînak: Jina Yekê ya DYAyê yan Profesorê Matematîkê --> | zimanê_navê_rastî = | mezinahiya_wêne = | navê_jidayikbûnê = | imadkirin = | roja_windabûnê = | cihê_windabûnê = | rewşa_windabûnê = | sedema_mirinê = | vedîtina_bedenê = | cihê_goristanê = | abîde = | navê_din = | rêxistin = | bejn = | televîzyon = | partî = [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] | tevger = | dîn = | mezheb = | gilîname = | ceza = | rewşa_cezayê = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê_û_bav = | xizm = | xelat = | modul = | modul2 = | modul3 = | modul4 = | modul5 = | modul6 = | mezinahiya_şanenavê = | sernavê_şanenavê = | malper = | cisn = | cihê aramiyê = | karder = | ajans = | embed = | sedema_navdarbûnê = | xebat = | xebatên_navdar = <!-- Dewsa |xebat= tê bikaranîn, ji bo fîlm/rêzefîlm hwd --> | stîl = | serdem = | dewr = | sermiyana_net = | berê = | paşê = | koordînatên_cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_aramiyê = | pênasê_pêşîn = | pênasê_paşîn = | meqam = | dijber = | endamên_desteyê = | dê = | bav = | malbat = | jêrenot = | awayê_ser = | bandorbar = | bandorker = | rewşa_hiqûqî = }} '''Elî Teter Tewfîq Mihemed Emîn''' (jdb. 15ê çiriya pêşîn 1968 li Nêrwe, Rêkan, Amêdî, Başûrê Kurdistanê) siyasetmedarekî kurd ê Partiya Demokrat a Kurdistanê (PDK) ye. Ji meha hezîranê ve parêzgarê Dihokê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://speemedia.com/dreja.aspx?=hewal&jmare=92668&Jor=1 |sernav=عەلی تەتەر وەک پارێزگاری دهۆک هەڵبژێردر |malper=speemedia.com |ziman=ckb |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2023-08-10 }}</ref> == Jînenîgarî == Teter di malbateke siyasî de hatiye dinyayê û di salên 1970î de tevî malbata xwe di zaroktiya xwe de sirgûnê Îranê bûye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://duhokprovince.com/duhok-governorate/ |sernav=Duhok Governorate |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-08-10 }}</ref> Di sala 1989an de tevlî hêzên rizgariya Kurdistanê dibe û demekê ji aliyê hêzên Îraqî ve tê girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://auk.edu.krd/our_team/governor-professor-ali-tatar/ |sernav=Governor Professor. Ali Tatar – The American University of Kurdistan |malper=[[Zanîngeha Amerîkayî ya Kurdistanê]] |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-08-10 }}</ref>Teter bekeloriyos li koleja hunerî - beşa dîrok li [[Zanîngeha Dihokê]] wergirtiye û bawernameya masterê di beşa dîroka nû û hevdem de qedandiye û di sala 2008an de doktoraya xwe wergirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://shafaq.com/ar/%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D9%80%D9%80%D8%AA%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A7%D8%AA/%D8%B9%D9%84%D9%8A-%D8%AA%D8%AA%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D8%A7%D9%81%D8%B8%D8%A7-%D9%84%D8%AF%D9%87%D9%88%D9%83-%D8%AE%D9%84%D9%81%D8%A7-%D9%84%D9%81%D8%B1%D9%87%D8%A7%D8%AF-%D8%A3%D8%AA%D8%B1%D9%88%D8%B4%D9%8A |sernav=علي تتر محافظاً لدهوك خلفاً لفرهاد أتروشي |malper=www.shafaq.com |ziman=ar |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2023-08-10 }}</ref> Di sala 2012an de li [[Zanîngeha Dihokê]] bû doçent û di sala 2018an de bi pileya tam a profesoriyê hat bilindkirin.<ref name=":0" /> Her wiha endamê Lijneya Rêvebir a [[Zanîngeha Amerîkayî ya Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://auk.edu.krd/about/board-of-trustees/ |sernav=Board of Trustees – The American University of Kurdistan |malper=auk.edu.krd |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-08-10 }}</ref> == Kariyera pîşeyî == Di navbera salên 2002 û 2011an<ref name=":0" /> de [[Rêveberê Giştî yê Nihênîkariya Parêzgeha Dihokê]] bû û di nava PDKê de çendîn wezîfeyên xwe girtibû û di sala 2020ê de ji aliyê serokwezîr [[Mesrûr Barzanî]] ve weke parêzgarê Dihokê hat destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mei.edu/publications/war-home-need-internal-security-sector-reform-iraqi-kurdistan |sernav=The War at Home: The Need for Internal Security Sector Reform in Iraqi Kurdistan |paşnav=Bakr |pêşnav=Mara Jasm |malper=[[Enstîtuya Rojhilata Navîn]] |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-08-10 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê]] st3o0ull8gavgoypeozusjmtth65tw8 2095812 2095811 2026-09-25T22:28:27Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2095812 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = <!-- Ji bo aktor û aktrîsan li vir "sînema" binivîsin --> | bilêvkirin = | wêne = Ali Tatar (cropped).jpg | sernavê_wêne = | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1968|10|15}} | cihê_jidayikbûnê = [[Nêrwe]], [[Rêkan]], [[Amêdî]], [[Başûrê Kurdistanê]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | hevwelatî = | pîşe = [[Siyasetmedar]] | salên_çalak = | perwerde = | destûrname = <!-- tenê ji bo kesên kevn yên li medreseyê xwendine --> | esil = [[Kurd]] | şanenav = | nav = | navê_rastî = | sernav = <!-- Mînak: Jina Yekê ya DYAyê yan Profesorê Matematîkê --> | zimanê_navê_rastî = | mezinahiya_wêne = | navê_jidayikbûnê = | imadkirin = | roja_windabûnê = | cihê_windabûnê = | rewşa_windabûnê = | sedema_mirinê = | vedîtina_bedenê = | cihê_goristanê = | abîde = | navê_din = | rêxistin = | bejn = | televîzyon = | partî = [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] | tevger = | dîn = | mezheb = | gilîname = | ceza = | rewşa_cezayê = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê_û_bav = | xizm = | xelat = | modul = | modul2 = | modul3 = | modul4 = | modul5 = | modul6 = | mezinahiya_şanenavê = | sernavê_şanenavê = | malper = | cisn = | cihê aramiyê = | karder = | ajans = | embed = | sedema_navdarbûnê = | xebat = | xebatên_navdar = <!-- Dewsa |xebat= tê bikaranîn, ji bo fîlm/rêzefîlm hwd --> | stîl = | serdem = | dewr = | sermiyana_net = | berê = | paşê = | koordînatên_cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_aramiyê = | pênasê_pêşîn = | pênasê_paşîn = | meqam = | dijber = | endamên_desteyê = | dê = | bav = | malbat = | jêrenot = | awayê_ser = | bandorbar = | bandorker = | rewşa_hiqûqî = }} '''Elî Teter Tewfîq Mihemed Emîn''' (jdb. 15ê çiriya pêşîn a 1968an li [[Amêdî]], [[Başûrê Kurdistanê]]) siyasetmedarekî kurd ê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) ye. Ji meha hezîranê ve parêzgarê [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://speemedia.com/dreja.aspx?=hewal&jmare=92668&Jor=1 |sernav=عەلی تەتەر وەک پارێزگاری دهۆک هەڵبژێردر |malper=speemedia.com |ziman=ckb |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2023-08-10 }}</ref> == Jînenîgarî == Teter di malbateke siyasî de hatiye dinyayê û di salên 1970î de tevî malbata xwe di zaroktiya xwe de sirgûnê Îranê bûye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://duhokprovince.com/duhok-governorate/ |sernav=Duhok Governorate |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-08-10 }}</ref> Di sala 1989an de tevlî hêzên rizgariya Kurdistanê dibe û demekê ji aliyê hêzên Îraqî ve tê girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://auk.edu.krd/our_team/governor-professor-ali-tatar/ |sernav=Governor Professor. Ali Tatar – The American University of Kurdistan |malper=[[Zanîngeha Amerîkayî ya Kurdistanê]] |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-08-10 }}</ref>Teter bekeloriyos li koleja hunerî - beşa dîrok li [[Zanîngeha Dihokê]] wergirtiye û bawernameya masterê di beşa dîroka nû û hevdem de qedandiye û di sala 2008an de doktoraya xwe wergirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://shafaq.com/ar/%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D9%80%D9%80%D8%AA%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A7%D8%AA/%D8%B9%D9%84%D9%8A-%D8%AA%D8%AA%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D8%A7%D9%81%D8%B8%D8%A7-%D9%84%D8%AF%D9%87%D9%88%D9%83-%D8%AE%D9%84%D9%81%D8%A7-%D9%84%D9%81%D8%B1%D9%87%D8%A7%D8%AF-%D8%A3%D8%AA%D8%B1%D9%88%D8%B4%D9%8A |sernav=علي تتر محافظاً لدهوك خلفاً لفرهاد أتروشي |malper=www.shafaq.com |ziman=ar |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2023-08-10 }}</ref> Di sala 2012an de li [[Zanîngeha Dihokê]] bû doçent û di sala 2018an de bi pileya tam a profesoriyê hat bilindkirin.<ref name=":0" /> Her wiha endamê Lijneya Rêvebir a [[Zanîngeha Amerîkayî ya Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://auk.edu.krd/about/board-of-trustees/ |sernav=Board of Trustees – The American University of Kurdistan |malper=auk.edu.krd |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-08-10 }}</ref> == Kariyera pîşeyî == Di navbera salên 2002 û 2011an<ref name=":0" /> de [[Rêveberê Giştî yê Nihênîkariya Parêzgeha Dihokê]] bû û di nava PDKê de çendîn wezîfeyên xwe girtibû û di sala 2020ê de ji aliyê serokwezîr [[Mesrûr Barzanî]] ve weke parêzgarê Dihokê hat destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mei.edu/publications/war-home-need-internal-security-sector-reform-iraqi-kurdistan |sernav=The War at Home: The Need for Internal Security Sector Reform in Iraqi Kurdistan |paşnav=Bakr |pêşnav=Mara Jasm |malper=[[Enstîtuya Rojhilata Navîn]] |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-08-10 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê]] aeegufle38tklahm759cimeczgvb46z 2095813 2095812 2026-09-25T22:28:46Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2095813 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = <!-- Ji bo aktor û aktrîsan li vir "sînema" binivîsin --> | bilêvkirin = | wêne = Ali Tatar (cropped).jpg | sernavê_wêne = | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1968|10|15}} | cihê_jidayikbûnê = [[Nêrwe]], [[Rêkan]], [[Amêdî]], [[Başûrê Kurdistanê]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | hevwelatî = | pîşe = [[Siyasetmedar]] | salên_çalak = | perwerde = | destûrname = <!-- tenê ji bo kesên kevn yên li medreseyê xwendine --> | esil = [[Kurd]] | şanenav = | nav = | navê_rastî = | sernav = <!-- Mînak: Jina Yekê ya DYAyê yan Profesorê Matematîkê --> | zimanê_navê_rastî = | mezinahiya_wêne = | navê_jidayikbûnê = | imadkirin = | roja_windabûnê = | cihê_windabûnê = | rewşa_windabûnê = | sedema_mirinê = | vedîtina_bedenê = | cihê_goristanê = | abîde = | navê_din = | rêxistin = | bejn = | televîzyon = | partî = [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] | tevger = | dîn = | mezheb = | gilîname = | ceza = | rewşa_cezayê = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê_û_bav = | xizm = | xelat = | modul = | modul2 = | modul3 = | modul4 = | modul5 = | modul6 = | mezinahiya_şanenavê = | sernavê_şanenavê = | malper = | cisn = | cihê aramiyê = | karder = | ajans = | embed = | sedema_navdarbûnê = | xebat = | xebatên_navdar = <!-- Dewsa |xebat= tê bikaranîn, ji bo fîlm/rêzefîlm hwd --> | stîl = | serdem = | dewr = | sermiyana_net = | berê = | paşê = | koordînatên_cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_aramiyê = | pênasê_pêşîn = | pênasê_paşîn = | meqam = | dijber = | endamên_desteyê = | dê = | bav = | malbat = | jêrenot = | awayê_ser = | bandorbar = | bandorker = | rewşa_hiqûqî = }} '''Elî Teter Tewfîq Mihemed Emîn''' (jdb. 15ê çiriya pêşîn a 1968an li [[Amêdî]], [[Başûrê Kurdistanê]]) siyasetmedarekî kurd ê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) ye. Ji hezîrana 2020ê ve parêzgarê [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://speemedia.com/dreja.aspx?=hewal&jmare=92668&Jor=1 |sernav=عەلی تەتەر وەک پارێزگاری دهۆک هەڵبژێردر |malper=speemedia.com |ziman=ckb |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2023-08-10 }}</ref> == Jînenîgarî == Teter di malbateke siyasî de hatiye dinyayê û di salên 1970î de tevî malbata xwe di zaroktiya xwe de sirgûnê Îranê bûye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://duhokprovince.com/duhok-governorate/ |sernav=Duhok Governorate |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-08-10 }}</ref> Di sala 1989an de tevlî hêzên rizgariya Kurdistanê dibe û demekê ji aliyê hêzên Îraqî ve tê girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://auk.edu.krd/our_team/governor-professor-ali-tatar/ |sernav=Governor Professor. Ali Tatar – The American University of Kurdistan |malper=[[Zanîngeha Amerîkayî ya Kurdistanê]] |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-08-10 }}</ref>Teter bekeloriyos li koleja hunerî - beşa dîrok li [[Zanîngeha Dihokê]] wergirtiye û bawernameya masterê di beşa dîroka nû û hevdem de qedandiye û di sala 2008an de doktoraya xwe wergirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://shafaq.com/ar/%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D9%80%D9%80%D8%AA%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A7%D8%AA/%D8%B9%D9%84%D9%8A-%D8%AA%D8%AA%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D8%A7%D9%81%D8%B8%D8%A7-%D9%84%D8%AF%D9%87%D9%88%D9%83-%D8%AE%D9%84%D9%81%D8%A7-%D9%84%D9%81%D8%B1%D9%87%D8%A7%D8%AF-%D8%A3%D8%AA%D8%B1%D9%88%D8%B4%D9%8A |sernav=علي تتر محافظاً لدهوك خلفاً لفرهاد أتروشي |malper=www.shafaq.com |ziman=ar |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2023-08-10 }}</ref> Di sala 2012an de li [[Zanîngeha Dihokê]] bû doçent û di sala 2018an de bi pileya tam a profesoriyê hat bilindkirin.<ref name=":0" /> Her wiha endamê Lijneya Rêvebir a [[Zanîngeha Amerîkayî ya Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://auk.edu.krd/about/board-of-trustees/ |sernav=Board of Trustees – The American University of Kurdistan |malper=auk.edu.krd |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-08-10 }}</ref> == Kariyera pîşeyî == Di navbera salên 2002 û 2011an<ref name=":0" /> de [[Rêveberê Giştî yê Nihênîkariya Parêzgeha Dihokê]] bû û di nava PDKê de çendîn wezîfeyên xwe girtibû û di sala 2020ê de ji aliyê serokwezîr [[Mesrûr Barzanî]] ve weke parêzgarê Dihokê hat destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mei.edu/publications/war-home-need-internal-security-sector-reform-iraqi-kurdistan |sernav=The War at Home: The Need for Internal Security Sector Reform in Iraqi Kurdistan |paşnav=Bakr |pêşnav=Mara Jasm |malper=[[Enstîtuya Rojhilata Navîn]] |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-08-10 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê]] al7hbucex64qz1ial567f1tybejmsqk 0 141171 2095840 1750273 2026-09-26T05:07:38Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095840 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = Dêyleman | navê_fermî = | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = | welat = {{Ala|Îran}} | parêzgeh = [[Gîlan (parêzgeh)|Gîlan]] | şaristan = | bexş = | gundistan = | navê_nîştecihan = | gelhe = 1.729 | gelhe_sal = [[2016]] | rûerd = | bilindayî = | dem = | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | malper = }} '''Dêyleman''' ({{bi-fa|دیلمان }}) yek ji bajarê parêzgeha [[Gîlan (parêzgeh)|Gîlanê]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye. {{Parêzgeha Gîlanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Gîlanê]] [[Kategorî:Avabûnên 1999an li Îranê]] egyneqkn1nimwg9qb9ue0vfgsqanvou 0 141378 2095838 1750271 2026-09-26T05:05:15Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095838 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = Dêlvar | navê_fermî = | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = | welat = {{ala|Îran}} | welat_alî = | dûgel = | parêzgeh = [[Bûşehr (parêzgeh)|Bûşehr]] | serbajar = | rûerd = | gelhe = 4.442 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref> (2016) | bilindayî = | nexşe = | wêne = | wêne_sernav = | malper = }} '''Dêlvar''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Bûşehr (parêzgeh)|Bûşehrê]] ye û Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parêzgeha Bûşehrê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Bûşehrê]] [[Kategorî:Avabûnên 1996an li Îranê]] pw8663x3b1s17yasp4jcoc63vyg5w99 0 141613 2095841 1763623 2026-09-26T05:07:48Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095841 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = | navê_fermî = | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = | welat = {{Ala|Îran}} | welat_alî = | dûgel = | parêzgeh = [[Simnan (parêzgeh)|Simnan]] | serbajar = | rûerd = | gelhe = 5,647 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref> (2016) | bilindayî = | nexşe = | wêne = | wêne_sernav = | malper = }} '''Dîbac ''' ({{bi-fa|دیباج }}), yek ji bajarê parêzgeha [[Simnan (parêzgeh)|Simnanê]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Simnanê]] [[Kategorî:Avabûnên 1993an li Îranê]] jlw0v2kky9roaooewdysktbrnpkjjy2 1 198663 2095883 1477143 2026-09-26T11:26:21Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Gotûbêj:Sîr]] weke [[Gotûbêj:Allium sativum]] guhart 1477143 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=}} }} 0nwyoca94rmnlgz5sgzo5zbkc6a9ckl 2095889 2095883 2026-09-26T11:33:17Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Gotûbêj:Allium sativum]] weke [[Gotûbêj:Allium]] guhart 1477143 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=}} }} 0nwyoca94rmnlgz5sgzo5zbkc6a9ckl 0 329383 2095830 2085939 2026-09-26T04:55:58Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095830 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank şîrket | nav = Doğanlar Mobilya Grubu | logo = | cure = Pargîdaniya giştî | borsa = {{BIST|DGNMO}} | damezrandin = 1972 (Doğtaş)<br/>1935 (Kelebek Mobilya) | damezrêner = Hacı Ali Doğan (Doğtaş) | navend = Duzce, Tirkiye | kesên_sereke = Davut Doğan (Serok)<br/>İsmail Doğan (CEO) | pîşesazî = Mobîlya | berhem = Mobîlyayên malê, doşek, setên metbex û serşokê | xwedî = Doğanlar Holding | karmend = 1,200+ | pargîdaniya_bav = Doğanlar Holding | markayên_din = Doğtaş, Kelebek Mobilya, Lova Yatak, Ruum Store | malper = {{URL|https://www.doganlarmobilyagrubu.com/}} }} '''Doğanlar Mobilya Grubu''' (berê wekî '''Doğtaş Kelebek Mobilya''' dihate zanin) pargîdaniyeke çêkirin û firotina mobîlyayan li [[Tirkiye|Tirkiyeyê]] ye. Bi girêdayî Doğanlar Holdingê dixebite û markayên wekî Doğtaş, Kelebek Mobilya, Lova Yatak û Ruum Store birêve dibe. Pargîdanî di Borsa Stembolê (''[[Borsa Istanbul]]'') de lîstekirî ye.<ref>{{Cite web|url=https://www.kap.org.tr/en/sirket-bilgileri/genel/1628-doganlar-mobilya-grubu-imalat-sanayi-ve-ticaret-a-s|title=Doğanlar Mobilya Grubu İmalat Sanayi ve Ticaret A.Ş.|publisher=Public Disclosure Platform (KAP)|access-date=17 August 2026}}</ref> == Dîrok == === Kelebek Mobilya (1935–2012) === Kelebek Mobilya di sala 1935an de li Stembolê bi fermana [[Mustafa Kemal Atatürk]] ji bo çêkirina kontrplakên taybet ên perên balafiran hate damezrandin. Pargîdanî heta sala 1986an hilberîna xwe ya kontrplakan bi markaya Kelebek li Xalîc (Haliç) li [[Stembol|Stembolê]] domand. Di sala 1978an de, pargîdaniyê kargeheke mobîlyayên modular li [[Düzce|Düzceyê]] avakir. Kelebek di sala 1990ê de di Borsa Stembolê de bû pargîdaniyeke giştî.<ref>{{Cite web|url=https://www.kelebek.com/en/about-us|title=About Us - Kelebek Mobilya|publisher=Kelebek.com|access-date=17 August 2026}}</ref> === Doğtaş (1972–2012) === Doğtaş di sala 1972an de wekî kargeheke biçûk a xebata dar û mobîlyayê ji aliyê Hacı Ali Doğan ve li Biga li [[Çanakkale|Çanakkaleyê]] damezrandiyê. Di dehsalên paşerojê de, bi rêveberiya malbata Doğan, kargeh bû markayeke neteweyî ya mobîlyayê û di dawiyê de bingeha Doğanlar Holdingê ava kir.<ref>{{Cite web|url=https://www.dogtas.com/en/about-us|title=About Doğtaş|publisher=Dogtas.com|access-date=17 August 2026}}</ref> === Yekbûn û Guhertina Navê (2012–Niha) === Di sala 2012an de, Doğtaş para kontrolê ya Kelebek Mobilya kirî. Piştî kirînê, navê pargîdaniya yekbûyî bû '''Doğtaş Kelebek Mobilya San. ve Tic. A.Ş.''' Di kanûna pêşîn a 2021ê de, pargîdaniyê sernavê xwe yê fermî guherand û kir '''Doğanlar Mobilya Grubu İmalat Sanayi ve Ticaret A.Ş.''', ji bo ku portfolyoya xwe ya markayên binî di bin yek nasnameya pargîdaniyê de kom bike.<ref>{{Cite web|url=https://www.haberturk.com/dogtas-kelebek-mobilya-dan-isim-degisikligi-3297164-ekonomi|title=Doğtaş Kelebek Mobilya'dan isim değişikliği|date=28 December 2021|publisher=Habertürk|language=Turkish}}</ref> == Operasyon û marka == Kom, mobîlyayên modular, alavên metbex û serşokê û doşekan bi giranî li kargeha xwe ya hilberînê ya girtî ya 40.000 metrekareyî li [[Düzce|Dûzceyê]] hildiberîne. Pargîdanî hem di bazarên navxweyî hem jî di yên navneteweyî de kar dike. Markayên sereke yên ku ji aliyê komê ve têne xebitandin ev in: * '''Doğtaş''' – Li ser mobîlyayên odeya rûniştinê, odeya razanê û xwarinê hûr dibe. * '''Kelebek Mobilya''' – Li ser mobîlyayên modular, sêwiranên metbex û serşokê hûr dibe. * '''Lova Yatak''' – Di doşek û çareseriyên xewê de pispor e. * '''Ruum Store''' – Markayeke e-bazirganiyê ye ku mobîlyayên modular pêşkêş dike. == Çavkanî == {{Reflist}} == Girêdanên derve == * {{Official website|https://www.doganlarmobilyagrubu.com/}} {{DEFAULTSORT:Doganlar Mobilya Grubu}} [[Kategorî:Şîrketên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Mobîlya]] [[Kategorî:Markayên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Avabûnên 1972an li Tirkiyeyê]] 15qwnrdin27gbeetjb36jbpifmgx44e 0 330082 2095783 2095626 2026-09-25T12:42:30Z Kurê Acemî 105128 /* Bûyerên serbixwe */ 2095783 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Dice Distribution (bar).svg|thumb|Îhtîmalên hatina çend hejmaran bi karanîna du zaran]] '''Îhtîmal''' an jî '''dibetî''', bi bûyer û terîfên hejmarî yên derbarê îhtîmala pêkhatina wan de mijûl dibe. Îhtîmala bûyerekê hejmareke di navbera 0 û 1 de ye; çiqas ew hejmar mezintir be, ew qas îhtîmala pêkhatina bûyerê zêdetir e. Ew hejmar bi gelemperî wekî rêje (%), di navbeya %0 û %100 de, tê temsîl kirin. Meselakek hêsan avêtina pereyekî adil (bêalî) e. Ji ber ku pere adil e, îhtîmala her du encaman ("ser" û "bin") wekhev e; îhtîmala "ser"ê bi îhtîmala "bin"ê re wekhev e; û ji ber ku tu encamên dî nînin, îhtîmala derketina "ser" an "bin"ê 1/2 ye (ku dikare wekî 0.5 an jî %50 jî were nivîsîn). Di [[Teoriya îhtîmalê|''teoriya îhtîmalê'']] de, ji bo van konseptan formulasyoneke matematîkî ya li ser bingeha aksiomantîk hatiye danîn; ew teorî di warên wekî [[Amar|statîstîk]], [[matematîk]], [[zanist]], [[fînans]], [[qumar]], [[jîriya çêkirî]], [[fêrbûna makîneyê]], [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya lîstikan]] û [[Felsefe|felsefeyê]] de bi berfirehî tê bikaranîn, mesela, ji bo derxistina encaman derbarê frekansa pêşbînîkirî ya bûyeran de. Herwiha, teoriya îhtîmalê ji bo ravekirina mekanîzma û rêzikên bingehîn ên [[Sîstema kompleks|sîstemên kompleks]] jî tê bikaranîn. == Tarîx == Lêkolîna zanistî ya îhtimalê pêşkeftinek modern a matematîkê ye. [[Qumar]] temsîl dide ku di seranserê tarîxê de eleqeyek ji bo pîvandina ramanên îhtimalê hebûye, lê danasînên matematîkî yên rast pir dereng derketine holê. Sebebên pêşveçûna yawaş ya matematîka îhtimalê hene. Her çend lîstikên şansê motîvasyona lêkolîna matematîkî ya îhtimalê peyda kirin jî, pirsgirêkên bingehîn hîn jî ji hêla xurafeyan ve têne veşartin. Ligorî [[Richard Jeffrey]], "Berî nîvê sedeya heftê, têgeha 'îhtimal' ([[Zimanê latînî|latînî]] ''probabilis'') tê maneya ''pejirandî'', û bi wê maneyê, bi yekdengî, ji bo raman û çalakiyê dihat bikaranîn. Çalakiyek an ramanek îhtimal ew bû ku însanên aqilmend dê di şert û mercan de bikin an bigirin." Lêbelê, bi taybetî di çarçoveyên qanûnî de, 'îhtimal' dikare ji bo pêşniyarên ku delîlên baş ji bo wan hebûn jî were sepandin. [[Wêne:Cardano.jpg|thumb|140px|[[Gerolamo Cardano]] (sedeya 16an)]] [[Wêne:Christiaan Huygens-painting.jpeg|thumb|140px|[[Christiaan Huygens]], yek ji kitêbên yekêdi derbare îhtîmalê weşan kir (sedeya 17an).]] Zanyarê îtalî a sedeya şanzdehan [[Gerolamo Cardano]], tesîriya terîfkirina "[[Şans (îhtîmal)|şans]]" wekî rêjeya encamên erênî li hember encamên neyînî temsîl da (ew yek tê wê maneyê ku îhtîmala bûyerekê bi rêjeya encamên erênî li hember hejmara giştî ya encamên gengaz tê diyarkirin). Ji bilî eserên destpêkê yên Cardano, teoriya îhtîmalan vedigere serdema pevguhertina nameyan di navbeya [[Pierre de Fermat]] û [[Blaise Pascal]] de (1654). [[Christiaan Huygens]] (1657) yekê lêkolîna zanistî ya naskirî li ser vê meseleyê pêşkêş kir. Esera [[Jakob Bernoulli]] ya bi navê ''[[Ars Conjectandi]]'' (piştî mirina wî, 1713) û ya [[Abraham de Moivre]] ya bi navê ''[[Doctrine of Chances]]'' (1718), ew mesele wekî şaxek ji matematîkê nirxandin. Kokên [[teoriya xeletiyê]] digihîjin esera [[Roger Cotes]] a bi navê ''Opera Miscellanea'' (ku piştî mirina wî di sala 1722an de hat weşandin), lêbelê nivîseke [[Thomas Simpson]] a sala 1755an (ku di 1756an de hat çapkirin) yekê car ew teorî li ser nîqaşa xeletiyên çavdêriyê bikaranî. Çapa nû ya vê nivîsê (1757) wan prensîbên bingehîn (''aksiyom'') temsîl dike ku xeletiyên erênî û neyînî xwedî eynî îhtîmala rûdanê ne, û ku hin sinorên diyarkirî çarçoveya gî xeletiyan diyar dikin. Simpson herwiha behsa xeletiyên berdewam dike û behsa kurveke îhtîmalê dike. Du yasayên ewil ên derbarê xeletiyan de, ku hatin pêşniyarkirin, ji aliyê [[Pierre-Simon Laplace]] ve hatin derxistin. Yasaya yekê di sala 1774an de hat weşandin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyeke dikare wekî fonksiyoneke eksponensiyel a mezinahiya hejmarî ya xeletiyê were îfadekirin, bêyî ku li temsîla wê (erênî an neyînîbûna wê) were nihêrîn. Yasaya duyê a xeletiyan di sala 1778an de ji aliyê Laplace ve hat pêşniyarkirin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyê fonksiyoneke eksponensiyel a çargoşeya xeletiyê ye. Yasaya duyê a xeletiyan wekî "belavbûna normal" an jî "yasaya Gauss" tê naskirin. "Ji hêla tarîxê ve zehmet e ku însan wê yasayê bispêre Gauss; çunkî Gauss, tevî jêhatîbûna xwe ya awarte ya di temenekî biçûk de, îhtîmaleke mezin e ku ew keşf nekiribe berî ku bigihîje temenê du saliyê." [[Daniel Bernoulli]] (1778) prensîba "esera herî mezin a îhtîmalên sîstemeke xeletiyên hevdem" (an jî xeletiyên ku bi hev re çêdibin) da nasîn. [[Wêne:Bendixen - Carl Friedrich Gauß, 1828.jpg|thumb|140px|Carl Friedrich Gauss]] [[Adrien-Marie Legendre]] (1805) metoda kêmtir a çargoşeyan pêşxist û di ''Nouvelles méthodes pour la détermination des orbites des comètes'' (Metodên Nû ji bo Diyarkirina Orbîtên Kometan) de da nasîn. Nivîskarê îrlandî-amerîkî, [[Robert Adrain]], edîtorê "The Analyst" (1808), pêşî qanûna tesîsa çewtiyê derxist holê, <math display="block">\phi(x) = ce^{-h^2 x^2}</math> li vir <math>h</math> konstanteke girêdayî hûrgiliya çavdêriyê ye, û <math>c</math> faktoreke pîvanê ye ku piştrast dike rûbera di bin xetê de (kurvê) wekhevî 1ê be. Wî du îsbat pêşkêş kirin; ya duyê di eslê xwe de eynî îsbata [[John Herschel]] (1850) bû. Gauss di sala 1809an de yekê îsbat pêşkêş kir ku wisa xuya dike li Ewropayê dihat zanin (piştî ya Adrain, ew ya sêyê bû). Îsbatên din ji hêla Laplace (1810, 1812), Gauss (1823), [[James Ivory (matematîkvan)|James Ivory]] (1825, 1826), Hagen (1837), [[Friedrich Wilhelm Bessel|Friedrich Bessel]] (1838), [[William Fishburn Donkin|W.F. Donkin]] (1844, 1856) û [[Morgan Crofton]] (1870) ve hatin pêşkêşkirin. Kesên din ên ku beşdarî vê meseleyê bûn wan bûne: [[Robert Leslie Ellis|Ellis]] (1844), [[Augustus De Morgan|De Morgan]] (1864), [[James Whitbread Lee Glaisher|Glaisher]] (1872) û [[Giovanni Schiaparelli]] (1875). Formula Peters (1856) ya ji bo ''r'' ku xeletiya muhtemel a çavdêriyeke yekane ye, baş tê zanin. Di sedeya nozdehan de, di nav nivîskarên ku li ser teoriya giştî xebitîne de kesên wekî [[Pierre-Simon Laplace|Laplace]], [[Sylvestre François Lacroix|Sylvestre Lacroix]] (1816), Littrow (1833), [[Adolphe Quetelet]] (1853), [[Richard Dedekind]] (1860), Helmert (1872), [[Paul Matthieu Hermann Laurent|Hermann Laurent]] (1873), Liagre, Didion û [[Karl Pearson]] hebûn. [[Augustus De Morgan]] û [[George Boole]] şêwaza pêşkêşkirina teoriyê baştir kirin. Di sala 1906an de, [[Andrey Markov]] konsepta [[zincîra Markovê]] pêşkêş kir; wê konseptê di teoriya [[Pêvajoya stokastîk|pêvajoyên stokastîk]] û sepanên wê de rolek giring lîst. Teoriya modern a îhtîmalê ku li ser bingeha [[Pîvan (matematîk)|teoriya pîvanê]] hatiye avakirin, di sala 1931ê de ji heta [[Andrey Kolmogorov]] ve hate pêşxistin. == Teoriya îhtîmalê == Mîna [[Teorî|teoriyên]] din, [[teoriya îhtîmalê]] jî temsîl kirina konseptên xwe ye bi awayekî formal, ango, bi wan konseptên ku dikarin ji maneya xwe ferq werin hesibandin. Ew konseptên formal ligorî yasayên matematîk û mantiqê tên bikaranîn û guhertin, û encamên ku derdikevin holê, dîsa di çarçoveya pirsgirêkê bixwe de tên şirovekirin an veguhestin. Bi kêmanî du hewldanên serkeftî ji bo formalîzekirina îhtîmalê hene: formulasyona [[Andrey Kolmogorov|Kolmogorov]] û formulasyona [[Richard Threlkeld Cox|Cox]]. Di formulasyona Kolmogorov de [[kom]] wekî bûyer û îhtîmal jî wekî [[Pîvan (matematîk)|pîvanek]] li ser koman tên şirovekirin. Di [[teorema Coxê]] de, îhtîmal wekî konsepteke bingehîn (ango, ya ku zêdetir nayê analîzkirin) tê girtin û giringî tê dayîn avakirina sîstemeke hevgirtî ji bo dayîna nirxên îhtîmalê ji pêşniyaran re. Di herdu rewşan de jî, yasayên îhtîmalê eynî in, tenê hûrgiliyên teknîkî ji hev ferq ne. Metodën din jî ji bo pîvandina nezelaliyê hene, wekî [[teoriya Dempster–Shafer]] an [[teoriya îmkanê]], lê ew di bingeh de ferq ne û bi yasayên îhtîmalê yên ku bi gelemperî tên zanin re li hev nayên. == Warên bikaranînê == Teoriya îhtimalê di jiyana rojane de di nirxandina [[rîsk]] û [[Modelê statîstîkî|modelkirinê]] de tê bikaranîn. Pîşesaziya sîgorteyê û [[Bazar (aborî)|bazar]] [[zanista aktuarî]] bikartînin da ku bihayê diyar bikin û biryarên bazirganiyê bidin. Hikumet metodên îhtimalê di [[hiqûqa hawirdorê]], analîza heqdariyê û [[rêziknameya fînansê]] de bikartînin. Meselayeke ji karanîna teoriya îhtimalê di bazirganiya sermayeyê de tesîra îhtimala têgihîştî ya her pevçûnek berfireh a [[Rojhilata Navîn]] li ser bihayên [[Neft|petrolê]] ye ku tesîrên pêlan li ser ekonomiyê bi tevahî dike. Nirxandinek ji hêla bazirganek kelûpelan ve ku herbek îhtîmaltir e dikare bihayên wê kelûpelê bilind an nizm bike, û ji bazirganên din re jî îşaretek wê ramanê bike. Li gorî vê yekê, îhtimal ne bi serbixwe û ne jî bi awayekî maqûl têne nirxandin. Teoriya fînansa tevgerî derket holê da ku tesîra ramana komî ya wisa li ser bihayê, li ser siyasetê û li ser aştî û pevçûnê diyar bike. Ji bilî nirxandina darayî, îhtimal dikare ji bo analîzkirina trendên di [[Biyolojî|biyolojiyê]] de (mesela, belavbûna nexweşiyê) û herwiha [[Ekolojî|ekolojiyê]] de were bikaranîn. Wekî fînansê, nirxandina rîskê dikare wekî amûrek statîstîkî were bikaranîn da ku îhtîmala bûyerên nexwestî were hesab kirin, û dikare di bicîhanîna protokolan de ji bo dûrketina ji rewşên wiha bibe alîkar. Îhtîmal ji bo sêwirandina [[Lîstika şansê|lîstikên şansê]] tê bikaranîn da ku kasîno karibin qezencek garantîkirî bi dest bixin, lê di eynî zamanê de dravdanên ku ji bo teşwîqkirina berdewamiya lîstikê pir caran têne dayîn bidin lîstikvanan. Yek ji bikaranînên dî ên giring yê teoriya îhtîmalê di heyata rojane de, meseleya [[Pêbawerî|pêbaweriyê]] ye. Di sêwirana gelek eserên xerîdariyê de, wekî [[otomobîl]] û amûrên [[Elektronîk|elektronîkî]], teoriya pêbaweriyê tê bikaranîn da ku îhtîmala têkçûnê were kêm kirin. Îhtîmala têkçûnê dikare tesîra li biryarên hilberîner ên têkildarî garantiya eserê bike. [[Modela zimanê keşê]] (''cache language model'') û modelên din ên statîstîkî ên zimên ku di prosekirina zimanê xwezayî de tên bikaranîn jî, meselayên bikaranîna teoriya îhtîmalê ne. == Metodên matematîkê == [[Wêne:Probability vs odds.svg|thumb|Hesabkirina îhtîmal (rîsk) û şans]]Ezmûnekê bifikirin ku dikare çendîn encaman derxîne holê. Koma gî encamên gengaz wekî "[[Qada nimûne|qada nimûneyê]]" ya ezmûnê tê binavkirin ku carinan bi sembola '''Ω''' tê temsîl kirin. [[Koma qûwetê]] ya qada nimûneyê, bi rêya liçavgirtina gî komên ferq yên encamên gengaz pêk tê. Mesela avêtina zarê dikare şeş encamên gengaz derxîne holê. Komeke encamên gengaz ew e ku tê de hejmareke tek (ne cot) li ser zarê derdikeve. Bi vî awayî, binekoma {1,3,5} elementeke koma qûwetê ya qada nimûneyê ya avêtina zarê ye. Ew kom wekî "bûyer" tên binavkirin. Di wê rewşê de, {1,3,5} ew bûyer e ku tê de zar li ser hejmareke tek dikeve. Eger encamên ku bi rastî çêdibin di nav bûyereke diyarkirî de bin, tê gotin ku ew bûyer pêk hatiye. Îhtîmal metodek e ji bo dayîna nirxekî di navbera sifir û yekê de ji her bûyerekê re, bi wê şertê ku ji bo bûyera ku ji hemû encamên gengaz pêk tê (di mesela me de, bûyera {1,2,3,4,5,6}), nirxê yekê were diyarkirin. Ji bo ku tiştek wekî îhtîmal were hesibandin, divê ew diyarkirina nirxan wê şertê pêk bîne ku ji bo her komeke bûyerên ku hevdu derdixin derve (ango bûyerên bêyî ti encamên hevpar, wekî bûyerên {1,6}, {3} û {2,4}), îhtîmala pêkhatina herî kêm yek ji wan bûyeran, bi rêya komkirina îhtîmalên gî bûyerên takekesî tê bidestxistin. Îhtîmala [[Bûyer|bûyereke]] A bi awayê <math>P(A)</math>, <math>p(A)</math> an jî <math>\text{Pr}(A)</math> tê nivîsîn. Ew terîfa matematîkî ya îhtîmalê, bi bikaranîna konsepta pîvanê dikare ji bo fezayên nimûneyê yên bêsinor û heta fezayên nimûneyê yên nehejmartinbar jî were berfirehkirin. Berevajî an temamkera bûyereke A, bûyera [ne A] ye (ango bûyera ku A lê nayê pêkanîn); ev yek bi gelemperî bi awayên <math>A', A^c</math>, <math>\overline{A}, A^\complement, \neg A</math> an jî <math>{\sim}A</math> tê temsîl kirin û îhtîmala wê bi rêya ''P''(ne A) = 1 − ''P''(A) tê diyarkirin. Mesela îhtîmala ku di zarê şeş-rûyî de hejmara şeş neyê kişandin, ev e 1 – (îhtîmala kişandina şeşê) = {{nowrap|1=1 − {{sfrac|1|6}} = {{sfrac|5|6}}.}}⁠ Eger di carek pêkanîna ceribandinekê de du bûyerên ''A'' û ''B'' pêk werin, ew yek wekî hevbirîn an jî îhtîmala hevbeş a ''A'' û ''B'' tê binavkirin û bi awayê <math>P(A \cap B)</math> tê temsîl kirin. === Bûyerên serbixwe === [[Wêne:Mutually Exclusive and Non-exclusive Probability Events.jpg|thumb|Bûyerên A û B di qada Ω de wekî hevdu-derxîner li hemberî ne-hevdu-derxîner têne temsîl kirin.]]Eger du bûyerên A û B serbixwe bin, wê çaxê îhtîmala hevbeş ew e <math display="block" qid="Q120632573">P(A \mbox{ û }B) = P(A \cap B) = P(A) P(B).</math> Mesela eger du pere bên avêtin, îhtîmala ku her du jî "ser" derkevin ew e: <math>\tfrac{1}{2}\times\tfrac{1}{2} = \tfrac{1}{4}.</math> === Bûyerên ku hevdu derdixin === Eger bûyera ''A'' an jî bûyera ''B'' dikarin çêbibin lê qet herdu jî di eynî çaxê de çênebin, wê çaxê ji wan re bûyerên hevdu nelihev tên gotin. Eger du bûyer hevdu nelihev bin, wê çaxê îhtîmala çêbûna herduyan wekî <math>P(A \cap B)</math> û <math display="block">P(A \mbox{ and }B) = P(A \cap B) = 0</math> Eger du bûyer ji hev ferq bin, wê çaxê îhtîmala çêbûna yek ji wan wekî <math>P(A \cup B)</math> û tê temsîl kirin. <math display="block">P(A\mbox{ an }B) = P(A \cup B)= P(A) + P(B) - P(A \cap B) = P(A) + P(B) - 0 = P(A) + P(B)</math> Bo mesele, îhtîmala hatina 1 an 2yê di zarê şeş-rûyî de ew e: <math>P(1\mbox{ or }2) = P(1) + P(2) = \tfrac{1}{6} + \tfrac{1}{6} = \tfrac{1}{3}.</math> == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] p60lj0fddr953dvs6t6b3ygsy0uhpzr 2095784 2095783 2026-09-25T12:43:36Z Kurê Acemî 105128 /* Bûyerên ku hevdu derdixin */ 2095784 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Dice Distribution (bar).svg|thumb|Îhtîmalên hatina çend hejmaran bi karanîna du zaran]] '''Îhtîmal''' an jî '''dibetî''', bi bûyer û terîfên hejmarî yên derbarê îhtîmala pêkhatina wan de mijûl dibe. Îhtîmala bûyerekê hejmareke di navbera 0 û 1 de ye; çiqas ew hejmar mezintir be, ew qas îhtîmala pêkhatina bûyerê zêdetir e. Ew hejmar bi gelemperî wekî rêje (%), di navbeya %0 û %100 de, tê temsîl kirin. Meselakek hêsan avêtina pereyekî adil (bêalî) e. Ji ber ku pere adil e, îhtîmala her du encaman ("ser" û "bin") wekhev e; îhtîmala "ser"ê bi îhtîmala "bin"ê re wekhev e; û ji ber ku tu encamên dî nînin, îhtîmala derketina "ser" an "bin"ê 1/2 ye (ku dikare wekî 0.5 an jî %50 jî were nivîsîn). Di [[Teoriya îhtîmalê|''teoriya îhtîmalê'']] de, ji bo van konseptan formulasyoneke matematîkî ya li ser bingeha aksiomantîk hatiye danîn; ew teorî di warên wekî [[Amar|statîstîk]], [[matematîk]], [[zanist]], [[fînans]], [[qumar]], [[jîriya çêkirî]], [[fêrbûna makîneyê]], [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya lîstikan]] û [[Felsefe|felsefeyê]] de bi berfirehî tê bikaranîn, mesela, ji bo derxistina encaman derbarê frekansa pêşbînîkirî ya bûyeran de. Herwiha, teoriya îhtîmalê ji bo ravekirina mekanîzma û rêzikên bingehîn ên [[Sîstema kompleks|sîstemên kompleks]] jî tê bikaranîn. == Tarîx == Lêkolîna zanistî ya îhtimalê pêşkeftinek modern a matematîkê ye. [[Qumar]] temsîl dide ku di seranserê tarîxê de eleqeyek ji bo pîvandina ramanên îhtimalê hebûye, lê danasînên matematîkî yên rast pir dereng derketine holê. Sebebên pêşveçûna yawaş ya matematîka îhtimalê hene. Her çend lîstikên şansê motîvasyona lêkolîna matematîkî ya îhtimalê peyda kirin jî, pirsgirêkên bingehîn hîn jî ji hêla xurafeyan ve têne veşartin. Ligorî [[Richard Jeffrey]], "Berî nîvê sedeya heftê, têgeha 'îhtimal' ([[Zimanê latînî|latînî]] ''probabilis'') tê maneya ''pejirandî'', û bi wê maneyê, bi yekdengî, ji bo raman û çalakiyê dihat bikaranîn. Çalakiyek an ramanek îhtimal ew bû ku însanên aqilmend dê di şert û mercan de bikin an bigirin." Lêbelê, bi taybetî di çarçoveyên qanûnî de, 'îhtimal' dikare ji bo pêşniyarên ku delîlên baş ji bo wan hebûn jî were sepandin. [[Wêne:Cardano.jpg|thumb|140px|[[Gerolamo Cardano]] (sedeya 16an)]] [[Wêne:Christiaan Huygens-painting.jpeg|thumb|140px|[[Christiaan Huygens]], yek ji kitêbên yekêdi derbare îhtîmalê weşan kir (sedeya 17an).]] Zanyarê îtalî a sedeya şanzdehan [[Gerolamo Cardano]], tesîriya terîfkirina "[[Şans (îhtîmal)|şans]]" wekî rêjeya encamên erênî li hember encamên neyînî temsîl da (ew yek tê wê maneyê ku îhtîmala bûyerekê bi rêjeya encamên erênî li hember hejmara giştî ya encamên gengaz tê diyarkirin). Ji bilî eserên destpêkê yên Cardano, teoriya îhtîmalan vedigere serdema pevguhertina nameyan di navbeya [[Pierre de Fermat]] û [[Blaise Pascal]] de (1654). [[Christiaan Huygens]] (1657) yekê lêkolîna zanistî ya naskirî li ser vê meseleyê pêşkêş kir. Esera [[Jakob Bernoulli]] ya bi navê ''[[Ars Conjectandi]]'' (piştî mirina wî, 1713) û ya [[Abraham de Moivre]] ya bi navê ''[[Doctrine of Chances]]'' (1718), ew mesele wekî şaxek ji matematîkê nirxandin. Kokên [[teoriya xeletiyê]] digihîjin esera [[Roger Cotes]] a bi navê ''Opera Miscellanea'' (ku piştî mirina wî di sala 1722an de hat weşandin), lêbelê nivîseke [[Thomas Simpson]] a sala 1755an (ku di 1756an de hat çapkirin) yekê car ew teorî li ser nîqaşa xeletiyên çavdêriyê bikaranî. Çapa nû ya vê nivîsê (1757) wan prensîbên bingehîn (''aksiyom'') temsîl dike ku xeletiyên erênî û neyînî xwedî eynî îhtîmala rûdanê ne, û ku hin sinorên diyarkirî çarçoveya gî xeletiyan diyar dikin. Simpson herwiha behsa xeletiyên berdewam dike û behsa kurveke îhtîmalê dike. Du yasayên ewil ên derbarê xeletiyan de, ku hatin pêşniyarkirin, ji aliyê [[Pierre-Simon Laplace]] ve hatin derxistin. Yasaya yekê di sala 1774an de hat weşandin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyeke dikare wekî fonksiyoneke eksponensiyel a mezinahiya hejmarî ya xeletiyê were îfadekirin, bêyî ku li temsîla wê (erênî an neyînîbûna wê) were nihêrîn. Yasaya duyê a xeletiyan di sala 1778an de ji aliyê Laplace ve hat pêşniyarkirin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyê fonksiyoneke eksponensiyel a çargoşeya xeletiyê ye. Yasaya duyê a xeletiyan wekî "belavbûna normal" an jî "yasaya Gauss" tê naskirin. "Ji hêla tarîxê ve zehmet e ku însan wê yasayê bispêre Gauss; çunkî Gauss, tevî jêhatîbûna xwe ya awarte ya di temenekî biçûk de, îhtîmaleke mezin e ku ew keşf nekiribe berî ku bigihîje temenê du saliyê." [[Daniel Bernoulli]] (1778) prensîba "esera herî mezin a îhtîmalên sîstemeke xeletiyên hevdem" (an jî xeletiyên ku bi hev re çêdibin) da nasîn. [[Wêne:Bendixen - Carl Friedrich Gauß, 1828.jpg|thumb|140px|Carl Friedrich Gauss]] [[Adrien-Marie Legendre]] (1805) metoda kêmtir a çargoşeyan pêşxist û di ''Nouvelles méthodes pour la détermination des orbites des comètes'' (Metodên Nû ji bo Diyarkirina Orbîtên Kometan) de da nasîn. Nivîskarê îrlandî-amerîkî, [[Robert Adrain]], edîtorê "The Analyst" (1808), pêşî qanûna tesîsa çewtiyê derxist holê, <math display="block">\phi(x) = ce^{-h^2 x^2}</math> li vir <math>h</math> konstanteke girêdayî hûrgiliya çavdêriyê ye, û <math>c</math> faktoreke pîvanê ye ku piştrast dike rûbera di bin xetê de (kurvê) wekhevî 1ê be. Wî du îsbat pêşkêş kirin; ya duyê di eslê xwe de eynî îsbata [[John Herschel]] (1850) bû. Gauss di sala 1809an de yekê îsbat pêşkêş kir ku wisa xuya dike li Ewropayê dihat zanin (piştî ya Adrain, ew ya sêyê bû). Îsbatên din ji hêla Laplace (1810, 1812), Gauss (1823), [[James Ivory (matematîkvan)|James Ivory]] (1825, 1826), Hagen (1837), [[Friedrich Wilhelm Bessel|Friedrich Bessel]] (1838), [[William Fishburn Donkin|W.F. Donkin]] (1844, 1856) û [[Morgan Crofton]] (1870) ve hatin pêşkêşkirin. Kesên din ên ku beşdarî vê meseleyê bûn wan bûne: [[Robert Leslie Ellis|Ellis]] (1844), [[Augustus De Morgan|De Morgan]] (1864), [[James Whitbread Lee Glaisher|Glaisher]] (1872) û [[Giovanni Schiaparelli]] (1875). Formula Peters (1856) ya ji bo ''r'' ku xeletiya muhtemel a çavdêriyeke yekane ye, baş tê zanin. Di sedeya nozdehan de, di nav nivîskarên ku li ser teoriya giştî xebitîne de kesên wekî [[Pierre-Simon Laplace|Laplace]], [[Sylvestre François Lacroix|Sylvestre Lacroix]] (1816), Littrow (1833), [[Adolphe Quetelet]] (1853), [[Richard Dedekind]] (1860), Helmert (1872), [[Paul Matthieu Hermann Laurent|Hermann Laurent]] (1873), Liagre, Didion û [[Karl Pearson]] hebûn. [[Augustus De Morgan]] û [[George Boole]] şêwaza pêşkêşkirina teoriyê baştir kirin. Di sala 1906an de, [[Andrey Markov]] konsepta [[zincîra Markovê]] pêşkêş kir; wê konseptê di teoriya [[Pêvajoya stokastîk|pêvajoyên stokastîk]] û sepanên wê de rolek giring lîst. Teoriya modern a îhtîmalê ku li ser bingeha [[Pîvan (matematîk)|teoriya pîvanê]] hatiye avakirin, di sala 1931ê de ji heta [[Andrey Kolmogorov]] ve hate pêşxistin. == Teoriya îhtîmalê == Mîna [[Teorî|teoriyên]] din, [[teoriya îhtîmalê]] jî temsîl kirina konseptên xwe ye bi awayekî formal, ango, bi wan konseptên ku dikarin ji maneya xwe ferq werin hesibandin. Ew konseptên formal ligorî yasayên matematîk û mantiqê tên bikaranîn û guhertin, û encamên ku derdikevin holê, dîsa di çarçoveya pirsgirêkê bixwe de tên şirovekirin an veguhestin. Bi kêmanî du hewldanên serkeftî ji bo formalîzekirina îhtîmalê hene: formulasyona [[Andrey Kolmogorov|Kolmogorov]] û formulasyona [[Richard Threlkeld Cox|Cox]]. Di formulasyona Kolmogorov de [[kom]] wekî bûyer û îhtîmal jî wekî [[Pîvan (matematîk)|pîvanek]] li ser koman tên şirovekirin. Di [[teorema Coxê]] de, îhtîmal wekî konsepteke bingehîn (ango, ya ku zêdetir nayê analîzkirin) tê girtin û giringî tê dayîn avakirina sîstemeke hevgirtî ji bo dayîna nirxên îhtîmalê ji pêşniyaran re. Di herdu rewşan de jî, yasayên îhtîmalê eynî in, tenê hûrgiliyên teknîkî ji hev ferq ne. Metodën din jî ji bo pîvandina nezelaliyê hene, wekî [[teoriya Dempster–Shafer]] an [[teoriya îmkanê]], lê ew di bingeh de ferq ne û bi yasayên îhtîmalê yên ku bi gelemperî tên zanin re li hev nayên. == Warên bikaranînê == Teoriya îhtimalê di jiyana rojane de di nirxandina [[rîsk]] û [[Modelê statîstîkî|modelkirinê]] de tê bikaranîn. Pîşesaziya sîgorteyê û [[Bazar (aborî)|bazar]] [[zanista aktuarî]] bikartînin da ku bihayê diyar bikin û biryarên bazirganiyê bidin. Hikumet metodên îhtimalê di [[hiqûqa hawirdorê]], analîza heqdariyê û [[rêziknameya fînansê]] de bikartînin. Meselayeke ji karanîna teoriya îhtimalê di bazirganiya sermayeyê de tesîra îhtimala têgihîştî ya her pevçûnek berfireh a [[Rojhilata Navîn]] li ser bihayên [[Neft|petrolê]] ye ku tesîrên pêlan li ser ekonomiyê bi tevahî dike. Nirxandinek ji hêla bazirganek kelûpelan ve ku herbek îhtîmaltir e dikare bihayên wê kelûpelê bilind an nizm bike, û ji bazirganên din re jî îşaretek wê ramanê bike. Li gorî vê yekê, îhtimal ne bi serbixwe û ne jî bi awayekî maqûl têne nirxandin. Teoriya fînansa tevgerî derket holê da ku tesîra ramana komî ya wisa li ser bihayê, li ser siyasetê û li ser aştî û pevçûnê diyar bike. Ji bilî nirxandina darayî, îhtimal dikare ji bo analîzkirina trendên di [[Biyolojî|biyolojiyê]] de (mesela, belavbûna nexweşiyê) û herwiha [[Ekolojî|ekolojiyê]] de were bikaranîn. Wekî fînansê, nirxandina rîskê dikare wekî amûrek statîstîkî were bikaranîn da ku îhtîmala bûyerên nexwestî were hesab kirin, û dikare di bicîhanîna protokolan de ji bo dûrketina ji rewşên wiha bibe alîkar. Îhtîmal ji bo sêwirandina [[Lîstika şansê|lîstikên şansê]] tê bikaranîn da ku kasîno karibin qezencek garantîkirî bi dest bixin, lê di eynî zamanê de dravdanên ku ji bo teşwîqkirina berdewamiya lîstikê pir caran têne dayîn bidin lîstikvanan. Yek ji bikaranînên dî ên giring yê teoriya îhtîmalê di heyata rojane de, meseleya [[Pêbawerî|pêbaweriyê]] ye. Di sêwirana gelek eserên xerîdariyê de, wekî [[otomobîl]] û amûrên [[Elektronîk|elektronîkî]], teoriya pêbaweriyê tê bikaranîn da ku îhtîmala têkçûnê were kêm kirin. Îhtîmala têkçûnê dikare tesîra li biryarên hilberîner ên têkildarî garantiya eserê bike. [[Modela zimanê keşê]] (''cache language model'') û modelên din ên statîstîkî ên zimên ku di prosekirina zimanê xwezayî de tên bikaranîn jî, meselayên bikaranîna teoriya îhtîmalê ne. == Metodên matematîkê == [[Wêne:Probability vs odds.svg|thumb|Hesabkirina îhtîmal (rîsk) û şans]]Ezmûnekê bifikirin ku dikare çendîn encaman derxîne holê. Koma gî encamên gengaz wekî "[[Qada nimûne|qada nimûneyê]]" ya ezmûnê tê binavkirin ku carinan bi sembola '''Ω''' tê temsîl kirin. [[Koma qûwetê]] ya qada nimûneyê, bi rêya liçavgirtina gî komên ferq yên encamên gengaz pêk tê. Mesela avêtina zarê dikare şeş encamên gengaz derxîne holê. Komeke encamên gengaz ew e ku tê de hejmareke tek (ne cot) li ser zarê derdikeve. Bi vî awayî, binekoma {1,3,5} elementeke koma qûwetê ya qada nimûneyê ya avêtina zarê ye. Ew kom wekî "bûyer" tên binavkirin. Di wê rewşê de, {1,3,5} ew bûyer e ku tê de zar li ser hejmareke tek dikeve. Eger encamên ku bi rastî çêdibin di nav bûyereke diyarkirî de bin, tê gotin ku ew bûyer pêk hatiye. Îhtîmal metodek e ji bo dayîna nirxekî di navbera sifir û yekê de ji her bûyerekê re, bi wê şertê ku ji bo bûyera ku ji hemû encamên gengaz pêk tê (di mesela me de, bûyera {1,2,3,4,5,6}), nirxê yekê were diyarkirin. Ji bo ku tiştek wekî îhtîmal were hesibandin, divê ew diyarkirina nirxan wê şertê pêk bîne ku ji bo her komeke bûyerên ku hevdu derdixin derve (ango bûyerên bêyî ti encamên hevpar, wekî bûyerên {1,6}, {3} û {2,4}), îhtîmala pêkhatina herî kêm yek ji wan bûyeran, bi rêya komkirina îhtîmalên gî bûyerên takekesî tê bidestxistin. Îhtîmala [[Bûyer|bûyereke]] A bi awayê <math>P(A)</math>, <math>p(A)</math> an jî <math>\text{Pr}(A)</math> tê nivîsîn. Ew terîfa matematîkî ya îhtîmalê, bi bikaranîna konsepta pîvanê dikare ji bo fezayên nimûneyê yên bêsinor û heta fezayên nimûneyê yên nehejmartinbar jî were berfirehkirin. Berevajî an temamkera bûyereke A, bûyera [ne A] ye (ango bûyera ku A lê nayê pêkanîn); ev yek bi gelemperî bi awayên <math>A', A^c</math>, <math>\overline{A}, A^\complement, \neg A</math> an jî <math>{\sim}A</math> tê temsîl kirin û îhtîmala wê bi rêya ''P''(ne A) = 1 − ''P''(A) tê diyarkirin. Mesela îhtîmala ku di zarê şeş-rûyî de hejmara şeş neyê kişandin, ev e 1 – (îhtîmala kişandina şeşê) = {{nowrap|1=1 − {{sfrac|1|6}} = {{sfrac|5|6}}.}}⁠ Eger di carek pêkanîna ceribandinekê de du bûyerên ''A'' û ''B'' pêk werin, ew yek wekî hevbirîn an jî îhtîmala hevbeş a ''A'' û ''B'' tê binavkirin û bi awayê <math>P(A \cap B)</math> tê temsîl kirin. === Bûyerên serbixwe === [[Wêne:Mutually Exclusive and Non-exclusive Probability Events.jpg|thumb|Bûyerên A û B di qada Ω de wekî hevdu-derxîner li hemberî ne-hevdu-derxîner têne temsîl kirin.]]Eger du bûyerên A û B serbixwe bin, wê çaxê îhtîmala hevbeş ew e <math display="block" qid="Q120632573">P(A \mbox{ û }B) = P(A \cap B) = P(A) P(B).</math> Mesela eger du pere bên avêtin, îhtîmala ku her du jî "ser" derkevin ew e: <math>\tfrac{1}{2}\times\tfrac{1}{2} = \tfrac{1}{4}.</math> === Bûyerên ku hevdu derdixin === Eger bûyera ''A'' an jî bûyera ''B'' dikarin çêbibin lê qet herdu jî di eynî çaxê de çênebin, wê çaxê ji wan re bûyerên hevdu nelihev tên gotin. Eger du bûyer hevdu nelihev bin, wê çaxê îhtîmala çêbûna herduyan wekî <math>P(A \cap B)</math> û <math display="block">P(A \mbox{ and }B) = P(A \cap B) = 0</math> Eger du bûyer ji hev ferq bin, wê çaxê îhtîmala çêbûna yek ji wan wekî <math>P(A \cup B)</math> û tê temsîl kirin. <math display="block">P(A\mbox{ an }B) = P(A \cup B)= P(A) + P(B) - P(A \cap B) = P(A) + P(B) - 0 = P(A) + P(B)</math> Bo mesele, îhtîmala hatina 1 an 2yê di zarê şeş-rûyî de ew e: <math>P(1\mbox{ or }2) = P(1) + P(2) = \tfrac{1}{6} + \tfrac{1}{6} = \tfrac{1}{3}.</math> === Bûyerên ku (ne pêwîst) hevdu derdixin derve === == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] jcom0zsdrgbstapb4foocd4lovf1yha 2095785 2095784 2026-09-25T12:45:06Z Kurê Acemî 105128 /* Bûyerên ku (ne pêwîst) hevdu derdixin derve */ 2095785 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Dice Distribution (bar).svg|thumb|Îhtîmalên hatina çend hejmaran bi karanîna du zaran]] '''Îhtîmal''' an jî '''dibetî''', bi bûyer û terîfên hejmarî yên derbarê îhtîmala pêkhatina wan de mijûl dibe. Îhtîmala bûyerekê hejmareke di navbera 0 û 1 de ye; çiqas ew hejmar mezintir be, ew qas îhtîmala pêkhatina bûyerê zêdetir e. Ew hejmar bi gelemperî wekî rêje (%), di navbeya %0 û %100 de, tê temsîl kirin. Meselakek hêsan avêtina pereyekî adil (bêalî) e. Ji ber ku pere adil e, îhtîmala her du encaman ("ser" û "bin") wekhev e; îhtîmala "ser"ê bi îhtîmala "bin"ê re wekhev e; û ji ber ku tu encamên dî nînin, îhtîmala derketina "ser" an "bin"ê 1/2 ye (ku dikare wekî 0.5 an jî %50 jî were nivîsîn). Di [[Teoriya îhtîmalê|''teoriya îhtîmalê'']] de, ji bo van konseptan formulasyoneke matematîkî ya li ser bingeha aksiomantîk hatiye danîn; ew teorî di warên wekî [[Amar|statîstîk]], [[matematîk]], [[zanist]], [[fînans]], [[qumar]], [[jîriya çêkirî]], [[fêrbûna makîneyê]], [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya lîstikan]] û [[Felsefe|felsefeyê]] de bi berfirehî tê bikaranîn, mesela, ji bo derxistina encaman derbarê frekansa pêşbînîkirî ya bûyeran de. Herwiha, teoriya îhtîmalê ji bo ravekirina mekanîzma û rêzikên bingehîn ên [[Sîstema kompleks|sîstemên kompleks]] jî tê bikaranîn. == Tarîx == Lêkolîna zanistî ya îhtimalê pêşkeftinek modern a matematîkê ye. [[Qumar]] temsîl dide ku di seranserê tarîxê de eleqeyek ji bo pîvandina ramanên îhtimalê hebûye, lê danasînên matematîkî yên rast pir dereng derketine holê. Sebebên pêşveçûna yawaş ya matematîka îhtimalê hene. Her çend lîstikên şansê motîvasyona lêkolîna matematîkî ya îhtimalê peyda kirin jî, pirsgirêkên bingehîn hîn jî ji hêla xurafeyan ve têne veşartin. Ligorî [[Richard Jeffrey]], "Berî nîvê sedeya heftê, têgeha 'îhtimal' ([[Zimanê latînî|latînî]] ''probabilis'') tê maneya ''pejirandî'', û bi wê maneyê, bi yekdengî, ji bo raman û çalakiyê dihat bikaranîn. Çalakiyek an ramanek îhtimal ew bû ku însanên aqilmend dê di şert û mercan de bikin an bigirin." Lêbelê, bi taybetî di çarçoveyên qanûnî de, 'îhtimal' dikare ji bo pêşniyarên ku delîlên baş ji bo wan hebûn jî were sepandin. [[Wêne:Cardano.jpg|thumb|140px|[[Gerolamo Cardano]] (sedeya 16an)]] [[Wêne:Christiaan Huygens-painting.jpeg|thumb|140px|[[Christiaan Huygens]], yek ji kitêbên yekêdi derbare îhtîmalê weşan kir (sedeya 17an).]] Zanyarê îtalî a sedeya şanzdehan [[Gerolamo Cardano]], tesîriya terîfkirina "[[Şans (îhtîmal)|şans]]" wekî rêjeya encamên erênî li hember encamên neyînî temsîl da (ew yek tê wê maneyê ku îhtîmala bûyerekê bi rêjeya encamên erênî li hember hejmara giştî ya encamên gengaz tê diyarkirin). Ji bilî eserên destpêkê yên Cardano, teoriya îhtîmalan vedigere serdema pevguhertina nameyan di navbeya [[Pierre de Fermat]] û [[Blaise Pascal]] de (1654). [[Christiaan Huygens]] (1657) yekê lêkolîna zanistî ya naskirî li ser vê meseleyê pêşkêş kir. Esera [[Jakob Bernoulli]] ya bi navê ''[[Ars Conjectandi]]'' (piştî mirina wî, 1713) û ya [[Abraham de Moivre]] ya bi navê ''[[Doctrine of Chances]]'' (1718), ew mesele wekî şaxek ji matematîkê nirxandin. Kokên [[teoriya xeletiyê]] digihîjin esera [[Roger Cotes]] a bi navê ''Opera Miscellanea'' (ku piştî mirina wî di sala 1722an de hat weşandin), lêbelê nivîseke [[Thomas Simpson]] a sala 1755an (ku di 1756an de hat çapkirin) yekê car ew teorî li ser nîqaşa xeletiyên çavdêriyê bikaranî. Çapa nû ya vê nivîsê (1757) wan prensîbên bingehîn (''aksiyom'') temsîl dike ku xeletiyên erênî û neyînî xwedî eynî îhtîmala rûdanê ne, û ku hin sinorên diyarkirî çarçoveya gî xeletiyan diyar dikin. Simpson herwiha behsa xeletiyên berdewam dike û behsa kurveke îhtîmalê dike. Du yasayên ewil ên derbarê xeletiyan de, ku hatin pêşniyarkirin, ji aliyê [[Pierre-Simon Laplace]] ve hatin derxistin. Yasaya yekê di sala 1774an de hat weşandin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyeke dikare wekî fonksiyoneke eksponensiyel a mezinahiya hejmarî ya xeletiyê were îfadekirin, bêyî ku li temsîla wê (erênî an neyînîbûna wê) were nihêrîn. Yasaya duyê a xeletiyan di sala 1778an de ji aliyê Laplace ve hat pêşniyarkirin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyê fonksiyoneke eksponensiyel a çargoşeya xeletiyê ye. Yasaya duyê a xeletiyan wekî "belavbûna normal" an jî "yasaya Gauss" tê naskirin. "Ji hêla tarîxê ve zehmet e ku însan wê yasayê bispêre Gauss; çunkî Gauss, tevî jêhatîbûna xwe ya awarte ya di temenekî biçûk de, îhtîmaleke mezin e ku ew keşf nekiribe berî ku bigihîje temenê du saliyê." [[Daniel Bernoulli]] (1778) prensîba "esera herî mezin a îhtîmalên sîstemeke xeletiyên hevdem" (an jî xeletiyên ku bi hev re çêdibin) da nasîn. [[Wêne:Bendixen - Carl Friedrich Gauß, 1828.jpg|thumb|140px|Carl Friedrich Gauss]] [[Adrien-Marie Legendre]] (1805) metoda kêmtir a çargoşeyan pêşxist û di ''Nouvelles méthodes pour la détermination des orbites des comètes'' (Metodên Nû ji bo Diyarkirina Orbîtên Kometan) de da nasîn. Nivîskarê îrlandî-amerîkî, [[Robert Adrain]], edîtorê "The Analyst" (1808), pêşî qanûna tesîsa çewtiyê derxist holê, <math display="block">\phi(x) = ce^{-h^2 x^2}</math> li vir <math>h</math> konstanteke girêdayî hûrgiliya çavdêriyê ye, û <math>c</math> faktoreke pîvanê ye ku piştrast dike rûbera di bin xetê de (kurvê) wekhevî 1ê be. Wî du îsbat pêşkêş kirin; ya duyê di eslê xwe de eynî îsbata [[John Herschel]] (1850) bû. Gauss di sala 1809an de yekê îsbat pêşkêş kir ku wisa xuya dike li Ewropayê dihat zanin (piştî ya Adrain, ew ya sêyê bû). Îsbatên din ji hêla Laplace (1810, 1812), Gauss (1823), [[James Ivory (matematîkvan)|James Ivory]] (1825, 1826), Hagen (1837), [[Friedrich Wilhelm Bessel|Friedrich Bessel]] (1838), [[William Fishburn Donkin|W.F. Donkin]] (1844, 1856) û [[Morgan Crofton]] (1870) ve hatin pêşkêşkirin. Kesên din ên ku beşdarî vê meseleyê bûn wan bûne: [[Robert Leslie Ellis|Ellis]] (1844), [[Augustus De Morgan|De Morgan]] (1864), [[James Whitbread Lee Glaisher|Glaisher]] (1872) û [[Giovanni Schiaparelli]] (1875). Formula Peters (1856) ya ji bo ''r'' ku xeletiya muhtemel a çavdêriyeke yekane ye, baş tê zanin. Di sedeya nozdehan de, di nav nivîskarên ku li ser teoriya giştî xebitîne de kesên wekî [[Pierre-Simon Laplace|Laplace]], [[Sylvestre François Lacroix|Sylvestre Lacroix]] (1816), Littrow (1833), [[Adolphe Quetelet]] (1853), [[Richard Dedekind]] (1860), Helmert (1872), [[Paul Matthieu Hermann Laurent|Hermann Laurent]] (1873), Liagre, Didion û [[Karl Pearson]] hebûn. [[Augustus De Morgan]] û [[George Boole]] şêwaza pêşkêşkirina teoriyê baştir kirin. Di sala 1906an de, [[Andrey Markov]] konsepta [[zincîra Markovê]] pêşkêş kir; wê konseptê di teoriya [[Pêvajoya stokastîk|pêvajoyên stokastîk]] û sepanên wê de rolek giring lîst. Teoriya modern a îhtîmalê ku li ser bingeha [[Pîvan (matematîk)|teoriya pîvanê]] hatiye avakirin, di sala 1931ê de ji heta [[Andrey Kolmogorov]] ve hate pêşxistin. == Teoriya îhtîmalê == Mîna [[Teorî|teoriyên]] din, [[teoriya îhtîmalê]] jî temsîl kirina konseptên xwe ye bi awayekî formal, ango, bi wan konseptên ku dikarin ji maneya xwe ferq werin hesibandin. Ew konseptên formal ligorî yasayên matematîk û mantiqê tên bikaranîn û guhertin, û encamên ku derdikevin holê, dîsa di çarçoveya pirsgirêkê bixwe de tên şirovekirin an veguhestin. Bi kêmanî du hewldanên serkeftî ji bo formalîzekirina îhtîmalê hene: formulasyona [[Andrey Kolmogorov|Kolmogorov]] û formulasyona [[Richard Threlkeld Cox|Cox]]. Di formulasyona Kolmogorov de [[kom]] wekî bûyer û îhtîmal jî wekî [[Pîvan (matematîk)|pîvanek]] li ser koman tên şirovekirin. Di [[teorema Coxê]] de, îhtîmal wekî konsepteke bingehîn (ango, ya ku zêdetir nayê analîzkirin) tê girtin û giringî tê dayîn avakirina sîstemeke hevgirtî ji bo dayîna nirxên îhtîmalê ji pêşniyaran re. Di herdu rewşan de jî, yasayên îhtîmalê eynî in, tenê hûrgiliyên teknîkî ji hev ferq ne. Metodën din jî ji bo pîvandina nezelaliyê hene, wekî [[teoriya Dempster–Shafer]] an [[teoriya îmkanê]], lê ew di bingeh de ferq ne û bi yasayên îhtîmalê yên ku bi gelemperî tên zanin re li hev nayên. == Warên bikaranînê == Teoriya îhtimalê di jiyana rojane de di nirxandina [[rîsk]] û [[Modelê statîstîkî|modelkirinê]] de tê bikaranîn. Pîşesaziya sîgorteyê û [[Bazar (aborî)|bazar]] [[zanista aktuarî]] bikartînin da ku bihayê diyar bikin û biryarên bazirganiyê bidin. Hikumet metodên îhtimalê di [[hiqûqa hawirdorê]], analîza heqdariyê û [[rêziknameya fînansê]] de bikartînin. Meselayeke ji karanîna teoriya îhtimalê di bazirganiya sermayeyê de tesîra îhtimala têgihîştî ya her pevçûnek berfireh a [[Rojhilata Navîn]] li ser bihayên [[Neft|petrolê]] ye ku tesîrên pêlan li ser ekonomiyê bi tevahî dike. Nirxandinek ji hêla bazirganek kelûpelan ve ku herbek îhtîmaltir e dikare bihayên wê kelûpelê bilind an nizm bike, û ji bazirganên din re jî îşaretek wê ramanê bike. Li gorî vê yekê, îhtimal ne bi serbixwe û ne jî bi awayekî maqûl têne nirxandin. Teoriya fînansa tevgerî derket holê da ku tesîra ramana komî ya wisa li ser bihayê, li ser siyasetê û li ser aştî û pevçûnê diyar bike. Ji bilî nirxandina darayî, îhtimal dikare ji bo analîzkirina trendên di [[Biyolojî|biyolojiyê]] de (mesela, belavbûna nexweşiyê) û herwiha [[Ekolojî|ekolojiyê]] de were bikaranîn. Wekî fînansê, nirxandina rîskê dikare wekî amûrek statîstîkî were bikaranîn da ku îhtîmala bûyerên nexwestî were hesab kirin, û dikare di bicîhanîna protokolan de ji bo dûrketina ji rewşên wiha bibe alîkar. Îhtîmal ji bo sêwirandina [[Lîstika şansê|lîstikên şansê]] tê bikaranîn da ku kasîno karibin qezencek garantîkirî bi dest bixin, lê di eynî zamanê de dravdanên ku ji bo teşwîqkirina berdewamiya lîstikê pir caran têne dayîn bidin lîstikvanan. Yek ji bikaranînên dî ên giring yê teoriya îhtîmalê di heyata rojane de, meseleya [[Pêbawerî|pêbaweriyê]] ye. Di sêwirana gelek eserên xerîdariyê de, wekî [[otomobîl]] û amûrên [[Elektronîk|elektronîkî]], teoriya pêbaweriyê tê bikaranîn da ku îhtîmala têkçûnê were kêm kirin. Îhtîmala têkçûnê dikare tesîra li biryarên hilberîner ên têkildarî garantiya eserê bike. [[Modela zimanê keşê]] (''cache language model'') û modelên din ên statîstîkî ên zimên ku di prosekirina zimanê xwezayî de tên bikaranîn jî, meselayên bikaranîna teoriya îhtîmalê ne. == Metodên matematîkê == [[Wêne:Probability vs odds.svg|thumb|Hesabkirina îhtîmal (rîsk) û şans]]Ezmûnekê bifikirin ku dikare çendîn encaman derxîne holê. Koma gî encamên gengaz wekî "[[Qada nimûne|qada nimûneyê]]" ya ezmûnê tê binavkirin ku carinan bi sembola '''Ω''' tê temsîl kirin. [[Koma qûwetê]] ya qada nimûneyê, bi rêya liçavgirtina gî komên ferq yên encamên gengaz pêk tê. Mesela avêtina zarê dikare şeş encamên gengaz derxîne holê. Komeke encamên gengaz ew e ku tê de hejmareke tek (ne cot) li ser zarê derdikeve. Bi vî awayî, binekoma {1,3,5} elementeke koma qûwetê ya qada nimûneyê ya avêtina zarê ye. Ew kom wekî "bûyer" tên binavkirin. Di wê rewşê de, {1,3,5} ew bûyer e ku tê de zar li ser hejmareke tek dikeve. Eger encamên ku bi rastî çêdibin di nav bûyereke diyarkirî de bin, tê gotin ku ew bûyer pêk hatiye. Îhtîmal metodek e ji bo dayîna nirxekî di navbera sifir û yekê de ji her bûyerekê re, bi wê şertê ku ji bo bûyera ku ji hemû encamên gengaz pêk tê (di mesela me de, bûyera {1,2,3,4,5,6}), nirxê yekê were diyarkirin. Ji bo ku tiştek wekî îhtîmal were hesibandin, divê ew diyarkirina nirxan wê şertê pêk bîne ku ji bo her komeke bûyerên ku hevdu derdixin derve (ango bûyerên bêyî ti encamên hevpar, wekî bûyerên {1,6}, {3} û {2,4}), îhtîmala pêkhatina herî kêm yek ji wan bûyeran, bi rêya komkirina îhtîmalên gî bûyerên takekesî tê bidestxistin. Îhtîmala [[Bûyer|bûyereke]] A bi awayê <math>P(A)</math>, <math>p(A)</math> an jî <math>\text{Pr}(A)</math> tê nivîsîn. Ew terîfa matematîkî ya îhtîmalê, bi bikaranîna konsepta pîvanê dikare ji bo fezayên nimûneyê yên bêsinor û heta fezayên nimûneyê yên nehejmartinbar jî were berfirehkirin. Berevajî an temamkera bûyereke A, bûyera [ne A] ye (ango bûyera ku A lê nayê pêkanîn); ev yek bi gelemperî bi awayên <math>A', A^c</math>, <math>\overline{A}, A^\complement, \neg A</math> an jî <math>{\sim}A</math> tê temsîl kirin û îhtîmala wê bi rêya ''P''(ne A) = 1 − ''P''(A) tê diyarkirin. Mesela îhtîmala ku di zarê şeş-rûyî de hejmara şeş neyê kişandin, ev e 1 – (îhtîmala kişandina şeşê) = {{nowrap|1=1 − {{sfrac|1|6}} = {{sfrac|5|6}}.}}⁠ Eger di carek pêkanîna ceribandinekê de du bûyerên ''A'' û ''B'' pêk werin, ew yek wekî hevbirîn an jî îhtîmala hevbeş a ''A'' û ''B'' tê binavkirin û bi awayê <math>P(A \cap B)</math> tê temsîl kirin. === Bûyerên serbixwe === [[Wêne:Mutually Exclusive and Non-exclusive Probability Events.jpg|thumb|Bûyerên A û B di qada Ω de wekî hevdu-derxîner li hemberî ne-hevdu-derxîner têne temsîl kirin.]]Eger du bûyerên A û B serbixwe bin, wê çaxê îhtîmala hevbeş ew e <math display="block" qid="Q120632573">P(A \mbox{ û }B) = P(A \cap B) = P(A) P(B).</math> Mesela eger du pere bên avêtin, îhtîmala ku her du jî "ser" derkevin ew e: <math>\tfrac{1}{2}\times\tfrac{1}{2} = \tfrac{1}{4}.</math> === Bûyerên ku hevdu derdixin === Eger bûyera ''A'' an jî bûyera ''B'' dikarin çêbibin lê qet herdu jî di eynî çaxê de çênebin, wê çaxê ji wan re bûyerên hevdu nelihev tên gotin. Eger du bûyer hevdu nelihev bin, wê çaxê îhtîmala çêbûna herduyan wekî <math>P(A \cap B)</math> û <math display="block">P(A \mbox{ and }B) = P(A \cap B) = 0</math> Eger du bûyer ji hev ferq bin, wê çaxê îhtîmala çêbûna yek ji wan wekî <math>P(A \cup B)</math> û tê temsîl kirin. <math display="block">P(A\mbox{ an }B) = P(A \cup B)= P(A) + P(B) - P(A \cap B) = P(A) + P(B) - 0 = P(A) + P(B)</math> Bo mesele, îhtîmala hatina 1 an 2yê di zarê şeş-rûyî de ew e: <math>P(1\mbox{ or }2) = P(1) + P(2) = \tfrac{1}{6} + \tfrac{1}{6} = \tfrac{1}{3}.</math> === Bûyerên ku ne (pêwîst) hevdu derdixin derve === == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] nrwke0zksmkrl09xykawie2xd0mp1pl 2095786 2095785 2026-09-25T12:49:01Z Kurê Acemî 105128 /* Bûyerên ku ne (pêwîst) hevdu derdixin derve */ 2095786 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Dice Distribution (bar).svg|thumb|Îhtîmalên hatina çend hejmaran bi karanîna du zaran]] '''Îhtîmal''' an jî '''dibetî''', bi bûyer û terîfên hejmarî yên derbarê îhtîmala pêkhatina wan de mijûl dibe. Îhtîmala bûyerekê hejmareke di navbera 0 û 1 de ye; çiqas ew hejmar mezintir be, ew qas îhtîmala pêkhatina bûyerê zêdetir e. Ew hejmar bi gelemperî wekî rêje (%), di navbeya %0 û %100 de, tê temsîl kirin. Meselakek hêsan avêtina pereyekî adil (bêalî) e. Ji ber ku pere adil e, îhtîmala her du encaman ("ser" û "bin") wekhev e; îhtîmala "ser"ê bi îhtîmala "bin"ê re wekhev e; û ji ber ku tu encamên dî nînin, îhtîmala derketina "ser" an "bin"ê 1/2 ye (ku dikare wekî 0.5 an jî %50 jî were nivîsîn). Di [[Teoriya îhtîmalê|''teoriya îhtîmalê'']] de, ji bo van konseptan formulasyoneke matematîkî ya li ser bingeha aksiomantîk hatiye danîn; ew teorî di warên wekî [[Amar|statîstîk]], [[matematîk]], [[zanist]], [[fînans]], [[qumar]], [[jîriya çêkirî]], [[fêrbûna makîneyê]], [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya lîstikan]] û [[Felsefe|felsefeyê]] de bi berfirehî tê bikaranîn, mesela, ji bo derxistina encaman derbarê frekansa pêşbînîkirî ya bûyeran de. Herwiha, teoriya îhtîmalê ji bo ravekirina mekanîzma û rêzikên bingehîn ên [[Sîstema kompleks|sîstemên kompleks]] jî tê bikaranîn. == Tarîx == Lêkolîna zanistî ya îhtimalê pêşkeftinek modern a matematîkê ye. [[Qumar]] temsîl dide ku di seranserê tarîxê de eleqeyek ji bo pîvandina ramanên îhtimalê hebûye, lê danasînên matematîkî yên rast pir dereng derketine holê. Sebebên pêşveçûna yawaş ya matematîka îhtimalê hene. Her çend lîstikên şansê motîvasyona lêkolîna matematîkî ya îhtimalê peyda kirin jî, pirsgirêkên bingehîn hîn jî ji hêla xurafeyan ve têne veşartin. Ligorî [[Richard Jeffrey]], "Berî nîvê sedeya heftê, têgeha 'îhtimal' ([[Zimanê latînî|latînî]] ''probabilis'') tê maneya ''pejirandî'', û bi wê maneyê, bi yekdengî, ji bo raman û çalakiyê dihat bikaranîn. Çalakiyek an ramanek îhtimal ew bû ku însanên aqilmend dê di şert û mercan de bikin an bigirin." Lêbelê, bi taybetî di çarçoveyên qanûnî de, 'îhtimal' dikare ji bo pêşniyarên ku delîlên baş ji bo wan hebûn jî were sepandin. [[Wêne:Cardano.jpg|thumb|140px|[[Gerolamo Cardano]] (sedeya 16an)]] [[Wêne:Christiaan Huygens-painting.jpeg|thumb|140px|[[Christiaan Huygens]], yek ji kitêbên yekêdi derbare îhtîmalê weşan kir (sedeya 17an).]] Zanyarê îtalî a sedeya şanzdehan [[Gerolamo Cardano]], tesîriya terîfkirina "[[Şans (îhtîmal)|şans]]" wekî rêjeya encamên erênî li hember encamên neyînî temsîl da (ew yek tê wê maneyê ku îhtîmala bûyerekê bi rêjeya encamên erênî li hember hejmara giştî ya encamên gengaz tê diyarkirin). Ji bilî eserên destpêkê yên Cardano, teoriya îhtîmalan vedigere serdema pevguhertina nameyan di navbeya [[Pierre de Fermat]] û [[Blaise Pascal]] de (1654). [[Christiaan Huygens]] (1657) yekê lêkolîna zanistî ya naskirî li ser vê meseleyê pêşkêş kir. Esera [[Jakob Bernoulli]] ya bi navê ''[[Ars Conjectandi]]'' (piştî mirina wî, 1713) û ya [[Abraham de Moivre]] ya bi navê ''[[Doctrine of Chances]]'' (1718), ew mesele wekî şaxek ji matematîkê nirxandin. Kokên [[teoriya xeletiyê]] digihîjin esera [[Roger Cotes]] a bi navê ''Opera Miscellanea'' (ku piştî mirina wî di sala 1722an de hat weşandin), lêbelê nivîseke [[Thomas Simpson]] a sala 1755an (ku di 1756an de hat çapkirin) yekê car ew teorî li ser nîqaşa xeletiyên çavdêriyê bikaranî. Çapa nû ya vê nivîsê (1757) wan prensîbên bingehîn (''aksiyom'') temsîl dike ku xeletiyên erênî û neyînî xwedî eynî îhtîmala rûdanê ne, û ku hin sinorên diyarkirî çarçoveya gî xeletiyan diyar dikin. Simpson herwiha behsa xeletiyên berdewam dike û behsa kurveke îhtîmalê dike. Du yasayên ewil ên derbarê xeletiyan de, ku hatin pêşniyarkirin, ji aliyê [[Pierre-Simon Laplace]] ve hatin derxistin. Yasaya yekê di sala 1774an de hat weşandin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyeke dikare wekî fonksiyoneke eksponensiyel a mezinahiya hejmarî ya xeletiyê were îfadekirin, bêyî ku li temsîla wê (erênî an neyînîbûna wê) were nihêrîn. Yasaya duyê a xeletiyan di sala 1778an de ji aliyê Laplace ve hat pêşniyarkirin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyê fonksiyoneke eksponensiyel a çargoşeya xeletiyê ye. Yasaya duyê a xeletiyan wekî "belavbûna normal" an jî "yasaya Gauss" tê naskirin. "Ji hêla tarîxê ve zehmet e ku însan wê yasayê bispêre Gauss; çunkî Gauss, tevî jêhatîbûna xwe ya awarte ya di temenekî biçûk de, îhtîmaleke mezin e ku ew keşf nekiribe berî ku bigihîje temenê du saliyê." [[Daniel Bernoulli]] (1778) prensîba "esera herî mezin a îhtîmalên sîstemeke xeletiyên hevdem" (an jî xeletiyên ku bi hev re çêdibin) da nasîn. [[Wêne:Bendixen - Carl Friedrich Gauß, 1828.jpg|thumb|140px|Carl Friedrich Gauss]] [[Adrien-Marie Legendre]] (1805) metoda kêmtir a çargoşeyan pêşxist û di ''Nouvelles méthodes pour la détermination des orbites des comètes'' (Metodên Nû ji bo Diyarkirina Orbîtên Kometan) de da nasîn. Nivîskarê îrlandî-amerîkî, [[Robert Adrain]], edîtorê "The Analyst" (1808), pêşî qanûna tesîsa çewtiyê derxist holê, <math display="block">\phi(x) = ce^{-h^2 x^2}</math> li vir <math>h</math> konstanteke girêdayî hûrgiliya çavdêriyê ye, û <math>c</math> faktoreke pîvanê ye ku piştrast dike rûbera di bin xetê de (kurvê) wekhevî 1ê be. Wî du îsbat pêşkêş kirin; ya duyê di eslê xwe de eynî îsbata [[John Herschel]] (1850) bû. Gauss di sala 1809an de yekê îsbat pêşkêş kir ku wisa xuya dike li Ewropayê dihat zanin (piştî ya Adrain, ew ya sêyê bû). Îsbatên din ji hêla Laplace (1810, 1812), Gauss (1823), [[James Ivory (matematîkvan)|James Ivory]] (1825, 1826), Hagen (1837), [[Friedrich Wilhelm Bessel|Friedrich Bessel]] (1838), [[William Fishburn Donkin|W.F. Donkin]] (1844, 1856) û [[Morgan Crofton]] (1870) ve hatin pêşkêşkirin. Kesên din ên ku beşdarî vê meseleyê bûn wan bûne: [[Robert Leslie Ellis|Ellis]] (1844), [[Augustus De Morgan|De Morgan]] (1864), [[James Whitbread Lee Glaisher|Glaisher]] (1872) û [[Giovanni Schiaparelli]] (1875). Formula Peters (1856) ya ji bo ''r'' ku xeletiya muhtemel a çavdêriyeke yekane ye, baş tê zanin. Di sedeya nozdehan de, di nav nivîskarên ku li ser teoriya giştî xebitîne de kesên wekî [[Pierre-Simon Laplace|Laplace]], [[Sylvestre François Lacroix|Sylvestre Lacroix]] (1816), Littrow (1833), [[Adolphe Quetelet]] (1853), [[Richard Dedekind]] (1860), Helmert (1872), [[Paul Matthieu Hermann Laurent|Hermann Laurent]] (1873), Liagre, Didion û [[Karl Pearson]] hebûn. [[Augustus De Morgan]] û [[George Boole]] şêwaza pêşkêşkirina teoriyê baştir kirin. Di sala 1906an de, [[Andrey Markov]] konsepta [[zincîra Markovê]] pêşkêş kir; wê konseptê di teoriya [[Pêvajoya stokastîk|pêvajoyên stokastîk]] û sepanên wê de rolek giring lîst. Teoriya modern a îhtîmalê ku li ser bingeha [[Pîvan (matematîk)|teoriya pîvanê]] hatiye avakirin, di sala 1931ê de ji heta [[Andrey Kolmogorov]] ve hate pêşxistin. == Teoriya îhtîmalê == Mîna [[Teorî|teoriyên]] din, [[teoriya îhtîmalê]] jî temsîl kirina konseptên xwe ye bi awayekî formal, ango, bi wan konseptên ku dikarin ji maneya xwe ferq werin hesibandin. Ew konseptên formal ligorî yasayên matematîk û mantiqê tên bikaranîn û guhertin, û encamên ku derdikevin holê, dîsa di çarçoveya pirsgirêkê bixwe de tên şirovekirin an veguhestin. Bi kêmanî du hewldanên serkeftî ji bo formalîzekirina îhtîmalê hene: formulasyona [[Andrey Kolmogorov|Kolmogorov]] û formulasyona [[Richard Threlkeld Cox|Cox]]. Di formulasyona Kolmogorov de [[kom]] wekî bûyer û îhtîmal jî wekî [[Pîvan (matematîk)|pîvanek]] li ser koman tên şirovekirin. Di [[teorema Coxê]] de, îhtîmal wekî konsepteke bingehîn (ango, ya ku zêdetir nayê analîzkirin) tê girtin û giringî tê dayîn avakirina sîstemeke hevgirtî ji bo dayîna nirxên îhtîmalê ji pêşniyaran re. Di herdu rewşan de jî, yasayên îhtîmalê eynî in, tenê hûrgiliyên teknîkî ji hev ferq ne. Metodën din jî ji bo pîvandina nezelaliyê hene, wekî [[teoriya Dempster–Shafer]] an [[teoriya îmkanê]], lê ew di bingeh de ferq ne û bi yasayên îhtîmalê yên ku bi gelemperî tên zanin re li hev nayên. == Warên bikaranînê == Teoriya îhtimalê di jiyana rojane de di nirxandina [[rîsk]] û [[Modelê statîstîkî|modelkirinê]] de tê bikaranîn. Pîşesaziya sîgorteyê û [[Bazar (aborî)|bazar]] [[zanista aktuarî]] bikartînin da ku bihayê diyar bikin û biryarên bazirganiyê bidin. Hikumet metodên îhtimalê di [[hiqûqa hawirdorê]], analîza heqdariyê û [[rêziknameya fînansê]] de bikartînin. Meselayeke ji karanîna teoriya îhtimalê di bazirganiya sermayeyê de tesîra îhtimala têgihîştî ya her pevçûnek berfireh a [[Rojhilata Navîn]] li ser bihayên [[Neft|petrolê]] ye ku tesîrên pêlan li ser ekonomiyê bi tevahî dike. Nirxandinek ji hêla bazirganek kelûpelan ve ku herbek îhtîmaltir e dikare bihayên wê kelûpelê bilind an nizm bike, û ji bazirganên din re jî îşaretek wê ramanê bike. Li gorî vê yekê, îhtimal ne bi serbixwe û ne jî bi awayekî maqûl têne nirxandin. Teoriya fînansa tevgerî derket holê da ku tesîra ramana komî ya wisa li ser bihayê, li ser siyasetê û li ser aştî û pevçûnê diyar bike. Ji bilî nirxandina darayî, îhtimal dikare ji bo analîzkirina trendên di [[Biyolojî|biyolojiyê]] de (mesela, belavbûna nexweşiyê) û herwiha [[Ekolojî|ekolojiyê]] de were bikaranîn. Wekî fînansê, nirxandina rîskê dikare wekî amûrek statîstîkî were bikaranîn da ku îhtîmala bûyerên nexwestî were hesab kirin, û dikare di bicîhanîna protokolan de ji bo dûrketina ji rewşên wiha bibe alîkar. Îhtîmal ji bo sêwirandina [[Lîstika şansê|lîstikên şansê]] tê bikaranîn da ku kasîno karibin qezencek garantîkirî bi dest bixin, lê di eynî zamanê de dravdanên ku ji bo teşwîqkirina berdewamiya lîstikê pir caran têne dayîn bidin lîstikvanan. Yek ji bikaranînên dî ên giring yê teoriya îhtîmalê di heyata rojane de, meseleya [[Pêbawerî|pêbaweriyê]] ye. Di sêwirana gelek eserên xerîdariyê de, wekî [[otomobîl]] û amûrên [[Elektronîk|elektronîkî]], teoriya pêbaweriyê tê bikaranîn da ku îhtîmala têkçûnê were kêm kirin. Îhtîmala têkçûnê dikare tesîra li biryarên hilberîner ên têkildarî garantiya eserê bike. [[Modela zimanê keşê]] (''cache language model'') û modelên din ên statîstîkî ên zimên ku di prosekirina zimanê xwezayî de tên bikaranîn jî, meselayên bikaranîna teoriya îhtîmalê ne. == Metodên matematîkê == [[Wêne:Probability vs odds.svg|thumb|Hesabkirina îhtîmal (rîsk) û şans]]Ezmûnekê bifikirin ku dikare çendîn encaman derxîne holê. Koma gî encamên gengaz wekî "[[Qada nimûne|qada nimûneyê]]" ya ezmûnê tê binavkirin ku carinan bi sembola '''Ω''' tê temsîl kirin. [[Koma qûwetê]] ya qada nimûneyê, bi rêya liçavgirtina gî komên ferq yên encamên gengaz pêk tê. Mesela avêtina zarê dikare şeş encamên gengaz derxîne holê. Komeke encamên gengaz ew e ku tê de hejmareke tek (ne cot) li ser zarê derdikeve. Bi vî awayî, binekoma {1,3,5} elementeke koma qûwetê ya qada nimûneyê ya avêtina zarê ye. Ew kom wekî "bûyer" tên binavkirin. Di wê rewşê de, {1,3,5} ew bûyer e ku tê de zar li ser hejmareke tek dikeve. Eger encamên ku bi rastî çêdibin di nav bûyereke diyarkirî de bin, tê gotin ku ew bûyer pêk hatiye. Îhtîmal metodek e ji bo dayîna nirxekî di navbera sifir û yekê de ji her bûyerekê re, bi wê şertê ku ji bo bûyera ku ji hemû encamên gengaz pêk tê (di mesela me de, bûyera {1,2,3,4,5,6}), nirxê yekê were diyarkirin. Ji bo ku tiştek wekî îhtîmal were hesibandin, divê ew diyarkirina nirxan wê şertê pêk bîne ku ji bo her komeke bûyerên ku hevdu derdixin derve (ango bûyerên bêyî ti encamên hevpar, wekî bûyerên {1,6}, {3} û {2,4}), îhtîmala pêkhatina herî kêm yek ji wan bûyeran, bi rêya komkirina îhtîmalên gî bûyerên takekesî tê bidestxistin. Îhtîmala [[Bûyer|bûyereke]] A bi awayê <math>P(A)</math>, <math>p(A)</math> an jî <math>\text{Pr}(A)</math> tê nivîsîn. Ew terîfa matematîkî ya îhtîmalê, bi bikaranîna konsepta pîvanê dikare ji bo fezayên nimûneyê yên bêsinor û heta fezayên nimûneyê yên nehejmartinbar jî were berfirehkirin. Berevajî an temamkera bûyereke A, bûyera [ne A] ye (ango bûyera ku A lê nayê pêkanîn); ev yek bi gelemperî bi awayên <math>A', A^c</math>, <math>\overline{A}, A^\complement, \neg A</math> an jî <math>{\sim}A</math> tê temsîl kirin û îhtîmala wê bi rêya ''P''(ne A) = 1 − ''P''(A) tê diyarkirin. Mesela îhtîmala ku di zarê şeş-rûyî de hejmara şeş neyê kişandin, ev e 1 – (îhtîmala kişandina şeşê) = {{nowrap|1=1 − {{sfrac|1|6}} = {{sfrac|5|6}}.}}⁠ Eger di carek pêkanîna ceribandinekê de du bûyerên ''A'' û ''B'' pêk werin, ew yek wekî hevbirîn an jî îhtîmala hevbeş a ''A'' û ''B'' tê binavkirin û bi awayê <math>P(A \cap B)</math> tê temsîl kirin. === Bûyerên serbixwe === [[Wêne:Mutually Exclusive and Non-exclusive Probability Events.jpg|thumb|Bûyerên A û B di qada Ω de wekî hevdu-derxîner li hemberî ne-hevdu-derxîner têne temsîl kirin.]]Eger du bûyerên A û B serbixwe bin, wê çaxê îhtîmala hevbeş ew e <math display="block" qid="Q120632573">P(A \mbox{ û }B) = P(A \cap B) = P(A) P(B).</math> Mesela eger du pere bên avêtin, îhtîmala ku her du jî "ser" derkevin ew e: <math>\tfrac{1}{2}\times\tfrac{1}{2} = \tfrac{1}{4}.</math> === Bûyerên ku hevdu derdixin === Eger bûyera ''A'' an jî bûyera ''B'' dikarin çêbibin lê qet herdu jî di eynî çaxê de çênebin, wê çaxê ji wan re bûyerên hevdu nelihev tên gotin. Eger du bûyer hevdu nelihev bin, wê çaxê îhtîmala çêbûna herduyan wekî <math>P(A \cap B)</math> û <math display="block">P(A \mbox{ and }B) = P(A \cap B) = 0</math> Eger du bûyer ji hev ferq bin, wê çaxê îhtîmala çêbûna yek ji wan wekî <math>P(A \cup B)</math> û tê temsîl kirin. <math display="block">P(A\mbox{ an }B) = P(A \cup B)= P(A) + P(B) - P(A \cap B) = P(A) + P(B) - 0 = P(A) + P(B)</math> Bo mesele, îhtîmala hatina 1 an 2yê di zarê şeş-rûyî de ew e: <math>P(1\mbox{ or }2) = P(1) + P(2) = \tfrac{1}{6} + \tfrac{1}{6} = \tfrac{1}{3}.</math> === Bûyerên ku ne (pêwîst) hevdu derdixin derve === Eger bûyer (pêwîst) ji hev ferq nebin, wê çaxê <math display="block">P\left(A \hbox{ an } B\right) = P(A \cup B) = P\left(A\right)+P\left(B\right)-P\left(A \mbox{ û } B\right).</math> Formeke din <math display="block"> P\left( A\cup B\right) =P\left( A\right) +P\left( B\right) -P\left( A\cap B\right) </math> Mesela wexta ku însan kartekê ji desteyeke kartan dikişîne, îhtîmala bidestxistina karta "dil" an jî karta "resimî" (J, Q, K) (an jî her duyan bi hev re) ew e:<math>\tfrac{13}{52} + \tfrac{12}{52} - \tfrac{3}{52} = \tfrac{11}{26},</math> ji ber ku di nav 52 kartên desteyê de, 13 kart "dil" in, 12 kart "resimî" ne û 3 kart jî her du taybetmendiyan li xwe digirin: li vir, ew 3 kartên ku her du taybetmendiyan li xwe digirin, hem di nav wan "13 kartên dil" de û hem jî di nav wan "12 kartên resimî" de cih digirin, lê divê tenê carekê bên hejmartin. Ew dikare ji bo gelek bûyerên ku ne lazim ye hevdu derxînin (ango ne lazim e hevdu-neguncaw bin), bêtir were berfirehkirin. Ji bo sê bûyeran, ew yek bi vî awayî dimeşe: <math display="block"> \begin{aligned}P\left( A\cup B\cup C\right) =&P\left( \left( A\cup B\right) \cup C\right) \\ =&P\left( A\cup B\right) +P\left( C\right) -P\left( \left( A\cup B\right) \cap C\right) \\ =&P\left( A\right) +P\left( B\right) -P\left( A\cap B\right) +P\left( C\right) -P\left( \left( A\cap C\right) \cup \left( B\cap C\right) \right) \\ =&P\left( A\right) +P\left( B\right) +P\left( C\right) -P\left( A\cap B\right) -\left( P\left( A\cap C\right) +P\left( B\cap C\right) -P\left( \left( A\cap C\right) \cap \left( B\cap C\right) \right) \right) \\ P\left( A\cup B\cup C\right) =&P\left( A\right) +P\left( B\right) +P\left( C\right) -P\left( A\cap B\right) -P\left( A\cap C\right) -P\left( B\cap C\right) +P\left( A\cap B\cap C\right) \end{aligned} </math> Îcar tê dîtin ku ew şablon dikare ji bo her hejmarek ji bûyeran were dubarekirin. == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] gd37ofiv12iztxic1mmk8p9v5czttir 2095787 2095786 2026-09-25T12:50:24Z Kurê Acemî 105128 /* Bûyerên ku ne (pêwîst) hevdu derdixin derve */ 2095787 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Dice Distribution (bar).svg|thumb|Îhtîmalên hatina çend hejmaran bi karanîna du zaran]] '''Îhtîmal''' an jî '''dibetî''', bi bûyer û terîfên hejmarî yên derbarê îhtîmala pêkhatina wan de mijûl dibe. Îhtîmala bûyerekê hejmareke di navbera 0 û 1 de ye; çiqas ew hejmar mezintir be, ew qas îhtîmala pêkhatina bûyerê zêdetir e. Ew hejmar bi gelemperî wekî rêje (%), di navbeya %0 û %100 de, tê temsîl kirin. Meselakek hêsan avêtina pereyekî adil (bêalî) e. Ji ber ku pere adil e, îhtîmala her du encaman ("ser" û "bin") wekhev e; îhtîmala "ser"ê bi îhtîmala "bin"ê re wekhev e; û ji ber ku tu encamên dî nînin, îhtîmala derketina "ser" an "bin"ê 1/2 ye (ku dikare wekî 0.5 an jî %50 jî were nivîsîn). Di [[Teoriya îhtîmalê|''teoriya îhtîmalê'']] de, ji bo van konseptan formulasyoneke matematîkî ya li ser bingeha aksiomantîk hatiye danîn; ew teorî di warên wekî [[Amar|statîstîk]], [[matematîk]], [[zanist]], [[fînans]], [[qumar]], [[jîriya çêkirî]], [[fêrbûna makîneyê]], [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya lîstikan]] û [[Felsefe|felsefeyê]] de bi berfirehî tê bikaranîn, mesela, ji bo derxistina encaman derbarê frekansa pêşbînîkirî ya bûyeran de. Herwiha, teoriya îhtîmalê ji bo ravekirina mekanîzma û rêzikên bingehîn ên [[Sîstema kompleks|sîstemên kompleks]] jî tê bikaranîn. == Tarîx == Lêkolîna zanistî ya îhtimalê pêşkeftinek modern a matematîkê ye. [[Qumar]] temsîl dide ku di seranserê tarîxê de eleqeyek ji bo pîvandina ramanên îhtimalê hebûye, lê danasînên matematîkî yên rast pir dereng derketine holê. Sebebên pêşveçûna yawaş ya matematîka îhtimalê hene. Her çend lîstikên şansê motîvasyona lêkolîna matematîkî ya îhtimalê peyda kirin jî, pirsgirêkên bingehîn hîn jî ji hêla xurafeyan ve têne veşartin. Ligorî [[Richard Jeffrey]], "Berî nîvê sedeya heftê, têgeha 'îhtimal' ([[Zimanê latînî|latînî]] ''probabilis'') tê maneya ''pejirandî'', û bi wê maneyê, bi yekdengî, ji bo raman û çalakiyê dihat bikaranîn. Çalakiyek an ramanek îhtimal ew bû ku însanên aqilmend dê di şert û mercan de bikin an bigirin." Lêbelê, bi taybetî di çarçoveyên qanûnî de, 'îhtimal' dikare ji bo pêşniyarên ku delîlên baş ji bo wan hebûn jî were sepandin. [[Wêne:Cardano.jpg|thumb|140px|[[Gerolamo Cardano]] (sedeya 16an)]] [[Wêne:Christiaan Huygens-painting.jpeg|thumb|140px|[[Christiaan Huygens]], yek ji kitêbên yekêdi derbare îhtîmalê weşan kir (sedeya 17an).]] Zanyarê îtalî a sedeya şanzdehan [[Gerolamo Cardano]], tesîriya terîfkirina "[[Şans (îhtîmal)|şans]]" wekî rêjeya encamên erênî li hember encamên neyînî temsîl da (ew yek tê wê maneyê ku îhtîmala bûyerekê bi rêjeya encamên erênî li hember hejmara giştî ya encamên gengaz tê diyarkirin). Ji bilî eserên destpêkê yên Cardano, teoriya îhtîmalan vedigere serdema pevguhertina nameyan di navbeya [[Pierre de Fermat]] û [[Blaise Pascal]] de (1654). [[Christiaan Huygens]] (1657) yekê lêkolîna zanistî ya naskirî li ser vê meseleyê pêşkêş kir. Esera [[Jakob Bernoulli]] ya bi navê ''[[Ars Conjectandi]]'' (piştî mirina wî, 1713) û ya [[Abraham de Moivre]] ya bi navê ''[[Doctrine of Chances]]'' (1718), ew mesele wekî şaxek ji matematîkê nirxandin. Kokên [[teoriya xeletiyê]] digihîjin esera [[Roger Cotes]] a bi navê ''Opera Miscellanea'' (ku piştî mirina wî di sala 1722an de hat weşandin), lêbelê nivîseke [[Thomas Simpson]] a sala 1755an (ku di 1756an de hat çapkirin) yekê car ew teorî li ser nîqaşa xeletiyên çavdêriyê bikaranî. Çapa nû ya vê nivîsê (1757) wan prensîbên bingehîn (''aksiyom'') temsîl dike ku xeletiyên erênî û neyînî xwedî eynî îhtîmala rûdanê ne, û ku hin sinorên diyarkirî çarçoveya gî xeletiyan diyar dikin. Simpson herwiha behsa xeletiyên berdewam dike û behsa kurveke îhtîmalê dike. Du yasayên ewil ên derbarê xeletiyan de, ku hatin pêşniyarkirin, ji aliyê [[Pierre-Simon Laplace]] ve hatin derxistin. Yasaya yekê di sala 1774an de hat weşandin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyeke dikare wekî fonksiyoneke eksponensiyel a mezinahiya hejmarî ya xeletiyê were îfadekirin, bêyî ku li temsîla wê (erênî an neyînîbûna wê) were nihêrîn. Yasaya duyê a xeletiyan di sala 1778an de ji aliyê Laplace ve hat pêşniyarkirin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyê fonksiyoneke eksponensiyel a çargoşeya xeletiyê ye. Yasaya duyê a xeletiyan wekî "belavbûna normal" an jî "yasaya Gauss" tê naskirin. "Ji hêla tarîxê ve zehmet e ku însan wê yasayê bispêre Gauss; çunkî Gauss, tevî jêhatîbûna xwe ya awarte ya di temenekî biçûk de, îhtîmaleke mezin e ku ew keşf nekiribe berî ku bigihîje temenê du saliyê." [[Daniel Bernoulli]] (1778) prensîba "esera herî mezin a îhtîmalên sîstemeke xeletiyên hevdem" (an jî xeletiyên ku bi hev re çêdibin) da nasîn. [[Wêne:Bendixen - Carl Friedrich Gauß, 1828.jpg|thumb|140px|Carl Friedrich Gauss]] [[Adrien-Marie Legendre]] (1805) metoda kêmtir a çargoşeyan pêşxist û di ''Nouvelles méthodes pour la détermination des orbites des comètes'' (Metodên Nû ji bo Diyarkirina Orbîtên Kometan) de da nasîn. Nivîskarê îrlandî-amerîkî, [[Robert Adrain]], edîtorê "The Analyst" (1808), pêşî qanûna tesîsa çewtiyê derxist holê, <math display="block">\phi(x) = ce^{-h^2 x^2}</math> li vir <math>h</math> konstanteke girêdayî hûrgiliya çavdêriyê ye, û <math>c</math> faktoreke pîvanê ye ku piştrast dike rûbera di bin xetê de (kurvê) wekhevî 1ê be. Wî du îsbat pêşkêş kirin; ya duyê di eslê xwe de eynî îsbata [[John Herschel]] (1850) bû. Gauss di sala 1809an de yekê îsbat pêşkêş kir ku wisa xuya dike li Ewropayê dihat zanin (piştî ya Adrain, ew ya sêyê bû). Îsbatên din ji hêla Laplace (1810, 1812), Gauss (1823), [[James Ivory (matematîkvan)|James Ivory]] (1825, 1826), Hagen (1837), [[Friedrich Wilhelm Bessel|Friedrich Bessel]] (1838), [[William Fishburn Donkin|W.F. Donkin]] (1844, 1856) û [[Morgan Crofton]] (1870) ve hatin pêşkêşkirin. Kesên din ên ku beşdarî vê meseleyê bûn wan bûne: [[Robert Leslie Ellis|Ellis]] (1844), [[Augustus De Morgan|De Morgan]] (1864), [[James Whitbread Lee Glaisher|Glaisher]] (1872) û [[Giovanni Schiaparelli]] (1875). Formula Peters (1856) ya ji bo ''r'' ku xeletiya muhtemel a çavdêriyeke yekane ye, baş tê zanin. Di sedeya nozdehan de, di nav nivîskarên ku li ser teoriya giştî xebitîne de kesên wekî [[Pierre-Simon Laplace|Laplace]], [[Sylvestre François Lacroix|Sylvestre Lacroix]] (1816), Littrow (1833), [[Adolphe Quetelet]] (1853), [[Richard Dedekind]] (1860), Helmert (1872), [[Paul Matthieu Hermann Laurent|Hermann Laurent]] (1873), Liagre, Didion û [[Karl Pearson]] hebûn. [[Augustus De Morgan]] û [[George Boole]] şêwaza pêşkêşkirina teoriyê baştir kirin. Di sala 1906an de, [[Andrey Markov]] konsepta [[zincîra Markovê]] pêşkêş kir; wê konseptê di teoriya [[Pêvajoya stokastîk|pêvajoyên stokastîk]] û sepanên wê de rolek giring lîst. Teoriya modern a îhtîmalê ku li ser bingeha [[Pîvan (matematîk)|teoriya pîvanê]] hatiye avakirin, di sala 1931ê de ji heta [[Andrey Kolmogorov]] ve hate pêşxistin. == Teoriya îhtîmalê == Mîna [[Teorî|teoriyên]] din, [[teoriya îhtîmalê]] jî temsîl kirina konseptên xwe ye bi awayekî formal, ango, bi wan konseptên ku dikarin ji maneya xwe ferq werin hesibandin. Ew konseptên formal ligorî yasayên matematîk û mantiqê tên bikaranîn û guhertin, û encamên ku derdikevin holê, dîsa di çarçoveya pirsgirêkê bixwe de tên şirovekirin an veguhestin. Bi kêmanî du hewldanên serkeftî ji bo formalîzekirina îhtîmalê hene: formulasyona [[Andrey Kolmogorov|Kolmogorov]] û formulasyona [[Richard Threlkeld Cox|Cox]]. Di formulasyona Kolmogorov de [[kom]] wekî bûyer û îhtîmal jî wekî [[Pîvan (matematîk)|pîvanek]] li ser koman tên şirovekirin. Di [[teorema Coxê]] de, îhtîmal wekî konsepteke bingehîn (ango, ya ku zêdetir nayê analîzkirin) tê girtin û giringî tê dayîn avakirina sîstemeke hevgirtî ji bo dayîna nirxên îhtîmalê ji pêşniyaran re. Di herdu rewşan de jî, yasayên îhtîmalê eynî in, tenê hûrgiliyên teknîkî ji hev ferq ne. Metodën din jî ji bo pîvandina nezelaliyê hene, wekî [[teoriya Dempster–Shafer]] an [[teoriya îmkanê]], lê ew di bingeh de ferq ne û bi yasayên îhtîmalê yên ku bi gelemperî tên zanin re li hev nayên. == Warên bikaranînê == Teoriya îhtimalê di jiyana rojane de di nirxandina [[rîsk]] û [[Modelê statîstîkî|modelkirinê]] de tê bikaranîn. Pîşesaziya sîgorteyê û [[Bazar (aborî)|bazar]] [[zanista aktuarî]] bikartînin da ku bihayê diyar bikin û biryarên bazirganiyê bidin. Hikumet metodên îhtimalê di [[hiqûqa hawirdorê]], analîza heqdariyê û [[rêziknameya fînansê]] de bikartînin. Meselayeke ji karanîna teoriya îhtimalê di bazirganiya sermayeyê de tesîra îhtimala têgihîştî ya her pevçûnek berfireh a [[Rojhilata Navîn]] li ser bihayên [[Neft|petrolê]] ye ku tesîrên pêlan li ser ekonomiyê bi tevahî dike. Nirxandinek ji hêla bazirganek kelûpelan ve ku herbek îhtîmaltir e dikare bihayên wê kelûpelê bilind an nizm bike, û ji bazirganên din re jî îşaretek wê ramanê bike. Li gorî vê yekê, îhtimal ne bi serbixwe û ne jî bi awayekî maqûl têne nirxandin. Teoriya fînansa tevgerî derket holê da ku tesîra ramana komî ya wisa li ser bihayê, li ser siyasetê û li ser aştî û pevçûnê diyar bike. Ji bilî nirxandina darayî, îhtimal dikare ji bo analîzkirina trendên di [[Biyolojî|biyolojiyê]] de (mesela, belavbûna nexweşiyê) û herwiha [[Ekolojî|ekolojiyê]] de were bikaranîn. Wekî fînansê, nirxandina rîskê dikare wekî amûrek statîstîkî were bikaranîn da ku îhtîmala bûyerên nexwestî were hesab kirin, û dikare di bicîhanîna protokolan de ji bo dûrketina ji rewşên wiha bibe alîkar. Îhtîmal ji bo sêwirandina [[Lîstika şansê|lîstikên şansê]] tê bikaranîn da ku kasîno karibin qezencek garantîkirî bi dest bixin, lê di eynî zamanê de dravdanên ku ji bo teşwîqkirina berdewamiya lîstikê pir caran têne dayîn bidin lîstikvanan. Yek ji bikaranînên dî ên giring yê teoriya îhtîmalê di heyata rojane de, meseleya [[Pêbawerî|pêbaweriyê]] ye. Di sêwirana gelek eserên xerîdariyê de, wekî [[otomobîl]] û amûrên [[Elektronîk|elektronîkî]], teoriya pêbaweriyê tê bikaranîn da ku îhtîmala têkçûnê were kêm kirin. Îhtîmala têkçûnê dikare tesîra li biryarên hilberîner ên têkildarî garantiya eserê bike. [[Modela zimanê keşê]] (''cache language model'') û modelên din ên statîstîkî ên zimên ku di prosekirina zimanê xwezayî de tên bikaranîn jî, meselayên bikaranîna teoriya îhtîmalê ne. == Metodên matematîkê == [[Wêne:Probability vs odds.svg|thumb|Hesabkirina îhtîmal (rîsk) û şans]]Ezmûnekê bifikirin ku dikare çendîn encaman derxîne holê. Koma gî encamên gengaz wekî "[[Qada nimûne|qada nimûneyê]]" ya ezmûnê tê binavkirin ku carinan bi sembola '''Ω''' tê temsîl kirin. [[Koma qûwetê]] ya qada nimûneyê, bi rêya liçavgirtina gî komên ferq yên encamên gengaz pêk tê. Mesela avêtina zarê dikare şeş encamên gengaz derxîne holê. Komeke encamên gengaz ew e ku tê de hejmareke tek (ne cot) li ser zarê derdikeve. Bi vî awayî, binekoma {1,3,5} elementeke koma qûwetê ya qada nimûneyê ya avêtina zarê ye. Ew kom wekî "bûyer" tên binavkirin. Di wê rewşê de, {1,3,5} ew bûyer e ku tê de zar li ser hejmareke tek dikeve. Eger encamên ku bi rastî çêdibin di nav bûyereke diyarkirî de bin, tê gotin ku ew bûyer pêk hatiye. Îhtîmal metodek e ji bo dayîna nirxekî di navbera sifir û yekê de ji her bûyerekê re, bi wê şertê ku ji bo bûyera ku ji hemû encamên gengaz pêk tê (di mesela me de, bûyera {1,2,3,4,5,6}), nirxê yekê were diyarkirin. Ji bo ku tiştek wekî îhtîmal were hesibandin, divê ew diyarkirina nirxan wê şertê pêk bîne ku ji bo her komeke bûyerên ku hevdu derdixin derve (ango bûyerên bêyî ti encamên hevpar, wekî bûyerên {1,6}, {3} û {2,4}), îhtîmala pêkhatina herî kêm yek ji wan bûyeran, bi rêya komkirina îhtîmalên gî bûyerên takekesî tê bidestxistin. Îhtîmala [[Bûyer|bûyereke]] A bi awayê <math>P(A)</math>, <math>p(A)</math> an jî <math>\text{Pr}(A)</math> tê nivîsîn. Ew terîfa matematîkî ya îhtîmalê, bi bikaranîna konsepta pîvanê dikare ji bo fezayên nimûneyê yên bêsinor û heta fezayên nimûneyê yên nehejmartinbar jî were berfirehkirin. Berevajî an temamkera bûyereke A, bûyera [ne A] ye (ango bûyera ku A lê nayê pêkanîn); ev yek bi gelemperî bi awayên <math>A', A^c</math>, <math>\overline{A}, A^\complement, \neg A</math> an jî <math>{\sim}A</math> tê temsîl kirin û îhtîmala wê bi rêya ''P''(ne A) = 1 − ''P''(A) tê diyarkirin. Mesela îhtîmala ku di zarê şeş-rûyî de hejmara şeş neyê kişandin, ev e 1 – (îhtîmala kişandina şeşê) = {{nowrap|1=1 − {{sfrac|1|6}} = {{sfrac|5|6}}.}}⁠ Eger di carek pêkanîna ceribandinekê de du bûyerên ''A'' û ''B'' pêk werin, ew yek wekî hevbirîn an jî îhtîmala hevbeş a ''A'' û ''B'' tê binavkirin û bi awayê <math>P(A \cap B)</math> tê temsîl kirin. === Bûyerên serbixwe === [[Wêne:Mutually Exclusive and Non-exclusive Probability Events.jpg|thumb|Bûyerên A û B di qada Ω de wekî hevdu-derxîner li hemberî ne-hevdu-derxîner têne temsîl kirin.]]Eger du bûyerên A û B serbixwe bin, wê çaxê îhtîmala hevbeş ew e <math display="block" qid="Q120632573">P(A \mbox{ û }B) = P(A \cap B) = P(A) P(B).</math> Mesela eger du pere bên avêtin, îhtîmala ku her du jî "ser" derkevin ew e: <math>\tfrac{1}{2}\times\tfrac{1}{2} = \tfrac{1}{4}.</math> === Bûyerên ku hevdu derdixin === Eger bûyera ''A'' an jî bûyera ''B'' dikarin çêbibin lê qet herdu jî di eynî çaxê de çênebin, wê çaxê ji wan re bûyerên hevdu nelihev tên gotin. Eger du bûyer hevdu nelihev bin, wê çaxê îhtîmala çêbûna herduyan wekî <math>P(A \cap B)</math> û <math display="block">P(A \mbox{ and }B) = P(A \cap B) = 0</math> Eger du bûyer ji hev ferq bin, wê çaxê îhtîmala çêbûna yek ji wan wekî <math>P(A \cup B)</math> û tê temsîl kirin. <math display="block">P(A\mbox{ an }B) = P(A \cup B)= P(A) + P(B) - P(A \cap B) = P(A) + P(B) - 0 = P(A) + P(B)</math> Bo mesele, îhtîmala hatina 1 an 2yê di zarê şeş-rûyî de ew e: <math>P(1\mbox{ or }2) = P(1) + P(2) = \tfrac{1}{6} + \tfrac{1}{6} = \tfrac{1}{3}.</math> === Bûyerên ku ne (pêwîst) hevdu derdixin derve === Eger bûyer (pêwîst) ji hev ferq nebin, wê çaxê <math display="block">P\left(A \hbox{ an } B\right) = P(A \cup B) = P\left(A\right)+P\left(B\right)-P\left(A \mbox{ û } B\right).</math> Formeke din <math display="block"> P\left( A\cup B\right) =P\left( A\right) +P\left( B\right) -P\left( A\cap B\right) </math> Mesela wexta ku însan kartekê ji desteyeke kartan dikişîne, îhtîmala bidestxistina karta "dil" an jî karta "resimî" (J, Q, K) (an jî her duyan bi hev re) ew e:<math>\tfrac{13}{52} + \tfrac{12}{52} - \tfrac{3}{52} = \tfrac{11}{26},</math> ji ber ku di nav 52 kartên desteyê de, 13 kart "dil" in, 12 kart "resimî" ne û 3 kart jî her du taybetmendiyan li xwe digirin: li vir, ew 3 kartên ku her du taybetmendiyan li xwe digirin, hem di nav wan "13 kartên dil" de û hem jî di nav wan "12 kartên resimî" de cih digirin, lê divê tenê carekê bên hejmartin. Ew dikare ji bo gelek bûyerên ku ne lazim ye hevdu derxînin (ango ne lazim e hevdu-neguncaw bin), bêtir were berfirehkirin. Ji bo sê bûyeran, ew yek bi vî awayî dimeşe: <math display="block"> \begin{aligned}P\left( A\cup B\cup C\right) =&P\left( \left( A\cup B\right) \cup C\right) \\ =&P\left( A\cup B\right) +P\left( C\right) -P\left( \left( A\cup B\right) \cap C\right) \\ =&P\left( A\right) +P\left( B\right) -P\left( A\cap B\right) +P\left( C\right) -P\left( \left( A\cap C\right) \cup \left( B\cap C\right) \right) \\ =&P\left( A\right) +P\left( B\right) +P\left( C\right) -P\left( A\cap B\right) -\left( P\left( A\cap C\right) +P\left( B\cap C\right) -P\left( \left( A\cap C\right) \cap \left( B\cap C\right) \right) \right) \\ P\left( A\cup B\cup C\right) =&P\left( A\right) +P\left( B\right) +P\left( C\right) -P\left( A\cap B\right) -P\left( A\cap C\right) -P\left( B\cap C\right) +P\left( A\cap B\cap C\right) \end{aligned} </math> Îcar tê dîtin ku ew şablon dikare ji bo her hejmarek ji bûyeran were dubarekirin. === îhtîmala şertî === == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] euf188g4ps0ar2115z3ihhj11xf4ttb 2095818 2095787 2026-09-25T23:02:10Z Kurê Acemî 105128 /* îhtîmala şertî */ 2095818 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Dice Distribution (bar).svg|thumb|Îhtîmalên hatina çend hejmaran bi karanîna du zaran]] '''Îhtîmal''' an jî '''dibetî''', bi bûyer û terîfên hejmarî yên derbarê îhtîmala pêkhatina wan de mijûl dibe. Îhtîmala bûyerekê hejmareke di navbera 0 û 1 de ye; çiqas ew hejmar mezintir be, ew qas îhtîmala pêkhatina bûyerê zêdetir e. Ew hejmar bi gelemperî wekî rêje (%), di navbeya %0 û %100 de, tê temsîl kirin. Meselakek hêsan avêtina pereyekî adil (bêalî) e. Ji ber ku pere adil e, îhtîmala her du encaman ("ser" û "bin") wekhev e; îhtîmala "ser"ê bi îhtîmala "bin"ê re wekhev e; û ji ber ku tu encamên dî nînin, îhtîmala derketina "ser" an "bin"ê 1/2 ye (ku dikare wekî 0.5 an jî %50 jî were nivîsîn). Di [[Teoriya îhtîmalê|''teoriya îhtîmalê'']] de, ji bo van konseptan formulasyoneke matematîkî ya li ser bingeha aksiomantîk hatiye danîn; ew teorî di warên wekî [[Amar|statîstîk]], [[matematîk]], [[zanist]], [[fînans]], [[qumar]], [[jîriya çêkirî]], [[fêrbûna makîneyê]], [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya lîstikan]] û [[Felsefe|felsefeyê]] de bi berfirehî tê bikaranîn, mesela, ji bo derxistina encaman derbarê frekansa pêşbînîkirî ya bûyeran de. Herwiha, teoriya îhtîmalê ji bo ravekirina mekanîzma û rêzikên bingehîn ên [[Sîstema kompleks|sîstemên kompleks]] jî tê bikaranîn. == Tarîx == Lêkolîna zanistî ya îhtimalê pêşkeftinek modern a matematîkê ye. [[Qumar]] temsîl dide ku di seranserê tarîxê de eleqeyek ji bo pîvandina ramanên îhtimalê hebûye, lê danasînên matematîkî yên rast pir dereng derketine holê. Sebebên pêşveçûna yawaş ya matematîka îhtimalê hene. Her çend lîstikên şansê motîvasyona lêkolîna matematîkî ya îhtimalê peyda kirin jî, pirsgirêkên bingehîn hîn jî ji hêla xurafeyan ve têne veşartin. Ligorî [[Richard Jeffrey]], "Berî nîvê sedeya heftê, têgeha 'îhtimal' ([[Zimanê latînî|latînî]] ''probabilis'') tê maneya ''pejirandî'', û bi wê maneyê, bi yekdengî, ji bo raman û çalakiyê dihat bikaranîn. Çalakiyek an ramanek îhtimal ew bû ku însanên aqilmend dê di şert û mercan de bikin an bigirin." Lêbelê, bi taybetî di çarçoveyên qanûnî de, 'îhtimal' dikare ji bo pêşniyarên ku delîlên baş ji bo wan hebûn jî were sepandin. [[Wêne:Cardano.jpg|thumb|140px|[[Gerolamo Cardano]] (sedeya 16an)]] [[Wêne:Christiaan Huygens-painting.jpeg|thumb|140px|[[Christiaan Huygens]], yek ji kitêbên yekêdi derbare îhtîmalê weşan kir (sedeya 17an).]] Zanyarê îtalî a sedeya şanzdehan [[Gerolamo Cardano]], tesîriya terîfkirina "[[Şans (îhtîmal)|şans]]" wekî rêjeya encamên erênî li hember encamên neyînî temsîl da (ew yek tê wê maneyê ku îhtîmala bûyerekê bi rêjeya encamên erênî li hember hejmara giştî ya encamên gengaz tê diyarkirin). Ji bilî eserên destpêkê yên Cardano, teoriya îhtîmalan vedigere serdema pevguhertina nameyan di navbeya [[Pierre de Fermat]] û [[Blaise Pascal]] de (1654). [[Christiaan Huygens]] (1657) yekê lêkolîna zanistî ya naskirî li ser vê meseleyê pêşkêş kir. Esera [[Jakob Bernoulli]] ya bi navê ''[[Ars Conjectandi]]'' (piştî mirina wî, 1713) û ya [[Abraham de Moivre]] ya bi navê ''[[Doctrine of Chances]]'' (1718), ew mesele wekî şaxek ji matematîkê nirxandin. Kokên [[teoriya xeletiyê]] digihîjin esera [[Roger Cotes]] a bi navê ''Opera Miscellanea'' (ku piştî mirina wî di sala 1722an de hat weşandin), lêbelê nivîseke [[Thomas Simpson]] a sala 1755an (ku di 1756an de hat çapkirin) yekê car ew teorî li ser nîqaşa xeletiyên çavdêriyê bikaranî. Çapa nû ya vê nivîsê (1757) wan prensîbên bingehîn (''aksiyom'') temsîl dike ku xeletiyên erênî û neyînî xwedî eynî îhtîmala rûdanê ne, û ku hin sinorên diyarkirî çarçoveya gî xeletiyan diyar dikin. Simpson herwiha behsa xeletiyên berdewam dike û behsa kurveke îhtîmalê dike. Du yasayên ewil ên derbarê xeletiyan de, ku hatin pêşniyarkirin, ji aliyê [[Pierre-Simon Laplace]] ve hatin derxistin. Yasaya yekê di sala 1774an de hat weşandin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyeke dikare wekî fonksiyoneke eksponensiyel a mezinahiya hejmarî ya xeletiyê were îfadekirin, bêyî ku li temsîla wê (erênî an neyînîbûna wê) were nihêrîn. Yasaya duyê a xeletiyan di sala 1778an de ji aliyê Laplace ve hat pêşniyarkirin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyê fonksiyoneke eksponensiyel a çargoşeya xeletiyê ye. Yasaya duyê a xeletiyan wekî "belavbûna normal" an jî "yasaya Gauss" tê naskirin. "Ji hêla tarîxê ve zehmet e ku însan wê yasayê bispêre Gauss; çunkî Gauss, tevî jêhatîbûna xwe ya awarte ya di temenekî biçûk de, îhtîmaleke mezin e ku ew keşf nekiribe berî ku bigihîje temenê du saliyê." [[Daniel Bernoulli]] (1778) prensîba "esera herî mezin a îhtîmalên sîstemeke xeletiyên hevdem" (an jî xeletiyên ku bi hev re çêdibin) da nasîn. [[Wêne:Bendixen - Carl Friedrich Gauß, 1828.jpg|thumb|140px|Carl Friedrich Gauss]] [[Adrien-Marie Legendre]] (1805) metoda kêmtir a çargoşeyan pêşxist û di ''Nouvelles méthodes pour la détermination des orbites des comètes'' (Metodên Nû ji bo Diyarkirina Orbîtên Kometan) de da nasîn. Nivîskarê îrlandî-amerîkî, [[Robert Adrain]], edîtorê "The Analyst" (1808), pêşî qanûna tesîsa çewtiyê derxist holê, <math display="block">\phi(x) = ce^{-h^2 x^2}</math> li vir <math>h</math> konstanteke girêdayî hûrgiliya çavdêriyê ye, û <math>c</math> faktoreke pîvanê ye ku piştrast dike rûbera di bin xetê de (kurvê) wekhevî 1ê be. Wî du îsbat pêşkêş kirin; ya duyê di eslê xwe de eynî îsbata [[John Herschel]] (1850) bû. Gauss di sala 1809an de yekê îsbat pêşkêş kir ku wisa xuya dike li Ewropayê dihat zanin (piştî ya Adrain, ew ya sêyê bû). Îsbatên din ji hêla Laplace (1810, 1812), Gauss (1823), [[James Ivory (matematîkvan)|James Ivory]] (1825, 1826), Hagen (1837), [[Friedrich Wilhelm Bessel|Friedrich Bessel]] (1838), [[William Fishburn Donkin|W.F. Donkin]] (1844, 1856) û [[Morgan Crofton]] (1870) ve hatin pêşkêşkirin. Kesên din ên ku beşdarî vê meseleyê bûn wan bûne: [[Robert Leslie Ellis|Ellis]] (1844), [[Augustus De Morgan|De Morgan]] (1864), [[James Whitbread Lee Glaisher|Glaisher]] (1872) û [[Giovanni Schiaparelli]] (1875). Formula Peters (1856) ya ji bo ''r'' ku xeletiya muhtemel a çavdêriyeke yekane ye, baş tê zanin. Di sedeya nozdehan de, di nav nivîskarên ku li ser teoriya giştî xebitîne de kesên wekî [[Pierre-Simon Laplace|Laplace]], [[Sylvestre François Lacroix|Sylvestre Lacroix]] (1816), Littrow (1833), [[Adolphe Quetelet]] (1853), [[Richard Dedekind]] (1860), Helmert (1872), [[Paul Matthieu Hermann Laurent|Hermann Laurent]] (1873), Liagre, Didion û [[Karl Pearson]] hebûn. [[Augustus De Morgan]] û [[George Boole]] şêwaza pêşkêşkirina teoriyê baştir kirin. Di sala 1906an de, [[Andrey Markov]] konsepta [[zincîra Markovê]] pêşkêş kir; wê konseptê di teoriya [[Pêvajoya stokastîk|pêvajoyên stokastîk]] û sepanên wê de rolek giring lîst. Teoriya modern a îhtîmalê ku li ser bingeha [[Pîvan (matematîk)|teoriya pîvanê]] hatiye avakirin, di sala 1931ê de ji heta [[Andrey Kolmogorov]] ve hate pêşxistin. == Teoriya îhtîmalê == Mîna [[Teorî|teoriyên]] din, [[teoriya îhtîmalê]] jî temsîl kirina konseptên xwe ye bi awayekî formal, ango, bi wan konseptên ku dikarin ji maneya xwe ferq werin hesibandin. Ew konseptên formal ligorî yasayên matematîk û mantiqê tên bikaranîn û guhertin, û encamên ku derdikevin holê, dîsa di çarçoveya pirsgirêkê bixwe de tên şirovekirin an veguhestin. Bi kêmanî du hewldanên serkeftî ji bo formalîzekirina îhtîmalê hene: formulasyona [[Andrey Kolmogorov|Kolmogorov]] û formulasyona [[Richard Threlkeld Cox|Cox]]. Di formulasyona Kolmogorov de [[kom]] wekî bûyer û îhtîmal jî wekî [[Pîvan (matematîk)|pîvanek]] li ser koman tên şirovekirin. Di [[teorema Coxê]] de, îhtîmal wekî konsepteke bingehîn (ango, ya ku zêdetir nayê analîzkirin) tê girtin û giringî tê dayîn avakirina sîstemeke hevgirtî ji bo dayîna nirxên îhtîmalê ji pêşniyaran re. Di herdu rewşan de jî, yasayên îhtîmalê eynî in, tenê hûrgiliyên teknîkî ji hev ferq ne. Metodën din jî ji bo pîvandina nezelaliyê hene, wekî [[teoriya Dempster–Shafer]] an [[teoriya îmkanê]], lê ew di bingeh de ferq ne û bi yasayên îhtîmalê yên ku bi gelemperî tên zanin re li hev nayên. == Warên bikaranînê == Teoriya îhtimalê di jiyana rojane de di nirxandina [[rîsk]] û [[Modelê statîstîkî|modelkirinê]] de tê bikaranîn. Pîşesaziya sîgorteyê û [[Bazar (aborî)|bazar]] [[zanista aktuarî]] bikartînin da ku bihayê diyar bikin û biryarên bazirganiyê bidin. Hikumet metodên îhtimalê di [[hiqûqa hawirdorê]], analîza heqdariyê û [[rêziknameya fînansê]] de bikartînin. Meselayeke ji karanîna teoriya îhtimalê di bazirganiya sermayeyê de tesîra îhtimala têgihîştî ya her pevçûnek berfireh a [[Rojhilata Navîn]] li ser bihayên [[Neft|petrolê]] ye ku tesîrên pêlan li ser ekonomiyê bi tevahî dike. Nirxandinek ji hêla bazirganek kelûpelan ve ku herbek îhtîmaltir e dikare bihayên wê kelûpelê bilind an nizm bike, û ji bazirganên din re jî îşaretek wê ramanê bike. Li gorî vê yekê, îhtimal ne bi serbixwe û ne jî bi awayekî maqûl têne nirxandin. Teoriya fînansa tevgerî derket holê da ku tesîra ramana komî ya wisa li ser bihayê, li ser siyasetê û li ser aştî û pevçûnê diyar bike. Ji bilî nirxandina darayî, îhtimal dikare ji bo analîzkirina trendên di [[Biyolojî|biyolojiyê]] de (mesela, belavbûna nexweşiyê) û herwiha [[Ekolojî|ekolojiyê]] de were bikaranîn. Wekî fînansê, nirxandina rîskê dikare wekî amûrek statîstîkî were bikaranîn da ku îhtîmala bûyerên nexwestî were hesab kirin, û dikare di bicîhanîna protokolan de ji bo dûrketina ji rewşên wiha bibe alîkar. Îhtîmal ji bo sêwirandina [[Lîstika şansê|lîstikên şansê]] tê bikaranîn da ku kasîno karibin qezencek garantîkirî bi dest bixin, lê di eynî zamanê de dravdanên ku ji bo teşwîqkirina berdewamiya lîstikê pir caran têne dayîn bidin lîstikvanan. Yek ji bikaranînên dî ên giring yê teoriya îhtîmalê di heyata rojane de, meseleya [[Pêbawerî|pêbaweriyê]] ye. Di sêwirana gelek eserên xerîdariyê de, wekî [[otomobîl]] û amûrên [[Elektronîk|elektronîkî]], teoriya pêbaweriyê tê bikaranîn da ku îhtîmala têkçûnê were kêm kirin. Îhtîmala têkçûnê dikare tesîra li biryarên hilberîner ên têkildarî garantiya eserê bike. [[Modela zimanê keşê]] (''cache language model'') û modelên din ên statîstîkî ên zimên ku di prosekirina zimanê xwezayî de tên bikaranîn jî, meselayên bikaranîna teoriya îhtîmalê ne. == Metodên matematîkê == [[Wêne:Probability vs odds.svg|thumb|Hesabkirina îhtîmal (rîsk) û şans]]Ezmûnekê bifikirin ku dikare çendîn encaman derxîne holê. Koma gî encamên gengaz wekî "[[Qada nimûne|qada nimûneyê]]" ya ezmûnê tê binavkirin ku carinan bi sembola '''Ω''' tê temsîl kirin. [[Koma qûwetê]] ya qada nimûneyê, bi rêya liçavgirtina gî komên ferq yên encamên gengaz pêk tê. Mesela avêtina zarê dikare şeş encamên gengaz derxîne holê. Komeke encamên gengaz ew e ku tê de hejmareke tek (ne cot) li ser zarê derdikeve. Bi vî awayî, binekoma {1,3,5} elementeke koma qûwetê ya qada nimûneyê ya avêtina zarê ye. Ew kom wekî "bûyer" tên binavkirin. Di wê rewşê de, {1,3,5} ew bûyer e ku tê de zar li ser hejmareke tek dikeve. Eger encamên ku bi rastî çêdibin di nav bûyereke diyarkirî de bin, tê gotin ku ew bûyer pêk hatiye. Îhtîmal metodek e ji bo dayîna nirxekî di navbera sifir û yekê de ji her bûyerekê re, bi wê şertê ku ji bo bûyera ku ji hemû encamên gengaz pêk tê (di mesela me de, bûyera {1,2,3,4,5,6}), nirxê yekê were diyarkirin. Ji bo ku tiştek wekî îhtîmal were hesibandin, divê ew diyarkirina nirxan wê şertê pêk bîne ku ji bo her komeke bûyerên ku hevdu derdixin derve (ango bûyerên bêyî ti encamên hevpar, wekî bûyerên {1,6}, {3} û {2,4}), îhtîmala pêkhatina herî kêm yek ji wan bûyeran, bi rêya komkirina îhtîmalên gî bûyerên takekesî tê bidestxistin. Îhtîmala [[Bûyer|bûyereke]] A bi awayê <math>P(A)</math>, <math>p(A)</math> an jî <math>\text{Pr}(A)</math> tê nivîsîn. Ew terîfa matematîkî ya îhtîmalê, bi bikaranîna konsepta pîvanê dikare ji bo fezayên nimûneyê yên bêsinor û heta fezayên nimûneyê yên nehejmartinbar jî were berfirehkirin. Berevajî an temamkera bûyereke A, bûyera [ne A] ye (ango bûyera ku A lê nayê pêkanîn); ev yek bi gelemperî bi awayên <math>A', A^c</math>, <math>\overline{A}, A^\complement, \neg A</math> an jî <math>{\sim}A</math> tê temsîl kirin û îhtîmala wê bi rêya ''P''(ne A) = 1 − ''P''(A) tê diyarkirin. Mesela îhtîmala ku di zarê şeş-rûyî de hejmara şeş neyê kişandin, ev e 1 – (îhtîmala kişandina şeşê) = {{nowrap|1=1 − {{sfrac|1|6}} = {{sfrac|5|6}}.}}⁠ Eger di carek pêkanîna ceribandinekê de du bûyerên ''A'' û ''B'' pêk werin, ew yek wekî hevbirîn an jî îhtîmala hevbeş a ''A'' û ''B'' tê binavkirin û bi awayê <math>P(A \cap B)</math> tê temsîl kirin. === Bûyerên serbixwe === [[Wêne:Mutually Exclusive and Non-exclusive Probability Events.jpg|thumb|Bûyerên A û B di qada Ω de wekî hevdu-derxîner li hemberî ne-hevdu-derxîner têne temsîl kirin.]]Eger du bûyerên A û B serbixwe bin, wê çaxê îhtîmala hevbeş ew e <math display="block" qid="Q120632573">P(A \mbox{ û }B) = P(A \cap B) = P(A) P(B).</math> Mesela eger du pere bên avêtin, îhtîmala ku her du jî "ser" derkevin ew e: <math>\tfrac{1}{2}\times\tfrac{1}{2} = \tfrac{1}{4}.</math> === Bûyerên ku hevdu derdixin === Eger bûyera ''A'' an jî bûyera ''B'' dikarin çêbibin lê qet herdu jî di eynî çaxê de çênebin, wê çaxê ji wan re bûyerên hevdu nelihev tên gotin. Eger du bûyer hevdu nelihev bin, wê çaxê îhtîmala çêbûna herduyan wekî <math>P(A \cap B)</math> û <math display="block">P(A \mbox{ and }B) = P(A \cap B) = 0</math> Eger du bûyer ji hev ferq bin, wê çaxê îhtîmala çêbûna yek ji wan wekî <math>P(A \cup B)</math> û tê temsîl kirin. <math display="block">P(A\mbox{ an }B) = P(A \cup B)= P(A) + P(B) - P(A \cap B) = P(A) + P(B) - 0 = P(A) + P(B)</math> Bo mesele, îhtîmala hatina 1 an 2yê di zarê şeş-rûyî de ew e: <math>P(1\mbox{ or }2) = P(1) + P(2) = \tfrac{1}{6} + \tfrac{1}{6} = \tfrac{1}{3}.</math> === Bûyerên ku ne (pêwîst) hevdu derdixin derve === Eger bûyer (pêwîst) ji hev ferq nebin, wê çaxê <math display="block">P\left(A \hbox{ an } B\right) = P(A \cup B) = P\left(A\right)+P\left(B\right)-P\left(A \mbox{ û } B\right).</math> Formeke din <math display="block"> P\left( A\cup B\right) =P\left( A\right) +P\left( B\right) -P\left( A\cap B\right) </math> Mesela wexta ku însan kartekê ji desteyeke kartan dikişîne, îhtîmala bidestxistina karta "dil" an jî karta "resimî" (J, Q, K) (an jî her duyan bi hev re) ew e:<math>\tfrac{13}{52} + \tfrac{12}{52} - \tfrac{3}{52} = \tfrac{11}{26},</math> ji ber ku di nav 52 kartên desteyê de, 13 kart "dil" in, 12 kart "resimî" ne û 3 kart jî her du taybetmendiyan li xwe digirin: li vir, ew 3 kartên ku her du taybetmendiyan li xwe digirin, hem di nav wan "13 kartên dil" de û hem jî di nav wan "12 kartên resimî" de cih digirin, lê divê tenê carekê bên hejmartin. Ew dikare ji bo gelek bûyerên ku ne lazim ye hevdu derxînin (ango ne lazim e hevdu-neguncaw bin), bêtir were berfirehkirin. Ji bo sê bûyeran, ew yek bi vî awayî dimeşe: <math display="block"> \begin{aligned}P\left( A\cup B\cup C\right) =&P\left( \left( A\cup B\right) \cup C\right) \\ =&P\left( A\cup B\right) +P\left( C\right) -P\left( \left( A\cup B\right) \cap C\right) \\ =&P\left( A\right) +P\left( B\right) -P\left( A\cap B\right) +P\left( C\right) -P\left( \left( A\cap C\right) \cup \left( B\cap C\right) \right) \\ =&P\left( A\right) +P\left( B\right) +P\left( C\right) -P\left( A\cap B\right) -\left( P\left( A\cap C\right) +P\left( B\cap C\right) -P\left( \left( A\cap C\right) \cap \left( B\cap C\right) \right) \right) \\ P\left( A\cup B\cup C\right) =&P\left( A\right) +P\left( B\right) +P\left( C\right) -P\left( A\cap B\right) -P\left( A\cap C\right) -P\left( B\cap C\right) +P\left( A\cap B\cap C\right) \end{aligned} </math> Îcar tê dîtin ku ew şablon dikare ji bo her hejmarek ji bûyeran were dubarekirin. === Îhtîmala şertî === == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] bfhyqleeyab42djdtgx9oy5rn12rf5y 2095859 2095818 2026-09-26T10:02:09Z Kurê Acemî 105128 /* Îhtîmala şertî */ 2095859 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Dice Distribution (bar).svg|thumb|Îhtîmalên hatina çend hejmaran bi karanîna du zaran]] '''Îhtîmal''' an jî '''dibetî''', bi bûyer û terîfên hejmarî yên derbarê îhtîmala pêkhatina wan de mijûl dibe. Îhtîmala bûyerekê hejmareke di navbera 0 û 1 de ye; çiqas ew hejmar mezintir be, ew qas îhtîmala pêkhatina bûyerê zêdetir e. Ew hejmar bi gelemperî wekî rêje (%), di navbeya %0 û %100 de, tê temsîl kirin. Meselakek hêsan avêtina pereyekî adil (bêalî) e. Ji ber ku pere adil e, îhtîmala her du encaman ("ser" û "bin") wekhev e; îhtîmala "ser"ê bi îhtîmala "bin"ê re wekhev e; û ji ber ku tu encamên dî nînin, îhtîmala derketina "ser" an "bin"ê 1/2 ye (ku dikare wekî 0.5 an jî %50 jî were nivîsîn). Di [[Teoriya îhtîmalê|''teoriya îhtîmalê'']] de, ji bo van konseptan formulasyoneke matematîkî ya li ser bingeha aksiomantîk hatiye danîn; ew teorî di warên wekî [[Amar|statîstîk]], [[matematîk]], [[zanist]], [[fînans]], [[qumar]], [[jîriya çêkirî]], [[fêrbûna makîneyê]], [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya lîstikan]] û [[Felsefe|felsefeyê]] de bi berfirehî tê bikaranîn, mesela, ji bo derxistina encaman derbarê frekansa pêşbînîkirî ya bûyeran de. Herwiha, teoriya îhtîmalê ji bo ravekirina mekanîzma û rêzikên bingehîn ên [[Sîstema kompleks|sîstemên kompleks]] jî tê bikaranîn. == Tarîx == Lêkolîna zanistî ya îhtimalê pêşkeftinek modern a matematîkê ye. [[Qumar]] temsîl dide ku di seranserê tarîxê de eleqeyek ji bo pîvandina ramanên îhtimalê hebûye, lê danasînên matematîkî yên rast pir dereng derketine holê. Sebebên pêşveçûna yawaş ya matematîka îhtimalê hene. Her çend lîstikên şansê motîvasyona lêkolîna matematîkî ya îhtimalê peyda kirin jî, pirsgirêkên bingehîn hîn jî ji hêla xurafeyan ve têne veşartin. Ligorî [[Richard Jeffrey]], "Berî nîvê sedeya heftê, têgeha 'îhtimal' ([[Zimanê latînî|latînî]] ''probabilis'') tê maneya ''pejirandî'', û bi wê maneyê, bi yekdengî, ji bo raman û çalakiyê dihat bikaranîn. Çalakiyek an ramanek îhtimal ew bû ku însanên aqilmend dê di şert û mercan de bikin an bigirin." Lêbelê, bi taybetî di çarçoveyên qanûnî de, 'îhtimal' dikare ji bo pêşniyarên ku delîlên baş ji bo wan hebûn jî were sepandin. [[Wêne:Cardano.jpg|thumb|140px|[[Gerolamo Cardano]] (sedeya 16an)]] [[Wêne:Christiaan Huygens-painting.jpeg|thumb|140px|[[Christiaan Huygens]], yek ji kitêbên yekêdi derbare îhtîmalê weşan kir (sedeya 17an).]] Zanyarê îtalî a sedeya şanzdehan [[Gerolamo Cardano]], tesîriya terîfkirina "[[Şans (îhtîmal)|şans]]" wekî rêjeya encamên erênî li hember encamên neyînî temsîl da (ew yek tê wê maneyê ku îhtîmala bûyerekê bi rêjeya encamên erênî li hember hejmara giştî ya encamên gengaz tê diyarkirin). Ji bilî eserên destpêkê yên Cardano, teoriya îhtîmalan vedigere serdema pevguhertina nameyan di navbeya [[Pierre de Fermat]] û [[Blaise Pascal]] de (1654). [[Christiaan Huygens]] (1657) yekê lêkolîna zanistî ya naskirî li ser vê meseleyê pêşkêş kir. Esera [[Jakob Bernoulli]] ya bi navê ''[[Ars Conjectandi]]'' (piştî mirina wî, 1713) û ya [[Abraham de Moivre]] ya bi navê ''[[Doctrine of Chances]]'' (1718), ew mesele wekî şaxek ji matematîkê nirxandin. Kokên [[teoriya xeletiyê]] digihîjin esera [[Roger Cotes]] a bi navê ''Opera Miscellanea'' (ku piştî mirina wî di sala 1722an de hat weşandin), lêbelê nivîseke [[Thomas Simpson]] a sala 1755an (ku di 1756an de hat çapkirin) yekê car ew teorî li ser nîqaşa xeletiyên çavdêriyê bikaranî. Çapa nû ya vê nivîsê (1757) wan prensîbên bingehîn (''aksiyom'') temsîl dike ku xeletiyên erênî û neyînî xwedî eynî îhtîmala rûdanê ne, û ku hin sinorên diyarkirî çarçoveya gî xeletiyan diyar dikin. Simpson herwiha behsa xeletiyên berdewam dike û behsa kurveke îhtîmalê dike. Du yasayên ewil ên derbarê xeletiyan de, ku hatin pêşniyarkirin, ji aliyê [[Pierre-Simon Laplace]] ve hatin derxistin. Yasaya yekê di sala 1774an de hat weşandin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyeke dikare wekî fonksiyoneke eksponensiyel a mezinahiya hejmarî ya xeletiyê were îfadekirin, bêyî ku li temsîla wê (erênî an neyînîbûna wê) were nihêrîn. Yasaya duyê a xeletiyan di sala 1778an de ji aliyê Laplace ve hat pêşniyarkirin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyê fonksiyoneke eksponensiyel a çargoşeya xeletiyê ye. Yasaya duyê a xeletiyan wekî "belavbûna normal" an jî "yasaya Gauss" tê naskirin. "Ji hêla tarîxê ve zehmet e ku însan wê yasayê bispêre Gauss; çunkî Gauss, tevî jêhatîbûna xwe ya awarte ya di temenekî biçûk de, îhtîmaleke mezin e ku ew keşf nekiribe berî ku bigihîje temenê du saliyê." [[Daniel Bernoulli]] (1778) prensîba "esera herî mezin a îhtîmalên sîstemeke xeletiyên hevdem" (an jî xeletiyên ku bi hev re çêdibin) da nasîn. [[Wêne:Bendixen - Carl Friedrich Gauß, 1828.jpg|thumb|140px|Carl Friedrich Gauss]] [[Adrien-Marie Legendre]] (1805) metoda kêmtir a çargoşeyan pêşxist û di ''Nouvelles méthodes pour la détermination des orbites des comètes'' (Metodên Nû ji bo Diyarkirina Orbîtên Kometan) de da nasîn. Nivîskarê îrlandî-amerîkî, [[Robert Adrain]], edîtorê "The Analyst" (1808), pêşî qanûna tesîsa çewtiyê derxist holê, <math display="block">\phi(x) = ce^{-h^2 x^2}</math> li vir <math>h</math> konstanteke girêdayî hûrgiliya çavdêriyê ye, û <math>c</math> faktoreke pîvanê ye ku piştrast dike rûbera di bin xetê de (kurvê) wekhevî 1ê be. Wî du îsbat pêşkêş kirin; ya duyê di eslê xwe de eynî îsbata [[John Herschel]] (1850) bû. Gauss di sala 1809an de yekê îsbat pêşkêş kir ku wisa xuya dike li Ewropayê dihat zanin (piştî ya Adrain, ew ya sêyê bû). Îsbatên din ji hêla Laplace (1810, 1812), Gauss (1823), [[James Ivory (matematîkvan)|James Ivory]] (1825, 1826), Hagen (1837), [[Friedrich Wilhelm Bessel|Friedrich Bessel]] (1838), [[William Fishburn Donkin|W.F. Donkin]] (1844, 1856) û [[Morgan Crofton]] (1870) ve hatin pêşkêşkirin. Kesên din ên ku beşdarî vê meseleyê bûn wan bûne: [[Robert Leslie Ellis|Ellis]] (1844), [[Augustus De Morgan|De Morgan]] (1864), [[James Whitbread Lee Glaisher|Glaisher]] (1872) û [[Giovanni Schiaparelli]] (1875). Formula Peters (1856) ya ji bo ''r'' ku xeletiya muhtemel a çavdêriyeke yekane ye, baş tê zanin. Di sedeya nozdehan de, di nav nivîskarên ku li ser teoriya giştî xebitîne de kesên wekî [[Pierre-Simon Laplace|Laplace]], [[Sylvestre François Lacroix|Sylvestre Lacroix]] (1816), Littrow (1833), [[Adolphe Quetelet]] (1853), [[Richard Dedekind]] (1860), Helmert (1872), [[Paul Matthieu Hermann Laurent|Hermann Laurent]] (1873), Liagre, Didion û [[Karl Pearson]] hebûn. [[Augustus De Morgan]] û [[George Boole]] şêwaza pêşkêşkirina teoriyê baştir kirin. Di sala 1906an de, [[Andrey Markov]] konsepta [[zincîra Markovê]] pêşkêş kir; wê konseptê di teoriya [[Pêvajoya stokastîk|pêvajoyên stokastîk]] û sepanên wê de rolek giring lîst. Teoriya modern a îhtîmalê ku li ser bingeha [[Pîvan (matematîk)|teoriya pîvanê]] hatiye avakirin, di sala 1931ê de ji heta [[Andrey Kolmogorov]] ve hate pêşxistin. == Teoriya îhtîmalê == Mîna [[Teorî|teoriyên]] din, [[teoriya îhtîmalê]] jî temsîl kirina konseptên xwe ye bi awayekî formal, ango, bi wan konseptên ku dikarin ji maneya xwe ferq werin hesibandin. Ew konseptên formal ligorî yasayên matematîk û mantiqê tên bikaranîn û guhertin, û encamên ku derdikevin holê, dîsa di çarçoveya pirsgirêkê bixwe de tên şirovekirin an veguhestin. Bi kêmanî du hewldanên serkeftî ji bo formalîzekirina îhtîmalê hene: formulasyona [[Andrey Kolmogorov|Kolmogorov]] û formulasyona [[Richard Threlkeld Cox|Cox]]. Di formulasyona Kolmogorov de [[kom]] wekî bûyer û îhtîmal jî wekî [[Pîvan (matematîk)|pîvanek]] li ser koman tên şirovekirin. Di [[teorema Coxê]] de, îhtîmal wekî konsepteke bingehîn (ango, ya ku zêdetir nayê analîzkirin) tê girtin û giringî tê dayîn avakirina sîstemeke hevgirtî ji bo dayîna nirxên îhtîmalê ji pêşniyaran re. Di herdu rewşan de jî, yasayên îhtîmalê eynî in, tenê hûrgiliyên teknîkî ji hev ferq ne. Metodën din jî ji bo pîvandina nezelaliyê hene, wekî [[teoriya Dempster–Shafer]] an [[teoriya îmkanê]], lê ew di bingeh de ferq ne û bi yasayên îhtîmalê yên ku bi gelemperî tên zanin re li hev nayên. == Warên bikaranînê == Teoriya îhtimalê di jiyana rojane de di nirxandina [[rîsk]] û [[Modelê statîstîkî|modelkirinê]] de tê bikaranîn. Pîşesaziya sîgorteyê û [[Bazar (aborî)|bazar]] [[zanista aktuarî]] bikartînin da ku bihayê diyar bikin û biryarên bazirganiyê bidin. Hikumet metodên îhtimalê di [[hiqûqa hawirdorê]], analîza heqdariyê û [[rêziknameya fînansê]] de bikartînin. Meselayeke ji karanîna teoriya îhtimalê di bazirganiya sermayeyê de tesîra îhtimala têgihîştî ya her pevçûnek berfireh a [[Rojhilata Navîn]] li ser bihayên [[Neft|petrolê]] ye ku tesîrên pêlan li ser ekonomiyê bi tevahî dike. Nirxandinek ji hêla bazirganek kelûpelan ve ku herbek îhtîmaltir e dikare bihayên wê kelûpelê bilind an nizm bike, û ji bazirganên din re jî îşaretek wê ramanê bike. Li gorî vê yekê, îhtimal ne bi serbixwe û ne jî bi awayekî maqûl têne nirxandin. Teoriya fînansa tevgerî derket holê da ku tesîra ramana komî ya wisa li ser bihayê, li ser siyasetê û li ser aştî û pevçûnê diyar bike. Ji bilî nirxandina darayî, îhtimal dikare ji bo analîzkirina trendên di [[Biyolojî|biyolojiyê]] de (mesela, belavbûna nexweşiyê) û herwiha [[Ekolojî|ekolojiyê]] de were bikaranîn. Wekî fînansê, nirxandina rîskê dikare wekî amûrek statîstîkî were bikaranîn da ku îhtîmala bûyerên nexwestî were hesab kirin, û dikare di bicîhanîna protokolan de ji bo dûrketina ji rewşên wiha bibe alîkar. Îhtîmal ji bo sêwirandina [[Lîstika şansê|lîstikên şansê]] tê bikaranîn da ku kasîno karibin qezencek garantîkirî bi dest bixin, lê di eynî zamanê de dravdanên ku ji bo teşwîqkirina berdewamiya lîstikê pir caran têne dayîn bidin lîstikvanan. Yek ji bikaranînên dî ên giring yê teoriya îhtîmalê di heyata rojane de, meseleya [[Pêbawerî|pêbaweriyê]] ye. Di sêwirana gelek eserên xerîdariyê de, wekî [[otomobîl]] û amûrên [[Elektronîk|elektronîkî]], teoriya pêbaweriyê tê bikaranîn da ku îhtîmala têkçûnê were kêm kirin. Îhtîmala têkçûnê dikare tesîra li biryarên hilberîner ên têkildarî garantiya eserê bike. [[Modela zimanê keşê]] (''cache language model'') û modelên din ên statîstîkî ên zimên ku di prosekirina zimanê xwezayî de tên bikaranîn jî, meselayên bikaranîna teoriya îhtîmalê ne. == Metodên matematîkê == [[Wêne:Probability vs odds.svg|thumb|Hesabkirina îhtîmal (rîsk) û şans]]Ezmûnekê bifikirin ku dikare çendîn encaman derxîne holê. Koma gî encamên gengaz wekî "[[Qada nimûne|qada nimûneyê]]" ya ezmûnê tê binavkirin ku carinan bi sembola '''Ω''' tê temsîl kirin. [[Koma qûwetê]] ya qada nimûneyê, bi rêya liçavgirtina gî komên ferq yên encamên gengaz pêk tê. Mesela avêtina zarê dikare şeş encamên gengaz derxîne holê. Komeke encamên gengaz ew e ku tê de hejmareke tek (ne cot) li ser zarê derdikeve. Bi vî awayî, binekoma {1,3,5} elementeke koma qûwetê ya qada nimûneyê ya avêtina zarê ye. Ew kom wekî "bûyer" tên binavkirin. Di wê rewşê de, {1,3,5} ew bûyer e ku tê de zar li ser hejmareke tek dikeve. Eger encamên ku bi rastî çêdibin di nav bûyereke diyarkirî de bin, tê gotin ku ew bûyer pêk hatiye. Îhtîmal metodek e ji bo dayîna nirxekî di navbera sifir û yekê de ji her bûyerekê re, bi wê şertê ku ji bo bûyera ku ji hemû encamên gengaz pêk tê (di mesela me de, bûyera {1,2,3,4,5,6}), nirxê yekê were diyarkirin. Ji bo ku tiştek wekî îhtîmal were hesibandin, divê ew diyarkirina nirxan wê şertê pêk bîne ku ji bo her komeke bûyerên ku hevdu derdixin derve (ango bûyerên bêyî ti encamên hevpar, wekî bûyerên {1,6}, {3} û {2,4}), îhtîmala pêkhatina herî kêm yek ji wan bûyeran, bi rêya komkirina îhtîmalên gî bûyerên takekesî tê bidestxistin. Îhtîmala [[Bûyer|bûyereke]] A bi awayê <math>P(A)</math>, <math>p(A)</math> an jî <math>\text{Pr}(A)</math> tê nivîsîn. Ew terîfa matematîkî ya îhtîmalê, bi bikaranîna konsepta pîvanê dikare ji bo fezayên nimûneyê yên bêsinor û heta fezayên nimûneyê yên nehejmartinbar jî were berfirehkirin. Berevajî an temamkera bûyereke A, bûyera [ne A] ye (ango bûyera ku A lê nayê pêkanîn); ev yek bi gelemperî bi awayên <math>A', A^c</math>, <math>\overline{A}, A^\complement, \neg A</math> an jî <math>{\sim}A</math> tê temsîl kirin û îhtîmala wê bi rêya ''P''(ne A) = 1 − ''P''(A) tê diyarkirin. Mesela îhtîmala ku di zarê şeş-rûyî de hejmara şeş neyê kişandin, ev e 1 – (îhtîmala kişandina şeşê) = {{nowrap|1=1 − {{sfrac|1|6}} = {{sfrac|5|6}}.}}⁠ Eger di carek pêkanîna ceribandinekê de du bûyerên ''A'' û ''B'' pêk werin, ew yek wekî hevbirîn an jî îhtîmala hevbeş a ''A'' û ''B'' tê binavkirin û bi awayê <math>P(A \cap B)</math> tê temsîl kirin. === Bûyerên serbixwe === [[Wêne:Mutually Exclusive and Non-exclusive Probability Events.jpg|thumb|Bûyerên A û B di qada Ω de wekî hevdu-derxîner li hemberî ne-hevdu-derxîner têne temsîl kirin.]]Eger du bûyerên A û B serbixwe bin, wê çaxê îhtîmala hevbeş ew e <math display="block" qid="Q120632573">P(A \mbox{ û }B) = P(A \cap B) = P(A) P(B).</math> Mesela eger du pere bên avêtin, îhtîmala ku her du jî "ser" derkevin ew e: <math>\tfrac{1}{2}\times\tfrac{1}{2} = \tfrac{1}{4}.</math> === Bûyerên ku hevdu derdixin === Eger bûyera ''A'' an jî bûyera ''B'' dikarin çêbibin lê qet herdu jî di eynî çaxê de çênebin, wê çaxê ji wan re bûyerên hevdu nelihev tên gotin. Eger du bûyer hevdu nelihev bin, wê çaxê îhtîmala çêbûna herduyan wekî <math>P(A \cap B)</math> û <math display="block">P(A \mbox{ and }B) = P(A \cap B) = 0</math> Eger du bûyer ji hev ferq bin, wê çaxê îhtîmala çêbûna yek ji wan wekî <math>P(A \cup B)</math> û tê temsîl kirin. <math display="block">P(A\mbox{ an }B) = P(A \cup B)= P(A) + P(B) - P(A \cap B) = P(A) + P(B) - 0 = P(A) + P(B)</math> Bo mesele, îhtîmala hatina 1 an 2yê di zarê şeş-rûyî de ew e: <math>P(1\mbox{ or }2) = P(1) + P(2) = \tfrac{1}{6} + \tfrac{1}{6} = \tfrac{1}{3}.</math> === Bûyerên ku ne (pêwîst) hevdu derdixin derve === Eger bûyer (pêwîst) ji hev ferq nebin, wê çaxê <math display="block">P\left(A \hbox{ an } B\right) = P(A \cup B) = P\left(A\right)+P\left(B\right)-P\left(A \mbox{ û } B\right).</math> Formeke din <math display="block"> P\left( A\cup B\right) =P\left( A\right) +P\left( B\right) -P\left( A\cap B\right) </math> Mesela wexta ku însan kartekê ji desteyeke kartan dikişîne, îhtîmala bidestxistina karta "dil" an jî karta "resimî" (J, Q, K) (an jî her duyan bi hev re) ew e:<math>\tfrac{13}{52} + \tfrac{12}{52} - \tfrac{3}{52} = \tfrac{11}{26},</math> ji ber ku di nav 52 kartên desteyê de, 13 kart "dil" in, 12 kart "resimî" ne û 3 kart jî her du taybetmendiyan li xwe digirin: li vir, ew 3 kartên ku her du taybetmendiyan li xwe digirin, hem di nav wan "13 kartên dil" de û hem jî di nav wan "12 kartên resimî" de cih digirin, lê divê tenê carekê bên hejmartin. Ew dikare ji bo gelek bûyerên ku ne lazim ye hevdu derxînin (ango ne lazim e hevdu-neguncaw bin), bêtir were berfirehkirin. Ji bo sê bûyeran, ew yek bi vî awayî dimeşe: <math display="block"> \begin{aligned}P\left( A\cup B\cup C\right) =&P\left( \left( A\cup B\right) \cup C\right) \\ =&P\left( A\cup B\right) +P\left( C\right) -P\left( \left( A\cup B\right) \cap C\right) \\ =&P\left( A\right) +P\left( B\right) -P\left( A\cap B\right) +P\left( C\right) -P\left( \left( A\cap C\right) \cup \left( B\cap C\right) \right) \\ =&P\left( A\right) +P\left( B\right) +P\left( C\right) -P\left( A\cap B\right) -\left( P\left( A\cap C\right) +P\left( B\cap C\right) -P\left( \left( A\cap C\right) \cap \left( B\cap C\right) \right) \right) \\ P\left( A\cup B\cup C\right) =&P\left( A\right) +P\left( B\right) +P\left( C\right) -P\left( A\cap B\right) -P\left( A\cap C\right) -P\left( B\cap C\right) +P\left( A\cap B\cap C\right) \end{aligned} </math> Îcar tê dîtin ku ew şablon dikare ji bo her hejmarek ji bûyeran were dubarekirin. === Îhtîmala şertî === ''[[Îhtîmala şertî]]'' îhtîmala bûyerek ''A'' ye, bi dayîna bûyerek din ''B''. Îhtîmala şertî wekî <math>P(A \mid B)</math> tê nivîsîn, û wekî "îhtîmala ''A'', bi dayîna ''B''" tê xwendin. Ew bi vê tê terîf kirin <math display="block">P(A \mid B) = \frac{P(A \cap B)}{P(B)}\,</math> Eger <math>P(B)=0</math> be, wê çaxê <math>P(A \mid B)</math> bi vê derbirînê bi awayekî resmî [[Ne-terîfbar (matematîk)|nayê terîf kirin]]. Di wê rewşê de <math>A</math> û <math>B</math> serbixwe ne, ji ber ku <math>P(A \cap B) = P(A)P(B) = 0.</math> Lêbelê mimkun e ku ji bo hin bûyerên xwedî îhtîmala sifir, îhtîmaleke şertî were terîf kirin; mesela bi bikaranîna [[σ-cebîr]] ji bo wan cure bûyeran. Mesela di kîsekî de ku 2 gogên sor û 2 gogên şîn tê de ne (bi giştî 4 gog), îhtîmala derxistina gogeke sor <math>1/2;</math> ye; lêbelê wexta ku goga duyê tê derxistin, îhtîmala ku ew gog sor an şîn be, bi wê goga ku berê hatiye derxistin ve girêdayî ye. Mesela eger gogeke sor hatibe derxistin, wê wextê îhtîmala hilbijartina gogeke sor a din dibe <math>1/3,</math> ji ber ku tenê 1 goga sor û 2 gogên şîn dimînin. Û eger berê gogeke şîn hatibe derxistin, îhtîmala derxistina gogeke sor dibe <math>2/3.</math>. == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] etj4c2s741q5mgoofhbzys5z6oquhyh 2095860 2095859 2026-09-26T10:02:57Z Kurê Acemî 105128 /* Îhtîmala şertî */ 2095860 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Dice Distribution (bar).svg|thumb|Îhtîmalên hatina çend hejmaran bi karanîna du zaran]] '''Îhtîmal''' an jî '''dibetî''', bi bûyer û terîfên hejmarî yên derbarê îhtîmala pêkhatina wan de mijûl dibe. Îhtîmala bûyerekê hejmareke di navbera 0 û 1 de ye; çiqas ew hejmar mezintir be, ew qas îhtîmala pêkhatina bûyerê zêdetir e. Ew hejmar bi gelemperî wekî rêje (%), di navbeya %0 û %100 de, tê temsîl kirin. Meselakek hêsan avêtina pereyekî adil (bêalî) e. Ji ber ku pere adil e, îhtîmala her du encaman ("ser" û "bin") wekhev e; îhtîmala "ser"ê bi îhtîmala "bin"ê re wekhev e; û ji ber ku tu encamên dî nînin, îhtîmala derketina "ser" an "bin"ê 1/2 ye (ku dikare wekî 0.5 an jî %50 jî were nivîsîn). Di [[Teoriya îhtîmalê|''teoriya îhtîmalê'']] de, ji bo van konseptan formulasyoneke matematîkî ya li ser bingeha aksiomantîk hatiye danîn; ew teorî di warên wekî [[Amar|statîstîk]], [[matematîk]], [[zanist]], [[fînans]], [[qumar]], [[jîriya çêkirî]], [[fêrbûna makîneyê]], [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya lîstikan]] û [[Felsefe|felsefeyê]] de bi berfirehî tê bikaranîn, mesela, ji bo derxistina encaman derbarê frekansa pêşbînîkirî ya bûyeran de. Herwiha, teoriya îhtîmalê ji bo ravekirina mekanîzma û rêzikên bingehîn ên [[Sîstema kompleks|sîstemên kompleks]] jî tê bikaranîn. == Tarîx == Lêkolîna zanistî ya îhtimalê pêşkeftinek modern a matematîkê ye. [[Qumar]] temsîl dide ku di seranserê tarîxê de eleqeyek ji bo pîvandina ramanên îhtimalê hebûye, lê danasînên matematîkî yên rast pir dereng derketine holê. Sebebên pêşveçûna yawaş ya matematîka îhtimalê hene. Her çend lîstikên şansê motîvasyona lêkolîna matematîkî ya îhtimalê peyda kirin jî, pirsgirêkên bingehîn hîn jî ji hêla xurafeyan ve têne veşartin. Ligorî [[Richard Jeffrey]], "Berî nîvê sedeya heftê, têgeha 'îhtimal' ([[Zimanê latînî|latînî]] ''probabilis'') tê maneya ''pejirandî'', û bi wê maneyê, bi yekdengî, ji bo raman û çalakiyê dihat bikaranîn. Çalakiyek an ramanek îhtimal ew bû ku însanên aqilmend dê di şert û mercan de bikin an bigirin." Lêbelê, bi taybetî di çarçoveyên qanûnî de, 'îhtimal' dikare ji bo pêşniyarên ku delîlên baş ji bo wan hebûn jî were sepandin. [[Wêne:Cardano.jpg|thumb|140px|[[Gerolamo Cardano]] (sedeya 16an)]] [[Wêne:Christiaan Huygens-painting.jpeg|thumb|140px|[[Christiaan Huygens]], yek ji kitêbên yekêdi derbare îhtîmalê weşan kir (sedeya 17an).]] Zanyarê îtalî a sedeya şanzdehan [[Gerolamo Cardano]], tesîriya terîfkirina "[[Şans (îhtîmal)|şans]]" wekî rêjeya encamên erênî li hember encamên neyînî temsîl da (ew yek tê wê maneyê ku îhtîmala bûyerekê bi rêjeya encamên erênî li hember hejmara giştî ya encamên gengaz tê diyarkirin). Ji bilî eserên destpêkê yên Cardano, teoriya îhtîmalan vedigere serdema pevguhertina nameyan di navbeya [[Pierre de Fermat]] û [[Blaise Pascal]] de (1654). [[Christiaan Huygens]] (1657) yekê lêkolîna zanistî ya naskirî li ser vê meseleyê pêşkêş kir. Esera [[Jakob Bernoulli]] ya bi navê ''[[Ars Conjectandi]]'' (piştî mirina wî, 1713) û ya [[Abraham de Moivre]] ya bi navê ''[[Doctrine of Chances]]'' (1718), ew mesele wekî şaxek ji matematîkê nirxandin. Kokên [[teoriya xeletiyê]] digihîjin esera [[Roger Cotes]] a bi navê ''Opera Miscellanea'' (ku piştî mirina wî di sala 1722an de hat weşandin), lêbelê nivîseke [[Thomas Simpson]] a sala 1755an (ku di 1756an de hat çapkirin) yekê car ew teorî li ser nîqaşa xeletiyên çavdêriyê bikaranî. Çapa nû ya vê nivîsê (1757) wan prensîbên bingehîn (''aksiyom'') temsîl dike ku xeletiyên erênî û neyînî xwedî eynî îhtîmala rûdanê ne, û ku hin sinorên diyarkirî çarçoveya gî xeletiyan diyar dikin. Simpson herwiha behsa xeletiyên berdewam dike û behsa kurveke îhtîmalê dike. Du yasayên ewil ên derbarê xeletiyan de, ku hatin pêşniyarkirin, ji aliyê [[Pierre-Simon Laplace]] ve hatin derxistin. Yasaya yekê di sala 1774an de hat weşandin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyeke dikare wekî fonksiyoneke eksponensiyel a mezinahiya hejmarî ya xeletiyê were îfadekirin, bêyî ku li temsîla wê (erênî an neyînîbûna wê) were nihêrîn. Yasaya duyê a xeletiyan di sala 1778an de ji aliyê Laplace ve hat pêşniyarkirin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyê fonksiyoneke eksponensiyel a çargoşeya xeletiyê ye. Yasaya duyê a xeletiyan wekî "belavbûna normal" an jî "yasaya Gauss" tê naskirin. "Ji hêla tarîxê ve zehmet e ku însan wê yasayê bispêre Gauss; çunkî Gauss, tevî jêhatîbûna xwe ya awarte ya di temenekî biçûk de, îhtîmaleke mezin e ku ew keşf nekiribe berî ku bigihîje temenê du saliyê." [[Daniel Bernoulli]] (1778) prensîba "esera herî mezin a îhtîmalên sîstemeke xeletiyên hevdem" (an jî xeletiyên ku bi hev re çêdibin) da nasîn. [[Wêne:Bendixen - Carl Friedrich Gauß, 1828.jpg|thumb|140px|Carl Friedrich Gauss]] [[Adrien-Marie Legendre]] (1805) metoda kêmtir a çargoşeyan pêşxist û di ''Nouvelles méthodes pour la détermination des orbites des comètes'' (Metodên Nû ji bo Diyarkirina Orbîtên Kometan) de da nasîn. Nivîskarê îrlandî-amerîkî, [[Robert Adrain]], edîtorê "The Analyst" (1808), pêşî qanûna tesîsa çewtiyê derxist holê, <math display="block">\phi(x) = ce^{-h^2 x^2}</math> li vir <math>h</math> konstanteke girêdayî hûrgiliya çavdêriyê ye, û <math>c</math> faktoreke pîvanê ye ku piştrast dike rûbera di bin xetê de (kurvê) wekhevî 1ê be. Wî du îsbat pêşkêş kirin; ya duyê di eslê xwe de eynî îsbata [[John Herschel]] (1850) bû. Gauss di sala 1809an de yekê îsbat pêşkêş kir ku wisa xuya dike li Ewropayê dihat zanin (piştî ya Adrain, ew ya sêyê bû). Îsbatên din ji hêla Laplace (1810, 1812), Gauss (1823), [[James Ivory (matematîkvan)|James Ivory]] (1825, 1826), Hagen (1837), [[Friedrich Wilhelm Bessel|Friedrich Bessel]] (1838), [[William Fishburn Donkin|W.F. Donkin]] (1844, 1856) û [[Morgan Crofton]] (1870) ve hatin pêşkêşkirin. Kesên din ên ku beşdarî vê meseleyê bûn wan bûne: [[Robert Leslie Ellis|Ellis]] (1844), [[Augustus De Morgan|De Morgan]] (1864), [[James Whitbread Lee Glaisher|Glaisher]] (1872) û [[Giovanni Schiaparelli]] (1875). Formula Peters (1856) ya ji bo ''r'' ku xeletiya muhtemel a çavdêriyeke yekane ye, baş tê zanin. Di sedeya nozdehan de, di nav nivîskarên ku li ser teoriya giştî xebitîne de kesên wekî [[Pierre-Simon Laplace|Laplace]], [[Sylvestre François Lacroix|Sylvestre Lacroix]] (1816), Littrow (1833), [[Adolphe Quetelet]] (1853), [[Richard Dedekind]] (1860), Helmert (1872), [[Paul Matthieu Hermann Laurent|Hermann Laurent]] (1873), Liagre, Didion û [[Karl Pearson]] hebûn. [[Augustus De Morgan]] û [[George Boole]] şêwaza pêşkêşkirina teoriyê baştir kirin. Di sala 1906an de, [[Andrey Markov]] konsepta [[zincîra Markovê]] pêşkêş kir; wê konseptê di teoriya [[Pêvajoya stokastîk|pêvajoyên stokastîk]] û sepanên wê de rolek giring lîst. Teoriya modern a îhtîmalê ku li ser bingeha [[Pîvan (matematîk)|teoriya pîvanê]] hatiye avakirin, di sala 1931ê de ji heta [[Andrey Kolmogorov]] ve hate pêşxistin. == Teoriya îhtîmalê == Mîna [[Teorî|teoriyên]] din, [[teoriya îhtîmalê]] jî temsîl kirina konseptên xwe ye bi awayekî formal, ango, bi wan konseptên ku dikarin ji maneya xwe ferq werin hesibandin. Ew konseptên formal ligorî yasayên matematîk û mantiqê tên bikaranîn û guhertin, û encamên ku derdikevin holê, dîsa di çarçoveya pirsgirêkê bixwe de tên şirovekirin an veguhestin. Bi kêmanî du hewldanên serkeftî ji bo formalîzekirina îhtîmalê hene: formulasyona [[Andrey Kolmogorov|Kolmogorov]] û formulasyona [[Richard Threlkeld Cox|Cox]]. Di formulasyona Kolmogorov de [[kom]] wekî bûyer û îhtîmal jî wekî [[Pîvan (matematîk)|pîvanek]] li ser koman tên şirovekirin. Di [[teorema Coxê]] de, îhtîmal wekî konsepteke bingehîn (ango, ya ku zêdetir nayê analîzkirin) tê girtin û giringî tê dayîn avakirina sîstemeke hevgirtî ji bo dayîna nirxên îhtîmalê ji pêşniyaran re. Di herdu rewşan de jî, yasayên îhtîmalê eynî in, tenê hûrgiliyên teknîkî ji hev ferq ne. Metodën din jî ji bo pîvandina nezelaliyê hene, wekî [[teoriya Dempster–Shafer]] an [[teoriya îmkanê]], lê ew di bingeh de ferq ne û bi yasayên îhtîmalê yên ku bi gelemperî tên zanin re li hev nayên. == Warên bikaranînê == Teoriya îhtimalê di jiyana rojane de di nirxandina [[rîsk]] û [[Modelê statîstîkî|modelkirinê]] de tê bikaranîn. Pîşesaziya sîgorteyê û [[Bazar (aborî)|bazar]] [[zanista aktuarî]] bikartînin da ku bihayê diyar bikin û biryarên bazirganiyê bidin. Hikumet metodên îhtimalê di [[hiqûqa hawirdorê]], analîza heqdariyê û [[rêziknameya fînansê]] de bikartînin. Meselayeke ji karanîna teoriya îhtimalê di bazirganiya sermayeyê de tesîra îhtimala têgihîştî ya her pevçûnek berfireh a [[Rojhilata Navîn]] li ser bihayên [[Neft|petrolê]] ye ku tesîrên pêlan li ser ekonomiyê bi tevahî dike. Nirxandinek ji hêla bazirganek kelûpelan ve ku herbek îhtîmaltir e dikare bihayên wê kelûpelê bilind an nizm bike, û ji bazirganên din re jî îşaretek wê ramanê bike. Li gorî vê yekê, îhtimal ne bi serbixwe û ne jî bi awayekî maqûl têne nirxandin. Teoriya fînansa tevgerî derket holê da ku tesîra ramana komî ya wisa li ser bihayê, li ser siyasetê û li ser aştî û pevçûnê diyar bike. Ji bilî nirxandina darayî, îhtimal dikare ji bo analîzkirina trendên di [[Biyolojî|biyolojiyê]] de (mesela, belavbûna nexweşiyê) û herwiha [[Ekolojî|ekolojiyê]] de were bikaranîn. Wekî fînansê, nirxandina rîskê dikare wekî amûrek statîstîkî were bikaranîn da ku îhtîmala bûyerên nexwestî were hesab kirin, û dikare di bicîhanîna protokolan de ji bo dûrketina ji rewşên wiha bibe alîkar. Îhtîmal ji bo sêwirandina [[Lîstika şansê|lîstikên şansê]] tê bikaranîn da ku kasîno karibin qezencek garantîkirî bi dest bixin, lê di eynî zamanê de dravdanên ku ji bo teşwîqkirina berdewamiya lîstikê pir caran têne dayîn bidin lîstikvanan. Yek ji bikaranînên dî ên giring yê teoriya îhtîmalê di heyata rojane de, meseleya [[Pêbawerî|pêbaweriyê]] ye. Di sêwirana gelek eserên xerîdariyê de, wekî [[otomobîl]] û amûrên [[Elektronîk|elektronîkî]], teoriya pêbaweriyê tê bikaranîn da ku îhtîmala têkçûnê were kêm kirin. Îhtîmala têkçûnê dikare tesîra li biryarên hilberîner ên têkildarî garantiya eserê bike. [[Modela zimanê keşê]] (''cache language model'') û modelên din ên statîstîkî ên zimên ku di prosekirina zimanê xwezayî de tên bikaranîn jî, meselayên bikaranîna teoriya îhtîmalê ne. == Metodên matematîkê == [[Wêne:Probability vs odds.svg|thumb|Hesabkirina îhtîmal (rîsk) û şans]]Ezmûnekê bifikirin ku dikare çendîn encaman derxîne holê. Koma gî encamên gengaz wekî "[[Qada nimûne|qada nimûneyê]]" ya ezmûnê tê binavkirin ku carinan bi sembola '''Ω''' tê temsîl kirin. [[Koma qûwetê]] ya qada nimûneyê, bi rêya liçavgirtina gî komên ferq yên encamên gengaz pêk tê. Mesela avêtina zarê dikare şeş encamên gengaz derxîne holê. Komeke encamên gengaz ew e ku tê de hejmareke tek (ne cot) li ser zarê derdikeve. Bi vî awayî, binekoma {1,3,5} elementeke koma qûwetê ya qada nimûneyê ya avêtina zarê ye. Ew kom wekî "bûyer" tên binavkirin. Di wê rewşê de, {1,3,5} ew bûyer e ku tê de zar li ser hejmareke tek dikeve. Eger encamên ku bi rastî çêdibin di nav bûyereke diyarkirî de bin, tê gotin ku ew bûyer pêk hatiye. Îhtîmal metodek e ji bo dayîna nirxekî di navbera sifir û yekê de ji her bûyerekê re, bi wê şertê ku ji bo bûyera ku ji hemû encamên gengaz pêk tê (di mesela me de, bûyera {1,2,3,4,5,6}), nirxê yekê were diyarkirin. Ji bo ku tiştek wekî îhtîmal were hesibandin, divê ew diyarkirina nirxan wê şertê pêk bîne ku ji bo her komeke bûyerên ku hevdu derdixin derve (ango bûyerên bêyî ti encamên hevpar, wekî bûyerên {1,6}, {3} û {2,4}), îhtîmala pêkhatina herî kêm yek ji wan bûyeran, bi rêya komkirina îhtîmalên gî bûyerên takekesî tê bidestxistin. Îhtîmala [[Bûyer|bûyereke]] A bi awayê <math>P(A)</math>, <math>p(A)</math> an jî <math>\text{Pr}(A)</math> tê nivîsîn. Ew terîfa matematîkî ya îhtîmalê, bi bikaranîna konsepta pîvanê dikare ji bo fezayên nimûneyê yên bêsinor û heta fezayên nimûneyê yên nehejmartinbar jî were berfirehkirin. Berevajî an temamkera bûyereke A, bûyera [ne A] ye (ango bûyera ku A lê nayê pêkanîn); ev yek bi gelemperî bi awayên <math>A', A^c</math>, <math>\overline{A}, A^\complement, \neg A</math> an jî <math>{\sim}A</math> tê temsîl kirin û îhtîmala wê bi rêya ''P''(ne A) = 1 − ''P''(A) tê diyarkirin. Mesela îhtîmala ku di zarê şeş-rûyî de hejmara şeş neyê kişandin, ev e 1 – (îhtîmala kişandina şeşê) = {{nowrap|1=1 − {{sfrac|1|6}} = {{sfrac|5|6}}.}}⁠ Eger di carek pêkanîna ceribandinekê de du bûyerên ''A'' û ''B'' pêk werin, ew yek wekî hevbirîn an jî îhtîmala hevbeş a ''A'' û ''B'' tê binavkirin û bi awayê <math>P(A \cap B)</math> tê temsîl kirin. === Bûyerên serbixwe === [[Wêne:Mutually Exclusive and Non-exclusive Probability Events.jpg|thumb|Bûyerên A û B di qada Ω de wekî hevdu-derxîner li hemberî ne-hevdu-derxîner têne temsîl kirin.]]Eger du bûyerên A û B serbixwe bin, wê çaxê îhtîmala hevbeş ew e <math display="block" qid="Q120632573">P(A \mbox{ û }B) = P(A \cap B) = P(A) P(B).</math> Mesela eger du pere bên avêtin, îhtîmala ku her du jî "ser" derkevin ew e: <math>\tfrac{1}{2}\times\tfrac{1}{2} = \tfrac{1}{4}.</math> === Bûyerên ku hevdu derdixin === Eger bûyera ''A'' an jî bûyera ''B'' dikarin çêbibin lê qet herdu jî di eynî çaxê de çênebin, wê çaxê ji wan re bûyerên hevdu nelihev tên gotin. Eger du bûyer hevdu nelihev bin, wê çaxê îhtîmala çêbûna herduyan wekî <math>P(A \cap B)</math> û <math display="block">P(A \mbox{ and }B) = P(A \cap B) = 0</math> Eger du bûyer ji hev ferq bin, wê çaxê îhtîmala çêbûna yek ji wan wekî <math>P(A \cup B)</math> û tê temsîl kirin. <math display="block">P(A\mbox{ an }B) = P(A \cup B)= P(A) + P(B) - P(A \cap B) = P(A) + P(B) - 0 = P(A) + P(B)</math> Bo mesele, îhtîmala hatina 1 an 2yê di zarê şeş-rûyî de ew e: <math>P(1\mbox{ or }2) = P(1) + P(2) = \tfrac{1}{6} + \tfrac{1}{6} = \tfrac{1}{3}.</math> === Bûyerên ku ne (pêwîst) hevdu derdixin derve === Eger bûyer (pêwîst) ji hev ferq nebin, wê çaxê <math display="block">P\left(A \hbox{ an } B\right) = P(A \cup B) = P\left(A\right)+P\left(B\right)-P\left(A \mbox{ û } B\right).</math> Formeke din <math display="block"> P\left( A\cup B\right) =P\left( A\right) +P\left( B\right) -P\left( A\cap B\right) </math> Mesela wexta ku însan kartekê ji desteyeke kartan dikişîne, îhtîmala bidestxistina karta "dil" an jî karta "resimî" (J, Q, K) (an jî her duyan bi hev re) ew e:<math>\tfrac{13}{52} + \tfrac{12}{52} - \tfrac{3}{52} = \tfrac{11}{26},</math> ji ber ku di nav 52 kartên desteyê de, 13 kart "dil" in, 12 kart "resimî" ne û 3 kart jî her du taybetmendiyan li xwe digirin: li vir, ew 3 kartên ku her du taybetmendiyan li xwe digirin, hem di nav wan "13 kartên dil" de û hem jî di nav wan "12 kartên resimî" de cih digirin, lê divê tenê carekê bên hejmartin. Ew dikare ji bo gelek bûyerên ku ne lazim ye hevdu derxînin (ango ne lazim e hevdu-neguncaw bin), bêtir were berfirehkirin. Ji bo sê bûyeran, ew yek bi vî awayî dimeşe: <math display="block"> \begin{aligned}P\left( A\cup B\cup C\right) =&P\left( \left( A\cup B\right) \cup C\right) \\ =&P\left( A\cup B\right) +P\left( C\right) -P\left( \left( A\cup B\right) \cap C\right) \\ =&P\left( A\right) +P\left( B\right) -P\left( A\cap B\right) +P\left( C\right) -P\left( \left( A\cap C\right) \cup \left( B\cap C\right) \right) \\ =&P\left( A\right) +P\left( B\right) +P\left( C\right) -P\left( A\cap B\right) -\left( P\left( A\cap C\right) +P\left( B\cap C\right) -P\left( \left( A\cap C\right) \cap \left( B\cap C\right) \right) \right) \\ P\left( A\cup B\cup C\right) =&P\left( A\right) +P\left( B\right) +P\left( C\right) -P\left( A\cap B\right) -P\left( A\cap C\right) -P\left( B\cap C\right) +P\left( A\cap B\cap C\right) \end{aligned} </math> Îcar tê dîtin ku ew şablon dikare ji bo her hejmarek ji bûyeran were dubarekirin. === Îhtîmala şertî === ''[[Îhtîmala şertî]]'' îhtîmala bûyerek ''A'' ye, bi dayîna bûyerek din ''B''. Îhtîmala şertî wekî <math>P(A \mid B)</math> tê nivîsîn, û wekî "îhtîmala ''A'', bi dayîna ''B''" tê xwendin. Ew bi vê tê terîf kirin <math display="block">P(A \mid B) = \frac{P(A \cap B)}{P(B)}\,</math> Eger <math>P(B)=0</math> be, wê çaxê <math>P(A \mid B)</math> bi vê derbirînê bi awayekî resmî [[Ne-terîfbar (matematîk)|nayê terîf kirin]]. Di wê rewşê de <math>A</math> û <math>B</math> serbixwe ne, ji ber ku <math>P(A \cap B) = P(A)P(B) = 0.</math> Lêbelê mimkun e ku ji bo hin bûyerên xwedî îhtîmala sifir, îhtîmaleke şertî were terîf kirin; mesela bi bikaranîna [[σ-cebîr]] ji bo wan cure bûyeran. Mesela di kîsekî de ku 2 gogên sor û 2 gogên şîn tê de ne (bi giştî 4 gog), îhtîmala derxistina gogeke sor <math>1/2;</math> ye; lêbelê wexta ku goga duyê tê derxistin, îhtîmala ku ew gog sor an şîn be, bi wê goga ku berê hatiye derxistin ve girêdayî ye. Mesela eger gogeke sor hatibe derxistin, wê wextê îhtîmala hilbijartina gogeke sor a din dibe <math>1/3,</math> ji ber ku tenê 1 goga sor û 2 gogên şîn dimînin. Û eger berê gogeke şîn hatibe derxistin, îhtîmala derxistina gogeke sor dibe <math>2/3.</math> === Îhtîmala berevajî === == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] 3y3s3dkkyogscpei528bkyokug37cyv 2095861 2095860 2026-09-26T10:07:44Z Kurê Acemî 105128 /* Îhtîmala berevajî */ 2095861 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Dice Distribution (bar).svg|thumb|Îhtîmalên hatina çend hejmaran bi karanîna du zaran]] '''Îhtîmal''' an jî '''dibetî''', bi bûyer û terîfên hejmarî yên derbarê îhtîmala pêkhatina wan de mijûl dibe. Îhtîmala bûyerekê hejmareke di navbera 0 û 1 de ye; çiqas ew hejmar mezintir be, ew qas îhtîmala pêkhatina bûyerê zêdetir e. Ew hejmar bi gelemperî wekî rêje (%), di navbeya %0 û %100 de, tê temsîl kirin. Meselakek hêsan avêtina pereyekî adil (bêalî) e. Ji ber ku pere adil e, îhtîmala her du encaman ("ser" û "bin") wekhev e; îhtîmala "ser"ê bi îhtîmala "bin"ê re wekhev e; û ji ber ku tu encamên dî nînin, îhtîmala derketina "ser" an "bin"ê 1/2 ye (ku dikare wekî 0.5 an jî %50 jî were nivîsîn). Di [[Teoriya îhtîmalê|''teoriya îhtîmalê'']] de, ji bo van konseptan formulasyoneke matematîkî ya li ser bingeha aksiomantîk hatiye danîn; ew teorî di warên wekî [[Amar|statîstîk]], [[matematîk]], [[zanist]], [[fînans]], [[qumar]], [[jîriya çêkirî]], [[fêrbûna makîneyê]], [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya lîstikan]] û [[Felsefe|felsefeyê]] de bi berfirehî tê bikaranîn, mesela, ji bo derxistina encaman derbarê frekansa pêşbînîkirî ya bûyeran de. Herwiha, teoriya îhtîmalê ji bo ravekirina mekanîzma û rêzikên bingehîn ên [[Sîstema kompleks|sîstemên kompleks]] jî tê bikaranîn. == Tarîx == Lêkolîna zanistî ya îhtimalê pêşkeftinek modern a matematîkê ye. [[Qumar]] temsîl dide ku di seranserê tarîxê de eleqeyek ji bo pîvandina ramanên îhtimalê hebûye, lê danasînên matematîkî yên rast pir dereng derketine holê. Sebebên pêşveçûna yawaş ya matematîka îhtimalê hene. Her çend lîstikên şansê motîvasyona lêkolîna matematîkî ya îhtimalê peyda kirin jî, pirsgirêkên bingehîn hîn jî ji hêla xurafeyan ve têne veşartin. Ligorî [[Richard Jeffrey]], "Berî nîvê sedeya heftê, têgeha 'îhtimal' ([[Zimanê latînî|latînî]] ''probabilis'') tê maneya ''pejirandî'', û bi wê maneyê, bi yekdengî, ji bo raman û çalakiyê dihat bikaranîn. Çalakiyek an ramanek îhtimal ew bû ku însanên aqilmend dê di şert û mercan de bikin an bigirin." Lêbelê, bi taybetî di çarçoveyên qanûnî de, 'îhtimal' dikare ji bo pêşniyarên ku delîlên baş ji bo wan hebûn jî were sepandin. [[Wêne:Cardano.jpg|thumb|140px|[[Gerolamo Cardano]] (sedeya 16an)]] [[Wêne:Christiaan Huygens-painting.jpeg|thumb|140px|[[Christiaan Huygens]], yek ji kitêbên yekêdi derbare îhtîmalê weşan kir (sedeya 17an).]] Zanyarê îtalî a sedeya şanzdehan [[Gerolamo Cardano]], tesîriya terîfkirina "[[Şans (îhtîmal)|şans]]" wekî rêjeya encamên erênî li hember encamên neyînî temsîl da (ew yek tê wê maneyê ku îhtîmala bûyerekê bi rêjeya encamên erênî li hember hejmara giştî ya encamên gengaz tê diyarkirin). Ji bilî eserên destpêkê yên Cardano, teoriya îhtîmalan vedigere serdema pevguhertina nameyan di navbeya [[Pierre de Fermat]] û [[Blaise Pascal]] de (1654). [[Christiaan Huygens]] (1657) yekê lêkolîna zanistî ya naskirî li ser vê meseleyê pêşkêş kir. Esera [[Jakob Bernoulli]] ya bi navê ''[[Ars Conjectandi]]'' (piştî mirina wî, 1713) û ya [[Abraham de Moivre]] ya bi navê ''[[Doctrine of Chances]]'' (1718), ew mesele wekî şaxek ji matematîkê nirxandin. Kokên [[teoriya xeletiyê]] digihîjin esera [[Roger Cotes]] a bi navê ''Opera Miscellanea'' (ku piştî mirina wî di sala 1722an de hat weşandin), lêbelê nivîseke [[Thomas Simpson]] a sala 1755an (ku di 1756an de hat çapkirin) yekê car ew teorî li ser nîqaşa xeletiyên çavdêriyê bikaranî. Çapa nû ya vê nivîsê (1757) wan prensîbên bingehîn (''aksiyom'') temsîl dike ku xeletiyên erênî û neyînî xwedî eynî îhtîmala rûdanê ne, û ku hin sinorên diyarkirî çarçoveya gî xeletiyan diyar dikin. Simpson herwiha behsa xeletiyên berdewam dike û behsa kurveke îhtîmalê dike. Du yasayên ewil ên derbarê xeletiyan de, ku hatin pêşniyarkirin, ji aliyê [[Pierre-Simon Laplace]] ve hatin derxistin. Yasaya yekê di sala 1774an de hat weşandin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyeke dikare wekî fonksiyoneke eksponensiyel a mezinahiya hejmarî ya xeletiyê were îfadekirin, bêyî ku li temsîla wê (erênî an neyînîbûna wê) were nihêrîn. Yasaya duyê a xeletiyan di sala 1778an de ji aliyê Laplace ve hat pêşniyarkirin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyê fonksiyoneke eksponensiyel a çargoşeya xeletiyê ye. Yasaya duyê a xeletiyan wekî "belavbûna normal" an jî "yasaya Gauss" tê naskirin. "Ji hêla tarîxê ve zehmet e ku însan wê yasayê bispêre Gauss; çunkî Gauss, tevî jêhatîbûna xwe ya awarte ya di temenekî biçûk de, îhtîmaleke mezin e ku ew keşf nekiribe berî ku bigihîje temenê du saliyê." [[Daniel Bernoulli]] (1778) prensîba "esera herî mezin a îhtîmalên sîstemeke xeletiyên hevdem" (an jî xeletiyên ku bi hev re çêdibin) da nasîn. [[Wêne:Bendixen - Carl Friedrich Gauß, 1828.jpg|thumb|140px|Carl Friedrich Gauss]] [[Adrien-Marie Legendre]] (1805) metoda kêmtir a çargoşeyan pêşxist û di ''Nouvelles méthodes pour la détermination des orbites des comètes'' (Metodên Nû ji bo Diyarkirina Orbîtên Kometan) de da nasîn. Nivîskarê îrlandî-amerîkî, [[Robert Adrain]], edîtorê "The Analyst" (1808), pêşî qanûna tesîsa çewtiyê derxist holê, <math display="block">\phi(x) = ce^{-h^2 x^2}</math> li vir <math>h</math> konstanteke girêdayî hûrgiliya çavdêriyê ye, û <math>c</math> faktoreke pîvanê ye ku piştrast dike rûbera di bin xetê de (kurvê) wekhevî 1ê be. Wî du îsbat pêşkêş kirin; ya duyê di eslê xwe de eynî îsbata [[John Herschel]] (1850) bû. Gauss di sala 1809an de yekê îsbat pêşkêş kir ku wisa xuya dike li Ewropayê dihat zanin (piştî ya Adrain, ew ya sêyê bû). Îsbatên din ji hêla Laplace (1810, 1812), Gauss (1823), [[James Ivory (matematîkvan)|James Ivory]] (1825, 1826), Hagen (1837), [[Friedrich Wilhelm Bessel|Friedrich Bessel]] (1838), [[William Fishburn Donkin|W.F. Donkin]] (1844, 1856) û [[Morgan Crofton]] (1870) ve hatin pêşkêşkirin. Kesên din ên ku beşdarî vê meseleyê bûn wan bûne: [[Robert Leslie Ellis|Ellis]] (1844), [[Augustus De Morgan|De Morgan]] (1864), [[James Whitbread Lee Glaisher|Glaisher]] (1872) û [[Giovanni Schiaparelli]] (1875). Formula Peters (1856) ya ji bo ''r'' ku xeletiya muhtemel a çavdêriyeke yekane ye, baş tê zanin. Di sedeya nozdehan de, di nav nivîskarên ku li ser teoriya giştî xebitîne de kesên wekî [[Pierre-Simon Laplace|Laplace]], [[Sylvestre François Lacroix|Sylvestre Lacroix]] (1816), Littrow (1833), [[Adolphe Quetelet]] (1853), [[Richard Dedekind]] (1860), Helmert (1872), [[Paul Matthieu Hermann Laurent|Hermann Laurent]] (1873), Liagre, Didion û [[Karl Pearson]] hebûn. [[Augustus De Morgan]] û [[George Boole]] şêwaza pêşkêşkirina teoriyê baştir kirin. Di sala 1906an de, [[Andrey Markov]] konsepta [[zincîra Markovê]] pêşkêş kir; wê konseptê di teoriya [[Pêvajoya stokastîk|pêvajoyên stokastîk]] û sepanên wê de rolek giring lîst. Teoriya modern a îhtîmalê ku li ser bingeha [[Pîvan (matematîk)|teoriya pîvanê]] hatiye avakirin, di sala 1931ê de ji heta [[Andrey Kolmogorov]] ve hate pêşxistin. == Teoriya îhtîmalê == Mîna [[Teorî|teoriyên]] din, [[teoriya îhtîmalê]] jî temsîl kirina konseptên xwe ye bi awayekî formal, ango, bi wan konseptên ku dikarin ji maneya xwe ferq werin hesibandin. Ew konseptên formal ligorî yasayên matematîk û mantiqê tên bikaranîn û guhertin, û encamên ku derdikevin holê, dîsa di çarçoveya pirsgirêkê bixwe de tên şirovekirin an veguhestin. Bi kêmanî du hewldanên serkeftî ji bo formalîzekirina îhtîmalê hene: formulasyona [[Andrey Kolmogorov|Kolmogorov]] û formulasyona [[Richard Threlkeld Cox|Cox]]. Di formulasyona Kolmogorov de [[kom]] wekî bûyer û îhtîmal jî wekî [[Pîvan (matematîk)|pîvanek]] li ser koman tên şirovekirin. Di [[teorema Coxê]] de, îhtîmal wekî konsepteke bingehîn (ango, ya ku zêdetir nayê analîzkirin) tê girtin û giringî tê dayîn avakirina sîstemeke hevgirtî ji bo dayîna nirxên îhtîmalê ji pêşniyaran re. Di herdu rewşan de jî, yasayên îhtîmalê eynî in, tenê hûrgiliyên teknîkî ji hev ferq ne. Metodën din jî ji bo pîvandina nezelaliyê hene, wekî [[teoriya Dempster–Shafer]] an [[teoriya îmkanê]], lê ew di bingeh de ferq ne û bi yasayên îhtîmalê yên ku bi gelemperî tên zanin re li hev nayên. == Warên bikaranînê == Teoriya îhtimalê di jiyana rojane de di nirxandina [[rîsk]] û [[Modelê statîstîkî|modelkirinê]] de tê bikaranîn. Pîşesaziya sîgorteyê û [[Bazar (aborî)|bazar]] [[zanista aktuarî]] bikartînin da ku bihayê diyar bikin û biryarên bazirganiyê bidin. Hikumet metodên îhtimalê di [[hiqûqa hawirdorê]], analîza heqdariyê û [[rêziknameya fînansê]] de bikartînin. Meselayeke ji karanîna teoriya îhtimalê di bazirganiya sermayeyê de tesîra îhtimala têgihîştî ya her pevçûnek berfireh a [[Rojhilata Navîn]] li ser bihayên [[Neft|petrolê]] ye ku tesîrên pêlan li ser ekonomiyê bi tevahî dike. Nirxandinek ji hêla bazirganek kelûpelan ve ku herbek îhtîmaltir e dikare bihayên wê kelûpelê bilind an nizm bike, û ji bazirganên din re jî îşaretek wê ramanê bike. Li gorî vê yekê, îhtimal ne bi serbixwe û ne jî bi awayekî maqûl têne nirxandin. Teoriya fînansa tevgerî derket holê da ku tesîra ramana komî ya wisa li ser bihayê, li ser siyasetê û li ser aştî û pevçûnê diyar bike. Ji bilî nirxandina darayî, îhtimal dikare ji bo analîzkirina trendên di [[Biyolojî|biyolojiyê]] de (mesela, belavbûna nexweşiyê) û herwiha [[Ekolojî|ekolojiyê]] de were bikaranîn. Wekî fînansê, nirxandina rîskê dikare wekî amûrek statîstîkî were bikaranîn da ku îhtîmala bûyerên nexwestî were hesab kirin, û dikare di bicîhanîna protokolan de ji bo dûrketina ji rewşên wiha bibe alîkar. Îhtîmal ji bo sêwirandina [[Lîstika şansê|lîstikên şansê]] tê bikaranîn da ku kasîno karibin qezencek garantîkirî bi dest bixin, lê di eynî zamanê de dravdanên ku ji bo teşwîqkirina berdewamiya lîstikê pir caran têne dayîn bidin lîstikvanan. Yek ji bikaranînên dî ên giring yê teoriya îhtîmalê di heyata rojane de, meseleya [[Pêbawerî|pêbaweriyê]] ye. Di sêwirana gelek eserên xerîdariyê de, wekî [[otomobîl]] û amûrên [[Elektronîk|elektronîkî]], teoriya pêbaweriyê tê bikaranîn da ku îhtîmala têkçûnê were kêm kirin. Îhtîmala têkçûnê dikare tesîra li biryarên hilberîner ên têkildarî garantiya eserê bike. [[Modela zimanê keşê]] (''cache language model'') û modelên din ên statîstîkî ên zimên ku di prosekirina zimanê xwezayî de tên bikaranîn jî, meselayên bikaranîna teoriya îhtîmalê ne. == Metodên matematîkê == [[Wêne:Probability vs odds.svg|thumb|Hesabkirina îhtîmal (rîsk) û şans]]Ezmûnekê bifikirin ku dikare çendîn encaman derxîne holê. Koma gî encamên gengaz wekî "[[Qada nimûne|qada nimûneyê]]" ya ezmûnê tê binavkirin ku carinan bi sembola '''Ω''' tê temsîl kirin. [[Koma qûwetê]] ya qada nimûneyê, bi rêya liçavgirtina gî komên ferq yên encamên gengaz pêk tê. Mesela avêtina zarê dikare şeş encamên gengaz derxîne holê. Komeke encamên gengaz ew e ku tê de hejmareke tek (ne cot) li ser zarê derdikeve. Bi vî awayî, binekoma {1,3,5} elementeke koma qûwetê ya qada nimûneyê ya avêtina zarê ye. Ew kom wekî "bûyer" tên binavkirin. Di wê rewşê de, {1,3,5} ew bûyer e ku tê de zar li ser hejmareke tek dikeve. Eger encamên ku bi rastî çêdibin di nav bûyereke diyarkirî de bin, tê gotin ku ew bûyer pêk hatiye. Îhtîmal metodek e ji bo dayîna nirxekî di navbera sifir û yekê de ji her bûyerekê re, bi wê şertê ku ji bo bûyera ku ji hemû encamên gengaz pêk tê (di mesela me de, bûyera {1,2,3,4,5,6}), nirxê yekê were diyarkirin. Ji bo ku tiştek wekî îhtîmal were hesibandin, divê ew diyarkirina nirxan wê şertê pêk bîne ku ji bo her komeke bûyerên ku hevdu derdixin derve (ango bûyerên bêyî ti encamên hevpar, wekî bûyerên {1,6}, {3} û {2,4}), îhtîmala pêkhatina herî kêm yek ji wan bûyeran, bi rêya komkirina îhtîmalên gî bûyerên takekesî tê bidestxistin. Îhtîmala [[Bûyer|bûyereke]] A bi awayê <math>P(A)</math>, <math>p(A)</math> an jî <math>\text{Pr}(A)</math> tê nivîsîn. Ew terîfa matematîkî ya îhtîmalê, bi bikaranîna konsepta pîvanê dikare ji bo fezayên nimûneyê yên bêsinor û heta fezayên nimûneyê yên nehejmartinbar jî were berfirehkirin. Berevajî an temamkera bûyereke A, bûyera [ne A] ye (ango bûyera ku A lê nayê pêkanîn); ev yek bi gelemperî bi awayên <math>A', A^c</math>, <math>\overline{A}, A^\complement, \neg A</math> an jî <math>{\sim}A</math> tê temsîl kirin û îhtîmala wê bi rêya ''P''(ne A) = 1 − ''P''(A) tê diyarkirin. Mesela îhtîmala ku di zarê şeş-rûyî de hejmara şeş neyê kişandin, ev e 1 – (îhtîmala kişandina şeşê) = {{nowrap|1=1 − {{sfrac|1|6}} = {{sfrac|5|6}}.}}⁠ Eger di carek pêkanîna ceribandinekê de du bûyerên ''A'' û ''B'' pêk werin, ew yek wekî hevbirîn an jî îhtîmala hevbeş a ''A'' û ''B'' tê binavkirin û bi awayê <math>P(A \cap B)</math> tê temsîl kirin. === Bûyerên serbixwe === [[Wêne:Mutually Exclusive and Non-exclusive Probability Events.jpg|thumb|Bûyerên A û B di qada Ω de wekî hevdu-derxîner li hemberî ne-hevdu-derxîner têne temsîl kirin.]]Eger du bûyerên A û B serbixwe bin, wê çaxê îhtîmala hevbeş ew e <math display="block" qid="Q120632573">P(A \mbox{ û }B) = P(A \cap B) = P(A) P(B).</math> Mesela eger du pere bên avêtin, îhtîmala ku her du jî "ser" derkevin ew e: <math>\tfrac{1}{2}\times\tfrac{1}{2} = \tfrac{1}{4}.</math> === Bûyerên ku hevdu derdixin === Eger bûyera ''A'' an jî bûyera ''B'' dikarin çêbibin lê qet herdu jî di eynî çaxê de çênebin, wê çaxê ji wan re bûyerên hevdu nelihev tên gotin. Eger du bûyer hevdu nelihev bin, wê çaxê îhtîmala çêbûna herduyan wekî <math>P(A \cap B)</math> û <math display="block">P(A \mbox{ and }B) = P(A \cap B) = 0</math> Eger du bûyer ji hev ferq bin, wê çaxê îhtîmala çêbûna yek ji wan wekî <math>P(A \cup B)</math> û tê temsîl kirin. <math display="block">P(A\mbox{ an }B) = P(A \cup B)= P(A) + P(B) - P(A \cap B) = P(A) + P(B) - 0 = P(A) + P(B)</math> Bo mesele, îhtîmala hatina 1 an 2yê di zarê şeş-rûyî de ew e: <math>P(1\mbox{ or }2) = P(1) + P(2) = \tfrac{1}{6} + \tfrac{1}{6} = \tfrac{1}{3}.</math> === Bûyerên ku ne (pêwîst) hevdu derdixin derve === Eger bûyer (pêwîst) ji hev ferq nebin, wê çaxê <math display="block">P\left(A \hbox{ an } B\right) = P(A \cup B) = P\left(A\right)+P\left(B\right)-P\left(A \mbox{ û } B\right).</math> Formeke din <math display="block"> P\left( A\cup B\right) =P\left( A\right) +P\left( B\right) -P\left( A\cap B\right) </math> Mesela wexta ku însan kartekê ji desteyeke kartan dikişîne, îhtîmala bidestxistina karta "dil" an jî karta "resimî" (J, Q, K) (an jî her duyan bi hev re) ew e:<math>\tfrac{13}{52} + \tfrac{12}{52} - \tfrac{3}{52} = \tfrac{11}{26},</math> ji ber ku di nav 52 kartên desteyê de, 13 kart "dil" in, 12 kart "resimî" ne û 3 kart jî her du taybetmendiyan li xwe digirin: li vir, ew 3 kartên ku her du taybetmendiyan li xwe digirin, hem di nav wan "13 kartên dil" de û hem jî di nav wan "12 kartên resimî" de cih digirin, lê divê tenê carekê bên hejmartin. Ew dikare ji bo gelek bûyerên ku ne lazim ye hevdu derxînin (ango ne lazim e hevdu-neguncaw bin), bêtir were berfirehkirin. Ji bo sê bûyeran, ew yek bi vî awayî dimeşe: <math display="block"> \begin{aligned}P\left( A\cup B\cup C\right) =&P\left( \left( A\cup B\right) \cup C\right) \\ =&P\left( A\cup B\right) +P\left( C\right) -P\left( \left( A\cup B\right) \cap C\right) \\ =&P\left( A\right) +P\left( B\right) -P\left( A\cap B\right) +P\left( C\right) -P\left( \left( A\cap C\right) \cup \left( B\cap C\right) \right) \\ =&P\left( A\right) +P\left( B\right) +P\left( C\right) -P\left( A\cap B\right) -\left( P\left( A\cap C\right) +P\left( B\cap C\right) -P\left( \left( A\cap C\right) \cap \left( B\cap C\right) \right) \right) \\ P\left( A\cup B\cup C\right) =&P\left( A\right) +P\left( B\right) +P\left( C\right) -P\left( A\cap B\right) -P\left( A\cap C\right) -P\left( B\cap C\right) +P\left( A\cap B\cap C\right) \end{aligned} </math> Îcar tê dîtin ku ew şablon dikare ji bo her hejmarek ji bûyeran were dubarekirin. === Îhtîmala şertî === ''[[Îhtîmala şertî]]'' îhtîmala bûyerek ''A'' ye, bi dayîna bûyerek din ''B''. Îhtîmala şertî wekî <math>P(A \mid B)</math> tê nivîsîn, û wekî "îhtîmala ''A'', bi dayîna ''B''" tê xwendin. Ew bi vê tê terîf kirin <math display="block">P(A \mid B) = \frac{P(A \cap B)}{P(B)}\,</math> Eger <math>P(B)=0</math> be, wê çaxê <math>P(A \mid B)</math> bi vê derbirînê bi awayekî resmî [[Ne-terîfbar (matematîk)|nayê terîf kirin]]. Di wê rewşê de <math>A</math> û <math>B</math> serbixwe ne, ji ber ku <math>P(A \cap B) = P(A)P(B) = 0.</math> Lêbelê mimkun e ku ji bo hin bûyerên xwedî îhtîmala sifir, îhtîmaleke şertî were terîf kirin; mesela bi bikaranîna [[σ-cebîr]] ji bo wan cure bûyeran. Mesela di kîsekî de ku 2 gogên sor û 2 gogên şîn tê de ne (bi giştî 4 gog), îhtîmala derxistina gogeke sor <math>1/2;</math> ye; lêbelê wexta ku goga duyê tê derxistin, îhtîmala ku ew gog sor an şîn be, bi wê goga ku berê hatiye derxistin ve girêdayî ye. Mesela eger gogeke sor hatibe derxistin, wê wextê îhtîmala hilbijartina gogeke sor a din dibe <math>1/3,</math> ji ber ku tenê 1 goga sor û 2 gogên şîn dimînin. Û eger berê gogeke şîn hatibe derxistin, îhtîmala derxistina gogeke sor dibe <math>2/3.</math> === Îhtîmala berevajî === Di [[teoriya îhtîmalê]] û bikaranînên wê de, [[Teorema Bayesê|''yasaya Bayesê'']] têkiliya di navbeya îhtîmalên bûyera <math>A_1</math> û bûyera <math>A_2,</math> de diyar dike, hem berî û hem jî piştî şertkirina li ser bingeha bûyereke din a wekî <math>B.</math> Rêjeya îhtîmalên <math>A_1</math> li hember <math>A_2</math> bi hêsanî tê maneya rêjeya îhtîmalên her du bûyeran. Wexta ku ne tenê du, lê hejmareke zêde ya bûyerên <math>A</math> (bi awayekî giştî) têne nirxandin, ew metod dikare bi wî awayî were îfadekirin: îhtîmala paşîn (''posterior'') bi encama lêkdana îhtîmala pêşîn (''prior'') û îhtîmala şertî (''likelihood'') re di têkiliya rêjeyî de ye, ango <math>P(A|B)\propto P(A) P(B|A)</math>; li vir, nîşana têkiliya rêjeyî (proportionality) tê wê maneyê ku aliyê çepê bi aliyê rastê re di têkiliya rêjeyî de ye (ango, wekhev e bi nirxekî sabît ku bi aliyê rastê ve hatiye zêdekirin/lêkdan) çaxa ku <math>A</math> diguhere û <math>B</math> sabît an diyarkirî dimîne (Lee, 2012; Bertsch McGrayne, 2012). Ew form vedigere serdema Laplace (1774) û Cournot (1843); binêre Fienberg (2005). == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] 121hg5v5432p2opx24vz6pgjqyce71a 2095862 2095861 2026-09-26T10:08:26Z Kurê Acemî 105128 /* Îhtîmala berevajî */ 2095862 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Dice Distribution (bar).svg|thumb|Îhtîmalên hatina çend hejmaran bi karanîna du zaran]] '''Îhtîmal''' an jî '''dibetî''', bi bûyer û terîfên hejmarî yên derbarê îhtîmala pêkhatina wan de mijûl dibe. Îhtîmala bûyerekê hejmareke di navbera 0 û 1 de ye; çiqas ew hejmar mezintir be, ew qas îhtîmala pêkhatina bûyerê zêdetir e. Ew hejmar bi gelemperî wekî rêje (%), di navbeya %0 û %100 de, tê temsîl kirin. Meselakek hêsan avêtina pereyekî adil (bêalî) e. Ji ber ku pere adil e, îhtîmala her du encaman ("ser" û "bin") wekhev e; îhtîmala "ser"ê bi îhtîmala "bin"ê re wekhev e; û ji ber ku tu encamên dî nînin, îhtîmala derketina "ser" an "bin"ê 1/2 ye (ku dikare wekî 0.5 an jî %50 jî were nivîsîn). Di [[Teoriya îhtîmalê|''teoriya îhtîmalê'']] de, ji bo van konseptan formulasyoneke matematîkî ya li ser bingeha aksiomantîk hatiye danîn; ew teorî di warên wekî [[Amar|statîstîk]], [[matematîk]], [[zanist]], [[fînans]], [[qumar]], [[jîriya çêkirî]], [[fêrbûna makîneyê]], [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya lîstikan]] û [[Felsefe|felsefeyê]] de bi berfirehî tê bikaranîn, mesela, ji bo derxistina encaman derbarê frekansa pêşbînîkirî ya bûyeran de. Herwiha, teoriya îhtîmalê ji bo ravekirina mekanîzma û rêzikên bingehîn ên [[Sîstema kompleks|sîstemên kompleks]] jî tê bikaranîn. == Tarîx == Lêkolîna zanistî ya îhtimalê pêşkeftinek modern a matematîkê ye. [[Qumar]] temsîl dide ku di seranserê tarîxê de eleqeyek ji bo pîvandina ramanên îhtimalê hebûye, lê danasînên matematîkî yên rast pir dereng derketine holê. Sebebên pêşveçûna yawaş ya matematîka îhtimalê hene. Her çend lîstikên şansê motîvasyona lêkolîna matematîkî ya îhtimalê peyda kirin jî, pirsgirêkên bingehîn hîn jî ji hêla xurafeyan ve têne veşartin. Ligorî [[Richard Jeffrey]], "Berî nîvê sedeya heftê, têgeha 'îhtimal' ([[Zimanê latînî|latînî]] ''probabilis'') tê maneya ''pejirandî'', û bi wê maneyê, bi yekdengî, ji bo raman û çalakiyê dihat bikaranîn. Çalakiyek an ramanek îhtimal ew bû ku însanên aqilmend dê di şert û mercan de bikin an bigirin." Lêbelê, bi taybetî di çarçoveyên qanûnî de, 'îhtimal' dikare ji bo pêşniyarên ku delîlên baş ji bo wan hebûn jî were sepandin. [[Wêne:Cardano.jpg|thumb|140px|[[Gerolamo Cardano]] (sedeya 16an)]] [[Wêne:Christiaan Huygens-painting.jpeg|thumb|140px|[[Christiaan Huygens]], yek ji kitêbên yekêdi derbare îhtîmalê weşan kir (sedeya 17an).]] Zanyarê îtalî a sedeya şanzdehan [[Gerolamo Cardano]], tesîriya terîfkirina "[[Şans (îhtîmal)|şans]]" wekî rêjeya encamên erênî li hember encamên neyînî temsîl da (ew yek tê wê maneyê ku îhtîmala bûyerekê bi rêjeya encamên erênî li hember hejmara giştî ya encamên gengaz tê diyarkirin). Ji bilî eserên destpêkê yên Cardano, teoriya îhtîmalan vedigere serdema pevguhertina nameyan di navbeya [[Pierre de Fermat]] û [[Blaise Pascal]] de (1654). [[Christiaan Huygens]] (1657) yekê lêkolîna zanistî ya naskirî li ser vê meseleyê pêşkêş kir. Esera [[Jakob Bernoulli]] ya bi navê ''[[Ars Conjectandi]]'' (piştî mirina wî, 1713) û ya [[Abraham de Moivre]] ya bi navê ''[[Doctrine of Chances]]'' (1718), ew mesele wekî şaxek ji matematîkê nirxandin. Kokên [[teoriya xeletiyê]] digihîjin esera [[Roger Cotes]] a bi navê ''Opera Miscellanea'' (ku piştî mirina wî di sala 1722an de hat weşandin), lêbelê nivîseke [[Thomas Simpson]] a sala 1755an (ku di 1756an de hat çapkirin) yekê car ew teorî li ser nîqaşa xeletiyên çavdêriyê bikaranî. Çapa nû ya vê nivîsê (1757) wan prensîbên bingehîn (''aksiyom'') temsîl dike ku xeletiyên erênî û neyînî xwedî eynî îhtîmala rûdanê ne, û ku hin sinorên diyarkirî çarçoveya gî xeletiyan diyar dikin. Simpson herwiha behsa xeletiyên berdewam dike û behsa kurveke îhtîmalê dike. Du yasayên ewil ên derbarê xeletiyan de, ku hatin pêşniyarkirin, ji aliyê [[Pierre-Simon Laplace]] ve hatin derxistin. Yasaya yekê di sala 1774an de hat weşandin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyeke dikare wekî fonksiyoneke eksponensiyel a mezinahiya hejmarî ya xeletiyê were îfadekirin, bêyî ku li temsîla wê (erênî an neyînîbûna wê) were nihêrîn. Yasaya duyê a xeletiyan di sala 1778an de ji aliyê Laplace ve hat pêşniyarkirin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyê fonksiyoneke eksponensiyel a çargoşeya xeletiyê ye. Yasaya duyê a xeletiyan wekî "belavbûna normal" an jî "yasaya Gauss" tê naskirin. "Ji hêla tarîxê ve zehmet e ku însan wê yasayê bispêre Gauss; çunkî Gauss, tevî jêhatîbûna xwe ya awarte ya di temenekî biçûk de, îhtîmaleke mezin e ku ew keşf nekiribe berî ku bigihîje temenê du saliyê." [[Daniel Bernoulli]] (1778) prensîba "esera herî mezin a îhtîmalên sîstemeke xeletiyên hevdem" (an jî xeletiyên ku bi hev re çêdibin) da nasîn. [[Wêne:Bendixen - Carl Friedrich Gauß, 1828.jpg|thumb|140px|Carl Friedrich Gauss]] [[Adrien-Marie Legendre]] (1805) metoda kêmtir a çargoşeyan pêşxist û di ''Nouvelles méthodes pour la détermination des orbites des comètes'' (Metodên Nû ji bo Diyarkirina Orbîtên Kometan) de da nasîn. Nivîskarê îrlandî-amerîkî, [[Robert Adrain]], edîtorê "The Analyst" (1808), pêşî qanûna tesîsa çewtiyê derxist holê, <math display="block">\phi(x) = ce^{-h^2 x^2}</math> li vir <math>h</math> konstanteke girêdayî hûrgiliya çavdêriyê ye, û <math>c</math> faktoreke pîvanê ye ku piştrast dike rûbera di bin xetê de (kurvê) wekhevî 1ê be. Wî du îsbat pêşkêş kirin; ya duyê di eslê xwe de eynî îsbata [[John Herschel]] (1850) bû. Gauss di sala 1809an de yekê îsbat pêşkêş kir ku wisa xuya dike li Ewropayê dihat zanin (piştî ya Adrain, ew ya sêyê bû). Îsbatên din ji hêla Laplace (1810, 1812), Gauss (1823), [[James Ivory (matematîkvan)|James Ivory]] (1825, 1826), Hagen (1837), [[Friedrich Wilhelm Bessel|Friedrich Bessel]] (1838), [[William Fishburn Donkin|W.F. Donkin]] (1844, 1856) û [[Morgan Crofton]] (1870) ve hatin pêşkêşkirin. Kesên din ên ku beşdarî vê meseleyê bûn wan bûne: [[Robert Leslie Ellis|Ellis]] (1844), [[Augustus De Morgan|De Morgan]] (1864), [[James Whitbread Lee Glaisher|Glaisher]] (1872) û [[Giovanni Schiaparelli]] (1875). Formula Peters (1856) ya ji bo ''r'' ku xeletiya muhtemel a çavdêriyeke yekane ye, baş tê zanin. Di sedeya nozdehan de, di nav nivîskarên ku li ser teoriya giştî xebitîne de kesên wekî [[Pierre-Simon Laplace|Laplace]], [[Sylvestre François Lacroix|Sylvestre Lacroix]] (1816), Littrow (1833), [[Adolphe Quetelet]] (1853), [[Richard Dedekind]] (1860), Helmert (1872), [[Paul Matthieu Hermann Laurent|Hermann Laurent]] (1873), Liagre, Didion û [[Karl Pearson]] hebûn. [[Augustus De Morgan]] û [[George Boole]] şêwaza pêşkêşkirina teoriyê baştir kirin. Di sala 1906an de, [[Andrey Markov]] konsepta [[zincîra Markovê]] pêşkêş kir; wê konseptê di teoriya [[Pêvajoya stokastîk|pêvajoyên stokastîk]] û sepanên wê de rolek giring lîst. Teoriya modern a îhtîmalê ku li ser bingeha [[Pîvan (matematîk)|teoriya pîvanê]] hatiye avakirin, di sala 1931ê de ji heta [[Andrey Kolmogorov]] ve hate pêşxistin. == Teoriya îhtîmalê == Mîna [[Teorî|teoriyên]] din, [[teoriya îhtîmalê]] jî temsîl kirina konseptên xwe ye bi awayekî formal, ango, bi wan konseptên ku dikarin ji maneya xwe ferq werin hesibandin. Ew konseptên formal ligorî yasayên matematîk û mantiqê tên bikaranîn û guhertin, û encamên ku derdikevin holê, dîsa di çarçoveya pirsgirêkê bixwe de tên şirovekirin an veguhestin. Bi kêmanî du hewldanên serkeftî ji bo formalîzekirina îhtîmalê hene: formulasyona [[Andrey Kolmogorov|Kolmogorov]] û formulasyona [[Richard Threlkeld Cox|Cox]]. Di formulasyona Kolmogorov de [[kom]] wekî bûyer û îhtîmal jî wekî [[Pîvan (matematîk)|pîvanek]] li ser koman tên şirovekirin. Di [[teorema Coxê]] de, îhtîmal wekî konsepteke bingehîn (ango, ya ku zêdetir nayê analîzkirin) tê girtin û giringî tê dayîn avakirina sîstemeke hevgirtî ji bo dayîna nirxên îhtîmalê ji pêşniyaran re. Di herdu rewşan de jî, yasayên îhtîmalê eynî in, tenê hûrgiliyên teknîkî ji hev ferq ne. Metodën din jî ji bo pîvandina nezelaliyê hene, wekî [[teoriya Dempster–Shafer]] an [[teoriya îmkanê]], lê ew di bingeh de ferq ne û bi yasayên îhtîmalê yên ku bi gelemperî tên zanin re li hev nayên. == Warên bikaranînê == Teoriya îhtimalê di jiyana rojane de di nirxandina [[rîsk]] û [[Modelê statîstîkî|modelkirinê]] de tê bikaranîn. Pîşesaziya sîgorteyê û [[Bazar (aborî)|bazar]] [[zanista aktuarî]] bikartînin da ku bihayê diyar bikin û biryarên bazirganiyê bidin. Hikumet metodên îhtimalê di [[hiqûqa hawirdorê]], analîza heqdariyê û [[rêziknameya fînansê]] de bikartînin. Meselayeke ji karanîna teoriya îhtimalê di bazirganiya sermayeyê de tesîra îhtimala têgihîştî ya her pevçûnek berfireh a [[Rojhilata Navîn]] li ser bihayên [[Neft|petrolê]] ye ku tesîrên pêlan li ser ekonomiyê bi tevahî dike. Nirxandinek ji hêla bazirganek kelûpelan ve ku herbek îhtîmaltir e dikare bihayên wê kelûpelê bilind an nizm bike, û ji bazirganên din re jî îşaretek wê ramanê bike. Li gorî vê yekê, îhtimal ne bi serbixwe û ne jî bi awayekî maqûl têne nirxandin. Teoriya fînansa tevgerî derket holê da ku tesîra ramana komî ya wisa li ser bihayê, li ser siyasetê û li ser aştî û pevçûnê diyar bike. Ji bilî nirxandina darayî, îhtimal dikare ji bo analîzkirina trendên di [[Biyolojî|biyolojiyê]] de (mesela, belavbûna nexweşiyê) û herwiha [[Ekolojî|ekolojiyê]] de were bikaranîn. Wekî fînansê, nirxandina rîskê dikare wekî amûrek statîstîkî were bikaranîn da ku îhtîmala bûyerên nexwestî were hesab kirin, û dikare di bicîhanîna protokolan de ji bo dûrketina ji rewşên wiha bibe alîkar. Îhtîmal ji bo sêwirandina [[Lîstika şansê|lîstikên şansê]] tê bikaranîn da ku kasîno karibin qezencek garantîkirî bi dest bixin, lê di eynî zamanê de dravdanên ku ji bo teşwîqkirina berdewamiya lîstikê pir caran têne dayîn bidin lîstikvanan. Yek ji bikaranînên dî ên giring yê teoriya îhtîmalê di heyata rojane de, meseleya [[Pêbawerî|pêbaweriyê]] ye. Di sêwirana gelek eserên xerîdariyê de, wekî [[otomobîl]] û amûrên [[Elektronîk|elektronîkî]], teoriya pêbaweriyê tê bikaranîn da ku îhtîmala têkçûnê were kêm kirin. Îhtîmala têkçûnê dikare tesîra li biryarên hilberîner ên têkildarî garantiya eserê bike. [[Modela zimanê keşê]] (''cache language model'') û modelên din ên statîstîkî ên zimên ku di prosekirina zimanê xwezayî de tên bikaranîn jî, meselayên bikaranîna teoriya îhtîmalê ne. == Metodên matematîkê == [[Wêne:Probability vs odds.svg|thumb|Hesabkirina îhtîmal (rîsk) û şans]]Ezmûnekê bifikirin ku dikare çendîn encaman derxîne holê. Koma gî encamên gengaz wekî "[[Qada nimûne|qada nimûneyê]]" ya ezmûnê tê binavkirin ku carinan bi sembola '''Ω''' tê temsîl kirin. [[Koma qûwetê]] ya qada nimûneyê, bi rêya liçavgirtina gî komên ferq yên encamên gengaz pêk tê. Mesela avêtina zarê dikare şeş encamên gengaz derxîne holê. Komeke encamên gengaz ew e ku tê de hejmareke tek (ne cot) li ser zarê derdikeve. Bi vî awayî, binekoma {1,3,5} elementeke koma qûwetê ya qada nimûneyê ya avêtina zarê ye. Ew kom wekî "bûyer" tên binavkirin. Di wê rewşê de, {1,3,5} ew bûyer e ku tê de zar li ser hejmareke tek dikeve. Eger encamên ku bi rastî çêdibin di nav bûyereke diyarkirî de bin, tê gotin ku ew bûyer pêk hatiye. Îhtîmal metodek e ji bo dayîna nirxekî di navbera sifir û yekê de ji her bûyerekê re, bi wê şertê ku ji bo bûyera ku ji hemû encamên gengaz pêk tê (di mesela me de, bûyera {1,2,3,4,5,6}), nirxê yekê were diyarkirin. Ji bo ku tiştek wekî îhtîmal were hesibandin, divê ew diyarkirina nirxan wê şertê pêk bîne ku ji bo her komeke bûyerên ku hevdu derdixin derve (ango bûyerên bêyî ti encamên hevpar, wekî bûyerên {1,6}, {3} û {2,4}), îhtîmala pêkhatina herî kêm yek ji wan bûyeran, bi rêya komkirina îhtîmalên gî bûyerên takekesî tê bidestxistin. Îhtîmala [[Bûyer|bûyereke]] A bi awayê <math>P(A)</math>, <math>p(A)</math> an jî <math>\text{Pr}(A)</math> tê nivîsîn. Ew terîfa matematîkî ya îhtîmalê, bi bikaranîna konsepta pîvanê dikare ji bo fezayên nimûneyê yên bêsinor û heta fezayên nimûneyê yên nehejmartinbar jî were berfirehkirin. Berevajî an temamkera bûyereke A, bûyera [ne A] ye (ango bûyera ku A lê nayê pêkanîn); ev yek bi gelemperî bi awayên <math>A', A^c</math>, <math>\overline{A}, A^\complement, \neg A</math> an jî <math>{\sim}A</math> tê temsîl kirin û îhtîmala wê bi rêya ''P''(ne A) = 1 − ''P''(A) tê diyarkirin. Mesela îhtîmala ku di zarê şeş-rûyî de hejmara şeş neyê kişandin, ev e 1 – (îhtîmala kişandina şeşê) = {{nowrap|1=1 − {{sfrac|1|6}} = {{sfrac|5|6}}.}}⁠ Eger di carek pêkanîna ceribandinekê de du bûyerên ''A'' û ''B'' pêk werin, ew yek wekî hevbirîn an jî îhtîmala hevbeş a ''A'' û ''B'' tê binavkirin û bi awayê <math>P(A \cap B)</math> tê temsîl kirin. === Bûyerên serbixwe === [[Wêne:Mutually Exclusive and Non-exclusive Probability Events.jpg|thumb|Bûyerên A û B di qada Ω de wekî hevdu-derxîner li hemberî ne-hevdu-derxîner têne temsîl kirin.]]Eger du bûyerên A û B serbixwe bin, wê çaxê îhtîmala hevbeş ew e <math display="block" qid="Q120632573">P(A \mbox{ û }B) = P(A \cap B) = P(A) P(B).</math> Mesela eger du pere bên avêtin, îhtîmala ku her du jî "ser" derkevin ew e: <math>\tfrac{1}{2}\times\tfrac{1}{2} = \tfrac{1}{4}.</math> === Bûyerên ku hevdu derdixin === Eger bûyera ''A'' an jî bûyera ''B'' dikarin çêbibin lê qet herdu jî di eynî çaxê de çênebin, wê çaxê ji wan re bûyerên hevdu nelihev tên gotin. Eger du bûyer hevdu nelihev bin, wê çaxê îhtîmala çêbûna herduyan wekî <math>P(A \cap B)</math> û <math display="block">P(A \mbox{ and }B) = P(A \cap B) = 0</math> Eger du bûyer ji hev ferq bin, wê çaxê îhtîmala çêbûna yek ji wan wekî <math>P(A \cup B)</math> û tê temsîl kirin. <math display="block">P(A\mbox{ an }B) = P(A \cup B)= P(A) + P(B) - P(A \cap B) = P(A) + P(B) - 0 = P(A) + P(B)</math> Bo mesele, îhtîmala hatina 1 an 2yê di zarê şeş-rûyî de ew e: <math>P(1\mbox{ or }2) = P(1) + P(2) = \tfrac{1}{6} + \tfrac{1}{6} = \tfrac{1}{3}.</math> === Bûyerên ku ne (pêwîst) hevdu derdixin derve === Eger bûyer (pêwîst) ji hev ferq nebin, wê çaxê <math display="block">P\left(A \hbox{ an } B\right) = P(A \cup B) = P\left(A\right)+P\left(B\right)-P\left(A \mbox{ û } B\right).</math> Formeke din <math display="block"> P\left( A\cup B\right) =P\left( A\right) +P\left( B\right) -P\left( A\cap B\right) </math> Mesela wexta ku însan kartekê ji desteyeke kartan dikişîne, îhtîmala bidestxistina karta "dil" an jî karta "resimî" (J, Q, K) (an jî her duyan bi hev re) ew e:<math>\tfrac{13}{52} + \tfrac{12}{52} - \tfrac{3}{52} = \tfrac{11}{26},</math> ji ber ku di nav 52 kartên desteyê de, 13 kart "dil" in, 12 kart "resimî" ne û 3 kart jî her du taybetmendiyan li xwe digirin: li vir, ew 3 kartên ku her du taybetmendiyan li xwe digirin, hem di nav wan "13 kartên dil" de û hem jî di nav wan "12 kartên resimî" de cih digirin, lê divê tenê carekê bên hejmartin. Ew dikare ji bo gelek bûyerên ku ne lazim ye hevdu derxînin (ango ne lazim e hevdu-neguncaw bin), bêtir were berfirehkirin. Ji bo sê bûyeran, ew yek bi vî awayî dimeşe: <math display="block"> \begin{aligned}P\left( A\cup B\cup C\right) =&P\left( \left( A\cup B\right) \cup C\right) \\ =&P\left( A\cup B\right) +P\left( C\right) -P\left( \left( A\cup B\right) \cap C\right) \\ =&P\left( A\right) +P\left( B\right) -P\left( A\cap B\right) +P\left( C\right) -P\left( \left( A\cap C\right) \cup \left( B\cap C\right) \right) \\ =&P\left( A\right) +P\left( B\right) +P\left( C\right) -P\left( A\cap B\right) -\left( P\left( A\cap C\right) +P\left( B\cap C\right) -P\left( \left( A\cap C\right) \cap \left( B\cap C\right) \right) \right) \\ P\left( A\cup B\cup C\right) =&P\left( A\right) +P\left( B\right) +P\left( C\right) -P\left( A\cap B\right) -P\left( A\cap C\right) -P\left( B\cap C\right) +P\left( A\cap B\cap C\right) \end{aligned} </math> Îcar tê dîtin ku ew şablon dikare ji bo her hejmarek ji bûyeran were dubarekirin. === Îhtîmala şertî === ''[[Îhtîmala şertî]]'' îhtîmala bûyerek ''A'' ye, bi dayîna bûyerek din ''B''. Îhtîmala şertî wekî <math>P(A \mid B)</math> tê nivîsîn, û wekî "îhtîmala ''A'', bi dayîna ''B''" tê xwendin. Ew bi vê tê terîf kirin <math display="block">P(A \mid B) = \frac{P(A \cap B)}{P(B)}\,</math> Eger <math>P(B)=0</math> be, wê çaxê <math>P(A \mid B)</math> bi vê derbirînê bi awayekî resmî [[Ne-terîfbar (matematîk)|nayê terîf kirin]]. Di wê rewşê de <math>A</math> û <math>B</math> serbixwe ne, ji ber ku <math>P(A \cap B) = P(A)P(B) = 0.</math> Lêbelê mimkun e ku ji bo hin bûyerên xwedî îhtîmala sifir, îhtîmaleke şertî were terîf kirin; mesela bi bikaranîna [[σ-cebîr]] ji bo wan cure bûyeran. Mesela di kîsekî de ku 2 gogên sor û 2 gogên şîn tê de ne (bi giştî 4 gog), îhtîmala derxistina gogeke sor <math>1/2;</math> ye; lêbelê wexta ku goga duyê tê derxistin, îhtîmala ku ew gog sor an şîn be, bi wê goga ku berê hatiye derxistin ve girêdayî ye. Mesela eger gogeke sor hatibe derxistin, wê wextê îhtîmala hilbijartina gogeke sor a din dibe <math>1/3,</math> ji ber ku tenê 1 goga sor û 2 gogên şîn dimînin. Û eger berê gogeke şîn hatibe derxistin, îhtîmala derxistina gogeke sor dibe <math>2/3.</math> === Îhtîmala berevajî === Di [[teoriya îhtîmalê]] û bikaranînên wê de, [[Teorema Bayesê|''yasaya Bayesê'']] têkiliya di navbeya îhtîmalên bûyera <math>A_1</math> û bûyera <math>A_2,</math> de diyar dike, hem berî û hem jî piştî şertkirina li ser bingeha bûyereke din a wekî <math>B.</math> Rêjeya îhtîmalên <math>A_1</math> li hember <math>A_2</math> bi hêsanî tê maneya rêjeya îhtîmalên her du bûyeran. Wexta ku ne tenê du, lê hejmareke zêde ya bûyerên <math>A</math> (bi awayekî giştî) têne nirxandin, ew metod dikare bi wî awayî were îfadekirin: îhtîmala paşîn (''posterior'') bi encama lêkdana îhtîmala pêşîn (''prior'') û îhtîmala şertî (''likelihood'') re di têkiliya rêjeyî de ye, ango <math>P(A|B)\propto P(A) P(B|A)</math>; li vir, nîşana têkiliya rêjeyî (proportionality) tê wê maneyê ku aliyê çepê bi aliyê rastê re di têkiliya rêjeyî de ye (ango, wekhev e bi nirxekî sabît ku bi aliyê rastê ve hatiye zêdekirin/lêkdan) çaxa ku <math>A</math> diguhere û <math>B</math> sabît an diyarkirî dimîne (Lee, 2012; Bertsch McGrayne, 2012). Ew form vedigere serdema Laplace (1774) û Cournot (1843); binêre Fienberg (2005). === Kurteya îhtîmalan === == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] ttncjwe1plfvms4jzy6kugb2bngivm8 2095863 2095862 2026-09-26T10:10:45Z Kurê Acemî 105128 2095863 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Dice Distribution (bar).svg|thumb|Îhtîmalên hatina çend hejmaran bi karanîna du zaran]] '''Îhtîmal''' an jî '''dibetî''', bi bûyer û terîfên hejmarî yên derbarê îhtîmala pêkhatina wan de mijûl dibe. Îhtîmala bûyerekê hejmareke di navbera 0 û 1 de ye; çiqas ew hejmar mezintir be, ew qas îhtîmala pêkhatina bûyerê zêdetir e. Ew hejmar bi gelemperî wekî rêje (%), di navbeya %0 û %100 de, tê temsîl kirin. Meselakek hêsan avêtina pereyekî adil (bêalî) e. Ji ber ku pere adil e, îhtîmala her du encaman ("ser" û "bin") wekhev e; îhtîmala "ser"ê bi îhtîmala "bin"ê re wekhev e; û ji ber ku tu encamên dî nînin, îhtîmala derketina "ser" an "bin"ê 1/2 ye (ku dikare wekî 0.5 an jî %50 jî were nivîsîn). Di [[Teoriya îhtîmalê|''teoriya îhtîmalê'']] de, ji bo van konseptan formulasyoneke matematîkî ya li ser bingeha aksiomantîk hatiye danîn; ew teorî di warên wekî [[Amar|statîstîk]], [[matematîk]], [[zanist]], [[fînans]], [[qumar]], [[jîriya çêkirî]], [[fêrbûna makîneyê]], [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya lîstikan]] û [[Felsefe|felsefeyê]] de bi berfirehî tê bikaranîn, mesela, ji bo derxistina encaman derbarê frekansa pêşbînîkirî ya bûyeran de. Herwiha, teoriya îhtîmalê ji bo ravekirina mekanîzma û rêzikên bingehîn ên [[Sîstema kompleks|sîstemên kompleks]] jî tê bikaranîn. == Tarîx == Lêkolîna zanistî ya îhtimalê pêşkeftinek modern a matematîkê ye. [[Qumar]] temsîl dide ku di seranserê tarîxê de eleqeyek ji bo pîvandina ramanên îhtimalê hebûye, lê danasînên matematîkî yên rast pir dereng derketine holê. Sebebên pêşveçûna yawaş ya matematîka îhtimalê hene. Her çend lîstikên şansê motîvasyona lêkolîna matematîkî ya îhtimalê peyda kirin jî, pirsgirêkên bingehîn hîn jî ji hêla xurafeyan ve têne veşartin. Ligorî [[Richard Jeffrey]], "Berî nîvê sedeya heftê, têgeha 'îhtimal' ([[Zimanê latînî|latînî]] ''probabilis'') tê maneya ''pejirandî'', û bi wê maneyê, bi yekdengî, ji bo raman û çalakiyê dihat bikaranîn. Çalakiyek an ramanek îhtimal ew bû ku însanên aqilmend dê di şert û mercan de bikin an bigirin." Lêbelê, bi taybetî di çarçoveyên qanûnî de, 'îhtimal' dikare ji bo pêşniyarên ku delîlên baş ji bo wan hebûn jî were sepandin. [[Wêne:Cardano.jpg|thumb|140px|[[Gerolamo Cardano]] (sedeya 16an)]] [[Wêne:Christiaan Huygens-painting.jpeg|thumb|140px|[[Christiaan Huygens]], yek ji kitêbên yekêdi derbare îhtîmalê weşan kir (sedeya 17an).]] Zanyarê îtalî a sedeya şanzdehan [[Gerolamo Cardano]], tesîriya terîfkirina "[[Şans (îhtîmal)|şans]]" wekî rêjeya encamên erênî li hember encamên neyînî temsîl da (ew yek tê wê maneyê ku îhtîmala bûyerekê bi rêjeya encamên erênî li hember hejmara giştî ya encamên gengaz tê diyarkirin). Ji bilî eserên destpêkê yên Cardano, teoriya îhtîmalan vedigere serdema pevguhertina nameyan di navbeya [[Pierre de Fermat]] û [[Blaise Pascal]] de (1654). [[Christiaan Huygens]] (1657) yekê lêkolîna zanistî ya naskirî li ser vê meseleyê pêşkêş kir. Esera [[Jakob Bernoulli]] ya bi navê ''[[Ars Conjectandi]]'' (piştî mirina wî, 1713) û ya [[Abraham de Moivre]] ya bi navê ''[[Doctrine of Chances]]'' (1718), ew mesele wekî şaxek ji matematîkê nirxandin. Kokên [[teoriya xeletiyê]] digihîjin esera [[Roger Cotes]] a bi navê ''Opera Miscellanea'' (ku piştî mirina wî di sala 1722an de hat weşandin), lêbelê nivîseke [[Thomas Simpson]] a sala 1755an (ku di 1756an de hat çapkirin) yekê car ew teorî li ser nîqaşa xeletiyên çavdêriyê bikaranî. Çapa nû ya vê nivîsê (1757) wan prensîbên bingehîn (''aksiyom'') temsîl dike ku xeletiyên erênî û neyînî xwedî eynî îhtîmala rûdanê ne, û ku hin sinorên diyarkirî çarçoveya gî xeletiyan diyar dikin. Simpson herwiha behsa xeletiyên berdewam dike û behsa kurveke îhtîmalê dike. Du yasayên ewil ên derbarê xeletiyan de, ku hatin pêşniyarkirin, ji aliyê [[Pierre-Simon Laplace]] ve hatin derxistin. Yasaya yekê di sala 1774an de hat weşandin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyeke dikare wekî fonksiyoneke eksponensiyel a mezinahiya hejmarî ya xeletiyê were îfadekirin, bêyî ku li temsîla wê (erênî an neyînîbûna wê) were nihêrîn. Yasaya duyê a xeletiyan di sala 1778an de ji aliyê Laplace ve hat pêşniyarkirin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyê fonksiyoneke eksponensiyel a çargoşeya xeletiyê ye. Yasaya duyê a xeletiyan wekî "belavbûna normal" an jî "yasaya Gauss" tê naskirin. "Ji hêla tarîxê ve zehmet e ku însan wê yasayê bispêre Gauss; çunkî Gauss, tevî jêhatîbûna xwe ya awarte ya di temenekî biçûk de, îhtîmaleke mezin e ku ew keşf nekiribe berî ku bigihîje temenê du saliyê." [[Daniel Bernoulli]] (1778) prensîba "esera herî mezin a îhtîmalên sîstemeke xeletiyên hevdem" (an jî xeletiyên ku bi hev re çêdibin) da nasîn. [[Wêne:Bendixen - Carl Friedrich Gauß, 1828.jpg|thumb|140px|Carl Friedrich Gauss]] [[Adrien-Marie Legendre]] (1805) metoda kêmtir a çargoşeyan pêşxist û di ''Nouvelles méthodes pour la détermination des orbites des comètes'' (Metodên Nû ji bo Diyarkirina Orbîtên Kometan) de da nasîn. Nivîskarê îrlandî-amerîkî, [[Robert Adrain]], edîtorê "The Analyst" (1808), pêşî qanûna tesîsa çewtiyê derxist holê, <math display="block">\phi(x) = ce^{-h^2 x^2}</math> li vir <math>h</math> konstanteke girêdayî hûrgiliya çavdêriyê ye, û <math>c</math> faktoreke pîvanê ye ku piştrast dike rûbera di bin xetê de (kurvê) wekhevî 1ê be. Wî du îsbat pêşkêş kirin; ya duyê di eslê xwe de eynî îsbata [[John Herschel]] (1850) bû. Gauss di sala 1809an de yekê îsbat pêşkêş kir ku wisa xuya dike li Ewropayê dihat zanin (piştî ya Adrain, ew ya sêyê bû). Îsbatên din ji hêla Laplace (1810, 1812), Gauss (1823), [[James Ivory (matematîkvan)|James Ivory]] (1825, 1826), Hagen (1837), [[Friedrich Wilhelm Bessel|Friedrich Bessel]] (1838), [[William Fishburn Donkin|W.F. Donkin]] (1844, 1856) û [[Morgan Crofton]] (1870) ve hatin pêşkêşkirin. Kesên din ên ku beşdarî vê meseleyê bûn wan bûne: [[Robert Leslie Ellis|Ellis]] (1844), [[Augustus De Morgan|De Morgan]] (1864), [[James Whitbread Lee Glaisher|Glaisher]] (1872) û [[Giovanni Schiaparelli]] (1875). Formula Peters (1856) ya ji bo ''r'' ku xeletiya muhtemel a çavdêriyeke yekane ye, baş tê zanin. Di sedeya nozdehan de, di nav nivîskarên ku li ser teoriya giştî xebitîne de kesên wekî [[Pierre-Simon Laplace|Laplace]], [[Sylvestre François Lacroix|Sylvestre Lacroix]] (1816), Littrow (1833), [[Adolphe Quetelet]] (1853), [[Richard Dedekind]] (1860), Helmert (1872), [[Paul Matthieu Hermann Laurent|Hermann Laurent]] (1873), Liagre, Didion û [[Karl Pearson]] hebûn. [[Augustus De Morgan]] û [[George Boole]] şêwaza pêşkêşkirina teoriyê baştir kirin. Di sala 1906an de, [[Andrey Markov]] konsepta [[zincîra Markovê]] pêşkêş kir; wê konseptê di teoriya [[Pêvajoya stokastîk|pêvajoyên stokastîk]] û sepanên wê de rolek giring lîst. Teoriya modern a îhtîmalê ku li ser bingeha [[Pîvan (matematîk)|teoriya pîvanê]] hatiye avakirin, di sala 1931ê de ji heta [[Andrey Kolmogorov]] ve hate pêşxistin. == Teoriya îhtîmalê == Mîna [[Teorî|teoriyên]] din, [[teoriya îhtîmalê]] jî temsîl kirina konseptên xwe ye bi awayekî formal, ango, bi wan konseptên ku dikarin ji maneya xwe ferq werin hesibandin. Ew konseptên formal ligorî yasayên matematîk û mantiqê tên bikaranîn û guhertin, û encamên ku derdikevin holê, dîsa di çarçoveya pirsgirêkê bixwe de tên şirovekirin an veguhestin. Bi kêmanî du hewldanên serkeftî ji bo formalîzekirina îhtîmalê hene: formulasyona [[Andrey Kolmogorov|Kolmogorov]] û formulasyona [[Richard Threlkeld Cox|Cox]]. Di formulasyona Kolmogorov de [[kom]] wekî bûyer û îhtîmal jî wekî [[Pîvan (matematîk)|pîvanek]] li ser koman tên şirovekirin. Di [[teorema Coxê]] de, îhtîmal wekî konsepteke bingehîn (ango, ya ku zêdetir nayê analîzkirin) tê girtin û giringî tê dayîn avakirina sîstemeke hevgirtî ji bo dayîna nirxên îhtîmalê ji pêşniyaran re. Di herdu rewşan de jî, yasayên îhtîmalê eynî in, tenê hûrgiliyên teknîkî ji hev ferq ne. Metodën din jî ji bo pîvandina nezelaliyê hene, wekî [[teoriya Dempster–Shafer]] an [[teoriya îmkanê]], lê ew di bingeh de ferq ne û bi yasayên îhtîmalê yên ku bi gelemperî tên zanin re li hev nayên. == Warên bikaranînê == Teoriya îhtimalê di jiyana rojane de di nirxandina [[rîsk]] û [[Modelê statîstîkî|modelkirinê]] de tê bikaranîn. Pîşesaziya sîgorteyê û [[Bazar (aborî)|bazar]] [[zanista aktuarî]] bikartînin da ku bihayê diyar bikin û biryarên bazirganiyê bidin. Hikumet metodên îhtimalê di [[hiqûqa hawirdorê]], analîza heqdariyê û [[rêziknameya fînansê]] de bikartînin. Meselayeke ji karanîna teoriya îhtimalê di bazirganiya sermayeyê de tesîra îhtimala têgihîştî ya her pevçûnek berfireh a [[Rojhilata Navîn]] li ser bihayên [[Neft|petrolê]] ye ku tesîrên pêlan li ser ekonomiyê bi tevahî dike. Nirxandinek ji hêla bazirganek kelûpelan ve ku herbek îhtîmaltir e dikare bihayên wê kelûpelê bilind an nizm bike, û ji bazirganên din re jî îşaretek wê ramanê bike. Li gorî vê yekê, îhtimal ne bi serbixwe û ne jî bi awayekî maqûl têne nirxandin. Teoriya fînansa tevgerî derket holê da ku tesîra ramana komî ya wisa li ser bihayê, li ser siyasetê û li ser aştî û pevçûnê diyar bike. Ji bilî nirxandina darayî, îhtimal dikare ji bo analîzkirina trendên di [[Biyolojî|biyolojiyê]] de (mesela, belavbûna nexweşiyê) û herwiha [[Ekolojî|ekolojiyê]] de were bikaranîn. Wekî fînansê, nirxandina rîskê dikare wekî amûrek statîstîkî were bikaranîn da ku îhtîmala bûyerên nexwestî were hesab kirin, û dikare di bicîhanîna protokolan de ji bo dûrketina ji rewşên wiha bibe alîkar. Îhtîmal ji bo sêwirandina [[Lîstika şansê|lîstikên şansê]] tê bikaranîn da ku kasîno karibin qezencek garantîkirî bi dest bixin, lê di eynî zamanê de dravdanên ku ji bo teşwîqkirina berdewamiya lîstikê pir caran têne dayîn bidin lîstikvanan. Yek ji bikaranînên dî ên giring yê teoriya îhtîmalê di heyata rojane de, meseleya [[Pêbawerî|pêbaweriyê]] ye. Di sêwirana gelek eserên xerîdariyê de, wekî [[otomobîl]] û amûrên [[Elektronîk|elektronîkî]], teoriya pêbaweriyê tê bikaranîn da ku îhtîmala têkçûnê were kêm kirin. Îhtîmala têkçûnê dikare tesîra li biryarên hilberîner ên têkildarî garantiya eserê bike. [[Modela zimanê keşê]] (''cache language model'') û modelên din ên statîstîkî ên zimên ku di prosekirina zimanê xwezayî de tên bikaranîn jî, meselayên bikaranîna teoriya îhtîmalê ne. == Metodên matematîkê == [[Wêne:Probability vs odds.svg|thumb|Hesabkirina îhtîmal (rîsk) û şans]]Ezmûnekê bifikirin ku dikare çendîn encaman derxîne holê. Koma gî encamên gengaz wekî "[[Qada nimûne|qada nimûneyê]]" ya ezmûnê tê binavkirin ku carinan bi sembola '''Ω''' tê temsîl kirin. [[Koma qûwetê]] ya qada nimûneyê, bi rêya liçavgirtina gî komên ferq yên encamên gengaz pêk tê. Mesela avêtina zarê dikare şeş encamên gengaz derxîne holê. Komeke encamên gengaz ew e ku tê de hejmareke tek (ne cot) li ser zarê derdikeve. Bi vî awayî, binekoma {1,3,5} elementeke koma qûwetê ya qada nimûneyê ya avêtina zarê ye. Ew kom wekî "bûyer" tên binavkirin. Di wê rewşê de, {1,3,5} ew bûyer e ku tê de zar li ser hejmareke tek dikeve. Eger encamên ku bi rastî çêdibin di nav bûyereke diyarkirî de bin, tê gotin ku ew bûyer pêk hatiye. Îhtîmal metodek e ji bo dayîna nirxekî di navbera sifir û yekê de ji her bûyerekê re, bi wê şertê ku ji bo bûyera ku ji hemû encamên gengaz pêk tê (di mesela me de, bûyera {1,2,3,4,5,6}), nirxê yekê were diyarkirin. Ji bo ku tiştek wekî îhtîmal were hesibandin, divê ew diyarkirina nirxan wê şertê pêk bîne ku ji bo her komeke bûyerên ku hevdu derdixin derve (ango bûyerên bêyî ti encamên hevpar, wekî bûyerên {1,6}, {3} û {2,4}), îhtîmala pêkhatina herî kêm yek ji wan bûyeran, bi rêya komkirina îhtîmalên gî bûyerên takekesî tê bidestxistin. Îhtîmala [[Bûyer|bûyereke]] A bi awayê <math>P(A)</math>, <math>p(A)</math> an jî <math>\text{Pr}(A)</math> tê nivîsîn. Ew terîfa matematîkî ya îhtîmalê, bi bikaranîna konsepta pîvanê dikare ji bo fezayên nimûneyê yên bêsinor û heta fezayên nimûneyê yên nehejmartinbar jî were berfirehkirin. Berevajî an temamkera bûyereke A, bûyera [ne A] ye (ango bûyera ku A lê nayê pêkanîn); ev yek bi gelemperî bi awayên <math>A', A^c</math>, <math>\overline{A}, A^\complement, \neg A</math> an jî <math>{\sim}A</math> tê temsîl kirin û îhtîmala wê bi rêya ''P''(ne A) = 1 − ''P''(A) tê diyarkirin. Mesela îhtîmala ku di zarê şeş-rûyî de hejmara şeş neyê kişandin, ev e 1 – (îhtîmala kişandina şeşê) = {{nowrap|1=1 − {{sfrac|1|6}} = {{sfrac|5|6}}.}}⁠ Eger di carek pêkanîna ceribandinekê de du bûyerên ''A'' û ''B'' pêk werin, ew yek wekî hevbirîn an jî îhtîmala hevbeş a ''A'' û ''B'' tê binavkirin û bi awayê <math>P(A \cap B)</math> tê temsîl kirin. === Bûyerên serbixwe === [[Wêne:Mutually Exclusive and Non-exclusive Probability Events.jpg|thumb|Bûyerên A û B di qada Ω de wekî hevdu-derxîner li hemberî ne-hevdu-derxîner têne temsîl kirin.]]Eger du bûyerên A û B serbixwe bin, wê çaxê îhtîmala hevbeş ew e <math display="block" qid="Q120632573">P(A \mbox{ û }B) = P(A \cap B) = P(A) P(B).</math> Mesela eger du pere bên avêtin, îhtîmala ku her du jî "ser" derkevin ew e: <math>\tfrac{1}{2}\times\tfrac{1}{2} = \tfrac{1}{4}.</math> === Bûyerên ku hevdu derdixin === Eger bûyera ''A'' an jî bûyera ''B'' dikarin çêbibin lê qet herdu jî di eynî çaxê de çênebin, wê çaxê ji wan re bûyerên hevdu nelihev tên gotin. Eger du bûyer hevdu nelihev bin, wê çaxê îhtîmala çêbûna herduyan wekî <math>P(A \cap B)</math> û <math display="block">P(A \mbox{ and }B) = P(A \cap B) = 0</math> Eger du bûyer ji hev ferq bin, wê çaxê îhtîmala çêbûna yek ji wan wekî <math>P(A \cup B)</math> û tê temsîl kirin. <math display="block">P(A\mbox{ an }B) = P(A \cup B)= P(A) + P(B) - P(A \cap B) = P(A) + P(B) - 0 = P(A) + P(B)</math> Bo mesele, îhtîmala hatina 1 an 2yê di zarê şeş-rûyî de ew e: <math>P(1\mbox{ or }2) = P(1) + P(2) = \tfrac{1}{6} + \tfrac{1}{6} = \tfrac{1}{3}.</math> === Bûyerên ku ne (pêwîst) hevdu derdixin derve === Eger bûyer (pêwîst) ji hev ferq nebin, wê çaxê <math display="block">P\left(A \hbox{ an } B\right) = P(A \cup B) = P\left(A\right)+P\left(B\right)-P\left(A \mbox{ û } B\right).</math> Formeke din <math display="block"> P\left( A\cup B\right) =P\left( A\right) +P\left( B\right) -P\left( A\cap B\right) </math> Mesela wexta ku însan kartekê ji desteyeke kartan dikişîne, îhtîmala bidestxistina karta "dil" an jî karta "resimî" (J, Q, K) (an jî her duyan bi hev re) ew e:<math>\tfrac{13}{52} + \tfrac{12}{52} - \tfrac{3}{52} = \tfrac{11}{26},</math> ji ber ku di nav 52 kartên desteyê de, 13 kart "dil" in, 12 kart "resimî" ne û 3 kart jî her du taybetmendiyan li xwe digirin: li vir, ew 3 kartên ku her du taybetmendiyan li xwe digirin, hem di nav wan "13 kartên dil" de û hem jî di nav wan "12 kartên resimî" de cih digirin, lê divê tenê carekê bên hejmartin. Ew dikare ji bo gelek bûyerên ku ne lazim ye hevdu derxînin (ango ne lazim e hevdu-neguncaw bin), bêtir were berfirehkirin. Ji bo sê bûyeran, ew yek bi vî awayî dimeşe: <math display="block"> \begin{aligned}P\left( A\cup B\cup C\right) =&P\left( \left( A\cup B\right) \cup C\right) \\ =&P\left( A\cup B\right) +P\left( C\right) -P\left( \left( A\cup B\right) \cap C\right) \\ =&P\left( A\right) +P\left( B\right) -P\left( A\cap B\right) +P\left( C\right) -P\left( \left( A\cap C\right) \cup \left( B\cap C\right) \right) \\ =&P\left( A\right) +P\left( B\right) +P\left( C\right) -P\left( A\cap B\right) -\left( P\left( A\cap C\right) +P\left( B\cap C\right) -P\left( \left( A\cap C\right) \cap \left( B\cap C\right) \right) \right) \\ P\left( A\cup B\cup C\right) =&P\left( A\right) +P\left( B\right) +P\left( C\right) -P\left( A\cap B\right) -P\left( A\cap C\right) -P\left( B\cap C\right) +P\left( A\cap B\cap C\right) \end{aligned} </math> Îcar tê dîtin ku ew şablon dikare ji bo her hejmarek ji bûyeran were dubarekirin. === Îhtîmala şertî === ''[[Îhtîmala şertî]]'' îhtîmala bûyerek ''A'' ye, bi dayîna bûyerek din ''B''. Îhtîmala şertî wekî <math>P(A \mid B)</math> tê nivîsîn, û wekî "îhtîmala ''A'', bi dayîna ''B''" tê xwendin. Ew bi vê tê terîf kirin <math display="block">P(A \mid B) = \frac{P(A \cap B)}{P(B)}\,</math> Eger <math>P(B)=0</math> be, wê çaxê <math>P(A \mid B)</math> bi vê derbirînê bi awayekî resmî [[Ne-terîfbar (matematîk)|nayê terîf kirin]]. Di wê rewşê de <math>A</math> û <math>B</math> serbixwe ne, ji ber ku <math>P(A \cap B) = P(A)P(B) = 0.</math> Lêbelê mimkun e ku ji bo hin bûyerên xwedî îhtîmala sifir, îhtîmaleke şertî were terîf kirin; mesela bi bikaranîna [[σ-cebîr]] ji bo wan cure bûyeran. Mesela di kîsekî de ku 2 gogên sor û 2 gogên şîn tê de ne (bi giştî 4 gog), îhtîmala derxistina gogeke sor <math>1/2;</math> ye; lêbelê wexta ku goga duyê tê derxistin, îhtîmala ku ew gog sor an şîn be, bi wê goga ku berê hatiye derxistin ve girêdayî ye. Mesela eger gogeke sor hatibe derxistin, wê wextê îhtîmala hilbijartina gogeke sor a din dibe <math>1/3,</math> ji ber ku tenê 1 goga sor û 2 gogên şîn dimînin. Û eger berê gogeke şîn hatibe derxistin, îhtîmala derxistina gogeke sor dibe <math>2/3.</math> === Îhtîmala berevajî === Di [[teoriya îhtîmalê]] û bikaranînên wê de, [[Teorema Bayesê|''yasaya Bayesê'']] têkiliya di navbeya îhtîmalên bûyera <math>A_1</math> û bûyera <math>A_2,</math> de diyar dike, hem berî û hem jî piştî şertkirina li ser bingeha bûyereke din a wekî <math>B.</math> Rêjeya îhtîmalên <math>A_1</math> li hember <math>A_2</math> bi hêsanî tê maneya rêjeya îhtîmalên her du bûyeran. Wexta ku ne tenê du, lê hejmareke zêde ya bûyerên <math>A</math> (bi awayekî giştî) têne nirxandin, ew metod dikare bi wî awayî were îfadekirin: îhtîmala paşîn (''posterior'') bi encama lêkdana îhtîmala pêşîn (''prior'') û îhtîmala şertî (''likelihood'') re di têkiliya rêjeyî de ye, ango <math>P(A|B)\propto P(A) P(B|A)</math>; li vir, nîşana têkiliya rêjeyî (proportionality) tê wê maneyê ku aliyê çepê bi aliyê rastê re di têkiliya rêjeyî de ye (ango, wekhev e bi nirxekî sabît ku bi aliyê rastê ve hatiye zêdekirin/lêkdan) çaxa ku <math>A</math> diguhere û <math>B</math> sabît an diyarkirî dimîne (Lee, 2012; Bertsch McGrayne, 2012). Ew form vedigere serdema Laplace (1774) û Cournot (1843); binêre Fienberg (2005). === Kurteya îhtîmalan === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align: left;" |+Kurteya îhtîmalan |- ! scope="col" | Bûyer ! scope="col" | Îhtîmal |- ! scope="row" style="text-align: center;" | A | <math>P(A)\in[0,1]</math> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ne A | <math>P(A^\complement)=1-P(A)\,</math> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | A an B | <math>\begin{align} P(A\cup B) & = P(A)+P(B)-P(A\cap B) \\ P(A\cup B) & = P(A)+P(B) \qquad\mbox{eger A û B hevdu derdixin} \\ \end{align}</math> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | A û B | <math>\begin{align} P(A\cap B) & = P(A|B)P(B) = P(B|A)P(A)\\ P(A\cap B) & = P(A)P(B) \qquad\mbox{eger A û B serbixwe ne}\\ \end{align}</math> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | A dide B | <math>P(A \mid B) = \frac{P(A \cap B)}{P(B)} = \frac{P(B|A)P(A)}{P(B)} \,</math> |} == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] 3dwpdn195bfivvxbcgqkg9cdjc4qw63 2095864 2095863 2026-09-26T10:11:20Z Kurê Acemî 105128 /* Binêre */ 2095864 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Dice Distribution (bar).svg|thumb|Îhtîmalên hatina çend hejmaran bi karanîna du zaran]] '''Îhtîmal''' an jî '''dibetî''', bi bûyer û terîfên hejmarî yên derbarê îhtîmala pêkhatina wan de mijûl dibe. Îhtîmala bûyerekê hejmareke di navbera 0 û 1 de ye; çiqas ew hejmar mezintir be, ew qas îhtîmala pêkhatina bûyerê zêdetir e. Ew hejmar bi gelemperî wekî rêje (%), di navbeya %0 û %100 de, tê temsîl kirin. Meselakek hêsan avêtina pereyekî adil (bêalî) e. Ji ber ku pere adil e, îhtîmala her du encaman ("ser" û "bin") wekhev e; îhtîmala "ser"ê bi îhtîmala "bin"ê re wekhev e; û ji ber ku tu encamên dî nînin, îhtîmala derketina "ser" an "bin"ê 1/2 ye (ku dikare wekî 0.5 an jî %50 jî were nivîsîn). Di [[Teoriya îhtîmalê|''teoriya îhtîmalê'']] de, ji bo van konseptan formulasyoneke matematîkî ya li ser bingeha aksiomantîk hatiye danîn; ew teorî di warên wekî [[Amar|statîstîk]], [[matematîk]], [[zanist]], [[fînans]], [[qumar]], [[jîriya çêkirî]], [[fêrbûna makîneyê]], [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya lîstikan]] û [[Felsefe|felsefeyê]] de bi berfirehî tê bikaranîn, mesela, ji bo derxistina encaman derbarê frekansa pêşbînîkirî ya bûyeran de. Herwiha, teoriya îhtîmalê ji bo ravekirina mekanîzma û rêzikên bingehîn ên [[Sîstema kompleks|sîstemên kompleks]] jî tê bikaranîn. == Tarîx == Lêkolîna zanistî ya îhtimalê pêşkeftinek modern a matematîkê ye. [[Qumar]] temsîl dide ku di seranserê tarîxê de eleqeyek ji bo pîvandina ramanên îhtimalê hebûye, lê danasînên matematîkî yên rast pir dereng derketine holê. Sebebên pêşveçûna yawaş ya matematîka îhtimalê hene. Her çend lîstikên şansê motîvasyona lêkolîna matematîkî ya îhtimalê peyda kirin jî, pirsgirêkên bingehîn hîn jî ji hêla xurafeyan ve têne veşartin. Ligorî [[Richard Jeffrey]], "Berî nîvê sedeya heftê, têgeha 'îhtimal' ([[Zimanê latînî|latînî]] ''probabilis'') tê maneya ''pejirandî'', û bi wê maneyê, bi yekdengî, ji bo raman û çalakiyê dihat bikaranîn. Çalakiyek an ramanek îhtimal ew bû ku însanên aqilmend dê di şert û mercan de bikin an bigirin." Lêbelê, bi taybetî di çarçoveyên qanûnî de, 'îhtimal' dikare ji bo pêşniyarên ku delîlên baş ji bo wan hebûn jî were sepandin. [[Wêne:Cardano.jpg|thumb|140px|[[Gerolamo Cardano]] (sedeya 16an)]] [[Wêne:Christiaan Huygens-painting.jpeg|thumb|140px|[[Christiaan Huygens]], yek ji kitêbên yekêdi derbare îhtîmalê weşan kir (sedeya 17an).]] Zanyarê îtalî a sedeya şanzdehan [[Gerolamo Cardano]], tesîriya terîfkirina "[[Şans (îhtîmal)|şans]]" wekî rêjeya encamên erênî li hember encamên neyînî temsîl da (ew yek tê wê maneyê ku îhtîmala bûyerekê bi rêjeya encamên erênî li hember hejmara giştî ya encamên gengaz tê diyarkirin). Ji bilî eserên destpêkê yên Cardano, teoriya îhtîmalan vedigere serdema pevguhertina nameyan di navbeya [[Pierre de Fermat]] û [[Blaise Pascal]] de (1654). [[Christiaan Huygens]] (1657) yekê lêkolîna zanistî ya naskirî li ser vê meseleyê pêşkêş kir. Esera [[Jakob Bernoulli]] ya bi navê ''[[Ars Conjectandi]]'' (piştî mirina wî, 1713) û ya [[Abraham de Moivre]] ya bi navê ''[[Doctrine of Chances]]'' (1718), ew mesele wekî şaxek ji matematîkê nirxandin. Kokên [[teoriya xeletiyê]] digihîjin esera [[Roger Cotes]] a bi navê ''Opera Miscellanea'' (ku piştî mirina wî di sala 1722an de hat weşandin), lêbelê nivîseke [[Thomas Simpson]] a sala 1755an (ku di 1756an de hat çapkirin) yekê car ew teorî li ser nîqaşa xeletiyên çavdêriyê bikaranî. Çapa nû ya vê nivîsê (1757) wan prensîbên bingehîn (''aksiyom'') temsîl dike ku xeletiyên erênî û neyînî xwedî eynî îhtîmala rûdanê ne, û ku hin sinorên diyarkirî çarçoveya gî xeletiyan diyar dikin. Simpson herwiha behsa xeletiyên berdewam dike û behsa kurveke îhtîmalê dike. Du yasayên ewil ên derbarê xeletiyan de, ku hatin pêşniyarkirin, ji aliyê [[Pierre-Simon Laplace]] ve hatin derxistin. Yasaya yekê di sala 1774an de hat weşandin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyeke dikare wekî fonksiyoneke eksponensiyel a mezinahiya hejmarî ya xeletiyê were îfadekirin, bêyî ku li temsîla wê (erênî an neyînîbûna wê) were nihêrîn. Yasaya duyê a xeletiyan di sala 1778an de ji aliyê Laplace ve hat pêşniyarkirin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyê fonksiyoneke eksponensiyel a çargoşeya xeletiyê ye. Yasaya duyê a xeletiyan wekî "belavbûna normal" an jî "yasaya Gauss" tê naskirin. "Ji hêla tarîxê ve zehmet e ku însan wê yasayê bispêre Gauss; çunkî Gauss, tevî jêhatîbûna xwe ya awarte ya di temenekî biçûk de, îhtîmaleke mezin e ku ew keşf nekiribe berî ku bigihîje temenê du saliyê." [[Daniel Bernoulli]] (1778) prensîba "esera herî mezin a îhtîmalên sîstemeke xeletiyên hevdem" (an jî xeletiyên ku bi hev re çêdibin) da nasîn. [[Wêne:Bendixen - Carl Friedrich Gauß, 1828.jpg|thumb|140px|Carl Friedrich Gauss]] [[Adrien-Marie Legendre]] (1805) metoda kêmtir a çargoşeyan pêşxist û di ''Nouvelles méthodes pour la détermination des orbites des comètes'' (Metodên Nû ji bo Diyarkirina Orbîtên Kometan) de da nasîn. Nivîskarê îrlandî-amerîkî, [[Robert Adrain]], edîtorê "The Analyst" (1808), pêşî qanûna tesîsa çewtiyê derxist holê, <math display="block">\phi(x) = ce^{-h^2 x^2}</math> li vir <math>h</math> konstanteke girêdayî hûrgiliya çavdêriyê ye, û <math>c</math> faktoreke pîvanê ye ku piştrast dike rûbera di bin xetê de (kurvê) wekhevî 1ê be. Wî du îsbat pêşkêş kirin; ya duyê di eslê xwe de eynî îsbata [[John Herschel]] (1850) bû. Gauss di sala 1809an de yekê îsbat pêşkêş kir ku wisa xuya dike li Ewropayê dihat zanin (piştî ya Adrain, ew ya sêyê bû). Îsbatên din ji hêla Laplace (1810, 1812), Gauss (1823), [[James Ivory (matematîkvan)|James Ivory]] (1825, 1826), Hagen (1837), [[Friedrich Wilhelm Bessel|Friedrich Bessel]] (1838), [[William Fishburn Donkin|W.F. Donkin]] (1844, 1856) û [[Morgan Crofton]] (1870) ve hatin pêşkêşkirin. Kesên din ên ku beşdarî vê meseleyê bûn wan bûne: [[Robert Leslie Ellis|Ellis]] (1844), [[Augustus De Morgan|De Morgan]] (1864), [[James Whitbread Lee Glaisher|Glaisher]] (1872) û [[Giovanni Schiaparelli]] (1875). Formula Peters (1856) ya ji bo ''r'' ku xeletiya muhtemel a çavdêriyeke yekane ye, baş tê zanin. Di sedeya nozdehan de, di nav nivîskarên ku li ser teoriya giştî xebitîne de kesên wekî [[Pierre-Simon Laplace|Laplace]], [[Sylvestre François Lacroix|Sylvestre Lacroix]] (1816), Littrow (1833), [[Adolphe Quetelet]] (1853), [[Richard Dedekind]] (1860), Helmert (1872), [[Paul Matthieu Hermann Laurent|Hermann Laurent]] (1873), Liagre, Didion û [[Karl Pearson]] hebûn. [[Augustus De Morgan]] û [[George Boole]] şêwaza pêşkêşkirina teoriyê baştir kirin. Di sala 1906an de, [[Andrey Markov]] konsepta [[zincîra Markovê]] pêşkêş kir; wê konseptê di teoriya [[Pêvajoya stokastîk|pêvajoyên stokastîk]] û sepanên wê de rolek giring lîst. Teoriya modern a îhtîmalê ku li ser bingeha [[Pîvan (matematîk)|teoriya pîvanê]] hatiye avakirin, di sala 1931ê de ji heta [[Andrey Kolmogorov]] ve hate pêşxistin. == Teoriya îhtîmalê == Mîna [[Teorî|teoriyên]] din, [[teoriya îhtîmalê]] jî temsîl kirina konseptên xwe ye bi awayekî formal, ango, bi wan konseptên ku dikarin ji maneya xwe ferq werin hesibandin. Ew konseptên formal ligorî yasayên matematîk û mantiqê tên bikaranîn û guhertin, û encamên ku derdikevin holê, dîsa di çarçoveya pirsgirêkê bixwe de tên şirovekirin an veguhestin. Bi kêmanî du hewldanên serkeftî ji bo formalîzekirina îhtîmalê hene: formulasyona [[Andrey Kolmogorov|Kolmogorov]] û formulasyona [[Richard Threlkeld Cox|Cox]]. Di formulasyona Kolmogorov de [[kom]] wekî bûyer û îhtîmal jî wekî [[Pîvan (matematîk)|pîvanek]] li ser koman tên şirovekirin. Di [[teorema Coxê]] de, îhtîmal wekî konsepteke bingehîn (ango, ya ku zêdetir nayê analîzkirin) tê girtin û giringî tê dayîn avakirina sîstemeke hevgirtî ji bo dayîna nirxên îhtîmalê ji pêşniyaran re. Di herdu rewşan de jî, yasayên îhtîmalê eynî in, tenê hûrgiliyên teknîkî ji hev ferq ne. Metodën din jî ji bo pîvandina nezelaliyê hene, wekî [[teoriya Dempster–Shafer]] an [[teoriya îmkanê]], lê ew di bingeh de ferq ne û bi yasayên îhtîmalê yên ku bi gelemperî tên zanin re li hev nayên. == Warên bikaranînê == Teoriya îhtimalê di jiyana rojane de di nirxandina [[rîsk]] û [[Modelê statîstîkî|modelkirinê]] de tê bikaranîn. Pîşesaziya sîgorteyê û [[Bazar (aborî)|bazar]] [[zanista aktuarî]] bikartînin da ku bihayê diyar bikin û biryarên bazirganiyê bidin. Hikumet metodên îhtimalê di [[hiqûqa hawirdorê]], analîza heqdariyê û [[rêziknameya fînansê]] de bikartînin. Meselayeke ji karanîna teoriya îhtimalê di bazirganiya sermayeyê de tesîra îhtimala têgihîştî ya her pevçûnek berfireh a [[Rojhilata Navîn]] li ser bihayên [[Neft|petrolê]] ye ku tesîrên pêlan li ser ekonomiyê bi tevahî dike. Nirxandinek ji hêla bazirganek kelûpelan ve ku herbek îhtîmaltir e dikare bihayên wê kelûpelê bilind an nizm bike, û ji bazirganên din re jî îşaretek wê ramanê bike. Li gorî vê yekê, îhtimal ne bi serbixwe û ne jî bi awayekî maqûl têne nirxandin. Teoriya fînansa tevgerî derket holê da ku tesîra ramana komî ya wisa li ser bihayê, li ser siyasetê û li ser aştî û pevçûnê diyar bike. Ji bilî nirxandina darayî, îhtimal dikare ji bo analîzkirina trendên di [[Biyolojî|biyolojiyê]] de (mesela, belavbûna nexweşiyê) û herwiha [[Ekolojî|ekolojiyê]] de were bikaranîn. Wekî fînansê, nirxandina rîskê dikare wekî amûrek statîstîkî were bikaranîn da ku îhtîmala bûyerên nexwestî were hesab kirin, û dikare di bicîhanîna protokolan de ji bo dûrketina ji rewşên wiha bibe alîkar. Îhtîmal ji bo sêwirandina [[Lîstika şansê|lîstikên şansê]] tê bikaranîn da ku kasîno karibin qezencek garantîkirî bi dest bixin, lê di eynî zamanê de dravdanên ku ji bo teşwîqkirina berdewamiya lîstikê pir caran têne dayîn bidin lîstikvanan. Yek ji bikaranînên dî ên giring yê teoriya îhtîmalê di heyata rojane de, meseleya [[Pêbawerî|pêbaweriyê]] ye. Di sêwirana gelek eserên xerîdariyê de, wekî [[otomobîl]] û amûrên [[Elektronîk|elektronîkî]], teoriya pêbaweriyê tê bikaranîn da ku îhtîmala têkçûnê were kêm kirin. Îhtîmala têkçûnê dikare tesîra li biryarên hilberîner ên têkildarî garantiya eserê bike. [[Modela zimanê keşê]] (''cache language model'') û modelên din ên statîstîkî ên zimên ku di prosekirina zimanê xwezayî de tên bikaranîn jî, meselayên bikaranîna teoriya îhtîmalê ne. == Metodên matematîkê == [[Wêne:Probability vs odds.svg|thumb|Hesabkirina îhtîmal (rîsk) û şans]]Ezmûnekê bifikirin ku dikare çendîn encaman derxîne holê. Koma gî encamên gengaz wekî "[[Qada nimûne|qada nimûneyê]]" ya ezmûnê tê binavkirin ku carinan bi sembola '''Ω''' tê temsîl kirin. [[Koma qûwetê]] ya qada nimûneyê, bi rêya liçavgirtina gî komên ferq yên encamên gengaz pêk tê. Mesela avêtina zarê dikare şeş encamên gengaz derxîne holê. Komeke encamên gengaz ew e ku tê de hejmareke tek (ne cot) li ser zarê derdikeve. Bi vî awayî, binekoma {1,3,5} elementeke koma qûwetê ya qada nimûneyê ya avêtina zarê ye. Ew kom wekî "bûyer" tên binavkirin. Di wê rewşê de, {1,3,5} ew bûyer e ku tê de zar li ser hejmareke tek dikeve. Eger encamên ku bi rastî çêdibin di nav bûyereke diyarkirî de bin, tê gotin ku ew bûyer pêk hatiye. Îhtîmal metodek e ji bo dayîna nirxekî di navbera sifir û yekê de ji her bûyerekê re, bi wê şertê ku ji bo bûyera ku ji hemû encamên gengaz pêk tê (di mesela me de, bûyera {1,2,3,4,5,6}), nirxê yekê were diyarkirin. Ji bo ku tiştek wekî îhtîmal were hesibandin, divê ew diyarkirina nirxan wê şertê pêk bîne ku ji bo her komeke bûyerên ku hevdu derdixin derve (ango bûyerên bêyî ti encamên hevpar, wekî bûyerên {1,6}, {3} û {2,4}), îhtîmala pêkhatina herî kêm yek ji wan bûyeran, bi rêya komkirina îhtîmalên gî bûyerên takekesî tê bidestxistin. Îhtîmala [[Bûyer|bûyereke]] A bi awayê <math>P(A)</math>, <math>p(A)</math> an jî <math>\text{Pr}(A)</math> tê nivîsîn. Ew terîfa matematîkî ya îhtîmalê, bi bikaranîna konsepta pîvanê dikare ji bo fezayên nimûneyê yên bêsinor û heta fezayên nimûneyê yên nehejmartinbar jî were berfirehkirin. Berevajî an temamkera bûyereke A, bûyera [ne A] ye (ango bûyera ku A lê nayê pêkanîn); ev yek bi gelemperî bi awayên <math>A', A^c</math>, <math>\overline{A}, A^\complement, \neg A</math> an jî <math>{\sim}A</math> tê temsîl kirin û îhtîmala wê bi rêya ''P''(ne A) = 1 − ''P''(A) tê diyarkirin. Mesela îhtîmala ku di zarê şeş-rûyî de hejmara şeş neyê kişandin, ev e 1 – (îhtîmala kişandina şeşê) = {{nowrap|1=1 − {{sfrac|1|6}} = {{sfrac|5|6}}.}}⁠ Eger di carek pêkanîna ceribandinekê de du bûyerên ''A'' û ''B'' pêk werin, ew yek wekî hevbirîn an jî îhtîmala hevbeş a ''A'' û ''B'' tê binavkirin û bi awayê <math>P(A \cap B)</math> tê temsîl kirin. === Bûyerên serbixwe === [[Wêne:Mutually Exclusive and Non-exclusive Probability Events.jpg|thumb|Bûyerên A û B di qada Ω de wekî hevdu-derxîner li hemberî ne-hevdu-derxîner têne temsîl kirin.]]Eger du bûyerên A û B serbixwe bin, wê çaxê îhtîmala hevbeş ew e <math display="block" qid="Q120632573">P(A \mbox{ û }B) = P(A \cap B) = P(A) P(B).</math> Mesela eger du pere bên avêtin, îhtîmala ku her du jî "ser" derkevin ew e: <math>\tfrac{1}{2}\times\tfrac{1}{2} = \tfrac{1}{4}.</math> === Bûyerên ku hevdu derdixin === Eger bûyera ''A'' an jî bûyera ''B'' dikarin çêbibin lê qet herdu jî di eynî çaxê de çênebin, wê çaxê ji wan re bûyerên hevdu nelihev tên gotin. Eger du bûyer hevdu nelihev bin, wê çaxê îhtîmala çêbûna herduyan wekî <math>P(A \cap B)</math> û <math display="block">P(A \mbox{ and }B) = P(A \cap B) = 0</math> Eger du bûyer ji hev ferq bin, wê çaxê îhtîmala çêbûna yek ji wan wekî <math>P(A \cup B)</math> û tê temsîl kirin. <math display="block">P(A\mbox{ an }B) = P(A \cup B)= P(A) + P(B) - P(A \cap B) = P(A) + P(B) - 0 = P(A) + P(B)</math> Bo mesele, îhtîmala hatina 1 an 2yê di zarê şeş-rûyî de ew e: <math>P(1\mbox{ or }2) = P(1) + P(2) = \tfrac{1}{6} + \tfrac{1}{6} = \tfrac{1}{3}.</math> === Bûyerên ku ne (pêwîst) hevdu derdixin derve === Eger bûyer (pêwîst) ji hev ferq nebin, wê çaxê <math display="block">P\left(A \hbox{ an } B\right) = P(A \cup B) = P\left(A\right)+P\left(B\right)-P\left(A \mbox{ û } B\right).</math> Formeke din <math display="block"> P\left( A\cup B\right) =P\left( A\right) +P\left( B\right) -P\left( A\cap B\right) </math> Mesela wexta ku însan kartekê ji desteyeke kartan dikişîne, îhtîmala bidestxistina karta "dil" an jî karta "resimî" (J, Q, K) (an jî her duyan bi hev re) ew e:<math>\tfrac{13}{52} + \tfrac{12}{52} - \tfrac{3}{52} = \tfrac{11}{26},</math> ji ber ku di nav 52 kartên desteyê de, 13 kart "dil" in, 12 kart "resimî" ne û 3 kart jî her du taybetmendiyan li xwe digirin: li vir, ew 3 kartên ku her du taybetmendiyan li xwe digirin, hem di nav wan "13 kartên dil" de û hem jî di nav wan "12 kartên resimî" de cih digirin, lê divê tenê carekê bên hejmartin. Ew dikare ji bo gelek bûyerên ku ne lazim ye hevdu derxînin (ango ne lazim e hevdu-neguncaw bin), bêtir were berfirehkirin. Ji bo sê bûyeran, ew yek bi vî awayî dimeşe: <math display="block"> \begin{aligned}P\left( A\cup B\cup C\right) =&P\left( \left( A\cup B\right) \cup C\right) \\ =&P\left( A\cup B\right) +P\left( C\right) -P\left( \left( A\cup B\right) \cap C\right) \\ =&P\left( A\right) +P\left( B\right) -P\left( A\cap B\right) +P\left( C\right) -P\left( \left( A\cap C\right) \cup \left( B\cap C\right) \right) \\ =&P\left( A\right) +P\left( B\right) +P\left( C\right) -P\left( A\cap B\right) -\left( P\left( A\cap C\right) +P\left( B\cap C\right) -P\left( \left( A\cap C\right) \cap \left( B\cap C\right) \right) \right) \\ P\left( A\cup B\cup C\right) =&P\left( A\right) +P\left( B\right) +P\left( C\right) -P\left( A\cap B\right) -P\left( A\cap C\right) -P\left( B\cap C\right) +P\left( A\cap B\cap C\right) \end{aligned} </math> Îcar tê dîtin ku ew şablon dikare ji bo her hejmarek ji bûyeran were dubarekirin. === Îhtîmala şertî === ''[[Îhtîmala şertî]]'' îhtîmala bûyerek ''A'' ye, bi dayîna bûyerek din ''B''. Îhtîmala şertî wekî <math>P(A \mid B)</math> tê nivîsîn, û wekî "îhtîmala ''A'', bi dayîna ''B''" tê xwendin. Ew bi vê tê terîf kirin <math display="block">P(A \mid B) = \frac{P(A \cap B)}{P(B)}\,</math> Eger <math>P(B)=0</math> be, wê çaxê <math>P(A \mid B)</math> bi vê derbirînê bi awayekî resmî [[Ne-terîfbar (matematîk)|nayê terîf kirin]]. Di wê rewşê de <math>A</math> û <math>B</math> serbixwe ne, ji ber ku <math>P(A \cap B) = P(A)P(B) = 0.</math> Lêbelê mimkun e ku ji bo hin bûyerên xwedî îhtîmala sifir, îhtîmaleke şertî were terîf kirin; mesela bi bikaranîna [[σ-cebîr]] ji bo wan cure bûyeran. Mesela di kîsekî de ku 2 gogên sor û 2 gogên şîn tê de ne (bi giştî 4 gog), îhtîmala derxistina gogeke sor <math>1/2;</math> ye; lêbelê wexta ku goga duyê tê derxistin, îhtîmala ku ew gog sor an şîn be, bi wê goga ku berê hatiye derxistin ve girêdayî ye. Mesela eger gogeke sor hatibe derxistin, wê wextê îhtîmala hilbijartina gogeke sor a din dibe <math>1/3,</math> ji ber ku tenê 1 goga sor û 2 gogên şîn dimînin. Û eger berê gogeke şîn hatibe derxistin, îhtîmala derxistina gogeke sor dibe <math>2/3.</math> === Îhtîmala berevajî === Di [[teoriya îhtîmalê]] û bikaranînên wê de, [[Teorema Bayesê|''yasaya Bayesê'']] têkiliya di navbeya îhtîmalên bûyera <math>A_1</math> û bûyera <math>A_2,</math> de diyar dike, hem berî û hem jî piştî şertkirina li ser bingeha bûyereke din a wekî <math>B.</math> Rêjeya îhtîmalên <math>A_1</math> li hember <math>A_2</math> bi hêsanî tê maneya rêjeya îhtîmalên her du bûyeran. Wexta ku ne tenê du, lê hejmareke zêde ya bûyerên <math>A</math> (bi awayekî giştî) têne nirxandin, ew metod dikare bi wî awayî were îfadekirin: îhtîmala paşîn (''posterior'') bi encama lêkdana îhtîmala pêşîn (''prior'') û îhtîmala şertî (''likelihood'') re di têkiliya rêjeyî de ye, ango <math>P(A|B)\propto P(A) P(B|A)</math>; li vir, nîşana têkiliya rêjeyî (proportionality) tê wê maneyê ku aliyê çepê bi aliyê rastê re di têkiliya rêjeyî de ye (ango, wekhev e bi nirxekî sabît ku bi aliyê rastê ve hatiye zêdekirin/lêkdan) çaxa ku <math>A</math> diguhere û <math>B</math> sabît an diyarkirî dimîne (Lee, 2012; Bertsch McGrayne, 2012). Ew form vedigere serdema Laplace (1774) û Cournot (1843); binêre Fienberg (2005). === Kurteya îhtîmalan === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align: left;" |+Kurteya îhtîmalan |- ! scope="col" | Bûyer ! scope="col" | Îhtîmal |- ! scope="row" style="text-align: center;" | A | <math>P(A)\in[0,1]</math> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ne A | <math>P(A^\complement)=1-P(A)\,</math> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | A an B | <math>\begin{align} P(A\cup B) & = P(A)+P(B)-P(A\cap B) \\ P(A\cup B) & = P(A)+P(B) \qquad\mbox{eger A û B hevdu derdixin} \\ \end{align}</math> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | A û B | <math>\begin{align} P(A\cap B) & = P(A|B)P(B) = P(B|A)P(A)\\ P(A\cap B) & = P(A)P(B) \qquad\mbox{eger A û B serbixwe ne}\\ \end{align}</math> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | A dide B | <math>P(A \mid B) = \frac{P(A \cap B)}{P(B)} = \frac{P(B|A)P(A)}{P(B)} \,</math> |} == Binêre == * [[Logarîtma]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] lmhxxds77pyfgqxkxmvdj465jv328uo 2095865 2095864 2026-09-26T10:12:24Z Kurê Acemî 105128 2095865 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Dice Distribution (bar).svg|thumb|Îhtîmalên hatina çend hejmaran bi karanîna du zaran]] '''Îhtîmal''' an jî '''dibetî''', bi bûyer û terîfên hejmarî yên derbarê îhtîmala pêkhatina wan de mijûl dibe. Îhtîmala bûyerekê hejmareke di navbera 0 û 1 de ye; çiqas ew hejmar mezintir be, ew qas îhtîmala pêkhatina bûyerê zêdetir e.<ref name="Stuart and Ord 2009">"Kendall's Advanced Theory of Statistics, Volume 1: Distribution Theory", Alan Stuart and Keith Ord, 6th ed., (2009), {{ISBN|978-0-534-24312-8}}.</ref><ref name="Feller">William Feller, ''An Introduction to Probability Theory and Its Applications'', vol.&nbsp;1, 3rd ed., (1968), Wiley, {{ISBN|0-471-25708-7}}.</ref> Ew hejmar bi gelemperî wekî rêje (%), di navbeya %0 û %100 de, tê temsîl kirin. Meselakek hêsan avêtina pereyekî adil (bêalî) e. Ji ber ku pere adil e, îhtîmala her du encaman ("ser" û "bin") wekhev e; îhtîmala "ser"ê bi îhtîmala "bin"ê re wekhev e; û ji ber ku tu encamên dî nînin, îhtîmala derketina "ser" an "bin"ê 1/2 ye (ku dikare wekî 0.5 an jî %50 jî were nivîsîn). Di [[Teoriya îhtîmalê|''teoriya îhtîmalê'']] de, ji bo van konseptan formulasyoneke matematîkî ya li ser bingeha aksiomantîk hatiye danîn; ew teorî di warên wekî [[Amar|statîstîk]], [[matematîk]], [[zanist]], [[fînans]], [[qumar]], [[jîriya çêkirî]], [[fêrbûna makîneyê]], [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya lîstikan]] û [[Felsefe|felsefeyê]] de bi berfirehî tê bikaranîn, mesela, ji bo derxistina encaman derbarê frekansa pêşbînîkirî ya bûyeran de. Herwiha, teoriya îhtîmalê ji bo ravekirina mekanîzma û rêzikên bingehîn ên [[Sîstema kompleks|sîstemên kompleks]] jî tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/probability-theory |sernav=Probability theory {{!}} Definition, Examples, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-04 |roja-gihiştinê=2026-09-26 |ziman=en}}</ref> == Tarîx == Lêkolîna zanistî ya îhtimalê pêşkeftinek modern a matematîkê ye. [[Qumar]] temsîl dide ku di seranserê tarîxê de eleqeyek ji bo pîvandina ramanên îhtimalê hebûye, lê danasînên matematîkî yên rast pir dereng derketine holê. Sebebên pêşveçûna yawaş ya matematîka îhtimalê hene. Her çend lîstikên şansê motîvasyona lêkolîna matematîkî ya îhtimalê peyda kirin jî, pirsgirêkên bingehîn hîn jî ji hêla xurafeyan ve têne veşartin. Ligorî [[Richard Jeffrey]], "Berî nîvê sedeya heftê, têgeha 'îhtimal' ([[Zimanê latînî|latînî]] ''probabilis'') tê maneya ''pejirandî'', û bi wê maneyê, bi yekdengî, ji bo raman û çalakiyê dihat bikaranîn. Çalakiyek an ramanek îhtimal ew bû ku însanên aqilmend dê di şert û mercan de bikin an bigirin." Lêbelê, bi taybetî di çarçoveyên qanûnî de, 'îhtimal' dikare ji bo pêşniyarên ku delîlên baş ji bo wan hebûn jî were sepandin. [[Wêne:Cardano.jpg|thumb|140px|[[Gerolamo Cardano]] (sedeya 16an)]] [[Wêne:Christiaan Huygens-painting.jpeg|thumb|140px|[[Christiaan Huygens]], yek ji kitêbên yekêdi derbare îhtîmalê weşan kir (sedeya 17an).]] Zanyarê îtalî a sedeya şanzdehan [[Gerolamo Cardano]], tesîriya terîfkirina "[[Şans (îhtîmal)|şans]]" wekî rêjeya encamên erênî li hember encamên neyînî temsîl da (ew yek tê wê maneyê ku îhtîmala bûyerekê bi rêjeya encamên erênî li hember hejmara giştî ya encamên gengaz tê diyarkirin). Ji bilî eserên destpêkê yên Cardano, teoriya îhtîmalan vedigere serdema pevguhertina nameyan di navbeya [[Pierre de Fermat]] û [[Blaise Pascal]] de (1654). [[Christiaan Huygens]] (1657) yekê lêkolîna zanistî ya naskirî li ser vê meseleyê pêşkêş kir. Esera [[Jakob Bernoulli]] ya bi navê ''[[Ars Conjectandi]]'' (piştî mirina wî, 1713) û ya [[Abraham de Moivre]] ya bi navê ''[[Doctrine of Chances]]'' (1718), ew mesele wekî şaxek ji matematîkê nirxandin. Kokên [[teoriya xeletiyê]] digihîjin esera [[Roger Cotes]] a bi navê ''Opera Miscellanea'' (ku piştî mirina wî di sala 1722an de hat weşandin), lêbelê nivîseke [[Thomas Simpson]] a sala 1755an (ku di 1756an de hat çapkirin) yekê car ew teorî li ser nîqaşa xeletiyên çavdêriyê bikaranî. Çapa nû ya vê nivîsê (1757) wan prensîbên bingehîn (''aksiyom'') temsîl dike ku xeletiyên erênî û neyînî xwedî eynî îhtîmala rûdanê ne, û ku hin sinorên diyarkirî çarçoveya gî xeletiyan diyar dikin. Simpson herwiha behsa xeletiyên berdewam dike û behsa kurveke îhtîmalê dike. Du yasayên ewil ên derbarê xeletiyan de, ku hatin pêşniyarkirin, ji aliyê [[Pierre-Simon Laplace]] ve hatin derxistin. Yasaya yekê di sala 1774an de hat weşandin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyeke dikare wekî fonksiyoneke eksponensiyel a mezinahiya hejmarî ya xeletiyê were îfadekirin, bêyî ku li temsîla wê (erênî an neyînîbûna wê) were nihêrîn. Yasaya duyê a xeletiyan di sala 1778an de ji aliyê Laplace ve hat pêşniyarkirin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyê fonksiyoneke eksponensiyel a çargoşeya xeletiyê ye. Yasaya duyê a xeletiyan wekî "belavbûna normal" an jî "yasaya Gauss" tê naskirin. "Ji hêla tarîxê ve zehmet e ku însan wê yasayê bispêre Gauss; çunkî Gauss, tevî jêhatîbûna xwe ya awarte ya di temenekî biçûk de, îhtîmaleke mezin e ku ew keşf nekiribe berî ku bigihîje temenê du saliyê." [[Daniel Bernoulli]] (1778) prensîba "esera herî mezin a îhtîmalên sîstemeke xeletiyên hevdem" (an jî xeletiyên ku bi hev re çêdibin) da nasîn. [[Wêne:Bendixen - Carl Friedrich Gauß, 1828.jpg|thumb|140px|Carl Friedrich Gauss]] [[Adrien-Marie Legendre]] (1805) metoda kêmtir a çargoşeyan pêşxist û di ''Nouvelles méthodes pour la détermination des orbites des comètes'' (Metodên Nû ji bo Diyarkirina Orbîtên Kometan) de da nasîn. Nivîskarê îrlandî-amerîkî, [[Robert Adrain]], edîtorê "The Analyst" (1808), pêşî qanûna tesîsa çewtiyê derxist holê, <math display="block">\phi(x) = ce^{-h^2 x^2}</math> li vir <math>h</math> konstanteke girêdayî hûrgiliya çavdêriyê ye, û <math>c</math> faktoreke pîvanê ye ku piştrast dike rûbera di bin xetê de (kurvê) wekhevî 1ê be. Wî du îsbat pêşkêş kirin; ya duyê di eslê xwe de eynî îsbata [[John Herschel]] (1850) bû. Gauss di sala 1809an de yekê îsbat pêşkêş kir ku wisa xuya dike li Ewropayê dihat zanin (piştî ya Adrain, ew ya sêyê bû). Îsbatên din ji hêla Laplace (1810, 1812), Gauss (1823), [[James Ivory (matematîkvan)|James Ivory]] (1825, 1826), Hagen (1837), [[Friedrich Wilhelm Bessel|Friedrich Bessel]] (1838), [[William Fishburn Donkin|W.F. Donkin]] (1844, 1856) û [[Morgan Crofton]] (1870) ve hatin pêşkêşkirin. Kesên din ên ku beşdarî vê meseleyê bûn wan bûne: [[Robert Leslie Ellis|Ellis]] (1844), [[Augustus De Morgan|De Morgan]] (1864), [[James Whitbread Lee Glaisher|Glaisher]] (1872) û [[Giovanni Schiaparelli]] (1875). Formula Peters (1856) ya ji bo ''r'' ku xeletiya muhtemel a çavdêriyeke yekane ye, baş tê zanin. Di sedeya nozdehan de, di nav nivîskarên ku li ser teoriya giştî xebitîne de kesên wekî [[Pierre-Simon Laplace|Laplace]], [[Sylvestre François Lacroix|Sylvestre Lacroix]] (1816), Littrow (1833), [[Adolphe Quetelet]] (1853), [[Richard Dedekind]] (1860), Helmert (1872), [[Paul Matthieu Hermann Laurent|Hermann Laurent]] (1873), Liagre, Didion û [[Karl Pearson]] hebûn. [[Augustus De Morgan]] û [[George Boole]] şêwaza pêşkêşkirina teoriyê baştir kirin. Di sala 1906an de, [[Andrey Markov]] konsepta [[zincîra Markovê]] pêşkêş kir; wê konseptê di teoriya [[Pêvajoya stokastîk|pêvajoyên stokastîk]] û sepanên wê de rolek giring lîst. Teoriya modern a îhtîmalê ku li ser bingeha [[Pîvan (matematîk)|teoriya pîvanê]] hatiye avakirin, di sala 1931ê de ji heta [[Andrey Kolmogorov]] ve hate pêşxistin. == Teoriya îhtîmalê == Mîna [[Teorî|teoriyên]] din, [[teoriya îhtîmalê]] jî temsîl kirina konseptên xwe ye bi awayekî formal, ango, bi wan konseptên ku dikarin ji maneya xwe ferq werin hesibandin. Ew konseptên formal ligorî yasayên matematîk û mantiqê tên bikaranîn û guhertin, û encamên ku derdikevin holê, dîsa di çarçoveya pirsgirêkê bixwe de tên şirovekirin an veguhestin. Bi kêmanî du hewldanên serkeftî ji bo formalîzekirina îhtîmalê hene: formulasyona [[Andrey Kolmogorov|Kolmogorov]] û formulasyona [[Richard Threlkeld Cox|Cox]]. Di formulasyona Kolmogorov de [[kom]] wekî bûyer û îhtîmal jî wekî [[Pîvan (matematîk)|pîvanek]] li ser koman tên şirovekirin. Di [[teorema Coxê]] de, îhtîmal wekî konsepteke bingehîn (ango, ya ku zêdetir nayê analîzkirin) tê girtin û giringî tê dayîn avakirina sîstemeke hevgirtî ji bo dayîna nirxên îhtîmalê ji pêşniyaran re. Di herdu rewşan de jî, yasayên îhtîmalê eynî in, tenê hûrgiliyên teknîkî ji hev ferq ne. Metodën din jî ji bo pîvandina nezelaliyê hene, wekî [[teoriya Dempster–Shafer]] an [[teoriya îmkanê]], lê ew di bingeh de ferq ne û bi yasayên îhtîmalê yên ku bi gelemperî tên zanin re li hev nayên. == Warên bikaranînê == Teoriya îhtimalê di jiyana rojane de di nirxandina [[rîsk]] û [[Modelê statîstîkî|modelkirinê]] de tê bikaranîn. Pîşesaziya sîgorteyê û [[Bazar (aborî)|bazar]] [[zanista aktuarî]] bikartînin da ku bihayê diyar bikin û biryarên bazirganiyê bidin. Hikumet metodên îhtimalê di [[hiqûqa hawirdorê]], analîza heqdariyê û [[rêziknameya fînansê]] de bikartînin. Meselayeke ji karanîna teoriya îhtimalê di bazirganiya sermayeyê de tesîra îhtimala têgihîştî ya her pevçûnek berfireh a [[Rojhilata Navîn]] li ser bihayên [[Neft|petrolê]] ye ku tesîrên pêlan li ser ekonomiyê bi tevahî dike. Nirxandinek ji hêla bazirganek kelûpelan ve ku herbek îhtîmaltir e dikare bihayên wê kelûpelê bilind an nizm bike, û ji bazirganên din re jî îşaretek wê ramanê bike. Li gorî vê yekê, îhtimal ne bi serbixwe û ne jî bi awayekî maqûl têne nirxandin. Teoriya fînansa tevgerî derket holê da ku tesîra ramana komî ya wisa li ser bihayê, li ser siyasetê û li ser aştî û pevçûnê diyar bike. Ji bilî nirxandina darayî, îhtimal dikare ji bo analîzkirina trendên di [[Biyolojî|biyolojiyê]] de (mesela, belavbûna nexweşiyê) û herwiha [[Ekolojî|ekolojiyê]] de were bikaranîn. Wekî fînansê, nirxandina rîskê dikare wekî amûrek statîstîkî were bikaranîn da ku îhtîmala bûyerên nexwestî were hesab kirin, û dikare di bicîhanîna protokolan de ji bo dûrketina ji rewşên wiha bibe alîkar. Îhtîmal ji bo sêwirandina [[Lîstika şansê|lîstikên şansê]] tê bikaranîn da ku kasîno karibin qezencek garantîkirî bi dest bixin, lê di eynî zamanê de dravdanên ku ji bo teşwîqkirina berdewamiya lîstikê pir caran têne dayîn bidin lîstikvanan. Yek ji bikaranînên dî ên giring yê teoriya îhtîmalê di heyata rojane de, meseleya [[Pêbawerî|pêbaweriyê]] ye. Di sêwirana gelek eserên xerîdariyê de, wekî [[otomobîl]] û amûrên [[Elektronîk|elektronîkî]], teoriya pêbaweriyê tê bikaranîn da ku îhtîmala têkçûnê were kêm kirin. Îhtîmala têkçûnê dikare tesîra li biryarên hilberîner ên têkildarî garantiya eserê bike. [[Modela zimanê keşê]] (''cache language model'') û modelên din ên statîstîkî ên zimên ku di prosekirina zimanê xwezayî de tên bikaranîn jî, meselayên bikaranîna teoriya îhtîmalê ne. == Metodên matematîkê == [[Wêne:Probability vs odds.svg|thumb|Hesabkirina îhtîmal (rîsk) û şans]]Ezmûnekê bifikirin ku dikare çendîn encaman derxîne holê. Koma gî encamên gengaz wekî "[[Qada nimûne|qada nimûneyê]]" ya ezmûnê tê binavkirin ku carinan bi sembola '''Ω''' tê temsîl kirin. [[Koma qûwetê]] ya qada nimûneyê, bi rêya liçavgirtina gî komên ferq yên encamên gengaz pêk tê. Mesela avêtina zarê dikare şeş encamên gengaz derxîne holê. Komeke encamên gengaz ew e ku tê de hejmareke tek (ne cot) li ser zarê derdikeve. Bi vî awayî, binekoma {1,3,5} elementeke koma qûwetê ya qada nimûneyê ya avêtina zarê ye. Ew kom wekî "bûyer" tên binavkirin. Di wê rewşê de, {1,3,5} ew bûyer e ku tê de zar li ser hejmareke tek dikeve. Eger encamên ku bi rastî çêdibin di nav bûyereke diyarkirî de bin, tê gotin ku ew bûyer pêk hatiye. Îhtîmal metodek e ji bo dayîna nirxekî di navbera sifir û yekê de ji her bûyerekê re, bi wê şertê ku ji bo bûyera ku ji hemû encamên gengaz pêk tê (di mesela me de, bûyera {1,2,3,4,5,6}), nirxê yekê were diyarkirin. Ji bo ku tiştek wekî îhtîmal were hesibandin, divê ew diyarkirina nirxan wê şertê pêk bîne ku ji bo her komeke bûyerên ku hevdu derdixin derve (ango bûyerên bêyî ti encamên hevpar, wekî bûyerên {1,6}, {3} û {2,4}), îhtîmala pêkhatina herî kêm yek ji wan bûyeran, bi rêya komkirina îhtîmalên gî bûyerên takekesî tê bidestxistin. Îhtîmala [[Bûyer|bûyereke]] A bi awayê <math>P(A)</math>, <math>p(A)</math> an jî <math>\text{Pr}(A)</math> tê nivîsîn. Ew terîfa matematîkî ya îhtîmalê, bi bikaranîna konsepta pîvanê dikare ji bo fezayên nimûneyê yên bêsinor û heta fezayên nimûneyê yên nehejmartinbar jî were berfirehkirin. Berevajî an temamkera bûyereke A, bûyera [ne A] ye (ango bûyera ku A lê nayê pêkanîn); ev yek bi gelemperî bi awayên <math>A', A^c</math>, <math>\overline{A}, A^\complement, \neg A</math> an jî <math>{\sim}A</math> tê temsîl kirin û îhtîmala wê bi rêya ''P''(ne A) = 1 − ''P''(A) tê diyarkirin. Mesela îhtîmala ku di zarê şeş-rûyî de hejmara şeş neyê kişandin, ev e 1 – (îhtîmala kişandina şeşê) = {{nowrap|1=1 − {{sfrac|1|6}} = {{sfrac|5|6}}.}}⁠ Eger di carek pêkanîna ceribandinekê de du bûyerên ''A'' û ''B'' pêk werin, ew yek wekî hevbirîn an jî îhtîmala hevbeş a ''A'' û ''B'' tê binavkirin û bi awayê <math>P(A \cap B)</math> tê temsîl kirin. === Bûyerên serbixwe === [[Wêne:Mutually Exclusive and Non-exclusive Probability Events.jpg|thumb|Bûyerên A û B di qada Ω de wekî hevdu-derxîner li hemberî ne-hevdu-derxîner têne temsîl kirin.]]Eger du bûyerên A û B serbixwe bin, wê çaxê îhtîmala hevbeş ew e <math display="block" qid="Q120632573">P(A \mbox{ û }B) = P(A \cap B) = P(A) P(B).</math> Mesela eger du pere bên avêtin, îhtîmala ku her du jî "ser" derkevin ew e: <math>\tfrac{1}{2}\times\tfrac{1}{2} = \tfrac{1}{4}.</math> === Bûyerên ku hevdu derdixin === Eger bûyera ''A'' an jî bûyera ''B'' dikarin çêbibin lê qet herdu jî di eynî çaxê de çênebin, wê çaxê ji wan re bûyerên hevdu nelihev tên gotin. Eger du bûyer hevdu nelihev bin, wê çaxê îhtîmala çêbûna herduyan wekî <math>P(A \cap B)</math> û <math display="block">P(A \mbox{ and }B) = P(A \cap B) = 0</math> Eger du bûyer ji hev ferq bin, wê çaxê îhtîmala çêbûna yek ji wan wekî <math>P(A \cup B)</math> û tê temsîl kirin. <math display="block">P(A\mbox{ an }B) = P(A \cup B)= P(A) + P(B) - P(A \cap B) = P(A) + P(B) - 0 = P(A) + P(B)</math> Bo mesele, îhtîmala hatina 1 an 2yê di zarê şeş-rûyî de ew e: <math>P(1\mbox{ or }2) = P(1) + P(2) = \tfrac{1}{6} + \tfrac{1}{6} = \tfrac{1}{3}.</math> === Bûyerên ku ne (pêwîst) hevdu derdixin derve === Eger bûyer (pêwîst) ji hev ferq nebin, wê çaxê <math display="block">P\left(A \hbox{ an } B\right) = P(A \cup B) = P\left(A\right)+P\left(B\right)-P\left(A \mbox{ û } B\right).</math> Formeke din <math display="block"> P\left( A\cup B\right) =P\left( A\right) +P\left( B\right) -P\left( A\cap B\right) </math> Mesela wexta ku însan kartekê ji desteyeke kartan dikişîne, îhtîmala bidestxistina karta "dil" an jî karta "resimî" (J, Q, K) (an jî her duyan bi hev re) ew e:<math>\tfrac{13}{52} + \tfrac{12}{52} - \tfrac{3}{52} = \tfrac{11}{26},</math> ji ber ku di nav 52 kartên desteyê de, 13 kart "dil" in, 12 kart "resimî" ne û 3 kart jî her du taybetmendiyan li xwe digirin: li vir, ew 3 kartên ku her du taybetmendiyan li xwe digirin, hem di nav wan "13 kartên dil" de û hem jî di nav wan "12 kartên resimî" de cih digirin, lê divê tenê carekê bên hejmartin. Ew dikare ji bo gelek bûyerên ku ne lazim ye hevdu derxînin (ango ne lazim e hevdu-neguncaw bin), bêtir were berfirehkirin. Ji bo sê bûyeran, ew yek bi vî awayî dimeşe: <math display="block"> \begin{aligned}P\left( A\cup B\cup C\right) =&P\left( \left( A\cup B\right) \cup C\right) \\ =&P\left( A\cup B\right) +P\left( C\right) -P\left( \left( A\cup B\right) \cap C\right) \\ =&P\left( A\right) +P\left( B\right) -P\left( A\cap B\right) +P\left( C\right) -P\left( \left( A\cap C\right) \cup \left( B\cap C\right) \right) \\ =&P\left( A\right) +P\left( B\right) +P\left( C\right) -P\left( A\cap B\right) -\left( P\left( A\cap C\right) +P\left( B\cap C\right) -P\left( \left( A\cap C\right) \cap \left( B\cap C\right) \right) \right) \\ P\left( A\cup B\cup C\right) =&P\left( A\right) +P\left( B\right) +P\left( C\right) -P\left( A\cap B\right) -P\left( A\cap C\right) -P\left( B\cap C\right) +P\left( A\cap B\cap C\right) \end{aligned} </math> Îcar tê dîtin ku ew şablon dikare ji bo her hejmarek ji bûyeran were dubarekirin. === Îhtîmala şertî === ''[[Îhtîmala şertî]]'' îhtîmala bûyerek ''A'' ye, bi dayîna bûyerek din ''B''. Îhtîmala şertî wekî <math>P(A \mid B)</math> tê nivîsîn, û wekî "îhtîmala ''A'', bi dayîna ''B''" tê xwendin. Ew bi vê tê terîf kirin <math display="block">P(A \mid B) = \frac{P(A \cap B)}{P(B)}\,</math> Eger <math>P(B)=0</math> be, wê çaxê <math>P(A \mid B)</math> bi vê derbirînê bi awayekî resmî [[Ne-terîfbar (matematîk)|nayê terîf kirin]]. Di wê rewşê de <math>A</math> û <math>B</math> serbixwe ne, ji ber ku <math>P(A \cap B) = P(A)P(B) = 0.</math> Lêbelê mimkun e ku ji bo hin bûyerên xwedî îhtîmala sifir, îhtîmaleke şertî were terîf kirin; mesela bi bikaranîna [[σ-cebîr]] ji bo wan cure bûyeran. Mesela di kîsekî de ku 2 gogên sor û 2 gogên şîn tê de ne (bi giştî 4 gog), îhtîmala derxistina gogeke sor <math>1/2;</math> ye; lêbelê wexta ku goga duyê tê derxistin, îhtîmala ku ew gog sor an şîn be, bi wê goga ku berê hatiye derxistin ve girêdayî ye. Mesela eger gogeke sor hatibe derxistin, wê wextê îhtîmala hilbijartina gogeke sor a din dibe <math>1/3,</math> ji ber ku tenê 1 goga sor û 2 gogên şîn dimînin. Û eger berê gogeke şîn hatibe derxistin, îhtîmala derxistina gogeke sor dibe <math>2/3.</math> === Îhtîmala berevajî === Di [[teoriya îhtîmalê]] û bikaranînên wê de, [[Teorema Bayesê|''yasaya Bayesê'']] têkiliya di navbeya îhtîmalên bûyera <math>A_1</math> û bûyera <math>A_2,</math> de diyar dike, hem berî û hem jî piştî şertkirina li ser bingeha bûyereke din a wekî <math>B.</math> Rêjeya îhtîmalên <math>A_1</math> li hember <math>A_2</math> bi hêsanî tê maneya rêjeya îhtîmalên her du bûyeran. Wexta ku ne tenê du, lê hejmareke zêde ya bûyerên <math>A</math> (bi awayekî giştî) têne nirxandin, ew metod dikare bi wî awayî were îfadekirin: îhtîmala paşîn (''posterior'') bi encama lêkdana îhtîmala pêşîn (''prior'') û îhtîmala şertî (''likelihood'') re di têkiliya rêjeyî de ye, ango <math>P(A|B)\propto P(A) P(B|A)</math>; li vir, nîşana têkiliya rêjeyî (proportionality) tê wê maneyê ku aliyê çepê bi aliyê rastê re di têkiliya rêjeyî de ye (ango, wekhev e bi nirxekî sabît ku bi aliyê rastê ve hatiye zêdekirin/lêkdan) çaxa ku <math>A</math> diguhere û <math>B</math> sabît an diyarkirî dimîne (Lee, 2012; Bertsch McGrayne, 2012). Ew form vedigere serdema Laplace (1774) û Cournot (1843); binêre Fienberg (2005). === Kurteya îhtîmalan === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align: left;" |+Kurteya îhtîmalan |- ! scope="col" | Bûyer ! scope="col" | Îhtîmal |- ! scope="row" style="text-align: center;" | A | <math>P(A)\in[0,1]</math> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ne A | <math>P(A^\complement)=1-P(A)\,</math> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | A an B | <math>\begin{align} P(A\cup B) & = P(A)+P(B)-P(A\cap B) \\ P(A\cup B) & = P(A)+P(B) \qquad\mbox{eger A û B hevdu derdixin} \\ \end{align}</math> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | A û B | <math>\begin{align} P(A\cap B) & = P(A|B)P(B) = P(B|A)P(A)\\ P(A\cap B) & = P(A)P(B) \qquad\mbox{eger A û B serbixwe ne}\\ \end{align}</math> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | A dide B | <math>P(A \mid B) = \frac{P(A \cap B)}{P(B)} = \frac{P(B|A)P(A)}{P(B)} \,</math> |} == Binêre == * [[Logarîtma]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] gkg0a4x2faxgk7h6eooo1i0z6dyqfd0 2095866 2095865 2026-09-26T10:15:14Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2095866 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Dice Distribution (bar).svg|thumb|Îhtîmalên hatina çend hejmaran bi karanîna du zaran]] '''Îhtîmal''' an jî '''dibetî''', bi bûyer û terîfên hejmarî yên derbarê îhtîmala pêkhatina wan de mijûl dibe. Îhtîmala bûyerekê hejmareke di navbera 0 û 1 de ye; çiqas ew hejmar mezintir be, ew qas îhtîmala pêkhatina bûyerê zêdetir e.<ref name="Stuart and Ord 2009">"Kendall's Advanced Theory of Statistics, Volume 1: Distribution Theory", Alan Stuart and Keith Ord, 6th ed., (2009), {{ISBN|978-0-534-24312-8}}.</ref><ref name="Feller">William Feller, ''An Introduction to Probability Theory and Its Applications'', vol.&nbsp;1, 3rd ed., (1968), Wiley, {{ISBN|0-471-25708-7}}.</ref> Ew hejmar bi gelemperî wekî rêje (%), di navbeya %0 û %100 de, tê temsîl kirin. Meselakek hêsan avêtina pereyekî adil (bêalî) e. Ji ber ku pere adil e, îhtîmala her du encaman ("ser" û "bin") wekhev e; îhtîmala "ser"ê bi îhtîmala "bin"ê re wekhev e; û ji ber ku tu encamên dî nînin, îhtîmala derketina "ser" an "bin"ê 1/2 ye (ku dikare wekî 0.5 an jî %50 jî were nivîsîn). Di [[Teoriya îhtîmalê|''teoriya îhtîmalê'']] de, ji bo van konseptan formulasyoneke matematîkî ya li ser bingeha aksiomantîk hatiye danîn; ew teorî di warên wekî [[Amar|statîstîk]], [[matematîk]], [[zanist]], [[fînans]], [[qumar]], [[jîriya çêkirî]], [[fêrbûna makîneyê]], [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya lîstikan]] û [[Felsefe|felsefeyê]] de bi berfirehî tê bikaranîn, mesela, ji bo derxistina encaman derbarê frekansa pêşbînîkirî ya bûyeran de. Herwiha, teoriya îhtîmalê ji bo ravekirina mekanîzma û rêzikên bingehîn ên [[Sîstema kompleks|sîstemên kompleks]] jî tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/probability-theory |sernav=Probability theory {{!}} Definition, Examples, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-04 |roja-gihiştinê=2026-09-26 |ziman=en}}</ref> == Tarîx == Lêkolîna zanistî ya îhtimalê pêşkeftinek modern a matematîkê ye. [[Qumar]] temsîl dide ku di seranserê tarîxê de eleqeyek ji bo pîvandina ramanên îhtimalê hebûye, lê danasînên matematîkî yên rast pir dereng derketine holê. Sebebên pêşveçûna yawaş ya matematîka îhtimalê hene. Her çend lîstikên şansê motîvasyona lêkolîna matematîkî ya îhtimalê peyda kirin jî, pirsgirêkên bingehîn hîn jî ji hêla xurafeyan ve têne veşartin.<ref>[[John E. Freund|Freund, John.]] (1973) ''Introduction to Probability''. Dickenson {{isbn|978-0-8221-0078-2}} (p. 1)</ref> Ligorî [[Richard Jeffrey]], "Berî nîvê sedeya heftê, têgeha 'îhtimal' ([[Zimanê latînî|latînî]] ''probabilis'') tê maneya ''pejirandî'', û bi wê maneyê, bi yekdengî, ji bo raman û çalakiyê dihat bikaranîn. Çalakiyek an ramanek îhtimal ew bû ku însanên aqilmend dê di şert û mercan de bikin an bigirin."<ref name="Jeffrey">Jeffrey, R.C., ''Probability and the Art of Judgment,'' Cambridge University Press. (1992). pp. 54–55 . {{isbn|0-521-39459-7}}</ref> Lêbelê, bi taybetî di çarçoveyên qanûnî de, 'îhtimal' dikare ji bo pêşniyarên ku delîlên baş ji bo wan hebûn jî were sepandin.<ref name="Franklin">Franklin, J. (2001) ''The Science of Conjecture: Evidence and Probability Before Pascal,'' Johns Hopkins University Press. (rr. 22, 113, 127)</ref> [[Wêne:Cardano.jpg|thumb|140px|[[Gerolamo Cardano]] (sedeya 16an)]] [[Wêne:Christiaan Huygens-painting.jpeg|thumb|140px|[[Christiaan Huygens]], yek ji kitêbên yekêdi derbare îhtîmalê weşan kir (sedeya 17an).]] Zanyarê îtalî a sedeya şanzdehan [[Gerolamo Cardano]], tesîriya terîfkirina "[[Şans (îhtîmal)|şans]]" wekî rêjeya encamên erênî li hember encamên neyînî temsîl da (ew yek tê wê maneyê ku îhtîmala bûyerekê bi rêjeya encamên erênî li hember hejmara giştî ya encamên gengaz tê diyarkirin).<ref>{{cite web |url=http://www.columbia.edu/~pg2113/index_files/Gorroochurn-Some%20Laws.pdf |title=''Some laws and problems in classical probability and how Cardano anticipated them'' Gorrochum, P. ''Chance'' magazine 2012}}</ref> Ji bilî eserên destpêkê yên Cardano, teoriya îhtîmalan vedigere serdema pevguhertina nameyan di navbeya [[Pierre de Fermat]] û [[Blaise Pascal]] de (1654). [[Christiaan Huygens]] (1657) yekê lêkolîna zanistî ya naskirî li ser vê meseleyê pêşkêş kir.<ref>{{citation |last=Abrams |first=William |title=A Brief History of Probability |url=http://www.secondmoment.org/articles/probability.php |access-date=2008-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170724052656/http://www.secondmoment.org/articles/probability.php |archive-date=24 July 2017 |url-status=dead |publisher=Second Moment}}</ref> Esera [[Jakob Bernoulli]] ya bi navê ''[[Ars Conjectandi]]'' (piştî mirina wî, 1713) û ya [[Abraham de Moivre]] ya bi navê ''[[Doctrine of Chances]]'' (1718), ew mesele wekî şaxek ji matematîkê nirxandin.<ref>{{Cite book |title=Quantum leap : from Dirac and Feynman, across the universe, to human body and mind |last1=Ivancevic |first1=Vladimir G. |publisher=World Scientific |year=2008 |page=16 |isbn=978-981-281-927-7 |location=Singapore; Hackensack, NJ |last2=Ivancevic |first2=Tijana T.}}</ref> Kokên [[teoriya xeletiyê]] digihîjin esera [[Roger Cotes]] a bi navê ''Opera Miscellanea'' (ku piştî mirina wî di sala 1722an de hat weşandin), lêbelê nivîseke [[Thomas Simpson]] a sala 1755an (ku di 1756an de hat çapkirin) yekê car ew teorî li ser nîqaşa xeletiyên çavdêriyê bikaranî.<ref>{{Cite journal |last=Shoesmith |first=Eddie |date=November 1985 |title=Thomas Simpson and the arithmetic mean |journal=Historia Mathematica |language=en |volume=12 |issue=4 |pages=352–355 |doi=10.1016/0315-0860(85)90044-8 |doi-access=free}}</ref> Çapa nû ya vê nivîsê (1757) wan prensîbên bingehîn (''aksiyom'') temsîl dike ku xeletiyên erênî û neyînî xwedî eynî îhtîmala rûdanê ne, û ku hin sinorên diyarkirî çarçoveya gî xeletiyan diyar dikin. Simpson herwiha behsa xeletiyên berdewam dike û behsa kurveke îhtîmalê dike. Du yasayên ewil ên derbarê xeletiyan de, ku hatin pêşniyarkirin, ji aliyê [[Pierre-Simon Laplace]] ve hatin derxistin. Yasaya yekê di sala 1774an de hat weşandin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyeke dikare wekî fonksiyoneke eksponensiyel a mezinahiya hejmarî ya xeletiyê were îfadekirin, bêyî ku li temsîla wê (erênî an neyînîbûna wê) were nihêrîn. Yasaya duyê a xeletiyan di sala 1778an de ji aliyê Laplace ve hat pêşniyarkirin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyê fonksiyoneke eksponensiyel a çargoşeya xeletiyê ye.<ref name="Wilson1923">Wilson EB (1923) "First and second laws of error". [[Journal of the American Statistical Association]], 18, 143</ref> Yasaya duyê a xeletiyan wekî "belavbûna normal" an jî "yasaya Gauss" tê naskirin. "Ji hêla tarîxê ve zehmet e ku însan wê yasayê bispêre Gauss; çunkî Gauss, tevî jêhatîbûna xwe ya awarte ya di temenekî biçûk de, îhtîmaleke mezin e ku ew keşf nekiribe berî ku bigihîje temenê du saliyê."<ref name="Wilson1923" /> [[Daniel Bernoulli]] (1778) prensîba "esera herî mezin a îhtîmalên sîstemeke xeletiyên hevdem" (an jî xeletiyên ku bi hev re çêdibin) da nasîn. [[Wêne:Bendixen - Carl Friedrich Gauß, 1828.jpg|thumb|140px|Carl Friedrich Gauss]] [[Adrien-Marie Legendre]] (1805) metoda kêmtir a çargoşeyan pêşxist û di ''Nouvelles méthodes pour la détermination des orbites des comètes'' (Metodên Nû ji bo Diyarkirina Orbîtên Kometan) de da nasîn.<ref>{{cite web |url=http://statprob.com/encyclopedia/AdrienMarieLegendre.html |title="Adrien-Marie Legendre" (version 9) |website=StatProb: The Encyclopedia Sponsored by Statistics and Probability Societies |access-date=27 January 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160203070724/http://statprob.com/encyclopedia/AdrienMarieLegendre.html |archive-date=3 February 2016 |last1=Seneta |first1=Eugene William}}</ref> Nivîskarê îrlandî-amerîkî, [[Robert Adrain]], edîtorê "The Analyst" (1808), pêşî qanûna tesîsa çewtiyê derxist holê, <math display="block">\phi(x) = ce^{-h^2 x^2}</math> li vir <math>h</math> konstanteke girêdayî hûrgiliya çavdêriyê ye, û <math>c</math> faktoreke pîvanê ye ku piştrast dike rûbera di bin xetê de (kurvê) wekhevî 1ê be. Wî du îsbat pêşkêş kirin; ya duyê di eslê xwe de eynî îsbata [[John Herschel]] (1850) bû. Gauss di sala 1809an de yekê îsbat pêşkêş kir ku wisa xuya dike li Ewropayê dihat zanin (piştî ya Adrain, ew ya sêyê bû). Îsbatên din ji hêla Laplace (1810, 1812), Gauss (1823), [[James Ivory (matematîkvan)|James Ivory]] (1825, 1826), Hagen (1837), [[Friedrich Wilhelm Bessel|Friedrich Bessel]] (1838), [[William Fishburn Donkin|W.F. Donkin]] (1844, 1856) û [[Morgan Crofton]] (1870) ve hatin pêşkêşkirin. Kesên din ên ku beşdarî vê meseleyê bûn wan bûne: [[Robert Leslie Ellis|Ellis]] (1844), [[Augustus De Morgan|De Morgan]] (1864), [[James Whitbread Lee Glaisher|Glaisher]] (1872) û [[Giovanni Schiaparelli]] (1875). Formula Peters (1856) ya ji bo ''r'' ku xeletiya muhtemel a çavdêriyeke yekane ye, baş tê zanin. Di sedeya nozdehan de, di nav nivîskarên ku li ser teoriya giştî xebitîne de kesên wekî [[Pierre-Simon Laplace|Laplace]], [[Sylvestre François Lacroix|Sylvestre Lacroix]] (1816), Littrow (1833), [[Adolphe Quetelet]] (1853), [[Richard Dedekind]] (1860), Helmert (1872), [[Paul Matthieu Hermann Laurent|Hermann Laurent]] (1873), Liagre, Didion û [[Karl Pearson]] hebûn. [[Augustus De Morgan]] û [[George Boole]] şêwaza pêşkêşkirina teoriyê baştir kirin. Di sala 1906an de, [[Andrey Markov]] konsepta [[zincîra Markovê]] pêşkêş kir;<ref>{{cite web |url=http://www.statslab.cam.ac.uk/~rrw1/markov/M.pdf |title=Markov Chains |website=Statistical Laboratory |publisher=University of Cambridge |last=Weber |first=Richard}}</ref> wê konseptê di teoriya [[Pêvajoya stokastîk|pêvajoyên stokastîk]] û sepanên wê de rolek giring lîst. Teoriya modern a îhtîmalê ku li ser bingeha [[Pîvan (matematîk)|teoriya pîvanê]] hatiye avakirin, di sala 1931ê de ji heta [[Andrey Kolmogorov]] ve hate pêşxistin.<ref>{{cite journal |last1=Vitanyi |first1=Paul M.B. |date=1988 |title=Andrei Nikolaevich Kolmogorov |url=http://homepages.cwi.nl/~paulv/KOLMOGOROV.BIOGRAPHY.html |journal=CWI Quarterly |issue=1 |pages=3–18 |access-date=27 January 2016}}</ref> == Teoriya îhtîmalê == Mîna [[Teorî|teoriyên]] din, [[teoriya îhtîmalê]] jî temsîl kirina konseptên xwe ye bi awayekî formal, ango, bi wan konseptên ku dikarin ji maneya xwe ferq werin hesibandin. Ew konseptên formal ligorî yasayên matematîk û mantiqê tên bikaranîn û guhertin, û encamên ku derdikevin holê, dîsa di çarçoveya pirsgirêkê bixwe de tên şirovekirin an veguhestin. Bi kêmanî du hewldanên serkeftî ji bo formalîzekirina îhtîmalê hene: formulasyona [[Andrey Kolmogorov|Kolmogorov]] û formulasyona [[Richard Threlkeld Cox|Cox]]. Di formulasyona Kolmogorov de [[kom]] wekî bûyer û îhtîmal jî wekî [[Pîvan (matematîk)|pîvanek]] li ser koman tên şirovekirin. Di [[teorema Coxê]] de, îhtîmal wekî konsepteke bingehîn (ango, ya ku zêdetir nayê analîzkirin) tê girtin û giringî tê dayîn avakirina sîstemeke hevgirtî ji bo dayîna nirxên îhtîmalê ji pêşniyaran re. Di herdu rewşan de jî, yasayên îhtîmalê eynî in, tenê hûrgiliyên teknîkî ji hev ferq ne. Metodën din jî ji bo pîvandina nezelaliyê hene, wekî [[teoriya Dempster–Shafer]] an [[teoriya îmkanê]], lê ew di bingeh de ferq ne û bi yasayên îhtîmalê yên ku bi gelemperî tên zanin re li hev nayên. == Warên bikaranînê == Teoriya îhtimalê di jiyana rojane de di nirxandina [[rîsk]] û [[Modelê statîstîkî|modelkirinê]] de tê bikaranîn. Pîşesaziya sîgorteyê û [[Bazar (aborî)|bazar]] [[zanista aktuarî]] bikartînin da ku bihayê diyar bikin û biryarên bazirganiyê bidin. Hikumet metodên îhtimalê di [[hiqûqa hawirdorê]], analîza heqdariyê û [[rêziknameya fînansê]] de bikartînin. Meselayeke ji karanîna teoriya îhtimalê di bazirganiya sermayeyê de tesîra îhtimala têgihîştî ya her pevçûnek berfireh a [[Rojhilata Navîn]] li ser bihayên [[Neft|petrolê]] ye ku tesîrên pêlan li ser ekonomiyê bi tevahî dike. Nirxandinek ji hêla bazirganek kelûpelan ve ku herbek îhtîmaltir e dikare bihayên wê kelûpelê bilind an nizm bike, û ji bazirganên din re jî îşaretek wê ramanê bike. Li gorî vê yekê, îhtimal ne bi serbixwe û ne jî bi awayekî maqûl têne nirxandin. Teoriya fînansa tevgerî derket holê da ku tesîra ramana komî ya wisa li ser bihayê, li ser siyasetê û li ser aştî û pevçûnê diyar bike. Ji bilî nirxandina darayî, îhtimal dikare ji bo analîzkirina trendên di [[Biyolojî|biyolojiyê]] de (mesela, belavbûna nexweşiyê) û herwiha [[Ekolojî|ekolojiyê]] de were bikaranîn. Wekî fînansê, nirxandina rîskê dikare wekî amûrek statîstîkî were bikaranîn da ku îhtîmala bûyerên nexwestî were hesab kirin, û dikare di bicîhanîna protokolan de ji bo dûrketina ji rewşên wiha bibe alîkar. Îhtîmal ji bo sêwirandina [[Lîstika şansê|lîstikên şansê]] tê bikaranîn da ku kasîno karibin qezencek garantîkirî bi dest bixin, lê di eynî zamanê de dravdanên ku ji bo teşwîqkirina berdewamiya lîstikê pir caran têne dayîn bidin lîstikvanan. Yek ji bikaranînên dî ên giring yê teoriya îhtîmalê di heyata rojane de, meseleya [[Pêbawerî|pêbaweriyê]] ye. Di sêwirana gelek eserên xerîdariyê de, wekî [[otomobîl]] û amûrên [[Elektronîk|elektronîkî]], teoriya pêbaweriyê tê bikaranîn da ku îhtîmala têkçûnê were kêm kirin. Îhtîmala têkçûnê dikare tesîra li biryarên hilberîner ên têkildarî garantiya eserê bike. [[Modela zimanê keşê]] (''cache language model'') û modelên din ên statîstîkî ên zimên ku di prosekirina zimanê xwezayî de tên bikaranîn jî, meselayên bikaranîna teoriya îhtîmalê ne. == Metodên matematîkê == [[Wêne:Probability vs odds.svg|thumb|Hesabkirina îhtîmal (rîsk) û şans]]Ezmûnekê bifikirin ku dikare çendîn encaman derxîne holê. Koma gî encamên gengaz wekî "[[Qada nimûne|qada nimûneyê]]" ya ezmûnê tê binavkirin ku carinan bi sembola '''Ω''' tê temsîl kirin. [[Koma qûwetê]] ya qada nimûneyê, bi rêya liçavgirtina gî komên ferq yên encamên gengaz pêk tê. Mesela avêtina zarê dikare şeş encamên gengaz derxîne holê. Komeke encamên gengaz ew e ku tê de hejmareke tek (ne cot) li ser zarê derdikeve. Bi vî awayî, binekoma {1,3,5} elementeke koma qûwetê ya qada nimûneyê ya avêtina zarê ye. Ew kom wekî "bûyer" tên binavkirin. Di wê rewşê de, {1,3,5} ew bûyer e ku tê de zar li ser hejmareke tek dikeve. Eger encamên ku bi rastî çêdibin di nav bûyereke diyarkirî de bin, tê gotin ku ew bûyer pêk hatiye. Îhtîmal metodek e ji bo dayîna nirxekî di navbera sifir û yekê de ji her bûyerekê re, bi wê şertê ku ji bo bûyera ku ji hemû encamên gengaz pêk tê (di mesela me de, bûyera {1,2,3,4,5,6}), nirxê yekê were diyarkirin. Ji bo ku tiştek wekî îhtîmal were hesibandin, divê ew diyarkirina nirxan wê şertê pêk bîne ku ji bo her komeke bûyerên ku hevdu derdixin derve (ango bûyerên bêyî ti encamên hevpar, wekî bûyerên {1,6}, {3} û {2,4}), îhtîmala pêkhatina herî kêm yek ji wan bûyeran, bi rêya komkirina îhtîmalên gî bûyerên takekesî tê bidestxistin. Îhtîmala [[Bûyer|bûyereke]] A bi awayê <math>P(A)</math>, <math>p(A)</math> an jî <math>\text{Pr}(A)</math> tê nivîsîn. Ew terîfa matematîkî ya îhtîmalê, bi bikaranîna konsepta pîvanê dikare ji bo fezayên nimûneyê yên bêsinor û heta fezayên nimûneyê yên nehejmartinbar jî were berfirehkirin. Berevajî an temamkera bûyereke A, bûyera [ne A] ye (ango bûyera ku A lê nayê pêkanîn); ev yek bi gelemperî bi awayên <math>A', A^c</math>, <math>\overline{A}, A^\complement, \neg A</math> an jî <math>{\sim}A</math> tê temsîl kirin û îhtîmala wê bi rêya ''P''(ne A) = 1 − ''P''(A) tê diyarkirin. Mesela îhtîmala ku di zarê şeş-rûyî de hejmara şeş neyê kişandin, ev e 1 – (îhtîmala kişandina şeşê) = {{nowrap|1=1 − {{sfrac|1|6}} = {{sfrac|5|6}}.}}⁠ Eger di carek pêkanîna ceribandinekê de du bûyerên ''A'' û ''B'' pêk werin, ew yek wekî hevbirîn an jî îhtîmala hevbeş a ''A'' û ''B'' tê binavkirin û bi awayê <math>P(A \cap B)</math> tê temsîl kirin. === Bûyerên serbixwe === [[Wêne:Mutually Exclusive and Non-exclusive Probability Events.jpg|thumb|Bûyerên A û B di qada Ω de wekî hevdu-derxîner li hemberî ne-hevdu-derxîner têne temsîl kirin.]]Eger du bûyerên A û B serbixwe bin, wê çaxê îhtîmala hevbeş ew e <math display="block" qid="Q120632573">P(A \mbox{ û }B) = P(A \cap B) = P(A) P(B).</math> Mesela eger du pere bên avêtin, îhtîmala ku her du jî "ser" derkevin ew e: <math>\tfrac{1}{2}\times\tfrac{1}{2} = \tfrac{1}{4}.</math> === Bûyerên ku hevdu derdixin === Eger bûyera ''A'' an jî bûyera ''B'' dikarin çêbibin lê qet herdu jî di eynî çaxê de çênebin, wê çaxê ji wan re bûyerên hevdu nelihev tên gotin. Eger du bûyer hevdu nelihev bin, wê çaxê îhtîmala çêbûna herduyan wekî <math>P(A \cap B)</math> û <math display="block">P(A \mbox{ and }B) = P(A \cap B) = 0</math> Eger du bûyer ji hev ferq bin, wê çaxê îhtîmala çêbûna yek ji wan wekî <math>P(A \cup B)</math> û tê temsîl kirin. <math display="block">P(A\mbox{ an }B) = P(A \cup B)= P(A) + P(B) - P(A \cap B) = P(A) + P(B) - 0 = P(A) + P(B)</math> Bo mesele, îhtîmala hatina 1 an 2yê di zarê şeş-rûyî de ew e: <math>P(1\mbox{ or }2) = P(1) + P(2) = \tfrac{1}{6} + \tfrac{1}{6} = \tfrac{1}{3}.</math> === Bûyerên ku ne (pêwîst) hevdu derdixin derve === Eger bûyer (pêwîst) ji hev ferq nebin, wê çaxê <math display="block">P\left(A \hbox{ an } B\right) = P(A \cup B) = P\left(A\right)+P\left(B\right)-P\left(A \mbox{ û } B\right).</math> Formeke din <math display="block"> P\left( A\cup B\right) =P\left( A\right) +P\left( B\right) -P\left( A\cap B\right) </math> Mesela wexta ku însan kartekê ji desteyeke kartan dikişîne, îhtîmala bidestxistina karta "dil" an jî karta "resimî" (J, Q, K) (an jî her duyan bi hev re) ew e:<math>\tfrac{13}{52} + \tfrac{12}{52} - \tfrac{3}{52} = \tfrac{11}{26},</math> ji ber ku di nav 52 kartên desteyê de, 13 kart "dil" in, 12 kart "resimî" ne û 3 kart jî her du taybetmendiyan li xwe digirin: li vir, ew 3 kartên ku her du taybetmendiyan li xwe digirin, hem di nav wan "13 kartên dil" de û hem jî di nav wan "12 kartên resimî" de cih digirin, lê divê tenê carekê bên hejmartin. Ew dikare ji bo gelek bûyerên ku ne lazim ye hevdu derxînin (ango ne lazim e hevdu-neguncaw bin), bêtir were berfirehkirin. Ji bo sê bûyeran, ew yek bi vî awayî dimeşe: <math display="block"> \begin{aligned}P\left( A\cup B\cup C\right) =&P\left( \left( A\cup B\right) \cup C\right) \\ =&P\left( A\cup B\right) +P\left( C\right) -P\left( \left( A\cup B\right) \cap C\right) \\ =&P\left( A\right) +P\left( B\right) -P\left( A\cap B\right) +P\left( C\right) -P\left( \left( A\cap C\right) \cup \left( B\cap C\right) \right) \\ =&P\left( A\right) +P\left( B\right) +P\left( C\right) -P\left( A\cap B\right) -\left( P\left( A\cap C\right) +P\left( B\cap C\right) -P\left( \left( A\cap C\right) \cap \left( B\cap C\right) \right) \right) \\ P\left( A\cup B\cup C\right) =&P\left( A\right) +P\left( B\right) +P\left( C\right) -P\left( A\cap B\right) -P\left( A\cap C\right) -P\left( B\cap C\right) +P\left( A\cap B\cap C\right) \end{aligned} </math> Îcar tê dîtin ku ew şablon dikare ji bo her hejmarek ji bûyeran were dubarekirin. === Îhtîmala şertî === ''[[Îhtîmala şertî]]'' îhtîmala bûyerek ''A'' ye, bi dayîna bûyerek din ''B''. Îhtîmala şertî wekî <math>P(A \mid B)</math> tê nivîsîn, û wekî "îhtîmala ''A'', bi dayîna ''B''" tê xwendin. Ew bi vê tê terîf kirin <math display="block">P(A \mid B) = \frac{P(A \cap B)}{P(B)}\,</math> Eger <math>P(B)=0</math> be, wê çaxê <math>P(A \mid B)</math> bi vê derbirînê bi awayekî resmî [[Ne-terîfbar (matematîk)|nayê terîf kirin]]. Di wê rewşê de <math>A</math> û <math>B</math> serbixwe ne, ji ber ku <math>P(A \cap B) = P(A)P(B) = 0.</math> Lêbelê mimkun e ku ji bo hin bûyerên xwedî îhtîmala sifir, îhtîmaleke şertî were terîf kirin; mesela bi bikaranîna [[σ-cebîr]] ji bo wan cure bûyeran. Mesela di kîsekî de ku 2 gogên sor û 2 gogên şîn tê de ne (bi giştî 4 gog), îhtîmala derxistina gogeke sor <math>1/2;</math> ye; lêbelê wexta ku goga duyê tê derxistin, îhtîmala ku ew gog sor an şîn be, bi wê goga ku berê hatiye derxistin ve girêdayî ye. Mesela eger gogeke sor hatibe derxistin, wê wextê îhtîmala hilbijartina gogeke sor a din dibe <math>1/3,</math> ji ber ku tenê 1 goga sor û 2 gogên şîn dimînin. Û eger berê gogeke şîn hatibe derxistin, îhtîmala derxistina gogeke sor dibe <math>2/3.</math> === Îhtîmala berevajî === Di [[teoriya îhtîmalê]] û bikaranînên wê de, [[Teorema Bayesê|''yasaya Bayesê'']] têkiliya di navbeya îhtîmalên bûyera <math>A_1</math> û bûyera <math>A_2,</math> de diyar dike, hem berî û hem jî piştî şertkirina li ser bingeha bûyereke din a wekî <math>B.</math> Rêjeya îhtîmalên <math>A_1</math> li hember <math>A_2</math> bi hêsanî tê maneya rêjeya îhtîmalên her du bûyeran. Wexta ku ne tenê du, lê hejmareke zêde ya bûyerên <math>A</math> (bi awayekî giştî) têne nirxandin, ew metod dikare bi wî awayî were îfadekirin: îhtîmala paşîn (''posterior'') bi encama lêkdana îhtîmala pêşîn (''prior'') û îhtîmala şertî (''likelihood'') re di têkiliya rêjeyî de ye, ango <math>P(A|B)\propto P(A) P(B|A)</math>; li vir, nîşana têkiliya rêjeyî (proportionality) tê wê maneyê ku aliyê çepê bi aliyê rastê re di têkiliya rêjeyî de ye (ango, wekhev e bi nirxekî sabît ku bi aliyê rastê ve hatiye zêdekirin/lêkdan) çaxa ku <math>A</math> diguhere û <math>B</math> sabît an diyarkirî dimîne (Lee, 2012; Bertsch McGrayne, 2012). Ew form vedigere serdema Laplace (1774) û Cournot (1843); binêre Fienberg (2005). === Kurteya îhtîmalan === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align: left;" |+Kurteya îhtîmalan |- ! scope="col" | Bûyer ! scope="col" | Îhtîmal |- ! scope="row" style="text-align: center;" | A | <math>P(A)\in[0,1]</math> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ne A | <math>P(A^\complement)=1-P(A)\,</math> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | A an B | <math>\begin{align} P(A\cup B) & = P(A)+P(B)-P(A\cap B) \\ P(A\cup B) & = P(A)+P(B) \qquad\mbox{eger A û B hevdu derdixin} \\ \end{align}</math> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | A û B | <math>\begin{align} P(A\cap B) & = P(A|B)P(B) = P(B|A)P(A)\\ P(A\cap B) & = P(A)P(B) \qquad\mbox{eger A û B serbixwe ne}\\ \end{align}</math> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | A dide B | <math>P(A \mid B) = \frac{P(A \cap B)}{P(B)} = \frac{P(B|A)P(A)}{P(B)} \,</math> |} == Binêre == * [[Logarîtma]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] o7167nyqr168id75v02iwjfar34rite 2095867 2095866 2026-09-26T10:16:35Z Kurê Acemî 105128 /* Warên bikaranînê */ 2095867 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Dice Distribution (bar).svg|thumb|Îhtîmalên hatina çend hejmaran bi karanîna du zaran]] '''Îhtîmal''' an jî '''dibetî''', bi bûyer û terîfên hejmarî yên derbarê îhtîmala pêkhatina wan de mijûl dibe. Îhtîmala bûyerekê hejmareke di navbera 0 û 1 de ye; çiqas ew hejmar mezintir be, ew qas îhtîmala pêkhatina bûyerê zêdetir e.<ref name="Stuart and Ord 2009">"Kendall's Advanced Theory of Statistics, Volume 1: Distribution Theory", Alan Stuart and Keith Ord, 6th ed., (2009), {{ISBN|978-0-534-24312-8}}.</ref><ref name="Feller">William Feller, ''An Introduction to Probability Theory and Its Applications'', vol.&nbsp;1, 3rd ed., (1968), Wiley, {{ISBN|0-471-25708-7}}.</ref> Ew hejmar bi gelemperî wekî rêje (%), di navbeya %0 û %100 de, tê temsîl kirin. Meselakek hêsan avêtina pereyekî adil (bêalî) e. Ji ber ku pere adil e, îhtîmala her du encaman ("ser" û "bin") wekhev e; îhtîmala "ser"ê bi îhtîmala "bin"ê re wekhev e; û ji ber ku tu encamên dî nînin, îhtîmala derketina "ser" an "bin"ê 1/2 ye (ku dikare wekî 0.5 an jî %50 jî were nivîsîn). Di [[Teoriya îhtîmalê|''teoriya îhtîmalê'']] de, ji bo van konseptan formulasyoneke matematîkî ya li ser bingeha aksiomantîk hatiye danîn; ew teorî di warên wekî [[Amar|statîstîk]], [[matematîk]], [[zanist]], [[fînans]], [[qumar]], [[jîriya çêkirî]], [[fêrbûna makîneyê]], [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya lîstikan]] û [[Felsefe|felsefeyê]] de bi berfirehî tê bikaranîn, mesela, ji bo derxistina encaman derbarê frekansa pêşbînîkirî ya bûyeran de. Herwiha, teoriya îhtîmalê ji bo ravekirina mekanîzma û rêzikên bingehîn ên [[Sîstema kompleks|sîstemên kompleks]] jî tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/probability-theory |sernav=Probability theory {{!}} Definition, Examples, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-04 |roja-gihiştinê=2026-09-26 |ziman=en}}</ref> == Tarîx == Lêkolîna zanistî ya îhtimalê pêşkeftinek modern a matematîkê ye. [[Qumar]] temsîl dide ku di seranserê tarîxê de eleqeyek ji bo pîvandina ramanên îhtimalê hebûye, lê danasînên matematîkî yên rast pir dereng derketine holê. Sebebên pêşveçûna yawaş ya matematîka îhtimalê hene. Her çend lîstikên şansê motîvasyona lêkolîna matematîkî ya îhtimalê peyda kirin jî, pirsgirêkên bingehîn hîn jî ji hêla xurafeyan ve têne veşartin.<ref>[[John E. Freund|Freund, John.]] (1973) ''Introduction to Probability''. Dickenson {{isbn|978-0-8221-0078-2}} (p. 1)</ref> Ligorî [[Richard Jeffrey]], "Berî nîvê sedeya heftê, têgeha 'îhtimal' ([[Zimanê latînî|latînî]] ''probabilis'') tê maneya ''pejirandî'', û bi wê maneyê, bi yekdengî, ji bo raman û çalakiyê dihat bikaranîn. Çalakiyek an ramanek îhtimal ew bû ku însanên aqilmend dê di şert û mercan de bikin an bigirin."<ref name="Jeffrey">Jeffrey, R.C., ''Probability and the Art of Judgment,'' Cambridge University Press. (1992). pp. 54–55 . {{isbn|0-521-39459-7}}</ref> Lêbelê, bi taybetî di çarçoveyên qanûnî de, 'îhtimal' dikare ji bo pêşniyarên ku delîlên baş ji bo wan hebûn jî were sepandin.<ref name="Franklin">Franklin, J. (2001) ''The Science of Conjecture: Evidence and Probability Before Pascal,'' Johns Hopkins University Press. (rr. 22, 113, 127)</ref> [[Wêne:Cardano.jpg|thumb|140px|[[Gerolamo Cardano]] (sedeya 16an)]] [[Wêne:Christiaan Huygens-painting.jpeg|thumb|140px|[[Christiaan Huygens]], yek ji kitêbên yekêdi derbare îhtîmalê weşan kir (sedeya 17an).]] Zanyarê îtalî a sedeya şanzdehan [[Gerolamo Cardano]], tesîriya terîfkirina "[[Şans (îhtîmal)|şans]]" wekî rêjeya encamên erênî li hember encamên neyînî temsîl da (ew yek tê wê maneyê ku îhtîmala bûyerekê bi rêjeya encamên erênî li hember hejmara giştî ya encamên gengaz tê diyarkirin).<ref>{{cite web |url=http://www.columbia.edu/~pg2113/index_files/Gorroochurn-Some%20Laws.pdf |title=''Some laws and problems in classical probability and how Cardano anticipated them'' Gorrochum, P. ''Chance'' magazine 2012}}</ref> Ji bilî eserên destpêkê yên Cardano, teoriya îhtîmalan vedigere serdema pevguhertina nameyan di navbeya [[Pierre de Fermat]] û [[Blaise Pascal]] de (1654). [[Christiaan Huygens]] (1657) yekê lêkolîna zanistî ya naskirî li ser vê meseleyê pêşkêş kir.<ref>{{citation |last=Abrams |first=William |title=A Brief History of Probability |url=http://www.secondmoment.org/articles/probability.php |access-date=2008-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170724052656/http://www.secondmoment.org/articles/probability.php |archive-date=24 July 2017 |url-status=dead |publisher=Second Moment}}</ref> Esera [[Jakob Bernoulli]] ya bi navê ''[[Ars Conjectandi]]'' (piştî mirina wî, 1713) û ya [[Abraham de Moivre]] ya bi navê ''[[Doctrine of Chances]]'' (1718), ew mesele wekî şaxek ji matematîkê nirxandin.<ref>{{Cite book |title=Quantum leap : from Dirac and Feynman, across the universe, to human body and mind |last1=Ivancevic |first1=Vladimir G. |publisher=World Scientific |year=2008 |page=16 |isbn=978-981-281-927-7 |location=Singapore; Hackensack, NJ |last2=Ivancevic |first2=Tijana T.}}</ref> Kokên [[teoriya xeletiyê]] digihîjin esera [[Roger Cotes]] a bi navê ''Opera Miscellanea'' (ku piştî mirina wî di sala 1722an de hat weşandin), lêbelê nivîseke [[Thomas Simpson]] a sala 1755an (ku di 1756an de hat çapkirin) yekê car ew teorî li ser nîqaşa xeletiyên çavdêriyê bikaranî.<ref>{{Cite journal |last=Shoesmith |first=Eddie |date=November 1985 |title=Thomas Simpson and the arithmetic mean |journal=Historia Mathematica |language=en |volume=12 |issue=4 |pages=352–355 |doi=10.1016/0315-0860(85)90044-8 |doi-access=free}}</ref> Çapa nû ya vê nivîsê (1757) wan prensîbên bingehîn (''aksiyom'') temsîl dike ku xeletiyên erênî û neyînî xwedî eynî îhtîmala rûdanê ne, û ku hin sinorên diyarkirî çarçoveya gî xeletiyan diyar dikin. Simpson herwiha behsa xeletiyên berdewam dike û behsa kurveke îhtîmalê dike. Du yasayên ewil ên derbarê xeletiyan de, ku hatin pêşniyarkirin, ji aliyê [[Pierre-Simon Laplace]] ve hatin derxistin. Yasaya yekê di sala 1774an de hat weşandin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyeke dikare wekî fonksiyoneke eksponensiyel a mezinahiya hejmarî ya xeletiyê were îfadekirin, bêyî ku li temsîla wê (erênî an neyînîbûna wê) were nihêrîn. Yasaya duyê a xeletiyan di sala 1778an de ji aliyê Laplace ve hat pêşniyarkirin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyê fonksiyoneke eksponensiyel a çargoşeya xeletiyê ye.<ref name="Wilson1923">Wilson EB (1923) "First and second laws of error". [[Journal of the American Statistical Association]], 18, 143</ref> Yasaya duyê a xeletiyan wekî "belavbûna normal" an jî "yasaya Gauss" tê naskirin. "Ji hêla tarîxê ve zehmet e ku însan wê yasayê bispêre Gauss; çunkî Gauss, tevî jêhatîbûna xwe ya awarte ya di temenekî biçûk de, îhtîmaleke mezin e ku ew keşf nekiribe berî ku bigihîje temenê du saliyê."<ref name="Wilson1923" /> [[Daniel Bernoulli]] (1778) prensîba "esera herî mezin a îhtîmalên sîstemeke xeletiyên hevdem" (an jî xeletiyên ku bi hev re çêdibin) da nasîn. [[Wêne:Bendixen - Carl Friedrich Gauß, 1828.jpg|thumb|140px|Carl Friedrich Gauss]] [[Adrien-Marie Legendre]] (1805) metoda kêmtir a çargoşeyan pêşxist û di ''Nouvelles méthodes pour la détermination des orbites des comètes'' (Metodên Nû ji bo Diyarkirina Orbîtên Kometan) de da nasîn.<ref>{{cite web |url=http://statprob.com/encyclopedia/AdrienMarieLegendre.html |title="Adrien-Marie Legendre" (version 9) |website=StatProb: The Encyclopedia Sponsored by Statistics and Probability Societies |access-date=27 January 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160203070724/http://statprob.com/encyclopedia/AdrienMarieLegendre.html |archive-date=3 February 2016 |last1=Seneta |first1=Eugene William}}</ref> Nivîskarê îrlandî-amerîkî, [[Robert Adrain]], edîtorê "The Analyst" (1808), pêşî qanûna tesîsa çewtiyê derxist holê, <math display="block">\phi(x) = ce^{-h^2 x^2}</math> li vir <math>h</math> konstanteke girêdayî hûrgiliya çavdêriyê ye, û <math>c</math> faktoreke pîvanê ye ku piştrast dike rûbera di bin xetê de (kurvê) wekhevî 1ê be. Wî du îsbat pêşkêş kirin; ya duyê di eslê xwe de eynî îsbata [[John Herschel]] (1850) bû. Gauss di sala 1809an de yekê îsbat pêşkêş kir ku wisa xuya dike li Ewropayê dihat zanin (piştî ya Adrain, ew ya sêyê bû). Îsbatên din ji hêla Laplace (1810, 1812), Gauss (1823), [[James Ivory (matematîkvan)|James Ivory]] (1825, 1826), Hagen (1837), [[Friedrich Wilhelm Bessel|Friedrich Bessel]] (1838), [[William Fishburn Donkin|W.F. Donkin]] (1844, 1856) û [[Morgan Crofton]] (1870) ve hatin pêşkêşkirin. Kesên din ên ku beşdarî vê meseleyê bûn wan bûne: [[Robert Leslie Ellis|Ellis]] (1844), [[Augustus De Morgan|De Morgan]] (1864), [[James Whitbread Lee Glaisher|Glaisher]] (1872) û [[Giovanni Schiaparelli]] (1875). Formula Peters (1856) ya ji bo ''r'' ku xeletiya muhtemel a çavdêriyeke yekane ye, baş tê zanin. Di sedeya nozdehan de, di nav nivîskarên ku li ser teoriya giştî xebitîne de kesên wekî [[Pierre-Simon Laplace|Laplace]], [[Sylvestre François Lacroix|Sylvestre Lacroix]] (1816), Littrow (1833), [[Adolphe Quetelet]] (1853), [[Richard Dedekind]] (1860), Helmert (1872), [[Paul Matthieu Hermann Laurent|Hermann Laurent]] (1873), Liagre, Didion û [[Karl Pearson]] hebûn. [[Augustus De Morgan]] û [[George Boole]] şêwaza pêşkêşkirina teoriyê baştir kirin. Di sala 1906an de, [[Andrey Markov]] konsepta [[zincîra Markovê]] pêşkêş kir;<ref>{{cite web |url=http://www.statslab.cam.ac.uk/~rrw1/markov/M.pdf |title=Markov Chains |website=Statistical Laboratory |publisher=University of Cambridge |last=Weber |first=Richard}}</ref> wê konseptê di teoriya [[Pêvajoya stokastîk|pêvajoyên stokastîk]] û sepanên wê de rolek giring lîst. Teoriya modern a îhtîmalê ku li ser bingeha [[Pîvan (matematîk)|teoriya pîvanê]] hatiye avakirin, di sala 1931ê de ji heta [[Andrey Kolmogorov]] ve hate pêşxistin.<ref>{{cite journal |last1=Vitanyi |first1=Paul M.B. |date=1988 |title=Andrei Nikolaevich Kolmogorov |url=http://homepages.cwi.nl/~paulv/KOLMOGOROV.BIOGRAPHY.html |journal=CWI Quarterly |issue=1 |pages=3–18 |access-date=27 January 2016}}</ref> == Teoriya îhtîmalê == Mîna [[Teorî|teoriyên]] din, [[teoriya îhtîmalê]] jî temsîl kirina konseptên xwe ye bi awayekî formal, ango, bi wan konseptên ku dikarin ji maneya xwe ferq werin hesibandin. Ew konseptên formal ligorî yasayên matematîk û mantiqê tên bikaranîn û guhertin, û encamên ku derdikevin holê, dîsa di çarçoveya pirsgirêkê bixwe de tên şirovekirin an veguhestin. Bi kêmanî du hewldanên serkeftî ji bo formalîzekirina îhtîmalê hene: formulasyona [[Andrey Kolmogorov|Kolmogorov]] û formulasyona [[Richard Threlkeld Cox|Cox]]. Di formulasyona Kolmogorov de [[kom]] wekî bûyer û îhtîmal jî wekî [[Pîvan (matematîk)|pîvanek]] li ser koman tên şirovekirin. Di [[teorema Coxê]] de, îhtîmal wekî konsepteke bingehîn (ango, ya ku zêdetir nayê analîzkirin) tê girtin û giringî tê dayîn avakirina sîstemeke hevgirtî ji bo dayîna nirxên îhtîmalê ji pêşniyaran re. Di herdu rewşan de jî, yasayên îhtîmalê eynî in, tenê hûrgiliyên teknîkî ji hev ferq ne. Metodën din jî ji bo pîvandina nezelaliyê hene, wekî [[teoriya Dempster–Shafer]] an [[teoriya îmkanê]], lê ew di bingeh de ferq ne û bi yasayên îhtîmalê yên ku bi gelemperî tên zanin re li hev nayên. == Warên bikaranînê == Teoriya îhtimalê di jiyana rojane de di nirxandina [[rîsk]] û [[Modelê statîstîkî|modelkirinê]] de tê bikaranîn. Pîşesaziya sîgorteyê û [[Bazar (aborî)|bazar]] [[zanista aktuarî]] bikartînin da ku bihayê diyar bikin û biryarên bazirganiyê bidin. Hikumet metodên îhtimalê di [[hiqûqa hawirdorê]], analîza heqdariyê û [[rêziknameya fînansê]] de bikartînin. Meselayeke ji karanîna teoriya îhtimalê di bazirganiya sermayeyê de tesîra îhtimala têgihîştî ya her pevçûnek berfireh a [[Rojhilata Navîn]] li ser bihayên [[Neft|petrolê]] ye ku tesîrên pêlan li ser ekonomiyê bi tevahî dike. Nirxandinek ji hêla bazirganek kelûpelan ve ku herbek îhtîmaltir e dikare bihayên wê kelûpelê bilind an nizm bike, û ji bazirganên din re jî îşaretek wê ramanê bike. Li gorî vê yekê, îhtimal ne bi serbixwe û ne jî bi awayekî maqûl têne nirxandin. Teoriya fînansa tevgerî derket holê da ku tesîra ramana komî ya wisa li ser bihayê, li ser siyasetê û li ser aştî û pevçûnê diyar bike.<ref>Singh, Laurie (2010) "Whither Efficient Markets? Efficient Market Theory and Behavioral Finance". The Finance Professionals' Post, 2010.</ref> Ji bilî nirxandina darayî, îhtimal dikare ji bo analîzkirina trendên di [[Biyolojî|biyolojiyê]] de (mesela, belavbûna nexweşiyê) û herwiha [[Ekolojî|ekolojiyê]] de were bikaranîn.<ref name="Edwards_2012_2">{{cite journal |author-link=Anthony William Fairbank Edwards |date=September 2012 |title=Reginald Crundall Punnett: First Arthur Balfour Professor of Genetics, Cambridge, 1912 |department=Perspectives |journal=[[Genetics (journal)|Genetics]] |location=Gonville and Caius College, Cambridge, UK |publisher=[[Genetics Society of America]] |volume=192 |issue=1 |pages=3–13 |doi=10.1534/genetics.112.143552 |pmc=3430543 |pmid=22964834 |quote=[…] Punnett's square seems to have been a development of 1905, too late for the first edition of his ''Mendelism'' (May 1905) but much in evidence in ''Report III to the Evolution Committee of the Royal Society'' [(Bateson et al. 1906b) "received March 16, 1906"]. The earliest mention is contained in a letter to Bateson from Francis Galton dated October 1, 1905 (Edwards 2012). We have the testimony of Bateson (1909, p. 57) that "For the introduction of this system [the 'graphic method'], which greatly simplifies difficult cases, I am indebted to Mr. Punnett." […] The first published diagrams appeared in 1906. […] when Punnett published the second edition of his ''Mendelism'', he used a slightly different format ([…] Punnett 1907, p. 45) […] In the third edition (Punnett 1911, p. 34) he reverted to the arrangement […] with a description of the construction of what he called the "chessboard" method (although in truth it is more like a multiplication table). […] |author-first=Anthony William Fairbank |author-last=Edwards |quote-pages=5–6}} (11 pages)</ref> Wekî fînansê, nirxandina rîskê dikare wekî amûrek statîstîkî were bikaranîn da ku îhtîmala bûyerên nexwestî were hesab kirin, û dikare di bicîhanîna protokolan de ji bo dûrketina ji rewşên wiha bibe alîkar. Îhtîmal ji bo sêwirandina [[Lîstika şansê|lîstikên şansê]] tê bikaranîn da ku kasîno karibin qezencek garantîkirî bi dest bixin, lê di eynî zamanê de dravdanên ku ji bo teşwîqkirina berdewamiya lîstikê pir caran têne dayîn bidin lîstikvanan.<ref>{{cite journal |last1=Gao |first1=J.Z. |last2=Fong |first2=D. |last3=Liu |first3=X. |date=April 2011 |title=Mathematical analyses of casino rebate systems for VIP gambling |journal=International Gambling Studies |volume=11 |issue=1 |pages=93–106 |doi=10.1080/14459795.2011.552575 |s2cid=144540412}}</ref> Yek ji bikaranînên dî ên giring yê teoriya îhtîmalê di heyata rojane de, meseleya [[Pêbawerî|pêbaweriyê]] ye. Di sêwirana gelek eserên xerîdariyê de, wekî [[otomobîl]] û amûrên [[Elektronîk|elektronîkî]], teoriya pêbaweriyê tê bikaranîn da ku îhtîmala têkçûnê were kêm kirin. Îhtîmala têkçûnê dikare tesîra li biryarên hilberîner ên têkildarî garantiya eserê bike.<ref>{{Cite journal |last1=Gorman |first1=Michael F. |year=2010 |title=Management Insights |journal=Management Science |volume=56 |pages=iv–vii |doi=10.1287/mnsc.1090.1132 |doi-access=}}</ref> [[Modela zimanê keşê]] (''cache language model'') û modelên din ên statîstîkî ên zimên ku di prosekirina zimanê xwezayî de tên bikaranîn jî, meselayên bikaranîna teoriya îhtîmalê ne. == Metodên matematîkê == [[Wêne:Probability vs odds.svg|thumb|Hesabkirina îhtîmal (rîsk) û şans]]Ezmûnekê bifikirin ku dikare çendîn encaman derxîne holê. Koma gî encamên gengaz wekî "[[Qada nimûne|qada nimûneyê]]" ya ezmûnê tê binavkirin ku carinan bi sembola '''Ω''' tê temsîl kirin. [[Koma qûwetê]] ya qada nimûneyê, bi rêya liçavgirtina gî komên ferq yên encamên gengaz pêk tê. Mesela avêtina zarê dikare şeş encamên gengaz derxîne holê. Komeke encamên gengaz ew e ku tê de hejmareke tek (ne cot) li ser zarê derdikeve. Bi vî awayî, binekoma {1,3,5} elementeke koma qûwetê ya qada nimûneyê ya avêtina zarê ye. Ew kom wekî "bûyer" tên binavkirin. Di wê rewşê de, {1,3,5} ew bûyer e ku tê de zar li ser hejmareke tek dikeve. Eger encamên ku bi rastî çêdibin di nav bûyereke diyarkirî de bin, tê gotin ku ew bûyer pêk hatiye. Îhtîmal metodek e ji bo dayîna nirxekî di navbera sifir û yekê de ji her bûyerekê re, bi wê şertê ku ji bo bûyera ku ji hemû encamên gengaz pêk tê (di mesela me de, bûyera {1,2,3,4,5,6}), nirxê yekê were diyarkirin. Ji bo ku tiştek wekî îhtîmal were hesibandin, divê ew diyarkirina nirxan wê şertê pêk bîne ku ji bo her komeke bûyerên ku hevdu derdixin derve (ango bûyerên bêyî ti encamên hevpar, wekî bûyerên {1,6}, {3} û {2,4}), îhtîmala pêkhatina herî kêm yek ji wan bûyeran, bi rêya komkirina îhtîmalên gî bûyerên takekesî tê bidestxistin. Îhtîmala [[Bûyer|bûyereke]] A bi awayê <math>P(A)</math>, <math>p(A)</math> an jî <math>\text{Pr}(A)</math> tê nivîsîn. Ew terîfa matematîkî ya îhtîmalê, bi bikaranîna konsepta pîvanê dikare ji bo fezayên nimûneyê yên bêsinor û heta fezayên nimûneyê yên nehejmartinbar jî were berfirehkirin. Berevajî an temamkera bûyereke A, bûyera [ne A] ye (ango bûyera ku A lê nayê pêkanîn); ev yek bi gelemperî bi awayên <math>A', A^c</math>, <math>\overline{A}, A^\complement, \neg A</math> an jî <math>{\sim}A</math> tê temsîl kirin û îhtîmala wê bi rêya ''P''(ne A) = 1 − ''P''(A) tê diyarkirin. Mesela îhtîmala ku di zarê şeş-rûyî de hejmara şeş neyê kişandin, ev e 1 – (îhtîmala kişandina şeşê) = {{nowrap|1=1 − {{sfrac|1|6}} = {{sfrac|5|6}}.}}⁠ Eger di carek pêkanîna ceribandinekê de du bûyerên ''A'' û ''B'' pêk werin, ew yek wekî hevbirîn an jî îhtîmala hevbeş a ''A'' û ''B'' tê binavkirin û bi awayê <math>P(A \cap B)</math> tê temsîl kirin. === Bûyerên serbixwe === [[Wêne:Mutually Exclusive and Non-exclusive Probability Events.jpg|thumb|Bûyerên A û B di qada Ω de wekî hevdu-derxîner li hemberî ne-hevdu-derxîner têne temsîl kirin.]]Eger du bûyerên A û B serbixwe bin, wê çaxê îhtîmala hevbeş ew e <math display="block" qid="Q120632573">P(A \mbox{ û }B) = P(A \cap B) = P(A) P(B).</math> Mesela eger du pere bên avêtin, îhtîmala ku her du jî "ser" derkevin ew e: <math>\tfrac{1}{2}\times\tfrac{1}{2} = \tfrac{1}{4}.</math> === Bûyerên ku hevdu derdixin === Eger bûyera ''A'' an jî bûyera ''B'' dikarin çêbibin lê qet herdu jî di eynî çaxê de çênebin, wê çaxê ji wan re bûyerên hevdu nelihev tên gotin. Eger du bûyer hevdu nelihev bin, wê çaxê îhtîmala çêbûna herduyan wekî <math>P(A \cap B)</math> û <math display="block">P(A \mbox{ and }B) = P(A \cap B) = 0</math> Eger du bûyer ji hev ferq bin, wê çaxê îhtîmala çêbûna yek ji wan wekî <math>P(A \cup B)</math> û tê temsîl kirin. <math display="block">P(A\mbox{ an }B) = P(A \cup B)= P(A) + P(B) - P(A \cap B) = P(A) + P(B) - 0 = P(A) + P(B)</math> Bo mesele, îhtîmala hatina 1 an 2yê di zarê şeş-rûyî de ew e: <math>P(1\mbox{ or }2) = P(1) + P(2) = \tfrac{1}{6} + \tfrac{1}{6} = \tfrac{1}{3}.</math> === Bûyerên ku ne (pêwîst) hevdu derdixin derve === Eger bûyer (pêwîst) ji hev ferq nebin, wê çaxê <math display="block">P\left(A \hbox{ an } B\right) = P(A \cup B) = P\left(A\right)+P\left(B\right)-P\left(A \mbox{ û } B\right).</math> Formeke din <math display="block"> P\left( A\cup B\right) =P\left( A\right) +P\left( B\right) -P\left( A\cap B\right) </math> Mesela wexta ku însan kartekê ji desteyeke kartan dikişîne, îhtîmala bidestxistina karta "dil" an jî karta "resimî" (J, Q, K) (an jî her duyan bi hev re) ew e:<math>\tfrac{13}{52} + \tfrac{12}{52} - \tfrac{3}{52} = \tfrac{11}{26},</math> ji ber ku di nav 52 kartên desteyê de, 13 kart "dil" in, 12 kart "resimî" ne û 3 kart jî her du taybetmendiyan li xwe digirin: li vir, ew 3 kartên ku her du taybetmendiyan li xwe digirin, hem di nav wan "13 kartên dil" de û hem jî di nav wan "12 kartên resimî" de cih digirin, lê divê tenê carekê bên hejmartin. Ew dikare ji bo gelek bûyerên ku ne lazim ye hevdu derxînin (ango ne lazim e hevdu-neguncaw bin), bêtir were berfirehkirin. Ji bo sê bûyeran, ew yek bi vî awayî dimeşe: <math display="block"> \begin{aligned}P\left( A\cup B\cup C\right) =&P\left( \left( A\cup B\right) \cup C\right) \\ =&P\left( A\cup B\right) +P\left( C\right) -P\left( \left( A\cup B\right) \cap C\right) \\ =&P\left( A\right) +P\left( B\right) -P\left( A\cap B\right) +P\left( C\right) -P\left( \left( A\cap C\right) \cup \left( B\cap C\right) \right) \\ =&P\left( A\right) +P\left( B\right) +P\left( C\right) -P\left( A\cap B\right) -\left( P\left( A\cap C\right) +P\left( B\cap C\right) -P\left( \left( A\cap C\right) \cap \left( B\cap C\right) \right) \right) \\ P\left( A\cup B\cup C\right) =&P\left( A\right) +P\left( B\right) +P\left( C\right) -P\left( A\cap B\right) -P\left( A\cap C\right) -P\left( B\cap C\right) +P\left( A\cap B\cap C\right) \end{aligned} </math> Îcar tê dîtin ku ew şablon dikare ji bo her hejmarek ji bûyeran were dubarekirin. === Îhtîmala şertî === ''[[Îhtîmala şertî]]'' îhtîmala bûyerek ''A'' ye, bi dayîna bûyerek din ''B''. Îhtîmala şertî wekî <math>P(A \mid B)</math> tê nivîsîn, û wekî "îhtîmala ''A'', bi dayîna ''B''" tê xwendin. Ew bi vê tê terîf kirin <math display="block">P(A \mid B) = \frac{P(A \cap B)}{P(B)}\,</math> Eger <math>P(B)=0</math> be, wê çaxê <math>P(A \mid B)</math> bi vê derbirînê bi awayekî resmî [[Ne-terîfbar (matematîk)|nayê terîf kirin]]. Di wê rewşê de <math>A</math> û <math>B</math> serbixwe ne, ji ber ku <math>P(A \cap B) = P(A)P(B) = 0.</math> Lêbelê mimkun e ku ji bo hin bûyerên xwedî îhtîmala sifir, îhtîmaleke şertî were terîf kirin; mesela bi bikaranîna [[σ-cebîr]] ji bo wan cure bûyeran. Mesela di kîsekî de ku 2 gogên sor û 2 gogên şîn tê de ne (bi giştî 4 gog), îhtîmala derxistina gogeke sor <math>1/2;</math> ye; lêbelê wexta ku goga duyê tê derxistin, îhtîmala ku ew gog sor an şîn be, bi wê goga ku berê hatiye derxistin ve girêdayî ye. Mesela eger gogeke sor hatibe derxistin, wê wextê îhtîmala hilbijartina gogeke sor a din dibe <math>1/3,</math> ji ber ku tenê 1 goga sor û 2 gogên şîn dimînin. Û eger berê gogeke şîn hatibe derxistin, îhtîmala derxistina gogeke sor dibe <math>2/3.</math> === Îhtîmala berevajî === Di [[teoriya îhtîmalê]] û bikaranînên wê de, [[Teorema Bayesê|''yasaya Bayesê'']] têkiliya di navbeya îhtîmalên bûyera <math>A_1</math> û bûyera <math>A_2,</math> de diyar dike, hem berî û hem jî piştî şertkirina li ser bingeha bûyereke din a wekî <math>B.</math> Rêjeya îhtîmalên <math>A_1</math> li hember <math>A_2</math> bi hêsanî tê maneya rêjeya îhtîmalên her du bûyeran. Wexta ku ne tenê du, lê hejmareke zêde ya bûyerên <math>A</math> (bi awayekî giştî) têne nirxandin, ew metod dikare bi wî awayî were îfadekirin: îhtîmala paşîn (''posterior'') bi encama lêkdana îhtîmala pêşîn (''prior'') û îhtîmala şertî (''likelihood'') re di têkiliya rêjeyî de ye, ango <math>P(A|B)\propto P(A) P(B|A)</math>; li vir, nîşana têkiliya rêjeyî (proportionality) tê wê maneyê ku aliyê çepê bi aliyê rastê re di têkiliya rêjeyî de ye (ango, wekhev e bi nirxekî sabît ku bi aliyê rastê ve hatiye zêdekirin/lêkdan) çaxa ku <math>A</math> diguhere û <math>B</math> sabît an diyarkirî dimîne (Lee, 2012; Bertsch McGrayne, 2012). Ew form vedigere serdema Laplace (1774) û Cournot (1843); binêre Fienberg (2005). === Kurteya îhtîmalan === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align: left;" |+Kurteya îhtîmalan |- ! scope="col" | Bûyer ! scope="col" | Îhtîmal |- ! scope="row" style="text-align: center;" | A | <math>P(A)\in[0,1]</math> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ne A | <math>P(A^\complement)=1-P(A)\,</math> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | A an B | <math>\begin{align} P(A\cup B) & = P(A)+P(B)-P(A\cap B) \\ P(A\cup B) & = P(A)+P(B) \qquad\mbox{eger A û B hevdu derdixin} \\ \end{align}</math> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | A û B | <math>\begin{align} P(A\cap B) & = P(A|B)P(B) = P(B|A)P(A)\\ P(A\cap B) & = P(A)P(B) \qquad\mbox{eger A û B serbixwe ne}\\ \end{align}</math> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | A dide B | <math>P(A \mid B) = \frac{P(A \cap B)}{P(B)} = \frac{P(B|A)P(A)}{P(B)} \,</math> |} == Binêre == * [[Logarîtma]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] i3vaut2zw7uh1nqpn8lt2q2zr7g14da 2095868 2095867 2026-09-26T10:17:36Z Kurê Acemî 105128 /* Metodên matematîkê */ 2095868 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Dice Distribution (bar).svg|thumb|Îhtîmalên hatina çend hejmaran bi karanîna du zaran]] '''Îhtîmal''' an jî '''dibetî''', bi bûyer û terîfên hejmarî yên derbarê îhtîmala pêkhatina wan de mijûl dibe. Îhtîmala bûyerekê hejmareke di navbera 0 û 1 de ye; çiqas ew hejmar mezintir be, ew qas îhtîmala pêkhatina bûyerê zêdetir e.<ref name="Stuart and Ord 2009">"Kendall's Advanced Theory of Statistics, Volume 1: Distribution Theory", Alan Stuart and Keith Ord, 6th ed., (2009), {{ISBN|978-0-534-24312-8}}.</ref><ref name="Feller">William Feller, ''An Introduction to Probability Theory and Its Applications'', vol.&nbsp;1, 3rd ed., (1968), Wiley, {{ISBN|0-471-25708-7}}.</ref> Ew hejmar bi gelemperî wekî rêje (%), di navbeya %0 û %100 de, tê temsîl kirin. Meselakek hêsan avêtina pereyekî adil (bêalî) e. Ji ber ku pere adil e, îhtîmala her du encaman ("ser" û "bin") wekhev e; îhtîmala "ser"ê bi îhtîmala "bin"ê re wekhev e; û ji ber ku tu encamên dî nînin, îhtîmala derketina "ser" an "bin"ê 1/2 ye (ku dikare wekî 0.5 an jî %50 jî were nivîsîn). Di [[Teoriya îhtîmalê|''teoriya îhtîmalê'']] de, ji bo van konseptan formulasyoneke matematîkî ya li ser bingeha aksiomantîk hatiye danîn; ew teorî di warên wekî [[Amar|statîstîk]], [[matematîk]], [[zanist]], [[fînans]], [[qumar]], [[jîriya çêkirî]], [[fêrbûna makîneyê]], [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya lîstikan]] û [[Felsefe|felsefeyê]] de bi berfirehî tê bikaranîn, mesela, ji bo derxistina encaman derbarê frekansa pêşbînîkirî ya bûyeran de. Herwiha, teoriya îhtîmalê ji bo ravekirina mekanîzma û rêzikên bingehîn ên [[Sîstema kompleks|sîstemên kompleks]] jî tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/probability-theory |sernav=Probability theory {{!}} Definition, Examples, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-04 |roja-gihiştinê=2026-09-26 |ziman=en}}</ref> == Tarîx == Lêkolîna zanistî ya îhtimalê pêşkeftinek modern a matematîkê ye. [[Qumar]] temsîl dide ku di seranserê tarîxê de eleqeyek ji bo pîvandina ramanên îhtimalê hebûye, lê danasînên matematîkî yên rast pir dereng derketine holê. Sebebên pêşveçûna yawaş ya matematîka îhtimalê hene. Her çend lîstikên şansê motîvasyona lêkolîna matematîkî ya îhtimalê peyda kirin jî, pirsgirêkên bingehîn hîn jî ji hêla xurafeyan ve têne veşartin.<ref>[[John E. Freund|Freund, John.]] (1973) ''Introduction to Probability''. Dickenson {{isbn|978-0-8221-0078-2}} (p. 1)</ref> Ligorî [[Richard Jeffrey]], "Berî nîvê sedeya heftê, têgeha 'îhtimal' ([[Zimanê latînî|latînî]] ''probabilis'') tê maneya ''pejirandî'', û bi wê maneyê, bi yekdengî, ji bo raman û çalakiyê dihat bikaranîn. Çalakiyek an ramanek îhtimal ew bû ku însanên aqilmend dê di şert û mercan de bikin an bigirin."<ref name="Jeffrey">Jeffrey, R.C., ''Probability and the Art of Judgment,'' Cambridge University Press. (1992). pp. 54–55 . {{isbn|0-521-39459-7}}</ref> Lêbelê, bi taybetî di çarçoveyên qanûnî de, 'îhtimal' dikare ji bo pêşniyarên ku delîlên baş ji bo wan hebûn jî were sepandin.<ref name="Franklin">Franklin, J. (2001) ''The Science of Conjecture: Evidence and Probability Before Pascal,'' Johns Hopkins University Press. (rr. 22, 113, 127)</ref> [[Wêne:Cardano.jpg|thumb|140px|[[Gerolamo Cardano]] (sedeya 16an)]] [[Wêne:Christiaan Huygens-painting.jpeg|thumb|140px|[[Christiaan Huygens]], yek ji kitêbên yekêdi derbare îhtîmalê weşan kir (sedeya 17an).]] Zanyarê îtalî a sedeya şanzdehan [[Gerolamo Cardano]], tesîriya terîfkirina "[[Şans (îhtîmal)|şans]]" wekî rêjeya encamên erênî li hember encamên neyînî temsîl da (ew yek tê wê maneyê ku îhtîmala bûyerekê bi rêjeya encamên erênî li hember hejmara giştî ya encamên gengaz tê diyarkirin).<ref>{{cite web |url=http://www.columbia.edu/~pg2113/index_files/Gorroochurn-Some%20Laws.pdf |title=''Some laws and problems in classical probability and how Cardano anticipated them'' Gorrochum, P. ''Chance'' magazine 2012}}</ref> Ji bilî eserên destpêkê yên Cardano, teoriya îhtîmalan vedigere serdema pevguhertina nameyan di navbeya [[Pierre de Fermat]] û [[Blaise Pascal]] de (1654). [[Christiaan Huygens]] (1657) yekê lêkolîna zanistî ya naskirî li ser vê meseleyê pêşkêş kir.<ref>{{citation |last=Abrams |first=William |title=A Brief History of Probability |url=http://www.secondmoment.org/articles/probability.php |access-date=2008-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170724052656/http://www.secondmoment.org/articles/probability.php |archive-date=24 July 2017 |url-status=dead |publisher=Second Moment}}</ref> Esera [[Jakob Bernoulli]] ya bi navê ''[[Ars Conjectandi]]'' (piştî mirina wî, 1713) û ya [[Abraham de Moivre]] ya bi navê ''[[Doctrine of Chances]]'' (1718), ew mesele wekî şaxek ji matematîkê nirxandin.<ref>{{Cite book |title=Quantum leap : from Dirac and Feynman, across the universe, to human body and mind |last1=Ivancevic |first1=Vladimir G. |publisher=World Scientific |year=2008 |page=16 |isbn=978-981-281-927-7 |location=Singapore; Hackensack, NJ |last2=Ivancevic |first2=Tijana T.}}</ref> Kokên [[teoriya xeletiyê]] digihîjin esera [[Roger Cotes]] a bi navê ''Opera Miscellanea'' (ku piştî mirina wî di sala 1722an de hat weşandin), lêbelê nivîseke [[Thomas Simpson]] a sala 1755an (ku di 1756an de hat çapkirin) yekê car ew teorî li ser nîqaşa xeletiyên çavdêriyê bikaranî.<ref>{{Cite journal |last=Shoesmith |first=Eddie |date=November 1985 |title=Thomas Simpson and the arithmetic mean |journal=Historia Mathematica |language=en |volume=12 |issue=4 |pages=352–355 |doi=10.1016/0315-0860(85)90044-8 |doi-access=free}}</ref> Çapa nû ya vê nivîsê (1757) wan prensîbên bingehîn (''aksiyom'') temsîl dike ku xeletiyên erênî û neyînî xwedî eynî îhtîmala rûdanê ne, û ku hin sinorên diyarkirî çarçoveya gî xeletiyan diyar dikin. Simpson herwiha behsa xeletiyên berdewam dike û behsa kurveke îhtîmalê dike. Du yasayên ewil ên derbarê xeletiyan de, ku hatin pêşniyarkirin, ji aliyê [[Pierre-Simon Laplace]] ve hatin derxistin. Yasaya yekê di sala 1774an de hat weşandin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyeke dikare wekî fonksiyoneke eksponensiyel a mezinahiya hejmarî ya xeletiyê were îfadekirin, bêyî ku li temsîla wê (erênî an neyînîbûna wê) were nihêrîn. Yasaya duyê a xeletiyan di sala 1778an de ji aliyê Laplace ve hat pêşniyarkirin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyê fonksiyoneke eksponensiyel a çargoşeya xeletiyê ye.<ref name="Wilson1923">Wilson EB (1923) "First and second laws of error". [[Journal of the American Statistical Association]], 18, 143</ref> Yasaya duyê a xeletiyan wekî "belavbûna normal" an jî "yasaya Gauss" tê naskirin. "Ji hêla tarîxê ve zehmet e ku însan wê yasayê bispêre Gauss; çunkî Gauss, tevî jêhatîbûna xwe ya awarte ya di temenekî biçûk de, îhtîmaleke mezin e ku ew keşf nekiribe berî ku bigihîje temenê du saliyê."<ref name="Wilson1923" /> [[Daniel Bernoulli]] (1778) prensîba "esera herî mezin a îhtîmalên sîstemeke xeletiyên hevdem" (an jî xeletiyên ku bi hev re çêdibin) da nasîn. [[Wêne:Bendixen - Carl Friedrich Gauß, 1828.jpg|thumb|140px|Carl Friedrich Gauss]] [[Adrien-Marie Legendre]] (1805) metoda kêmtir a çargoşeyan pêşxist û di ''Nouvelles méthodes pour la détermination des orbites des comètes'' (Metodên Nû ji bo Diyarkirina Orbîtên Kometan) de da nasîn.<ref>{{cite web |url=http://statprob.com/encyclopedia/AdrienMarieLegendre.html |title="Adrien-Marie Legendre" (version 9) |website=StatProb: The Encyclopedia Sponsored by Statistics and Probability Societies |access-date=27 January 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160203070724/http://statprob.com/encyclopedia/AdrienMarieLegendre.html |archive-date=3 February 2016 |last1=Seneta |first1=Eugene William}}</ref> Nivîskarê îrlandî-amerîkî, [[Robert Adrain]], edîtorê "The Analyst" (1808), pêşî qanûna tesîsa çewtiyê derxist holê, <math display="block">\phi(x) = ce^{-h^2 x^2}</math> li vir <math>h</math> konstanteke girêdayî hûrgiliya çavdêriyê ye, û <math>c</math> faktoreke pîvanê ye ku piştrast dike rûbera di bin xetê de (kurvê) wekhevî 1ê be. Wî du îsbat pêşkêş kirin; ya duyê di eslê xwe de eynî îsbata [[John Herschel]] (1850) bû. Gauss di sala 1809an de yekê îsbat pêşkêş kir ku wisa xuya dike li Ewropayê dihat zanin (piştî ya Adrain, ew ya sêyê bû). Îsbatên din ji hêla Laplace (1810, 1812), Gauss (1823), [[James Ivory (matematîkvan)|James Ivory]] (1825, 1826), Hagen (1837), [[Friedrich Wilhelm Bessel|Friedrich Bessel]] (1838), [[William Fishburn Donkin|W.F. Donkin]] (1844, 1856) û [[Morgan Crofton]] (1870) ve hatin pêşkêşkirin. Kesên din ên ku beşdarî vê meseleyê bûn wan bûne: [[Robert Leslie Ellis|Ellis]] (1844), [[Augustus De Morgan|De Morgan]] (1864), [[James Whitbread Lee Glaisher|Glaisher]] (1872) û [[Giovanni Schiaparelli]] (1875). Formula Peters (1856) ya ji bo ''r'' ku xeletiya muhtemel a çavdêriyeke yekane ye, baş tê zanin. Di sedeya nozdehan de, di nav nivîskarên ku li ser teoriya giştî xebitîne de kesên wekî [[Pierre-Simon Laplace|Laplace]], [[Sylvestre François Lacroix|Sylvestre Lacroix]] (1816), Littrow (1833), [[Adolphe Quetelet]] (1853), [[Richard Dedekind]] (1860), Helmert (1872), [[Paul Matthieu Hermann Laurent|Hermann Laurent]] (1873), Liagre, Didion û [[Karl Pearson]] hebûn. [[Augustus De Morgan]] û [[George Boole]] şêwaza pêşkêşkirina teoriyê baştir kirin. Di sala 1906an de, [[Andrey Markov]] konsepta [[zincîra Markovê]] pêşkêş kir;<ref>{{cite web |url=http://www.statslab.cam.ac.uk/~rrw1/markov/M.pdf |title=Markov Chains |website=Statistical Laboratory |publisher=University of Cambridge |last=Weber |first=Richard}}</ref> wê konseptê di teoriya [[Pêvajoya stokastîk|pêvajoyên stokastîk]] û sepanên wê de rolek giring lîst. Teoriya modern a îhtîmalê ku li ser bingeha [[Pîvan (matematîk)|teoriya pîvanê]] hatiye avakirin, di sala 1931ê de ji heta [[Andrey Kolmogorov]] ve hate pêşxistin.<ref>{{cite journal |last1=Vitanyi |first1=Paul M.B. |date=1988 |title=Andrei Nikolaevich Kolmogorov |url=http://homepages.cwi.nl/~paulv/KOLMOGOROV.BIOGRAPHY.html |journal=CWI Quarterly |issue=1 |pages=3–18 |access-date=27 January 2016}}</ref> == Teoriya îhtîmalê == Mîna [[Teorî|teoriyên]] din, [[teoriya îhtîmalê]] jî temsîl kirina konseptên xwe ye bi awayekî formal, ango, bi wan konseptên ku dikarin ji maneya xwe ferq werin hesibandin. Ew konseptên formal ligorî yasayên matematîk û mantiqê tên bikaranîn û guhertin, û encamên ku derdikevin holê, dîsa di çarçoveya pirsgirêkê bixwe de tên şirovekirin an veguhestin. Bi kêmanî du hewldanên serkeftî ji bo formalîzekirina îhtîmalê hene: formulasyona [[Andrey Kolmogorov|Kolmogorov]] û formulasyona [[Richard Threlkeld Cox|Cox]]. Di formulasyona Kolmogorov de [[kom]] wekî bûyer û îhtîmal jî wekî [[Pîvan (matematîk)|pîvanek]] li ser koman tên şirovekirin. Di [[teorema Coxê]] de, îhtîmal wekî konsepteke bingehîn (ango, ya ku zêdetir nayê analîzkirin) tê girtin û giringî tê dayîn avakirina sîstemeke hevgirtî ji bo dayîna nirxên îhtîmalê ji pêşniyaran re. Di herdu rewşan de jî, yasayên îhtîmalê eynî in, tenê hûrgiliyên teknîkî ji hev ferq ne. Metodën din jî ji bo pîvandina nezelaliyê hene, wekî [[teoriya Dempster–Shafer]] an [[teoriya îmkanê]], lê ew di bingeh de ferq ne û bi yasayên îhtîmalê yên ku bi gelemperî tên zanin re li hev nayên. == Warên bikaranînê == Teoriya îhtimalê di jiyana rojane de di nirxandina [[rîsk]] û [[Modelê statîstîkî|modelkirinê]] de tê bikaranîn. Pîşesaziya sîgorteyê û [[Bazar (aborî)|bazar]] [[zanista aktuarî]] bikartînin da ku bihayê diyar bikin û biryarên bazirganiyê bidin. Hikumet metodên îhtimalê di [[hiqûqa hawirdorê]], analîza heqdariyê û [[rêziknameya fînansê]] de bikartînin. Meselayeke ji karanîna teoriya îhtimalê di bazirganiya sermayeyê de tesîra îhtimala têgihîştî ya her pevçûnek berfireh a [[Rojhilata Navîn]] li ser bihayên [[Neft|petrolê]] ye ku tesîrên pêlan li ser ekonomiyê bi tevahî dike. Nirxandinek ji hêla bazirganek kelûpelan ve ku herbek îhtîmaltir e dikare bihayên wê kelûpelê bilind an nizm bike, û ji bazirganên din re jî îşaretek wê ramanê bike. Li gorî vê yekê, îhtimal ne bi serbixwe û ne jî bi awayekî maqûl têne nirxandin. Teoriya fînansa tevgerî derket holê da ku tesîra ramana komî ya wisa li ser bihayê, li ser siyasetê û li ser aştî û pevçûnê diyar bike.<ref>Singh, Laurie (2010) "Whither Efficient Markets? Efficient Market Theory and Behavioral Finance". The Finance Professionals' Post, 2010.</ref> Ji bilî nirxandina darayî, îhtimal dikare ji bo analîzkirina trendên di [[Biyolojî|biyolojiyê]] de (mesela, belavbûna nexweşiyê) û herwiha [[Ekolojî|ekolojiyê]] de were bikaranîn.<ref name="Edwards_2012_2">{{cite journal |author-link=Anthony William Fairbank Edwards |date=September 2012 |title=Reginald Crundall Punnett: First Arthur Balfour Professor of Genetics, Cambridge, 1912 |department=Perspectives |journal=[[Genetics (journal)|Genetics]] |location=Gonville and Caius College, Cambridge, UK |publisher=[[Genetics Society of America]] |volume=192 |issue=1 |pages=3–13 |doi=10.1534/genetics.112.143552 |pmc=3430543 |pmid=22964834 |quote=[…] Punnett's square seems to have been a development of 1905, too late for the first edition of his ''Mendelism'' (May 1905) but much in evidence in ''Report III to the Evolution Committee of the Royal Society'' [(Bateson et al. 1906b) "received March 16, 1906"]. The earliest mention is contained in a letter to Bateson from Francis Galton dated October 1, 1905 (Edwards 2012). We have the testimony of Bateson (1909, p. 57) that "For the introduction of this system [the 'graphic method'], which greatly simplifies difficult cases, I am indebted to Mr. Punnett." […] The first published diagrams appeared in 1906. […] when Punnett published the second edition of his ''Mendelism'', he used a slightly different format ([…] Punnett 1907, p. 45) […] In the third edition (Punnett 1911, p. 34) he reverted to the arrangement […] with a description of the construction of what he called the "chessboard" method (although in truth it is more like a multiplication table). […] |author-first=Anthony William Fairbank |author-last=Edwards |quote-pages=5–6}} (11 pages)</ref> Wekî fînansê, nirxandina rîskê dikare wekî amûrek statîstîkî were bikaranîn da ku îhtîmala bûyerên nexwestî were hesab kirin, û dikare di bicîhanîna protokolan de ji bo dûrketina ji rewşên wiha bibe alîkar. Îhtîmal ji bo sêwirandina [[Lîstika şansê|lîstikên şansê]] tê bikaranîn da ku kasîno karibin qezencek garantîkirî bi dest bixin, lê di eynî zamanê de dravdanên ku ji bo teşwîqkirina berdewamiya lîstikê pir caran têne dayîn bidin lîstikvanan.<ref>{{cite journal |last1=Gao |first1=J.Z. |last2=Fong |first2=D. |last3=Liu |first3=X. |date=April 2011 |title=Mathematical analyses of casino rebate systems for VIP gambling |journal=International Gambling Studies |volume=11 |issue=1 |pages=93–106 |doi=10.1080/14459795.2011.552575 |s2cid=144540412}}</ref> Yek ji bikaranînên dî ên giring yê teoriya îhtîmalê di heyata rojane de, meseleya [[Pêbawerî|pêbaweriyê]] ye. Di sêwirana gelek eserên xerîdariyê de, wekî [[otomobîl]] û amûrên [[Elektronîk|elektronîkî]], teoriya pêbaweriyê tê bikaranîn da ku îhtîmala têkçûnê were kêm kirin. Îhtîmala têkçûnê dikare tesîra li biryarên hilberîner ên têkildarî garantiya eserê bike.<ref>{{Cite journal |last1=Gorman |first1=Michael F. |year=2010 |title=Management Insights |journal=Management Science |volume=56 |pages=iv–vii |doi=10.1287/mnsc.1090.1132 |doi-access=}}</ref> [[Modela zimanê keşê]] (''cache language model'') û modelên din ên statîstîkî ên zimên ku di prosekirina zimanê xwezayî de tên bikaranîn jî, meselayên bikaranîna teoriya îhtîmalê ne. == Metodên matematîkê == [[Wêne:Probability vs odds.svg|thumb|Hesabkirina îhtîmal (rîsk) û şans]]Ezmûnekê bifikirin ku dikare çendîn encaman derxîne holê. Koma gî encamên gengaz wekî "[[Qada nimûne|qada nimûneyê]]" ya ezmûnê tê binavkirin ku carinan bi sembola '''Ω''' tê temsîl kirin. [[Koma qûwetê]] ya qada nimûneyê, bi rêya liçavgirtina gî komên ferq yên encamên gengaz pêk tê. Mesela avêtina zarê dikare şeş encamên gengaz derxîne holê. Komeke encamên gengaz ew e ku tê de hejmareke tek (ne cot) li ser zarê derdikeve. Bi vî awayî, binekoma {1,3,5} elementeke koma qûwetê ya qada nimûneyê ya avêtina zarê ye. Ew kom wekî "bûyer" tên binavkirin. Di wê rewşê de, {1,3,5} ew bûyer e ku tê de zar li ser hejmareke tek dikeve. Eger encamên ku bi rastî çêdibin di nav bûyereke diyarkirî de bin, tê gotin ku ew bûyer pêk hatiye. Îhtîmal metodek e ji bo dayîna nirxekî di navbera sifir û yekê de ji her bûyerekê re, bi wê şertê ku ji bo bûyera ku ji hemû encamên gengaz pêk tê (di mesela me de, bûyera {1,2,3,4,5,6}), nirxê yekê were diyarkirin. Ji bo ku tiştek wekî îhtîmal were hesibandin, divê ew diyarkirina nirxan wê şertê pêk bîne ku ji bo her komeke bûyerên ku hevdu derdixin derve (ango bûyerên bêyî ti encamên hevpar, wekî bûyerên {1,6}, {3} û {2,4}), îhtîmala pêkhatina herî kêm yek ji wan bûyeran, bi rêya komkirina îhtîmalên gî bûyerên takekesî tê bidestxistin.<ref>{{cite book |title=A First course in Probability |last=Ross |first=Sheldon M. |publisher=Pearson Prentice Hall |date=2010 |pages=26–27 |isbn=9780136033134 |edition=8th}}</ref> Îhtîmala [[Bûyer|bûyereke]] A bi awayê <math>P(A)</math>,<ref name=":2">{{Cite web |url=https://mathworld.wolfram.com/Probability.html |title=Probability |website=mathworld.wolfram.com |access-date=2020-09-10 |language=en |last=Weisstein |first=Eric W.}}</ref> <math>p(A)</math> an jî <math>\text{Pr}(A)</math> tê nivîsîn. Ew terîfa matematîkî ya îhtîmalê, bi bikaranîna konsepta pîvanê dikare ji bo fezayên nimûneyê yên bêsinor û heta fezayên nimûneyê yên nehejmartinbar jî were berfirehkirin. Berevajî an temamkera bûyereke A, bûyera [ne A] ye (ango bûyera ku A lê nayê pêkanîn); ev yek bi gelemperî bi awayên <math>A', A^c</math>, <math>\overline{A}, A^\complement, \neg A</math> an jî <math>{\sim}A</math> tê temsîl kirin û îhtîmala wê bi rêya ''P''(ne A) = 1 − ''P''(A) tê diyarkirin. Mesela îhtîmala ku di zarê şeş-rûyî de hejmara şeş neyê kişandin, ev e 1 – (îhtîmala kişandina şeşê) = {{nowrap|1=1 − {{sfrac|1|6}} = {{sfrac|5|6}}.}}⁠ Eger di carek pêkanîna ceribandinekê de du bûyerên ''A'' û ''B'' pêk werin, ew yek wekî hevbirîn an jî îhtîmala hevbeş a ''A'' û ''B'' tê binavkirin û bi awayê <math>P(A \cap B)</math> tê temsîl kirin. === Bûyerên serbixwe === [[Wêne:Mutually Exclusive and Non-exclusive Probability Events.jpg|thumb|Bûyerên A û B di qada Ω de wekî hevdu-derxîner li hemberî ne-hevdu-derxîner têne temsîl kirin.]]Eger du bûyerên A û B serbixwe bin, wê çaxê îhtîmala hevbeş ew e <math display="block" qid="Q120632573">P(A \mbox{ û }B) = P(A \cap B) = P(A) P(B).</math> Mesela eger du pere bên avêtin, îhtîmala ku her du jî "ser" derkevin ew e: <math>\tfrac{1}{2}\times\tfrac{1}{2} = \tfrac{1}{4}.</math> === Bûyerên ku hevdu derdixin === Eger bûyera ''A'' an jî bûyera ''B'' dikarin çêbibin lê qet herdu jî di eynî çaxê de çênebin, wê çaxê ji wan re bûyerên hevdu nelihev tên gotin. Eger du bûyer hevdu nelihev bin, wê çaxê îhtîmala çêbûna herduyan wekî <math>P(A \cap B)</math> û <math display="block">P(A \mbox{ and }B) = P(A \cap B) = 0</math> Eger du bûyer ji hev ferq bin, wê çaxê îhtîmala çêbûna yek ji wan wekî <math>P(A \cup B)</math> û tê temsîl kirin. <math display="block">P(A\mbox{ an }B) = P(A \cup B)= P(A) + P(B) - P(A \cap B) = P(A) + P(B) - 0 = P(A) + P(B)</math> Bo mesele, îhtîmala hatina 1 an 2yê di zarê şeş-rûyî de ew e: <math>P(1\mbox{ or }2) = P(1) + P(2) = \tfrac{1}{6} + \tfrac{1}{6} = \tfrac{1}{3}.</math> === Bûyerên ku ne (pêwîst) hevdu derdixin derve === Eger bûyer (pêwîst) ji hev ferq nebin, wê çaxê <math display="block">P\left(A \hbox{ an } B\right) = P(A \cup B) = P\left(A\right)+P\left(B\right)-P\left(A \mbox{ û } B\right).</math> Formeke din <math display="block"> P\left( A\cup B\right) =P\left( A\right) +P\left( B\right) -P\left( A\cap B\right) </math> Mesela wexta ku însan kartekê ji desteyeke kartan dikişîne, îhtîmala bidestxistina karta "dil" an jî karta "resimî" (J, Q, K) (an jî her duyan bi hev re) ew e:<math>\tfrac{13}{52} + \tfrac{12}{52} - \tfrac{3}{52} = \tfrac{11}{26},</math> ji ber ku di nav 52 kartên desteyê de, 13 kart "dil" in, 12 kart "resimî" ne û 3 kart jî her du taybetmendiyan li xwe digirin: li vir, ew 3 kartên ku her du taybetmendiyan li xwe digirin, hem di nav wan "13 kartên dil" de û hem jî di nav wan "12 kartên resimî" de cih digirin, lê divê tenê carekê bên hejmartin. Ew dikare ji bo gelek bûyerên ku ne lazim ye hevdu derxînin (ango ne lazim e hevdu-neguncaw bin), bêtir were berfirehkirin. Ji bo sê bûyeran, ew yek bi vî awayî dimeşe: <math display="block"> \begin{aligned}P\left( A\cup B\cup C\right) =&P\left( \left( A\cup B\right) \cup C\right) \\ =&P\left( A\cup B\right) +P\left( C\right) -P\left( \left( A\cup B\right) \cap C\right) \\ =&P\left( A\right) +P\left( B\right) -P\left( A\cap B\right) +P\left( C\right) -P\left( \left( A\cap C\right) \cup \left( B\cap C\right) \right) \\ =&P\left( A\right) +P\left( B\right) +P\left( C\right) -P\left( A\cap B\right) -\left( P\left( A\cap C\right) +P\left( B\cap C\right) -P\left( \left( A\cap C\right) \cap \left( B\cap C\right) \right) \right) \\ P\left( A\cup B\cup C\right) =&P\left( A\right) +P\left( B\right) +P\left( C\right) -P\left( A\cap B\right) -P\left( A\cap C\right) -P\left( B\cap C\right) +P\left( A\cap B\cap C\right) \end{aligned} </math> Îcar tê dîtin ku ew şablon dikare ji bo her hejmarek ji bûyeran were dubarekirin. === Îhtîmala şertî === ''[[Îhtîmala şertî]]'' îhtîmala bûyerek ''A'' ye, bi dayîna bûyerek din ''B''. Îhtîmala şertî wekî <math>P(A \mid B)</math> tê nivîsîn, û wekî "îhtîmala ''A'', bi dayîna ''B''" tê xwendin. Ew bi vê tê terîf kirin <math display="block">P(A \mid B) = \frac{P(A \cap B)}{P(B)}\,</math> Eger <math>P(B)=0</math> be, wê çaxê <math>P(A \mid B)</math> bi vê derbirînê bi awayekî resmî [[Ne-terîfbar (matematîk)|nayê terîf kirin]]. Di wê rewşê de <math>A</math> û <math>B</math> serbixwe ne, ji ber ku <math>P(A \cap B) = P(A)P(B) = 0.</math> Lêbelê mimkun e ku ji bo hin bûyerên xwedî îhtîmala sifir, îhtîmaleke şertî were terîf kirin; mesela bi bikaranîna [[σ-cebîr]] ji bo wan cure bûyeran. Mesela di kîsekî de ku 2 gogên sor û 2 gogên şîn tê de ne (bi giştî 4 gog), îhtîmala derxistina gogeke sor <math>1/2;</math> ye; lêbelê wexta ku goga duyê tê derxistin, îhtîmala ku ew gog sor an şîn be, bi wê goga ku berê hatiye derxistin ve girêdayî ye. Mesela eger gogeke sor hatibe derxistin, wê wextê îhtîmala hilbijartina gogeke sor a din dibe <math>1/3,</math> ji ber ku tenê 1 goga sor û 2 gogên şîn dimînin. Û eger berê gogeke şîn hatibe derxistin, îhtîmala derxistina gogeke sor dibe <math>2/3.</math> === Îhtîmala berevajî === Di [[teoriya îhtîmalê]] û bikaranînên wê de, [[Teorema Bayesê|''yasaya Bayesê'']] têkiliya di navbeya îhtîmalên bûyera <math>A_1</math> û bûyera <math>A_2,</math> de diyar dike, hem berî û hem jî piştî şertkirina li ser bingeha bûyereke din a wekî <math>B.</math> Rêjeya îhtîmalên <math>A_1</math> li hember <math>A_2</math> bi hêsanî tê maneya rêjeya îhtîmalên her du bûyeran. Wexta ku ne tenê du, lê hejmareke zêde ya bûyerên <math>A</math> (bi awayekî giştî) têne nirxandin, ew metod dikare bi wî awayî were îfadekirin: îhtîmala paşîn (''posterior'') bi encama lêkdana îhtîmala pêşîn (''prior'') û îhtîmala şertî (''likelihood'') re di têkiliya rêjeyî de ye, ango <math>P(A|B)\propto P(A) P(B|A)</math>; li vir, nîşana têkiliya rêjeyî (proportionality) tê wê maneyê ku aliyê çepê bi aliyê rastê re di têkiliya rêjeyî de ye (ango, wekhev e bi nirxekî sabît ku bi aliyê rastê ve hatiye zêdekirin/lêkdan) çaxa ku <math>A</math> diguhere û <math>B</math> sabît an diyarkirî dimîne (Lee, 2012; Bertsch McGrayne, 2012). Ew form vedigere serdema Laplace (1774) û Cournot (1843); binêre Fienberg (2005). === Kurteya îhtîmalan === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align: left;" |+Kurteya îhtîmalan |- ! scope="col" | Bûyer ! scope="col" | Îhtîmal |- ! scope="row" style="text-align: center;" | A | <math>P(A)\in[0,1]</math> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ne A | <math>P(A^\complement)=1-P(A)\,</math> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | A an B | <math>\begin{align} P(A\cup B) & = P(A)+P(B)-P(A\cap B) \\ P(A\cup B) & = P(A)+P(B) \qquad\mbox{eger A û B hevdu derdixin} \\ \end{align}</math> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | A û B | <math>\begin{align} P(A\cap B) & = P(A|B)P(B) = P(B|A)P(A)\\ P(A\cap B) & = P(A)P(B) \qquad\mbox{eger A û B serbixwe ne}\\ \end{align}</math> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | A dide B | <math>P(A \mid B) = \frac{P(A \cap B)}{P(B)} = \frac{P(B|A)P(A)}{P(B)} \,</math> |} == Binêre == * [[Logarîtma]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] g67slucyo584jd4p7w6khdgxbq868rm 2095869 2095868 2026-09-26T10:17:54Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Matematîk]] 2095869 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Dice Distribution (bar).svg|thumb|Îhtîmalên hatina çend hejmaran bi karanîna du zaran]] '''Îhtîmal''' an jî '''dibetî''', bi bûyer û terîfên hejmarî yên derbarê îhtîmala pêkhatina wan de mijûl dibe. Îhtîmala bûyerekê hejmareke di navbera 0 û 1 de ye; çiqas ew hejmar mezintir be, ew qas îhtîmala pêkhatina bûyerê zêdetir e.<ref name="Stuart and Ord 2009">"Kendall's Advanced Theory of Statistics, Volume 1: Distribution Theory", Alan Stuart and Keith Ord, 6th ed., (2009), {{ISBN|978-0-534-24312-8}}.</ref><ref name="Feller">William Feller, ''An Introduction to Probability Theory and Its Applications'', vol.&nbsp;1, 3rd ed., (1968), Wiley, {{ISBN|0-471-25708-7}}.</ref> Ew hejmar bi gelemperî wekî rêje (%), di navbeya %0 û %100 de, tê temsîl kirin. Meselakek hêsan avêtina pereyekî adil (bêalî) e. Ji ber ku pere adil e, îhtîmala her du encaman ("ser" û "bin") wekhev e; îhtîmala "ser"ê bi îhtîmala "bin"ê re wekhev e; û ji ber ku tu encamên dî nînin, îhtîmala derketina "ser" an "bin"ê 1/2 ye (ku dikare wekî 0.5 an jî %50 jî were nivîsîn). Di [[Teoriya îhtîmalê|''teoriya îhtîmalê'']] de, ji bo van konseptan formulasyoneke matematîkî ya li ser bingeha aksiomantîk hatiye danîn; ew teorî di warên wekî [[Amar|statîstîk]], [[matematîk]], [[zanist]], [[fînans]], [[qumar]], [[jîriya çêkirî]], [[fêrbûna makîneyê]], [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya lîstikan]] û [[Felsefe|felsefeyê]] de bi berfirehî tê bikaranîn, mesela, ji bo derxistina encaman derbarê frekansa pêşbînîkirî ya bûyeran de. Herwiha, teoriya îhtîmalê ji bo ravekirina mekanîzma û rêzikên bingehîn ên [[Sîstema kompleks|sîstemên kompleks]] jî tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/probability-theory |sernav=Probability theory {{!}} Definition, Examples, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-04 |roja-gihiştinê=2026-09-26 |ziman=en}}</ref> == Tarîx == Lêkolîna zanistî ya îhtimalê pêşkeftinek modern a matematîkê ye. [[Qumar]] temsîl dide ku di seranserê tarîxê de eleqeyek ji bo pîvandina ramanên îhtimalê hebûye, lê danasînên matematîkî yên rast pir dereng derketine holê. Sebebên pêşveçûna yawaş ya matematîka îhtimalê hene. Her çend lîstikên şansê motîvasyona lêkolîna matematîkî ya îhtimalê peyda kirin jî, pirsgirêkên bingehîn hîn jî ji hêla xurafeyan ve têne veşartin.<ref>[[John E. Freund|Freund, John.]] (1973) ''Introduction to Probability''. Dickenson {{isbn|978-0-8221-0078-2}} (p. 1)</ref> Ligorî [[Richard Jeffrey]], "Berî nîvê sedeya heftê, têgeha 'îhtimal' ([[Zimanê latînî|latînî]] ''probabilis'') tê maneya ''pejirandî'', û bi wê maneyê, bi yekdengî, ji bo raman û çalakiyê dihat bikaranîn. Çalakiyek an ramanek îhtimal ew bû ku însanên aqilmend dê di şert û mercan de bikin an bigirin."<ref name="Jeffrey">Jeffrey, R.C., ''Probability and the Art of Judgment,'' Cambridge University Press. (1992). pp. 54–55 . {{isbn|0-521-39459-7}}</ref> Lêbelê, bi taybetî di çarçoveyên qanûnî de, 'îhtimal' dikare ji bo pêşniyarên ku delîlên baş ji bo wan hebûn jî were sepandin.<ref name="Franklin">Franklin, J. (2001) ''The Science of Conjecture: Evidence and Probability Before Pascal,'' Johns Hopkins University Press. (rr. 22, 113, 127)</ref> [[Wêne:Cardano.jpg|thumb|140px|[[Gerolamo Cardano]] (sedeya 16an)]] [[Wêne:Christiaan Huygens-painting.jpeg|thumb|140px|[[Christiaan Huygens]], yek ji kitêbên yekêdi derbare îhtîmalê weşan kir (sedeya 17an).]] Zanyarê îtalî a sedeya şanzdehan [[Gerolamo Cardano]], tesîriya terîfkirina "[[Şans (îhtîmal)|şans]]" wekî rêjeya encamên erênî li hember encamên neyînî temsîl da (ew yek tê wê maneyê ku îhtîmala bûyerekê bi rêjeya encamên erênî li hember hejmara giştî ya encamên gengaz tê diyarkirin).<ref>{{cite web |url=http://www.columbia.edu/~pg2113/index_files/Gorroochurn-Some%20Laws.pdf |title=''Some laws and problems in classical probability and how Cardano anticipated them'' Gorrochum, P. ''Chance'' magazine 2012}}</ref> Ji bilî eserên destpêkê yên Cardano, teoriya îhtîmalan vedigere serdema pevguhertina nameyan di navbeya [[Pierre de Fermat]] û [[Blaise Pascal]] de (1654). [[Christiaan Huygens]] (1657) yekê lêkolîna zanistî ya naskirî li ser vê meseleyê pêşkêş kir.<ref>{{citation |last=Abrams |first=William |title=A Brief History of Probability |url=http://www.secondmoment.org/articles/probability.php |access-date=2008-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170724052656/http://www.secondmoment.org/articles/probability.php |archive-date=24 July 2017 |url-status=dead |publisher=Second Moment}}</ref> Esera [[Jakob Bernoulli]] ya bi navê ''[[Ars Conjectandi]]'' (piştî mirina wî, 1713) û ya [[Abraham de Moivre]] ya bi navê ''[[Doctrine of Chances]]'' (1718), ew mesele wekî şaxek ji matematîkê nirxandin.<ref>{{Cite book |title=Quantum leap : from Dirac and Feynman, across the universe, to human body and mind |last1=Ivancevic |first1=Vladimir G. |publisher=World Scientific |year=2008 |page=16 |isbn=978-981-281-927-7 |location=Singapore; Hackensack, NJ |last2=Ivancevic |first2=Tijana T.}}</ref> Kokên [[teoriya xeletiyê]] digihîjin esera [[Roger Cotes]] a bi navê ''Opera Miscellanea'' (ku piştî mirina wî di sala 1722an de hat weşandin), lêbelê nivîseke [[Thomas Simpson]] a sala 1755an (ku di 1756an de hat çapkirin) yekê car ew teorî li ser nîqaşa xeletiyên çavdêriyê bikaranî.<ref>{{Cite journal |last=Shoesmith |first=Eddie |date=November 1985 |title=Thomas Simpson and the arithmetic mean |journal=Historia Mathematica |language=en |volume=12 |issue=4 |pages=352–355 |doi=10.1016/0315-0860(85)90044-8 |doi-access=free}}</ref> Çapa nû ya vê nivîsê (1757) wan prensîbên bingehîn (''aksiyom'') temsîl dike ku xeletiyên erênî û neyînî xwedî eynî îhtîmala rûdanê ne, û ku hin sinorên diyarkirî çarçoveya gî xeletiyan diyar dikin. Simpson herwiha behsa xeletiyên berdewam dike û behsa kurveke îhtîmalê dike. Du yasayên ewil ên derbarê xeletiyan de, ku hatin pêşniyarkirin, ji aliyê [[Pierre-Simon Laplace]] ve hatin derxistin. Yasaya yekê di sala 1774an de hat weşandin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyeke dikare wekî fonksiyoneke eksponensiyel a mezinahiya hejmarî ya xeletiyê were îfadekirin, bêyî ku li temsîla wê (erênî an neyînîbûna wê) were nihêrîn. Yasaya duyê a xeletiyan di sala 1778an de ji aliyê Laplace ve hat pêşniyarkirin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyê fonksiyoneke eksponensiyel a çargoşeya xeletiyê ye.<ref name="Wilson1923">Wilson EB (1923) "First and second laws of error". [[Journal of the American Statistical Association]], 18, 143</ref> Yasaya duyê a xeletiyan wekî "belavbûna normal" an jî "yasaya Gauss" tê naskirin. "Ji hêla tarîxê ve zehmet e ku însan wê yasayê bispêre Gauss; çunkî Gauss, tevî jêhatîbûna xwe ya awarte ya di temenekî biçûk de, îhtîmaleke mezin e ku ew keşf nekiribe berî ku bigihîje temenê du saliyê."<ref name="Wilson1923" /> [[Daniel Bernoulli]] (1778) prensîba "esera herî mezin a îhtîmalên sîstemeke xeletiyên hevdem" (an jî xeletiyên ku bi hev re çêdibin) da nasîn. [[Wêne:Bendixen - Carl Friedrich Gauß, 1828.jpg|thumb|140px|Carl Friedrich Gauss]] [[Adrien-Marie Legendre]] (1805) metoda kêmtir a çargoşeyan pêşxist û di ''Nouvelles méthodes pour la détermination des orbites des comètes'' (Metodên Nû ji bo Diyarkirina Orbîtên Kometan) de da nasîn.<ref>{{cite web |url=http://statprob.com/encyclopedia/AdrienMarieLegendre.html |title="Adrien-Marie Legendre" (version 9) |website=StatProb: The Encyclopedia Sponsored by Statistics and Probability Societies |access-date=27 January 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160203070724/http://statprob.com/encyclopedia/AdrienMarieLegendre.html |archive-date=3 February 2016 |last1=Seneta |first1=Eugene William}}</ref> Nivîskarê îrlandî-amerîkî, [[Robert Adrain]], edîtorê "The Analyst" (1808), pêşî qanûna tesîsa çewtiyê derxist holê, <math display="block">\phi(x) = ce^{-h^2 x^2}</math> li vir <math>h</math> konstanteke girêdayî hûrgiliya çavdêriyê ye, û <math>c</math> faktoreke pîvanê ye ku piştrast dike rûbera di bin xetê de (kurvê) wekhevî 1ê be. Wî du îsbat pêşkêş kirin; ya duyê di eslê xwe de eynî îsbata [[John Herschel]] (1850) bû. Gauss di sala 1809an de yekê îsbat pêşkêş kir ku wisa xuya dike li Ewropayê dihat zanin (piştî ya Adrain, ew ya sêyê bû). Îsbatên din ji hêla Laplace (1810, 1812), Gauss (1823), [[James Ivory (matematîkvan)|James Ivory]] (1825, 1826), Hagen (1837), [[Friedrich Wilhelm Bessel|Friedrich Bessel]] (1838), [[William Fishburn Donkin|W.F. Donkin]] (1844, 1856) û [[Morgan Crofton]] (1870) ve hatin pêşkêşkirin. Kesên din ên ku beşdarî vê meseleyê bûn wan bûne: [[Robert Leslie Ellis|Ellis]] (1844), [[Augustus De Morgan|De Morgan]] (1864), [[James Whitbread Lee Glaisher|Glaisher]] (1872) û [[Giovanni Schiaparelli]] (1875). Formula Peters (1856) ya ji bo ''r'' ku xeletiya muhtemel a çavdêriyeke yekane ye, baş tê zanin. Di sedeya nozdehan de, di nav nivîskarên ku li ser teoriya giştî xebitîne de kesên wekî [[Pierre-Simon Laplace|Laplace]], [[Sylvestre François Lacroix|Sylvestre Lacroix]] (1816), Littrow (1833), [[Adolphe Quetelet]] (1853), [[Richard Dedekind]] (1860), Helmert (1872), [[Paul Matthieu Hermann Laurent|Hermann Laurent]] (1873), Liagre, Didion û [[Karl Pearson]] hebûn. [[Augustus De Morgan]] û [[George Boole]] şêwaza pêşkêşkirina teoriyê baştir kirin. Di sala 1906an de, [[Andrey Markov]] konsepta [[zincîra Markovê]] pêşkêş kir;<ref>{{cite web |url=http://www.statslab.cam.ac.uk/~rrw1/markov/M.pdf |title=Markov Chains |website=Statistical Laboratory |publisher=University of Cambridge |last=Weber |first=Richard}}</ref> wê konseptê di teoriya [[Pêvajoya stokastîk|pêvajoyên stokastîk]] û sepanên wê de rolek giring lîst. Teoriya modern a îhtîmalê ku li ser bingeha [[Pîvan (matematîk)|teoriya pîvanê]] hatiye avakirin, di sala 1931ê de ji heta [[Andrey Kolmogorov]] ve hate pêşxistin.<ref>{{cite journal |last1=Vitanyi |first1=Paul M.B. |date=1988 |title=Andrei Nikolaevich Kolmogorov |url=http://homepages.cwi.nl/~paulv/KOLMOGOROV.BIOGRAPHY.html |journal=CWI Quarterly |issue=1 |pages=3–18 |access-date=27 January 2016}}</ref> == Teoriya îhtîmalê == Mîna [[Teorî|teoriyên]] din, [[teoriya îhtîmalê]] jî temsîl kirina konseptên xwe ye bi awayekî formal, ango, bi wan konseptên ku dikarin ji maneya xwe ferq werin hesibandin. Ew konseptên formal ligorî yasayên matematîk û mantiqê tên bikaranîn û guhertin, û encamên ku derdikevin holê, dîsa di çarçoveya pirsgirêkê bixwe de tên şirovekirin an veguhestin. Bi kêmanî du hewldanên serkeftî ji bo formalîzekirina îhtîmalê hene: formulasyona [[Andrey Kolmogorov|Kolmogorov]] û formulasyona [[Richard Threlkeld Cox|Cox]]. Di formulasyona Kolmogorov de [[kom]] wekî bûyer û îhtîmal jî wekî [[Pîvan (matematîk)|pîvanek]] li ser koman tên şirovekirin. Di [[teorema Coxê]] de, îhtîmal wekî konsepteke bingehîn (ango, ya ku zêdetir nayê analîzkirin) tê girtin û giringî tê dayîn avakirina sîstemeke hevgirtî ji bo dayîna nirxên îhtîmalê ji pêşniyaran re. Di herdu rewşan de jî, yasayên îhtîmalê eynî in, tenê hûrgiliyên teknîkî ji hev ferq ne. Metodën din jî ji bo pîvandina nezelaliyê hene, wekî [[teoriya Dempster–Shafer]] an [[teoriya îmkanê]], lê ew di bingeh de ferq ne û bi yasayên îhtîmalê yên ku bi gelemperî tên zanin re li hev nayên. == Warên bikaranînê == Teoriya îhtimalê di jiyana rojane de di nirxandina [[rîsk]] û [[Modelê statîstîkî|modelkirinê]] de tê bikaranîn. Pîşesaziya sîgorteyê û [[Bazar (aborî)|bazar]] [[zanista aktuarî]] bikartînin da ku bihayê diyar bikin û biryarên bazirganiyê bidin. Hikumet metodên îhtimalê di [[hiqûqa hawirdorê]], analîza heqdariyê û [[rêziknameya fînansê]] de bikartînin. Meselayeke ji karanîna teoriya îhtimalê di bazirganiya sermayeyê de tesîra îhtimala têgihîştî ya her pevçûnek berfireh a [[Rojhilata Navîn]] li ser bihayên [[Neft|petrolê]] ye ku tesîrên pêlan li ser ekonomiyê bi tevahî dike. Nirxandinek ji hêla bazirganek kelûpelan ve ku herbek îhtîmaltir e dikare bihayên wê kelûpelê bilind an nizm bike, û ji bazirganên din re jî îşaretek wê ramanê bike. Li gorî vê yekê, îhtimal ne bi serbixwe û ne jî bi awayekî maqûl têne nirxandin. Teoriya fînansa tevgerî derket holê da ku tesîra ramana komî ya wisa li ser bihayê, li ser siyasetê û li ser aştî û pevçûnê diyar bike.<ref>Singh, Laurie (2010) "Whither Efficient Markets? Efficient Market Theory and Behavioral Finance". The Finance Professionals' Post, 2010.</ref> Ji bilî nirxandina darayî, îhtimal dikare ji bo analîzkirina trendên di [[Biyolojî|biyolojiyê]] de (mesela, belavbûna nexweşiyê) û herwiha [[Ekolojî|ekolojiyê]] de were bikaranîn.<ref name="Edwards_2012_2">{{cite journal |author-link=Anthony William Fairbank Edwards |date=September 2012 |title=Reginald Crundall Punnett: First Arthur Balfour Professor of Genetics, Cambridge, 1912 |department=Perspectives |journal=[[Genetics (journal)|Genetics]] |location=Gonville and Caius College, Cambridge, UK |publisher=[[Genetics Society of America]] |volume=192 |issue=1 |pages=3–13 |doi=10.1534/genetics.112.143552 |pmc=3430543 |pmid=22964834 |quote=[…] Punnett's square seems to have been a development of 1905, too late for the first edition of his ''Mendelism'' (May 1905) but much in evidence in ''Report III to the Evolution Committee of the Royal Society'' [(Bateson et al. 1906b) "received March 16, 1906"]. The earliest mention is contained in a letter to Bateson from Francis Galton dated October 1, 1905 (Edwards 2012). We have the testimony of Bateson (1909, p. 57) that "For the introduction of this system [the 'graphic method'], which greatly simplifies difficult cases, I am indebted to Mr. Punnett." […] The first published diagrams appeared in 1906. […] when Punnett published the second edition of his ''Mendelism'', he used a slightly different format ([…] Punnett 1907, p. 45) […] In the third edition (Punnett 1911, p. 34) he reverted to the arrangement […] with a description of the construction of what he called the "chessboard" method (although in truth it is more like a multiplication table). […] |author-first=Anthony William Fairbank |author-last=Edwards |quote-pages=5–6}} (11 pages)</ref> Wekî fînansê, nirxandina rîskê dikare wekî amûrek statîstîkî were bikaranîn da ku îhtîmala bûyerên nexwestî were hesab kirin, û dikare di bicîhanîna protokolan de ji bo dûrketina ji rewşên wiha bibe alîkar. Îhtîmal ji bo sêwirandina [[Lîstika şansê|lîstikên şansê]] tê bikaranîn da ku kasîno karibin qezencek garantîkirî bi dest bixin, lê di eynî zamanê de dravdanên ku ji bo teşwîqkirina berdewamiya lîstikê pir caran têne dayîn bidin lîstikvanan.<ref>{{cite journal |last1=Gao |first1=J.Z. |last2=Fong |first2=D. |last3=Liu |first3=X. |date=April 2011 |title=Mathematical analyses of casino rebate systems for VIP gambling |journal=International Gambling Studies |volume=11 |issue=1 |pages=93–106 |doi=10.1080/14459795.2011.552575 |s2cid=144540412}}</ref> Yek ji bikaranînên dî ên giring yê teoriya îhtîmalê di heyata rojane de, meseleya [[Pêbawerî|pêbaweriyê]] ye. Di sêwirana gelek eserên xerîdariyê de, wekî [[otomobîl]] û amûrên [[Elektronîk|elektronîkî]], teoriya pêbaweriyê tê bikaranîn da ku îhtîmala têkçûnê were kêm kirin. Îhtîmala têkçûnê dikare tesîra li biryarên hilberîner ên têkildarî garantiya eserê bike.<ref>{{Cite journal |last1=Gorman |first1=Michael F. |year=2010 |title=Management Insights |journal=Management Science |volume=56 |pages=iv–vii |doi=10.1287/mnsc.1090.1132 |doi-access=}}</ref> [[Modela zimanê keşê]] (''cache language model'') û modelên din ên statîstîkî ên zimên ku di prosekirina zimanê xwezayî de tên bikaranîn jî, meselayên bikaranîna teoriya îhtîmalê ne. == Metodên matematîkê == [[Wêne:Probability vs odds.svg|thumb|Hesabkirina îhtîmal (rîsk) û şans]]Ezmûnekê bifikirin ku dikare çendîn encaman derxîne holê. Koma gî encamên gengaz wekî "[[Qada nimûne|qada nimûneyê]]" ya ezmûnê tê binavkirin ku carinan bi sembola '''Ω''' tê temsîl kirin. [[Koma qûwetê]] ya qada nimûneyê, bi rêya liçavgirtina gî komên ferq yên encamên gengaz pêk tê. Mesela avêtina zarê dikare şeş encamên gengaz derxîne holê. Komeke encamên gengaz ew e ku tê de hejmareke tek (ne cot) li ser zarê derdikeve. Bi vî awayî, binekoma {1,3,5} elementeke koma qûwetê ya qada nimûneyê ya avêtina zarê ye. Ew kom wekî "bûyer" tên binavkirin. Di wê rewşê de, {1,3,5} ew bûyer e ku tê de zar li ser hejmareke tek dikeve. Eger encamên ku bi rastî çêdibin di nav bûyereke diyarkirî de bin, tê gotin ku ew bûyer pêk hatiye. Îhtîmal metodek e ji bo dayîna nirxekî di navbera sifir û yekê de ji her bûyerekê re, bi wê şertê ku ji bo bûyera ku ji hemû encamên gengaz pêk tê (di mesela me de, bûyera {1,2,3,4,5,6}), nirxê yekê were diyarkirin. Ji bo ku tiştek wekî îhtîmal were hesibandin, divê ew diyarkirina nirxan wê şertê pêk bîne ku ji bo her komeke bûyerên ku hevdu derdixin derve (ango bûyerên bêyî ti encamên hevpar, wekî bûyerên {1,6}, {3} û {2,4}), îhtîmala pêkhatina herî kêm yek ji wan bûyeran, bi rêya komkirina îhtîmalên gî bûyerên takekesî tê bidestxistin.<ref>{{cite book |title=A First course in Probability |last=Ross |first=Sheldon M. |publisher=Pearson Prentice Hall |date=2010 |pages=26–27 |isbn=9780136033134 |edition=8th}}</ref> Îhtîmala [[Bûyer|bûyereke]] A bi awayê <math>P(A)</math>,<ref name=":2">{{Cite web |url=https://mathworld.wolfram.com/Probability.html |title=Probability |website=mathworld.wolfram.com |access-date=2020-09-10 |language=en |last=Weisstein |first=Eric W.}}</ref> <math>p(A)</math> an jî <math>\text{Pr}(A)</math> tê nivîsîn. Ew terîfa matematîkî ya îhtîmalê, bi bikaranîna konsepta pîvanê dikare ji bo fezayên nimûneyê yên bêsinor û heta fezayên nimûneyê yên nehejmartinbar jî were berfirehkirin. Berevajî an temamkera bûyereke A, bûyera [ne A] ye (ango bûyera ku A lê nayê pêkanîn); ev yek bi gelemperî bi awayên <math>A', A^c</math>, <math>\overline{A}, A^\complement, \neg A</math> an jî <math>{\sim}A</math> tê temsîl kirin û îhtîmala wê bi rêya ''P''(ne A) = 1 − ''P''(A) tê diyarkirin. Mesela îhtîmala ku di zarê şeş-rûyî de hejmara şeş neyê kişandin, ev e 1 – (îhtîmala kişandina şeşê) = {{nowrap|1=1 − {{sfrac|1|6}} = {{sfrac|5|6}}.}}⁠ Eger di carek pêkanîna ceribandinekê de du bûyerên ''A'' û ''B'' pêk werin, ew yek wekî hevbirîn an jî îhtîmala hevbeş a ''A'' û ''B'' tê binavkirin û bi awayê <math>P(A \cap B)</math> tê temsîl kirin. === Bûyerên serbixwe === [[Wêne:Mutually Exclusive and Non-exclusive Probability Events.jpg|thumb|Bûyerên A û B di qada Ω de wekî hevdu-derxîner li hemberî ne-hevdu-derxîner têne temsîl kirin.]]Eger du bûyerên A û B serbixwe bin, wê çaxê îhtîmala hevbeş ew e <math display="block" qid="Q120632573">P(A \mbox{ û }B) = P(A \cap B) = P(A) P(B).</math> Mesela eger du pere bên avêtin, îhtîmala ku her du jî "ser" derkevin ew e: <math>\tfrac{1}{2}\times\tfrac{1}{2} = \tfrac{1}{4}.</math> === Bûyerên ku hevdu derdixin === Eger bûyera ''A'' an jî bûyera ''B'' dikarin çêbibin lê qet herdu jî di eynî çaxê de çênebin, wê çaxê ji wan re bûyerên hevdu nelihev tên gotin. Eger du bûyer hevdu nelihev bin, wê çaxê îhtîmala çêbûna herduyan wekî <math>P(A \cap B)</math> û <math display="block">P(A \mbox{ and }B) = P(A \cap B) = 0</math> Eger du bûyer ji hev ferq bin, wê çaxê îhtîmala çêbûna yek ji wan wekî <math>P(A \cup B)</math> û tê temsîl kirin. <math display="block">P(A\mbox{ an }B) = P(A \cup B)= P(A) + P(B) - P(A \cap B) = P(A) + P(B) - 0 = P(A) + P(B)</math> Bo mesele, îhtîmala hatina 1 an 2yê di zarê şeş-rûyî de ew e: <math>P(1\mbox{ or }2) = P(1) + P(2) = \tfrac{1}{6} + \tfrac{1}{6} = \tfrac{1}{3}.</math> === Bûyerên ku ne (pêwîst) hevdu derdixin derve === Eger bûyer (pêwîst) ji hev ferq nebin, wê çaxê <math display="block">P\left(A \hbox{ an } B\right) = P(A \cup B) = P\left(A\right)+P\left(B\right)-P\left(A \mbox{ û } B\right).</math> Formeke din <math display="block"> P\left( A\cup B\right) =P\left( A\right) +P\left( B\right) -P\left( A\cap B\right) </math> Mesela wexta ku însan kartekê ji desteyeke kartan dikişîne, îhtîmala bidestxistina karta "dil" an jî karta "resimî" (J, Q, K) (an jî her duyan bi hev re) ew e:<math>\tfrac{13}{52} + \tfrac{12}{52} - \tfrac{3}{52} = \tfrac{11}{26},</math> ji ber ku di nav 52 kartên desteyê de, 13 kart "dil" in, 12 kart "resimî" ne û 3 kart jî her du taybetmendiyan li xwe digirin: li vir, ew 3 kartên ku her du taybetmendiyan li xwe digirin, hem di nav wan "13 kartên dil" de û hem jî di nav wan "12 kartên resimî" de cih digirin, lê divê tenê carekê bên hejmartin. Ew dikare ji bo gelek bûyerên ku ne lazim ye hevdu derxînin (ango ne lazim e hevdu-neguncaw bin), bêtir were berfirehkirin. Ji bo sê bûyeran, ew yek bi vî awayî dimeşe: <math display="block"> \begin{aligned}P\left( A\cup B\cup C\right) =&P\left( \left( A\cup B\right) \cup C\right) \\ =&P\left( A\cup B\right) +P\left( C\right) -P\left( \left( A\cup B\right) \cap C\right) \\ =&P\left( A\right) +P\left( B\right) -P\left( A\cap B\right) +P\left( C\right) -P\left( \left( A\cap C\right) \cup \left( B\cap C\right) \right) \\ =&P\left( A\right) +P\left( B\right) +P\left( C\right) -P\left( A\cap B\right) -\left( P\left( A\cap C\right) +P\left( B\cap C\right) -P\left( \left( A\cap C\right) \cap \left( B\cap C\right) \right) \right) \\ P\left( A\cup B\cup C\right) =&P\left( A\right) +P\left( B\right) +P\left( C\right) -P\left( A\cap B\right) -P\left( A\cap C\right) -P\left( B\cap C\right) +P\left( A\cap B\cap C\right) \end{aligned} </math> Îcar tê dîtin ku ew şablon dikare ji bo her hejmarek ji bûyeran were dubarekirin. === Îhtîmala şertî === ''[[Îhtîmala şertî]]'' îhtîmala bûyerek ''A'' ye, bi dayîna bûyerek din ''B''. Îhtîmala şertî wekî <math>P(A \mid B)</math> tê nivîsîn, û wekî "îhtîmala ''A'', bi dayîna ''B''" tê xwendin. Ew bi vê tê terîf kirin <math display="block">P(A \mid B) = \frac{P(A \cap B)}{P(B)}\,</math> Eger <math>P(B)=0</math> be, wê çaxê <math>P(A \mid B)</math> bi vê derbirînê bi awayekî resmî [[Ne-terîfbar (matematîk)|nayê terîf kirin]]. Di wê rewşê de <math>A</math> û <math>B</math> serbixwe ne, ji ber ku <math>P(A \cap B) = P(A)P(B) = 0.</math> Lêbelê mimkun e ku ji bo hin bûyerên xwedî îhtîmala sifir, îhtîmaleke şertî were terîf kirin; mesela bi bikaranîna [[σ-cebîr]] ji bo wan cure bûyeran. Mesela di kîsekî de ku 2 gogên sor û 2 gogên şîn tê de ne (bi giştî 4 gog), îhtîmala derxistina gogeke sor <math>1/2;</math> ye; lêbelê wexta ku goga duyê tê derxistin, îhtîmala ku ew gog sor an şîn be, bi wê goga ku berê hatiye derxistin ve girêdayî ye. Mesela eger gogeke sor hatibe derxistin, wê wextê îhtîmala hilbijartina gogeke sor a din dibe <math>1/3,</math> ji ber ku tenê 1 goga sor û 2 gogên şîn dimînin. Û eger berê gogeke şîn hatibe derxistin, îhtîmala derxistina gogeke sor dibe <math>2/3.</math> === Îhtîmala berevajî === Di [[teoriya îhtîmalê]] û bikaranînên wê de, [[Teorema Bayesê|''yasaya Bayesê'']] têkiliya di navbeya îhtîmalên bûyera <math>A_1</math> û bûyera <math>A_2,</math> de diyar dike, hem berî û hem jî piştî şertkirina li ser bingeha bûyereke din a wekî <math>B.</math> Rêjeya îhtîmalên <math>A_1</math> li hember <math>A_2</math> bi hêsanî tê maneya rêjeya îhtîmalên her du bûyeran. Wexta ku ne tenê du, lê hejmareke zêde ya bûyerên <math>A</math> (bi awayekî giştî) têne nirxandin, ew metod dikare bi wî awayî were îfadekirin: îhtîmala paşîn (''posterior'') bi encama lêkdana îhtîmala pêşîn (''prior'') û îhtîmala şertî (''likelihood'') re di têkiliya rêjeyî de ye, ango <math>P(A|B)\propto P(A) P(B|A)</math>; li vir, nîşana têkiliya rêjeyî (proportionality) tê wê maneyê ku aliyê çepê bi aliyê rastê re di têkiliya rêjeyî de ye (ango, wekhev e bi nirxekî sabît ku bi aliyê rastê ve hatiye zêdekirin/lêkdan) çaxa ku <math>A</math> diguhere û <math>B</math> sabît an diyarkirî dimîne (Lee, 2012; Bertsch McGrayne, 2012). Ew form vedigere serdema Laplace (1774) û Cournot (1843); binêre Fienberg (2005). === Kurteya îhtîmalan === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align: left;" |+Kurteya îhtîmalan |- ! scope="col" | Bûyer ! scope="col" | Îhtîmal |- ! scope="row" style="text-align: center;" | A | <math>P(A)\in[0,1]</math> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ne A | <math>P(A^\complement)=1-P(A)\,</math> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | A an B | <math>\begin{align} P(A\cup B) & = P(A)+P(B)-P(A\cap B) \\ P(A\cup B) & = P(A)+P(B) \qquad\mbox{eger A û B hevdu derdixin} \\ \end{align}</math> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | A û B | <math>\begin{align} P(A\cap B) & = P(A|B)P(B) = P(B|A)P(A)\\ P(A\cap B) & = P(A)P(B) \qquad\mbox{eger A û B serbixwe ne}\\ \end{align}</math> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | A dide B | <math>P(A \mid B) = \frac{P(A \cap B)}{P(B)} = \frac{P(B|A)P(A)}{P(B)} \,</math> |} == Binêre == * [[Logarîtma]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] [[Kategorî:Matematîk]] hx78lfez3sm0bbwlrj2gyk78dkjs2tv 2095870 2095869 2026-09-26T10:18:10Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2095870 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Dice Distribution (bar).svg|thumb|Îhtîmalên hatina çend hejmaran bi karanîna du zaran]] '''Îhtîmal''' an jî '''dibetî''', bi bûyer û terîfên hejmarî yên derbarê îhtîmala pêkhatina wan de mijûl dibe. Îhtîmala bûyerekê hejmareke di navbera 0 û 1 de ye; çiqas ew hejmar mezintir be, ew qas îhtîmala pêkhatina bûyerê zêdetir e.<ref name="Stuart and Ord 2009">"Kendall's Advanced Theory of Statistics, Volume 1: Distribution Theory", Alan Stuart and Keith Ord, 6th ed., (2009), {{ISBN|978-0-534-24312-8}}.</ref><ref name="Feller">William Feller, ''An Introduction to Probability Theory and Its Applications'', vol.&nbsp;1, 3rd ed., (1968), Wiley, {{ISBN|0-471-25708-7}}.</ref> Ew hejmar bi gelemperî wekî rêje (%), di navbeya %0 û %100 de, tê temsîl kirin. Meselakek hêsan avêtina pereyekî adil (bêalî) e. Ji ber ku pere adil e, îhtîmala her du encaman ("ser" û "bin") wekhev e; îhtîmala "ser"ê bi îhtîmala "bin"ê re wekhev e; û ji ber ku tu encamên dî nînin, îhtîmala derketina "ser" an "bin"ê 1/2 ye (ku dikare wekî 0.5 an jî %50 jî were nivîsîn). Di [[Teoriya îhtîmalê|''teoriya îhtîmalê'']] de, ji bo van konseptan formulasyoneke matematîkî ya li ser bingeha aksiomantîk hatiye danîn; ew teorî di warên wekî [[Amar|statîstîk]], [[matematîk]], [[zanist]], [[fînans]], [[qumar]], [[jîriya çêkirî]], [[fêrbûna makîneyê]], [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya lîstikan]] û [[Felsefe|felsefeyê]] de bi berfirehî tê bikaranîn, mesela, ji bo derxistina encaman derbarê frekansa pêşbînîkirî ya bûyeran de. Herwiha, teoriya îhtîmalê ji bo ravekirina mekanîzma û rêzikên bingehîn ên [[Sîstema kompleks|sîstemên kompleks]] jî tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/probability-theory |sernav=Probability theory {{!}} Definition, Examples, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-04 |roja-gihiştinê=2026-09-26 |ziman=en}}</ref> == Tarîx == Lêkolîna zanistî ya îhtimalê pêşkeftinek modern a matematîkê ye. [[Qumar]] temsîl dide ku di seranserê tarîxê de eleqeyek ji bo pîvandina ramanên îhtimalê hebûye, lê danasînên matematîkî yên rast pir dereng derketine holê. Sebebên pêşveçûna yawaş ya matematîka îhtimalê hene. Her çend lîstikên şansê motîvasyona lêkolîna matematîkî ya îhtimalê peyda kirin jî, pirsgirêkên bingehîn hîn jî ji hêla xurafeyan ve têne veşartin.<ref>[[John E. Freund|Freund, John.]] (1973) ''Introduction to Probability''. Dickenson {{isbn|978-0-8221-0078-2}} (p. 1)</ref> Ligorî [[Richard Jeffrey]], "Berî nîvê sedeya heftê, têgeha 'îhtimal' ([[Zimanê latînî|latînî]] ''probabilis'') tê maneya ''pejirandî'', û bi wê maneyê, bi yekdengî, ji bo raman û çalakiyê dihat bikaranîn. Çalakiyek an ramanek îhtimal ew bû ku însanên aqilmend dê di şert û mercan de bikin an bigirin."<ref name="Jeffrey">Jeffrey, R.C., ''Probability and the Art of Judgment,'' Cambridge University Press. (1992). pp. 54–55 . {{isbn|0-521-39459-7}}</ref> Lêbelê, bi taybetî di çarçoveyên qanûnî de, 'îhtimal' dikare ji bo pêşniyarên ku delîlên baş ji bo wan hebûn jî were sepandin.<ref name="Franklin">Franklin, J. (2001) ''The Science of Conjecture: Evidence and Probability Before Pascal,'' Johns Hopkins University Press. (rr. 22, 113, 127)</ref> [[Wêne:Cardano.jpg|thumb|140px|[[Gerolamo Cardano]] (sedeya 16an)]] [[Wêne:Christiaan Huygens-painting.jpeg|thumb|140px|[[Christiaan Huygens]], yek ji kitêbên yekêdi derbare îhtîmalê weşan kir (sedeya 17an).]] Zanyarê îtalî a sedeya şanzdehan [[Gerolamo Cardano]], tesîriya terîfkirina "[[Şans (îhtîmal)|şans]]" wekî rêjeya encamên erênî li hember encamên neyînî temsîl da (ew yek tê wê maneyê ku îhtîmala bûyerekê bi rêjeya encamên erênî li hember hejmara giştî ya encamên gengaz tê diyarkirin).<ref>{{cite web |url=http://www.columbia.edu/~pg2113/index_files/Gorroochurn-Some%20Laws.pdf |title=''Some laws and problems in classical probability and how Cardano anticipated them'' Gorrochum, P. ''Chance'' magazine 2012}}</ref> Ji bilî eserên destpêkê yên Cardano, teoriya îhtîmalan vedigere serdema pevguhertina nameyan di navbeya [[Pierre de Fermat]] û [[Blaise Pascal]] de (1654). [[Christiaan Huygens]] (1657) yekê lêkolîna zanistî ya naskirî li ser vê meseleyê pêşkêş kir.<ref>{{citation |last=Abrams |first=William |title=A Brief History of Probability |url=http://www.secondmoment.org/articles/probability.php |access-date=2008-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170724052656/http://www.secondmoment.org/articles/probability.php |archive-date=24 July 2017 |url-status=dead |publisher=Second Moment}}</ref> Esera [[Jakob Bernoulli]] ya bi navê ''[[Ars Conjectandi]]'' (piştî mirina wî, 1713) û ya [[Abraham de Moivre]] ya bi navê ''[[Doctrine of Chances]]'' (1718), ew mesele wekî şaxek ji matematîkê nirxandin.<ref>{{Cite book |title=Quantum leap : from Dirac and Feynman, across the universe, to human body and mind |last1=Ivancevic |first1=Vladimir G. |publisher=World Scientific |year=2008 |page=16 |isbn=978-981-281-927-7 |location=Singapore; Hackensack, NJ |last2=Ivancevic |first2=Tijana T.}}</ref> Kokên [[teoriya xeletiyê]] digihîjin esera [[Roger Cotes]] a bi navê ''Opera Miscellanea'' (ku piştî mirina wî di sala 1722an de hat weşandin), lêbelê nivîseke [[Thomas Simpson]] a sala 1755an (ku di 1756an de hat çapkirin) yekê car ew teorî li ser nîqaşa xeletiyên çavdêriyê bikaranî.<ref>{{Cite journal |last=Shoesmith |first=Eddie |date=November 1985 |title=Thomas Simpson and the arithmetic mean |journal=Historia Mathematica |language=en |volume=12 |issue=4 |pages=352–355 |doi=10.1016/0315-0860(85)90044-8 |doi-access=free}}</ref> Çapa nû ya vê nivîsê (1757) wan prensîbên bingehîn (''aksiyom'') temsîl dike ku xeletiyên erênî û neyînî xwedî eynî îhtîmala rûdanê ne, û ku hin sinorên diyarkirî çarçoveya gî xeletiyan diyar dikin. Simpson herwiha behsa xeletiyên berdewam dike û behsa kurveke îhtîmalê dike. Du yasayên ewil ên derbarê xeletiyan de, ku hatin pêşniyarkirin, ji aliyê [[Pierre-Simon Laplace]] ve hatin derxistin. Yasaya yekê di sala 1774an de hat weşandin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyeke dikare wekî fonksiyoneke eksponensiyel a mezinahiya hejmarî ya xeletiyê were îfadekirin, bêyî ku li temsîla wê (erênî an neyînîbûna wê) were nihêrîn. Yasaya duyê a xeletiyan di sala 1778an de ji aliyê Laplace ve hat pêşniyarkirin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyê fonksiyoneke eksponensiyel a çargoşeya xeletiyê ye.<ref name="Wilson1923">Wilson EB (1923) "First and second laws of error". [[Journal of the American Statistical Association]], 18, 143</ref> Yasaya duyê a xeletiyan wekî "belavbûna normal" an jî "yasaya Gauss" tê naskirin. "Ji hêla tarîxê ve zehmet e ku însan wê yasayê bispêre Gauss; çunkî Gauss, tevî jêhatîbûna xwe ya awarte ya di temenekî biçûk de, îhtîmaleke mezin e ku ew keşf nekiribe berî ku bigihîje temenê du saliyê."<ref name="Wilson1923" /> [[Daniel Bernoulli]] (1778) prensîba "esera herî mezin a îhtîmalên sîstemeke xeletiyên hevdem" (an jî xeletiyên ku bi hev re çêdibin) da nasîn. [[Wêne:Bendixen - Carl Friedrich Gauß, 1828.jpg|thumb|140px|Carl Friedrich Gauss]] [[Adrien-Marie Legendre]] (1805) metoda kêmtir a çargoşeyan pêşxist û di ''Nouvelles méthodes pour la détermination des orbites des comètes'' (Metodên Nû ji bo Diyarkirina Orbîtên Kometan) de da nasîn.<ref>{{cite web |url=http://statprob.com/encyclopedia/AdrienMarieLegendre.html |title="Adrien-Marie Legendre" (version 9) |website=StatProb: The Encyclopedia Sponsored by Statistics and Probability Societies |access-date=27 January 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160203070724/http://statprob.com/encyclopedia/AdrienMarieLegendre.html |archive-date=3 February 2016 |last1=Seneta |first1=Eugene William}}</ref> Nivîskarê îrlandî-amerîkî, [[Robert Adrain]], edîtorê "The Analyst" (1808), pêşî qanûna tesîsa çewtiyê derxist holê, <math display="block">\phi(x) = ce^{-h^2 x^2}</math> li vir <math>h</math> konstanteke girêdayî hûrgiliya çavdêriyê ye, û <math>c</math> faktoreke pîvanê ye ku piştrast dike rûbera di bin xetê de (kurvê) wekhevî 1ê be. Wî du îsbat pêşkêş kirin; ya duyê di eslê xwe de eynî îsbata [[John Herschel]] (1850) bû. Gauss di sala 1809an de yekê îsbat pêşkêş kir ku wisa xuya dike li Ewropayê dihat zanin (piştî ya Adrain, ew ya sêyê bû). Îsbatên din ji hêla Laplace (1810, 1812), Gauss (1823), [[James Ivory (matematîkvan)|James Ivory]] (1825, 1826), Hagen (1837), [[Friedrich Wilhelm Bessel|Friedrich Bessel]] (1838), [[William Fishburn Donkin|W.F. Donkin]] (1844, 1856) û [[Morgan Crofton]] (1870) ve hatin pêşkêşkirin. Kesên din ên ku beşdarî vê meseleyê bûn wan bûne: [[Robert Leslie Ellis|Ellis]] (1844), [[Augustus De Morgan|De Morgan]] (1864), [[James Whitbread Lee Glaisher|Glaisher]] (1872) û [[Giovanni Schiaparelli]] (1875). Formula Peters (1856) ya ji bo ''r'' ku xeletiya muhtemel a çavdêriyeke yekane ye, baş tê zanin. Di sedeya nozdehan de, di nav nivîskarên ku li ser teoriya giştî xebitîne de kesên wekî [[Pierre-Simon Laplace|Laplace]], [[Sylvestre François Lacroix|Sylvestre Lacroix]] (1816), Littrow (1833), [[Adolphe Quetelet]] (1853), [[Richard Dedekind]] (1860), Helmert (1872), [[Paul Matthieu Hermann Laurent|Hermann Laurent]] (1873), Liagre, Didion û [[Karl Pearson]] hebûn. [[Augustus De Morgan]] û [[George Boole]] şêwaza pêşkêşkirina teoriyê baştir kirin. Di sala 1906an de, [[Andrey Markov]] konsepta [[zincîra Markovê]] pêşkêş kir;<ref>{{cite web |url=http://www.statslab.cam.ac.uk/~rrw1/markov/M.pdf |title=Markov Chains |website=Statistical Laboratory |publisher=University of Cambridge |last=Weber |first=Richard}}</ref> wê konseptê di teoriya [[Pêvajoya stokastîk|pêvajoyên stokastîk]] û sepanên wê de rolek giring lîst. Teoriya modern a îhtîmalê ku li ser bingeha [[Pîvan (matematîk)|teoriya pîvanê]] hatiye avakirin, di sala 1931ê de ji heta [[Andrey Kolmogorov]] ve hate pêşxistin.<ref>{{cite journal |last1=Vitanyi |first1=Paul M.B. |date=1988 |title=Andrei Nikolaevich Kolmogorov |url=http://homepages.cwi.nl/~paulv/KOLMOGOROV.BIOGRAPHY.html |journal=CWI Quarterly |issue=1 |pages=3–18 |access-date=27 January 2016}}</ref> == Teoriya îhtîmalê == Mîna [[Teorî|teoriyên]] din, [[teoriya îhtîmalê]] jî temsîl kirina konseptên xwe ye bi awayekî formal, ango, bi wan konseptên ku dikarin ji maneya xwe ferq werin hesibandin. Ew konseptên formal ligorî yasayên matematîk û mantiqê tên bikaranîn û guhertin, û encamên ku derdikevin holê, dîsa di çarçoveya pirsgirêkê bixwe de tên şirovekirin an veguhestin. Bi kêmanî du hewldanên serkeftî ji bo formalîzekirina îhtîmalê hene: formulasyona [[Andrey Kolmogorov|Kolmogorov]] û formulasyona [[Richard Threlkeld Cox|Cox]]. Di formulasyona Kolmogorov de [[kom]] wekî bûyer û îhtîmal jî wekî [[Pîvan (matematîk)|pîvanek]] li ser koman tên şirovekirin. Di [[teorema Coxê]] de, îhtîmal wekî konsepteke bingehîn (ango, ya ku zêdetir nayê analîzkirin) tê girtin û giringî tê dayîn avakirina sîstemeke hevgirtî ji bo dayîna nirxên îhtîmalê ji pêşniyaran re. Di herdu rewşan de jî, yasayên îhtîmalê eynî in, tenê hûrgiliyên teknîkî ji hev ferq ne. Metodën din jî ji bo pîvandina nezelaliyê hene, wekî [[teoriya Dempster–Shafer]] an [[teoriya îmkanê]], lê ew di bingeh de ferq ne û bi yasayên îhtîmalê yên ku bi gelemperî tên zanin re li hev nayên. == Warên bikaranînê == Teoriya îhtimalê di jiyana rojane de di nirxandina [[rîsk]] û [[Modelê statîstîkî|modelkirinê]] de tê bikaranîn. Pîşesaziya sîgorteyê û [[Bazar (aborî)|bazar]] [[zanista aktuarî]] bikartînin da ku bihayê diyar bikin û biryarên bazirganiyê bidin. Hikumet metodên îhtimalê di [[hiqûqa hawirdorê]], analîza heqdariyê û [[rêziknameya fînansê]] de bikartînin. Meselayeke ji karanîna teoriya îhtimalê di bazirganiya sermayeyê de tesîra îhtimala têgihîştî ya her pevçûnek berfireh a [[Rojhilata Navîn]] li ser bihayên [[Neft|petrolê]] ye ku tesîrên pêlan li ser ekonomiyê bi tevahî dike. Nirxandinek ji hêla bazirganek kelûpelan ve ku herbek îhtîmaltir e dikare bihayên wê kelûpelê bilind an nizm bike, û ji bazirganên din re jî îşaretek wê ramanê bike. Li gorî vê yekê, îhtimal ne bi serbixwe û ne jî bi awayekî maqûl têne nirxandin. Teoriya fînansa tevgerî derket holê da ku tesîra ramana komî ya wisa li ser bihayê, li ser siyasetê û li ser aştî û pevçûnê diyar bike.<ref>Singh, Laurie (2010) "Whither Efficient Markets? Efficient Market Theory and Behavioral Finance". The Finance Professionals' Post, 2010.</ref> Ji bilî nirxandina darayî, îhtimal dikare ji bo analîzkirina trendên di [[Biyolojî|biyolojiyê]] de (mesela, belavbûna nexweşiyê) û herwiha [[Ekolojî|ekolojiyê]] de were bikaranîn.<ref name="Edwards_2012_2">{{cite journal |author-link=Anthony William Fairbank Edwards |date=September 2012 |title=Reginald Crundall Punnett: First Arthur Balfour Professor of Genetics, Cambridge, 1912 |department=Perspectives |journal=[[Genetics (journal)|Genetics]] |location=Gonville and Caius College, Cambridge, UK |publisher=[[Genetics Society of America]] |volume=192 |issue=1 |pages=3–13 |doi=10.1534/genetics.112.143552 |pmc=3430543 |pmid=22964834 |quote=[…] Punnett's square seems to have been a development of 1905, too late for the first edition of his ''Mendelism'' (May 1905) but much in evidence in ''Report III to the Evolution Committee of the Royal Society'' [(Bateson et al. 1906b) "received March 16, 1906"]. The earliest mention is contained in a letter to Bateson from Francis Galton dated October 1, 1905 (Edwards 2012). We have the testimony of Bateson (1909, p. 57) that "For the introduction of this system [the 'graphic method'], which greatly simplifies difficult cases, I am indebted to Mr. Punnett." […] The first published diagrams appeared in 1906. […] when Punnett published the second edition of his ''Mendelism'', he used a slightly different format ([…] Punnett 1907, p. 45) […] In the third edition (Punnett 1911, p. 34) he reverted to the arrangement […] with a description of the construction of what he called the "chessboard" method (although in truth it is more like a multiplication table). […] |author-first=Anthony William Fairbank |author-last=Edwards |quote-pages=5–6}} (11 pages)</ref> Wekî fînansê, nirxandina rîskê dikare wekî amûrek statîstîkî were bikaranîn da ku îhtîmala bûyerên nexwestî were hesab kirin, û dikare di bicîhanîna protokolan de ji bo dûrketina ji rewşên wiha bibe alîkar. Îhtîmal ji bo sêwirandina [[Lîstika şansê|lîstikên şansê]] tê bikaranîn da ku kasîno karibin qezencek garantîkirî bi dest bixin, lê di eynî zamanê de dravdanên ku ji bo teşwîqkirina berdewamiya lîstikê pir caran têne dayîn bidin lîstikvanan.<ref>{{cite journal |last1=Gao |first1=J.Z. |last2=Fong |first2=D. |last3=Liu |first3=X. |date=April 2011 |title=Mathematical analyses of casino rebate systems for VIP gambling |journal=International Gambling Studies |volume=11 |issue=1 |pages=93–106 |doi=10.1080/14459795.2011.552575 |s2cid=144540412}}</ref> Yek ji bikaranînên dî ên giring yê teoriya îhtîmalê di heyata rojane de, meseleya [[Pêbawerî|pêbaweriyê]] ye. Di sêwirana gelek eserên xerîdariyê de, wekî [[otomobîl]] û amûrên [[Elektronîk|elektronîkî]], teoriya pêbaweriyê tê bikaranîn da ku îhtîmala têkçûnê were kêm kirin. Îhtîmala têkçûnê dikare tesîra li biryarên hilberîner ên têkildarî garantiya eserê bike.<ref>{{Cite journal |last1=Gorman |first1=Michael F. |year=2010 |title=Management Insights |journal=Management Science |volume=56 |pages=iv–vii |doi=10.1287/mnsc.1090.1132 |doi-access=}}</ref> [[Modela zimanê keşê]] (''cache language model'') û modelên din ên statîstîkî ên zimên ku di prosekirina zimanê xwezayî de tên bikaranîn jî, meselayên bikaranîna teoriya îhtîmalê ne. == Metodên matematîkê == [[Wêne:Probability vs odds.svg|thumb|Hesabkirina îhtîmal (rîsk) û şans]]Ezmûnekê bifikirin ku dikare çendîn encaman derxîne holê. Koma gî encamên gengaz wekî "[[Qada nimûne|qada nimûneyê]]" ya ezmûnê tê binavkirin ku carinan bi sembola '''Ω''' tê temsîl kirin. [[Koma qûwetê]] ya qada nimûneyê, bi rêya liçavgirtina gî komên ferq yên encamên gengaz pêk tê. Mesela avêtina zarê dikare şeş encamên gengaz derxîne holê. Komeke encamên gengaz ew e ku tê de hejmareke tek (ne cot) li ser zarê derdikeve. Bi vî awayî, binekoma {1,3,5} elementeke koma qûwetê ya qada nimûneyê ya avêtina zarê ye. Ew kom wekî "bûyer" tên binavkirin. Di wê rewşê de, {1,3,5} ew bûyer e ku tê de zar li ser hejmareke tek dikeve. Eger encamên ku bi rastî çêdibin di nav bûyereke diyarkirî de bin, tê gotin ku ew bûyer pêk hatiye. Îhtîmal metodek e ji bo dayîna nirxekî di navbera sifir û yekê de ji her bûyerekê re, bi wê şertê ku ji bo bûyera ku ji hemû encamên gengaz pêk tê (di mesela me de, bûyera {1,2,3,4,5,6}), nirxê yekê were diyarkirin. Ji bo ku tiştek wekî îhtîmal were hesibandin, divê ew diyarkirina nirxan wê şertê pêk bîne ku ji bo her komeke bûyerên ku hevdu derdixin derve (ango bûyerên bêyî ti encamên hevpar, wekî bûyerên {1,6}, {3} û {2,4}), îhtîmala pêkhatina herî kêm yek ji wan bûyeran, bi rêya komkirina îhtîmalên gî bûyerên takekesî tê bidestxistin.<ref>{{cite book |title=A First course in Probability |last=Ross |first=Sheldon M. |publisher=Pearson Prentice Hall |date=2010 |pages=26–27 |isbn=9780136033134 |edition=8th}}</ref> Îhtîmala [[Bûyer|bûyereke]] A bi awayê <math>P(A)</math>,<ref name=":2">{{Cite web |url=https://mathworld.wolfram.com/Probability.html |title=Probability |website=mathworld.wolfram.com |access-date=2020-09-10 |language=en |last=Weisstein |first=Eric W.}}</ref> <math>p(A)</math> an jî <math>\text{Pr}(A)</math> tê nivîsîn. Ew terîfa matematîkî ya îhtîmalê, bi bikaranîna konsepta pîvanê dikare ji bo fezayên nimûneyê yên bêsinor û heta fezayên nimûneyê yên nehejmartinbar jî were berfirehkirin. Berevajî an temamkera bûyereke A, bûyera [ne A] ye (ango bûyera ku A lê nayê pêkanîn); ev yek bi gelemperî bi awayên <math>A', A^c</math>, <math>\overline{A}, A^\complement, \neg A</math> an jî <math>{\sim}A</math> tê temsîl kirin û îhtîmala wê bi rêya ''P''(ne A) = 1 − ''P''(A) tê diyarkirin. Mesela îhtîmala ku di zarê şeş-rûyî de hejmara şeş neyê kişandin, ev e 1 – (îhtîmala kişandina şeşê) = {{nowrap|1=1 − {{sfrac|1|6}} = {{sfrac|5|6}}.}}⁠ Eger di carek pêkanîna ceribandinekê de du bûyerên ''A'' û ''B'' pêk werin, ew yek wekî hevbirîn an jî îhtîmala hevbeş a ''A'' û ''B'' tê binavkirin û bi awayê <math>P(A \cap B)</math> tê temsîl kirin. === Bûyerên serbixwe === [[Wêne:Mutually Exclusive and Non-exclusive Probability Events.jpg|thumb|Bûyerên A û B di qada Ω de wekî hevdu-derxîner li hemberî ne-hevdu-derxîner têne temsîl kirin.]]Eger du bûyerên A û B serbixwe bin, wê çaxê îhtîmala hevbeş ew e <math display="block" qid="Q120632573">P(A \mbox{ û }B) = P(A \cap B) = P(A) P(B).</math> Mesela eger du pere bên avêtin, îhtîmala ku her du jî "ser" derkevin ew e: <math>\tfrac{1}{2}\times\tfrac{1}{2} = \tfrac{1}{4}.</math> === Bûyerên ku hevdu derdixin === Eger bûyera ''A'' an jî bûyera ''B'' dikarin çêbibin lê qet herdu jî di eynî çaxê de çênebin, wê çaxê ji wan re bûyerên hevdu nelihev tên gotin. Eger du bûyer hevdu nelihev bin, wê çaxê îhtîmala çêbûna herduyan wekî <math>P(A \cap B)</math> û <math display="block">P(A \mbox{ and }B) = P(A \cap B) = 0</math> Eger du bûyer ji hev ferq bin, wê çaxê îhtîmala çêbûna yek ji wan wekî <math>P(A \cup B)</math> û tê temsîl kirin. <math display="block">P(A\mbox{ an }B) = P(A \cup B)= P(A) + P(B) - P(A \cap B) = P(A) + P(B) - 0 = P(A) + P(B)</math> Bo mesele, îhtîmala hatina 1 an 2yê di zarê şeş-rûyî de ew e: <math>P(1\mbox{ or }2) = P(1) + P(2) = \tfrac{1}{6} + \tfrac{1}{6} = \tfrac{1}{3}.</math> === Bûyerên ku ne (pêwîst) hevdu derdixin derve === Eger bûyer (pêwîst) ji hev ferq nebin, wê çaxê <math display="block">P\left(A \hbox{ an } B\right) = P(A \cup B) = P\left(A\right)+P\left(B\right)-P\left(A \mbox{ û } B\right).</math> Formeke din <math display="block"> P\left( A\cup B\right) =P\left( A\right) +P\left( B\right) -P\left( A\cap B\right) </math> Mesela wexta ku însan kartekê ji desteyeke kartan dikişîne, îhtîmala bidestxistina karta "dil" an jî karta "resimî" (J, Q, K) (an jî her duyan bi hev re) ew e:<math>\tfrac{13}{52} + \tfrac{12}{52} - \tfrac{3}{52} = \tfrac{11}{26},</math> ji ber ku di nav 52 kartên desteyê de, 13 kart "dil" in, 12 kart "resimî" ne û 3 kart jî her du taybetmendiyan li xwe digirin: li vir, ew 3 kartên ku her du taybetmendiyan li xwe digirin, hem di nav wan "13 kartên dil" de û hem jî di nav wan "12 kartên resimî" de cih digirin, lê divê tenê carekê bên hejmartin. Ew dikare ji bo gelek bûyerên ku ne lazim ye hevdu derxînin (ango ne lazim e hevdu-neguncaw bin), bêtir were berfirehkirin. Ji bo sê bûyeran, ew yek bi vî awayî dimeşe: <math display="block"> \begin{aligned}P\left( A\cup B\cup C\right) =&P\left( \left( A\cup B\right) \cup C\right) \\ =&P\left( A\cup B\right) +P\left( C\right) -P\left( \left( A\cup B\right) \cap C\right) \\ =&P\left( A\right) +P\left( B\right) -P\left( A\cap B\right) +P\left( C\right) -P\left( \left( A\cap C\right) \cup \left( B\cap C\right) \right) \\ =&P\left( A\right) +P\left( B\right) +P\left( C\right) -P\left( A\cap B\right) -\left( P\left( A\cap C\right) +P\left( B\cap C\right) -P\left( \left( A\cap C\right) \cap \left( B\cap C\right) \right) \right) \\ P\left( A\cup B\cup C\right) =&P\left( A\right) +P\left( B\right) +P\left( C\right) -P\left( A\cap B\right) -P\left( A\cap C\right) -P\left( B\cap C\right) +P\left( A\cap B\cap C\right) \end{aligned} </math> Îcar tê dîtin ku ew şablon dikare ji bo her hejmarek ji bûyeran were dubarekirin. === Îhtîmala şertî === ''[[Îhtîmala şertî]]'' îhtîmala bûyerek ''A'' ye, bi dayîna bûyerek din ''B''. Îhtîmala şertî wekî <math>P(A \mid B)</math> tê nivîsîn, û wekî "îhtîmala ''A'', bi dayîna ''B''" tê xwendin. Ew bi vê tê terîf kirin <math display="block">P(A \mid B) = \frac{P(A \cap B)}{P(B)}\,</math> Eger <math>P(B)=0</math> be, wê çaxê <math>P(A \mid B)</math> bi vê derbirînê bi awayekî resmî [[Ne-terîfbar (matematîk)|nayê terîf kirin]]. Di wê rewşê de <math>A</math> û <math>B</math> serbixwe ne, ji ber ku <math>P(A \cap B) = P(A)P(B) = 0.</math> Lêbelê mimkun e ku ji bo hin bûyerên xwedî îhtîmala sifir, îhtîmaleke şertî were terîf kirin; mesela bi bikaranîna [[σ-cebîr]] ji bo wan cure bûyeran. Mesela di kîsekî de ku 2 gogên sor û 2 gogên şîn tê de ne (bi giştî 4 gog), îhtîmala derxistina gogeke sor <math>1/2;</math> ye; lêbelê wexta ku goga duyê tê derxistin, îhtîmala ku ew gog sor an şîn be, bi wê goga ku berê hatiye derxistin ve girêdayî ye. Mesela eger gogeke sor hatibe derxistin, wê wextê îhtîmala hilbijartina gogeke sor a din dibe <math>1/3,</math> ji ber ku tenê 1 goga sor û 2 gogên şîn dimînin. Û eger berê gogeke şîn hatibe derxistin, îhtîmala derxistina gogeke sor dibe <math>2/3.</math> === Îhtîmala berevajî === Di [[teoriya îhtîmalê]] û bikaranînên wê de, [[Teorema Bayesê|''yasaya Bayesê'']] têkiliya di navbeya îhtîmalên bûyera <math>A_1</math> û bûyera <math>A_2,</math> de diyar dike, hem berî û hem jî piştî şertkirina li ser bingeha bûyereke din a wekî <math>B.</math> Rêjeya îhtîmalên <math>A_1</math> li hember <math>A_2</math> bi hêsanî tê maneya rêjeya îhtîmalên her du bûyeran. Wexta ku ne tenê du, lê hejmareke zêde ya bûyerên <math>A</math> (bi awayekî giştî) têne nirxandin, ew metod dikare bi wî awayî were îfadekirin: îhtîmala paşîn (''posterior'') bi encama lêkdana îhtîmala pêşîn (''prior'') û îhtîmala şertî (''likelihood'') re di têkiliya rêjeyî de ye, ango <math>P(A|B)\propto P(A) P(B|A)</math>; li vir, nîşana têkiliya rêjeyî (proportionality) tê wê maneyê ku aliyê çepê bi aliyê rastê re di têkiliya rêjeyî de ye (ango, wekhev e bi nirxekî sabît ku bi aliyê rastê ve hatiye zêdekirin/lêkdan) çaxa ku <math>A</math> diguhere û <math>B</math> sabît an diyarkirî dimîne (Lee, 2012; Bertsch McGrayne, 2012). Ew form vedigere serdema Laplace (1774) û Cournot (1843); binêre Fienberg (2005). === Kurteya îhtîmalan === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align: left;" |+Kurteya îhtîmalan |- ! scope="col" | Bûyer ! scope="col" | Îhtîmal |- ! scope="row" style="text-align: center;" | A | <math>P(A)\in[0,1]</math> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ne A | <math>P(A^\complement)=1-P(A)\,</math> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | A an B | <math>\begin{align} P(A\cup B) & = P(A)+P(B)-P(A\cap B) \\ P(A\cup B) & = P(A)+P(B) \qquad\mbox{eger A û B hevdu derdixin} \\ \end{align}</math> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | A û B | <math>\begin{align} P(A\cap B) & = P(A|B)P(B) = P(B|A)P(A)\\ P(A\cap B) & = P(A)P(B) \qquad\mbox{eger A û B serbixwe ne}\\ \end{align}</math> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | A dide B | <math>P(A \mid B) = \frac{P(A \cap B)}{P(B)} = \frac{P(B|A)P(A)}{P(B)} \,</math> |} == Binêre == * [[Logarîtma]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] [[Kategorî:Matematîk]] 70ff8vwg8rjel1sixpjvjde9gkyti7j 2095872 2095870 2026-09-26T10:35:03Z Kurê Acemî 105128 /* Warên bikaranînê */ 2095872 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Dice Distribution (bar).svg|thumb|Îhtîmalên hatina çend hejmaran bi karanîna du zaran]] '''Îhtîmal''' an jî '''dibetî''', bi bûyer û terîfên hejmarî yên derbarê îhtîmala pêkhatina wan de mijûl dibe. Îhtîmala bûyerekê hejmareke di navbera 0 û 1 de ye; çiqas ew hejmar mezintir be, ew qas îhtîmala pêkhatina bûyerê zêdetir e.<ref name="Stuart and Ord 2009">"Kendall's Advanced Theory of Statistics, Volume 1: Distribution Theory", Alan Stuart and Keith Ord, 6th ed., (2009), {{ISBN|978-0-534-24312-8}}.</ref><ref name="Feller">William Feller, ''An Introduction to Probability Theory and Its Applications'', vol.&nbsp;1, 3rd ed., (1968), Wiley, {{ISBN|0-471-25708-7}}.</ref> Ew hejmar bi gelemperî wekî rêje (%), di navbeya %0 û %100 de, tê temsîl kirin. Meselakek hêsan avêtina pereyekî adil (bêalî) e. Ji ber ku pere adil e, îhtîmala her du encaman ("ser" û "bin") wekhev e; îhtîmala "ser"ê bi îhtîmala "bin"ê re wekhev e; û ji ber ku tu encamên dî nînin, îhtîmala derketina "ser" an "bin"ê 1/2 ye (ku dikare wekî 0.5 an jî %50 jî were nivîsîn). Di [[Teoriya îhtîmalê|''teoriya îhtîmalê'']] de, ji bo van konseptan formulasyoneke matematîkî ya li ser bingeha aksiomantîk hatiye danîn; ew teorî di warên wekî [[Amar|statîstîk]], [[matematîk]], [[zanist]], [[fînans]], [[qumar]], [[jîriya çêkirî]], [[fêrbûna makîneyê]], [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya lîstikan]] û [[Felsefe|felsefeyê]] de bi berfirehî tê bikaranîn, mesela, ji bo derxistina encaman derbarê frekansa pêşbînîkirî ya bûyeran de. Herwiha, teoriya îhtîmalê ji bo ravekirina mekanîzma û rêzikên bingehîn ên [[Sîstema kompleks|sîstemên kompleks]] jî tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/probability-theory |sernav=Probability theory {{!}} Definition, Examples, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-04 |roja-gihiştinê=2026-09-26 |ziman=en}}</ref> == Tarîx == Lêkolîna zanistî ya îhtimalê pêşkeftinek modern a matematîkê ye. [[Qumar]] temsîl dide ku di seranserê tarîxê de eleqeyek ji bo pîvandina ramanên îhtimalê hebûye, lê danasînên matematîkî yên rast pir dereng derketine holê. Sebebên pêşveçûna yawaş ya matematîka îhtimalê hene. Her çend lîstikên şansê motîvasyona lêkolîna matematîkî ya îhtimalê peyda kirin jî, pirsgirêkên bingehîn hîn jî ji hêla xurafeyan ve têne veşartin.<ref>[[John E. Freund|Freund, John.]] (1973) ''Introduction to Probability''. Dickenson {{isbn|978-0-8221-0078-2}} (p. 1)</ref> Ligorî [[Richard Jeffrey]], "Berî nîvê sedeya heftê, têgeha 'îhtimal' ([[Zimanê latînî|latînî]] ''probabilis'') tê maneya ''pejirandî'', û bi wê maneyê, bi yekdengî, ji bo raman û çalakiyê dihat bikaranîn. Çalakiyek an ramanek îhtimal ew bû ku însanên aqilmend dê di şert û mercan de bikin an bigirin."<ref name="Jeffrey">Jeffrey, R.C., ''Probability and the Art of Judgment,'' Cambridge University Press. (1992). pp. 54–55 . {{isbn|0-521-39459-7}}</ref> Lêbelê, bi taybetî di çarçoveyên qanûnî de, 'îhtimal' dikare ji bo pêşniyarên ku delîlên baş ji bo wan hebûn jî were sepandin.<ref name="Franklin">Franklin, J. (2001) ''The Science of Conjecture: Evidence and Probability Before Pascal,'' Johns Hopkins University Press. (rr. 22, 113, 127)</ref> [[Wêne:Cardano.jpg|thumb|140px|[[Gerolamo Cardano]] (sedeya 16an)]] [[Wêne:Christiaan Huygens-painting.jpeg|thumb|140px|[[Christiaan Huygens]], yek ji kitêbên yekêdi derbare îhtîmalê weşan kir (sedeya 17an).]] Zanyarê îtalî a sedeya şanzdehan [[Gerolamo Cardano]], tesîriya terîfkirina "[[Şans (îhtîmal)|şans]]" wekî rêjeya encamên erênî li hember encamên neyînî temsîl da (ew yek tê wê maneyê ku îhtîmala bûyerekê bi rêjeya encamên erênî li hember hejmara giştî ya encamên gengaz tê diyarkirin).<ref>{{cite web |url=http://www.columbia.edu/~pg2113/index_files/Gorroochurn-Some%20Laws.pdf |title=''Some laws and problems in classical probability and how Cardano anticipated them'' Gorrochum, P. ''Chance'' magazine 2012}}</ref> Ji bilî eserên destpêkê yên Cardano, teoriya îhtîmalan vedigere serdema pevguhertina nameyan di navbeya [[Pierre de Fermat]] û [[Blaise Pascal]] de (1654). [[Christiaan Huygens]] (1657) yekê lêkolîna zanistî ya naskirî li ser vê meseleyê pêşkêş kir.<ref>{{citation |last=Abrams |first=William |title=A Brief History of Probability |url=http://www.secondmoment.org/articles/probability.php |access-date=2008-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170724052656/http://www.secondmoment.org/articles/probability.php |archive-date=24 July 2017 |url-status=dead |publisher=Second Moment}}</ref> Esera [[Jakob Bernoulli]] ya bi navê ''[[Ars Conjectandi]]'' (piştî mirina wî, 1713) û ya [[Abraham de Moivre]] ya bi navê ''[[Doctrine of Chances]]'' (1718), ew mesele wekî şaxek ji matematîkê nirxandin.<ref>{{Cite book |title=Quantum leap : from Dirac and Feynman, across the universe, to human body and mind |last1=Ivancevic |first1=Vladimir G. |publisher=World Scientific |year=2008 |page=16 |isbn=978-981-281-927-7 |location=Singapore; Hackensack, NJ |last2=Ivancevic |first2=Tijana T.}}</ref> Kokên [[teoriya xeletiyê]] digihîjin esera [[Roger Cotes]] a bi navê ''Opera Miscellanea'' (ku piştî mirina wî di sala 1722an de hat weşandin), lêbelê nivîseke [[Thomas Simpson]] a sala 1755an (ku di 1756an de hat çapkirin) yekê car ew teorî li ser nîqaşa xeletiyên çavdêriyê bikaranî.<ref>{{Cite journal |last=Shoesmith |first=Eddie |date=November 1985 |title=Thomas Simpson and the arithmetic mean |journal=Historia Mathematica |language=en |volume=12 |issue=4 |pages=352–355 |doi=10.1016/0315-0860(85)90044-8 |doi-access=free}}</ref> Çapa nû ya vê nivîsê (1757) wan prensîbên bingehîn (''aksiyom'') temsîl dike ku xeletiyên erênî û neyînî xwedî eynî îhtîmala rûdanê ne, û ku hin sinorên diyarkirî çarçoveya gî xeletiyan diyar dikin. Simpson herwiha behsa xeletiyên berdewam dike û behsa kurveke îhtîmalê dike. Du yasayên ewil ên derbarê xeletiyan de, ku hatin pêşniyarkirin, ji aliyê [[Pierre-Simon Laplace]] ve hatin derxistin. Yasaya yekê di sala 1774an de hat weşandin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyeke dikare wekî fonksiyoneke eksponensiyel a mezinahiya hejmarî ya xeletiyê were îfadekirin, bêyî ku li temsîla wê (erênî an neyînîbûna wê) were nihêrîn. Yasaya duyê a xeletiyan di sala 1778an de ji aliyê Laplace ve hat pêşniyarkirin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyê fonksiyoneke eksponensiyel a çargoşeya xeletiyê ye.<ref name="Wilson1923">Wilson EB (1923) "First and second laws of error". [[Journal of the American Statistical Association]], 18, 143</ref> Yasaya duyê a xeletiyan wekî "belavbûna normal" an jî "yasaya Gauss" tê naskirin. "Ji hêla tarîxê ve zehmet e ku însan wê yasayê bispêre Gauss; çunkî Gauss, tevî jêhatîbûna xwe ya awarte ya di temenekî biçûk de, îhtîmaleke mezin e ku ew keşf nekiribe berî ku bigihîje temenê du saliyê."<ref name="Wilson1923" /> [[Daniel Bernoulli]] (1778) prensîba "esera herî mezin a îhtîmalên sîstemeke xeletiyên hevdem" (an jî xeletiyên ku bi hev re çêdibin) da nasîn. [[Wêne:Bendixen - Carl Friedrich Gauß, 1828.jpg|thumb|140px|Carl Friedrich Gauss]] [[Adrien-Marie Legendre]] (1805) metoda kêmtir a çargoşeyan pêşxist û di ''Nouvelles méthodes pour la détermination des orbites des comètes'' (Metodên Nû ji bo Diyarkirina Orbîtên Kometan) de da nasîn.<ref>{{cite web |url=http://statprob.com/encyclopedia/AdrienMarieLegendre.html |title="Adrien-Marie Legendre" (version 9) |website=StatProb: The Encyclopedia Sponsored by Statistics and Probability Societies |access-date=27 January 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160203070724/http://statprob.com/encyclopedia/AdrienMarieLegendre.html |archive-date=3 February 2016 |last1=Seneta |first1=Eugene William}}</ref> Nivîskarê îrlandî-amerîkî, [[Robert Adrain]], edîtorê "The Analyst" (1808), pêşî qanûna tesîsa çewtiyê derxist holê, <math display="block">\phi(x) = ce^{-h^2 x^2}</math> li vir <math>h</math> konstanteke girêdayî hûrgiliya çavdêriyê ye, û <math>c</math> faktoreke pîvanê ye ku piştrast dike rûbera di bin xetê de (kurvê) wekhevî 1ê be. Wî du îsbat pêşkêş kirin; ya duyê di eslê xwe de eynî îsbata [[John Herschel]] (1850) bû. Gauss di sala 1809an de yekê îsbat pêşkêş kir ku wisa xuya dike li Ewropayê dihat zanin (piştî ya Adrain, ew ya sêyê bû). Îsbatên din ji hêla Laplace (1810, 1812), Gauss (1823), [[James Ivory (matematîkvan)|James Ivory]] (1825, 1826), Hagen (1837), [[Friedrich Wilhelm Bessel|Friedrich Bessel]] (1838), [[William Fishburn Donkin|W.F. Donkin]] (1844, 1856) û [[Morgan Crofton]] (1870) ve hatin pêşkêşkirin. Kesên din ên ku beşdarî vê meseleyê bûn wan bûne: [[Robert Leslie Ellis|Ellis]] (1844), [[Augustus De Morgan|De Morgan]] (1864), [[James Whitbread Lee Glaisher|Glaisher]] (1872) û [[Giovanni Schiaparelli]] (1875). Formula Peters (1856) ya ji bo ''r'' ku xeletiya muhtemel a çavdêriyeke yekane ye, baş tê zanin. Di sedeya nozdehan de, di nav nivîskarên ku li ser teoriya giştî xebitîne de kesên wekî [[Pierre-Simon Laplace|Laplace]], [[Sylvestre François Lacroix|Sylvestre Lacroix]] (1816), Littrow (1833), [[Adolphe Quetelet]] (1853), [[Richard Dedekind]] (1860), Helmert (1872), [[Paul Matthieu Hermann Laurent|Hermann Laurent]] (1873), Liagre, Didion û [[Karl Pearson]] hebûn. [[Augustus De Morgan]] û [[George Boole]] şêwaza pêşkêşkirina teoriyê baştir kirin. Di sala 1906an de, [[Andrey Markov]] konsepta [[zincîra Markovê]] pêşkêş kir;<ref>{{cite web |url=http://www.statslab.cam.ac.uk/~rrw1/markov/M.pdf |title=Markov Chains |website=Statistical Laboratory |publisher=University of Cambridge |last=Weber |first=Richard}}</ref> wê konseptê di teoriya [[Pêvajoya stokastîk|pêvajoyên stokastîk]] û sepanên wê de rolek giring lîst. Teoriya modern a îhtîmalê ku li ser bingeha [[Pîvan (matematîk)|teoriya pîvanê]] hatiye avakirin, di sala 1931ê de ji heta [[Andrey Kolmogorov]] ve hate pêşxistin.<ref>{{cite journal |last1=Vitanyi |first1=Paul M.B. |date=1988 |title=Andrei Nikolaevich Kolmogorov |url=http://homepages.cwi.nl/~paulv/KOLMOGOROV.BIOGRAPHY.html |journal=CWI Quarterly |issue=1 |pages=3–18 |access-date=27 January 2016}}</ref> == Teoriya îhtîmalê == Mîna [[Teorî|teoriyên]] din, [[teoriya îhtîmalê]] jî temsîl kirina konseptên xwe ye bi awayekî formal, ango, bi wan konseptên ku dikarin ji maneya xwe ferq werin hesibandin. Ew konseptên formal ligorî yasayên matematîk û mantiqê tên bikaranîn û guhertin, û encamên ku derdikevin holê, dîsa di çarçoveya pirsgirêkê bixwe de tên şirovekirin an veguhestin. Bi kêmanî du hewldanên serkeftî ji bo formalîzekirina îhtîmalê hene: formulasyona [[Andrey Kolmogorov|Kolmogorov]] û formulasyona [[Richard Threlkeld Cox|Cox]]. Di formulasyona Kolmogorov de [[kom]] wekî bûyer û îhtîmal jî wekî [[Pîvan (matematîk)|pîvanek]] li ser koman tên şirovekirin. Di [[teorema Coxê]] de, îhtîmal wekî konsepteke bingehîn (ango, ya ku zêdetir nayê analîzkirin) tê girtin û giringî tê dayîn avakirina sîstemeke hevgirtî ji bo dayîna nirxên îhtîmalê ji pêşniyaran re. Di herdu rewşan de jî, yasayên îhtîmalê eynî in, tenê hûrgiliyên teknîkî ji hev ferq ne. Metodën din jî ji bo pîvandina nezelaliyê hene, wekî [[teoriya Dempster–Shafer]] an [[teoriya îmkanê]], lê ew di bingeh de ferq ne û bi yasayên îhtîmalê yên ku bi gelemperî tên zanin re li hev nayên. == Warên bikaranînê == Teoriya îhtimalê di jiyana rojane de di nirxandina [[rîsk]] û [[Modelê statîstîkî|modelkirinê]] de tê bikaranîn. Pîşesaziya sîgorteyê û [[Bazar (aborî)|bazar]] [[zanista aktuarî]] bikartînin da ku bihayê diyar bikin û biryarên bazirganiyê bidin. Hikumet metodên îhtimalê di [[hiqûqa hawirdorê]], analîza heqdariyê û [[rêziknameya fînansê]] de bikartînin. Meselayeke ji karanîna teoriya îhtimalê di bazirganiya sermayeyê de tesîra îhtimala têgihîştî ya her pevçûnek berfireh a [[Rojhilata Navîn]] li ser bihayên [[Neft|petrolê]] ye ku tesîrên pêlan li ser ekonomiyê bi tevahî dike. Nirxandinek ji hêla bazirganek kelûpelan ve ku herbek îhtîmaltir e dikare bihayên wê kelûpelê bilind an nizm bike, û ji bazirganên din re jî îşaretek wê ramanê bike. Li gorî vê yekê, îhtimal ne bi serbixwe û ne jî bi awayekî maqûl têne nirxandin. Teoriya fînansa tevgerî derket holê da ku tesîra ramana komî ya wisa li ser bihayê, li ser siyasetê û li ser aştî û pevçûnê diyar bike.<ref>Singh, Laurie (2010) "Whither Efficient Markets? Efficient Market Theory and Behavioral Finance". The Finance Professionals' Post, 2010.</ref> Ji bilî nirxandina darayî, îhtimal dikare ji bo analîzkirina trendên di [[Biyolojî|biyolojiyê]] de (mesela, belavbûna nexweşiyê) û herwiha [[Ekolojî|ekolojiyê]] de were bikaranîn.<ref name="Edwards_2012_2">{{cite journal |author-link= |date=September 2012 |title=Reginald Crundall Punnett: First Arthur Balfour Professor of Genetics, Cambridge, 1912 |department=Perspectives |journal=Genetics |location=Gonville and Caius College, Cambridge, UK |publisher=Genetics Society of America |volume=192 |issue=1 |pages=3–13 |doi=10.1534/genetics.112.143552 |pmc=3430543 |pmid=22964834 |quote= |author-first=Anthony William Fairbank |author-last=Edwards |quote-pages=5–6}} (11 rûpelan)</ref> Wekî fînansê, nirxandina rîskê dikare wekî amûrek statîstîkî were bikaranîn da ku îhtîmala bûyerên nexwestî were hesab kirin, û dikare di bicîhanîna protokolan de ji bo dûrketina ji rewşên wiha bibe alîkar. Îhtîmal ji bo sêwirandina [[Lîstika şansê|lîstikên şansê]] tê bikaranîn da ku kasîno karibin qezencek garantîkirî bi dest bixin, lê di eynî zamanê de dravdanên ku ji bo teşwîqkirina berdewamiya lîstikê pir caran têne dayîn bidin lîstikvanan.<ref>{{cite journal |last1=Gao |first1=J.Z. |last2=Fong |first2=D. |last3=Liu |first3=X. |date=April 2011 |title=Mathematical analyses of casino rebate systems for VIP gambling |journal=International Gambling Studies |volume=11 |issue=1 |pages=93–106 |doi=10.1080/14459795.2011.552575 |s2cid=144540412}}</ref> Yek ji bikaranînên dî ên giring yê teoriya îhtîmalê di heyata rojane de, meseleya [[Pêbawerî|pêbaweriyê]] ye. Di sêwirana gelek eserên xerîdariyê de, wekî [[otomobîl]] û amûrên [[Elektronîk|elektronîkî]], teoriya pêbaweriyê tê bikaranîn da ku îhtîmala têkçûnê were kêm kirin. Îhtîmala têkçûnê dikare tesîra li biryarên hilberîner ên têkildarî garantiya eserê bike.<ref>{{Cite journal |last1=Gorman |first1=Michael F. |year=2010 |title=Management Insights |journal=Management Science |volume=56 |pages=iv–vii |doi=10.1287/mnsc.1090.1132 |doi-access=}}</ref> [[Modela zimanê keşê]] (''cache language model'') û modelên din ên statîstîkî ên zimên ku di prosekirina zimanê xwezayî de tên bikaranîn jî, meselayên bikaranîna teoriya îhtîmalê ne. == Metodên matematîkê == [[Wêne:Probability vs odds.svg|thumb|Hesabkirina îhtîmal (rîsk) û şans]]Ezmûnekê bifikirin ku dikare çendîn encaman derxîne holê. Koma gî encamên gengaz wekî "[[Qada nimûne|qada nimûneyê]]" ya ezmûnê tê binavkirin ku carinan bi sembola '''Ω''' tê temsîl kirin. [[Koma qûwetê]] ya qada nimûneyê, bi rêya liçavgirtina gî komên ferq yên encamên gengaz pêk tê. Mesela avêtina zarê dikare şeş encamên gengaz derxîne holê. Komeke encamên gengaz ew e ku tê de hejmareke tek (ne cot) li ser zarê derdikeve. Bi vî awayî, binekoma {1,3,5} elementeke koma qûwetê ya qada nimûneyê ya avêtina zarê ye. Ew kom wekî "bûyer" tên binavkirin. Di wê rewşê de, {1,3,5} ew bûyer e ku tê de zar li ser hejmareke tek dikeve. Eger encamên ku bi rastî çêdibin di nav bûyereke diyarkirî de bin, tê gotin ku ew bûyer pêk hatiye. Îhtîmal metodek e ji bo dayîna nirxekî di navbera sifir û yekê de ji her bûyerekê re, bi wê şertê ku ji bo bûyera ku ji hemû encamên gengaz pêk tê (di mesela me de, bûyera {1,2,3,4,5,6}), nirxê yekê were diyarkirin. Ji bo ku tiştek wekî îhtîmal were hesibandin, divê ew diyarkirina nirxan wê şertê pêk bîne ku ji bo her komeke bûyerên ku hevdu derdixin derve (ango bûyerên bêyî ti encamên hevpar, wekî bûyerên {1,6}, {3} û {2,4}), îhtîmala pêkhatina herî kêm yek ji wan bûyeran, bi rêya komkirina îhtîmalên gî bûyerên takekesî tê bidestxistin.<ref>{{cite book |title=A First course in Probability |last=Ross |first=Sheldon M. |publisher=Pearson Prentice Hall |date=2010 |pages=26–27 |isbn=9780136033134 |edition=8th}}</ref> Îhtîmala [[Bûyer|bûyereke]] A bi awayê <math>P(A)</math>,<ref name=":2">{{Cite web |url=https://mathworld.wolfram.com/Probability.html |title=Probability |website=mathworld.wolfram.com |access-date=2020-09-10 |language=en |last=Weisstein |first=Eric W.}}</ref> <math>p(A)</math> an jî <math>\text{Pr}(A)</math> tê nivîsîn. Ew terîfa matematîkî ya îhtîmalê, bi bikaranîna konsepta pîvanê dikare ji bo fezayên nimûneyê yên bêsinor û heta fezayên nimûneyê yên nehejmartinbar jî were berfirehkirin. Berevajî an temamkera bûyereke A, bûyera [ne A] ye (ango bûyera ku A lê nayê pêkanîn); ev yek bi gelemperî bi awayên <math>A', A^c</math>, <math>\overline{A}, A^\complement, \neg A</math> an jî <math>{\sim}A</math> tê temsîl kirin û îhtîmala wê bi rêya ''P''(ne A) = 1 − ''P''(A) tê diyarkirin. Mesela îhtîmala ku di zarê şeş-rûyî de hejmara şeş neyê kişandin, ev e 1 – (îhtîmala kişandina şeşê) = {{nowrap|1=1 − {{sfrac|1|6}} = {{sfrac|5|6}}.}}⁠ Eger di carek pêkanîna ceribandinekê de du bûyerên ''A'' û ''B'' pêk werin, ew yek wekî hevbirîn an jî îhtîmala hevbeş a ''A'' û ''B'' tê binavkirin û bi awayê <math>P(A \cap B)</math> tê temsîl kirin. === Bûyerên serbixwe === [[Wêne:Mutually Exclusive and Non-exclusive Probability Events.jpg|thumb|Bûyerên A û B di qada Ω de wekî hevdu-derxîner li hemberî ne-hevdu-derxîner têne temsîl kirin.]]Eger du bûyerên A û B serbixwe bin, wê çaxê îhtîmala hevbeş ew e <math display="block" qid="Q120632573">P(A \mbox{ û }B) = P(A \cap B) = P(A) P(B).</math> Mesela eger du pere bên avêtin, îhtîmala ku her du jî "ser" derkevin ew e: <math>\tfrac{1}{2}\times\tfrac{1}{2} = \tfrac{1}{4}.</math> === Bûyerên ku hevdu derdixin === Eger bûyera ''A'' an jî bûyera ''B'' dikarin çêbibin lê qet herdu jî di eynî çaxê de çênebin, wê çaxê ji wan re bûyerên hevdu nelihev tên gotin. Eger du bûyer hevdu nelihev bin, wê çaxê îhtîmala çêbûna herduyan wekî <math>P(A \cap B)</math> û <math display="block">P(A \mbox{ and }B) = P(A \cap B) = 0</math> Eger du bûyer ji hev ferq bin, wê çaxê îhtîmala çêbûna yek ji wan wekî <math>P(A \cup B)</math> û tê temsîl kirin. <math display="block">P(A\mbox{ an }B) = P(A \cup B)= P(A) + P(B) - P(A \cap B) = P(A) + P(B) - 0 = P(A) + P(B)</math> Bo mesele, îhtîmala hatina 1 an 2yê di zarê şeş-rûyî de ew e: <math>P(1\mbox{ or }2) = P(1) + P(2) = \tfrac{1}{6} + \tfrac{1}{6} = \tfrac{1}{3}.</math> === Bûyerên ku ne (pêwîst) hevdu derdixin derve === Eger bûyer (pêwîst) ji hev ferq nebin, wê çaxê <math display="block">P\left(A \hbox{ an } B\right) = P(A \cup B) = P\left(A\right)+P\left(B\right)-P\left(A \mbox{ û } B\right).</math> Formeke din <math display="block"> P\left( A\cup B\right) =P\left( A\right) +P\left( B\right) -P\left( A\cap B\right) </math> Mesela wexta ku însan kartekê ji desteyeke kartan dikişîne, îhtîmala bidestxistina karta "dil" an jî karta "resimî" (J, Q, K) (an jî her duyan bi hev re) ew e:<math>\tfrac{13}{52} + \tfrac{12}{52} - \tfrac{3}{52} = \tfrac{11}{26},</math> ji ber ku di nav 52 kartên desteyê de, 13 kart "dil" in, 12 kart "resimî" ne û 3 kart jî her du taybetmendiyan li xwe digirin: li vir, ew 3 kartên ku her du taybetmendiyan li xwe digirin, hem di nav wan "13 kartên dil" de û hem jî di nav wan "12 kartên resimî" de cih digirin, lê divê tenê carekê bên hejmartin. Ew dikare ji bo gelek bûyerên ku ne lazim ye hevdu derxînin (ango ne lazim e hevdu-neguncaw bin), bêtir were berfirehkirin. Ji bo sê bûyeran, ew yek bi vî awayî dimeşe: <math display="block"> \begin{aligned}P\left( A\cup B\cup C\right) =&P\left( \left( A\cup B\right) \cup C\right) \\ =&P\left( A\cup B\right) +P\left( C\right) -P\left( \left( A\cup B\right) \cap C\right) \\ =&P\left( A\right) +P\left( B\right) -P\left( A\cap B\right) +P\left( C\right) -P\left( \left( A\cap C\right) \cup \left( B\cap C\right) \right) \\ =&P\left( A\right) +P\left( B\right) +P\left( C\right) -P\left( A\cap B\right) -\left( P\left( A\cap C\right) +P\left( B\cap C\right) -P\left( \left( A\cap C\right) \cap \left( B\cap C\right) \right) \right) \\ P\left( A\cup B\cup C\right) =&P\left( A\right) +P\left( B\right) +P\left( C\right) -P\left( A\cap B\right) -P\left( A\cap C\right) -P\left( B\cap C\right) +P\left( A\cap B\cap C\right) \end{aligned} </math> Îcar tê dîtin ku ew şablon dikare ji bo her hejmarek ji bûyeran were dubarekirin. === Îhtîmala şertî === ''[[Îhtîmala şertî]]'' îhtîmala bûyerek ''A'' ye, bi dayîna bûyerek din ''B''. Îhtîmala şertî wekî <math>P(A \mid B)</math> tê nivîsîn, û wekî "îhtîmala ''A'', bi dayîna ''B''" tê xwendin. Ew bi vê tê terîf kirin <math display="block">P(A \mid B) = \frac{P(A \cap B)}{P(B)}\,</math> Eger <math>P(B)=0</math> be, wê çaxê <math>P(A \mid B)</math> bi vê derbirînê bi awayekî resmî [[Ne-terîfbar (matematîk)|nayê terîf kirin]]. Di wê rewşê de <math>A</math> û <math>B</math> serbixwe ne, ji ber ku <math>P(A \cap B) = P(A)P(B) = 0.</math> Lêbelê mimkun e ku ji bo hin bûyerên xwedî îhtîmala sifir, îhtîmaleke şertî were terîf kirin; mesela bi bikaranîna [[σ-cebîr]] ji bo wan cure bûyeran. Mesela di kîsekî de ku 2 gogên sor û 2 gogên şîn tê de ne (bi giştî 4 gog), îhtîmala derxistina gogeke sor <math>1/2;</math> ye; lêbelê wexta ku goga duyê tê derxistin, îhtîmala ku ew gog sor an şîn be, bi wê goga ku berê hatiye derxistin ve girêdayî ye. Mesela eger gogeke sor hatibe derxistin, wê wextê îhtîmala hilbijartina gogeke sor a din dibe <math>1/3,</math> ji ber ku tenê 1 goga sor û 2 gogên şîn dimînin. Û eger berê gogeke şîn hatibe derxistin, îhtîmala derxistina gogeke sor dibe <math>2/3.</math> === Îhtîmala berevajî === Di [[teoriya îhtîmalê]] û bikaranînên wê de, [[Teorema Bayesê|''yasaya Bayesê'']] têkiliya di navbeya îhtîmalên bûyera <math>A_1</math> û bûyera <math>A_2,</math> de diyar dike, hem berî û hem jî piştî şertkirina li ser bingeha bûyereke din a wekî <math>B.</math> Rêjeya îhtîmalên <math>A_1</math> li hember <math>A_2</math> bi hêsanî tê maneya rêjeya îhtîmalên her du bûyeran. Wexta ku ne tenê du, lê hejmareke zêde ya bûyerên <math>A</math> (bi awayekî giştî) têne nirxandin, ew metod dikare bi wî awayî were îfadekirin: îhtîmala paşîn (''posterior'') bi encama lêkdana îhtîmala pêşîn (''prior'') û îhtîmala şertî (''likelihood'') re di têkiliya rêjeyî de ye, ango <math>P(A|B)\propto P(A) P(B|A)</math>; li vir, nîşana têkiliya rêjeyî (proportionality) tê wê maneyê ku aliyê çepê bi aliyê rastê re di têkiliya rêjeyî de ye (ango, wekhev e bi nirxekî sabît ku bi aliyê rastê ve hatiye zêdekirin/lêkdan) çaxa ku <math>A</math> diguhere û <math>B</math> sabît an diyarkirî dimîne (Lee, 2012; Bertsch McGrayne, 2012). Ew form vedigere serdema Laplace (1774) û Cournot (1843); binêre Fienberg (2005). === Kurteya îhtîmalan === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align: left;" |+Kurteya îhtîmalan |- ! scope="col" | Bûyer ! scope="col" | Îhtîmal |- ! scope="row" style="text-align: center;" | A | <math>P(A)\in[0,1]</math> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ne A | <math>P(A^\complement)=1-P(A)\,</math> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | A an B | <math>\begin{align} P(A\cup B) & = P(A)+P(B)-P(A\cap B) \\ P(A\cup B) & = P(A)+P(B) \qquad\mbox{eger A û B hevdu derdixin} \\ \end{align}</math> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | A û B | <math>\begin{align} P(A\cap B) & = P(A|B)P(B) = P(B|A)P(A)\\ P(A\cap B) & = P(A)P(B) \qquad\mbox{eger A û B serbixwe ne}\\ \end{align}</math> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | A dide B | <math>P(A \mid B) = \frac{P(A \cap B)}{P(B)} = \frac{P(B|A)P(A)}{P(B)} \,</math> |} == Binêre == * [[Logarîtma]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] [[Kategorî:Matematîk]] aftovbtzldxzusrpyev86oywmk33ke9 2095874 2095872 2026-09-26T10:35:42Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2095874 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Dice Distribution (bar).svg|thumb|Îhtîmalên hatina çend hejmaran bi karanîna du zaran]] '''Îhtîmal''' an jî '''dibetî''', bi bûyer û terîfên hejmarî yên derbarê îhtîmala pêkhatina wan de mijûl dibe. Îhtîmala bûyerekê hejmareke di navbera 0 û 1 de ye; çiqas ew hejmar mezintir be, ew qas îhtîmala pêkhatina bûyerê zêdetir e.<ref name="Stuart and Ord 2009">"Kendall's Advanced Theory of Statistics, Volume 1: Distribution Theory", Alan Stuart and Keith Ord, 6th ed., (2009), {{ISBN|978-0-534-24312-8}}.</ref><ref name="Feller">William Feller, ''An Introduction to Probability Theory and Its Applications'', vol.&nbsp;1, 3rd ed., (1968), Wiley, {{ISBN|0-471-25708-7}}.</ref> Ew hejmar bi gelemperî wekî rêje (%), di navbeya %0 û %100 de, tê temsîl kirin. Meselakek hêsan avêtina pereyekî adil (bêalî) e. Ji ber ku pere adil e, îhtîmala her du encaman ("ser" û "bin") wekhev e; îhtîmala "ser"ê bi îhtîmala "bin"ê re wekhev e; û ji ber ku tu encamên dî nînin, îhtîmala derketina "ser" an "bin"ê 1/2 ye (ku dikare wekî 0.5 an jî %50 jî were nivîsîn). Di [[Teoriya îhtîmalê|''teoriya îhtîmalê'']] de, ji bo van konseptan formulasyoneke matematîkî ya li ser bingeha aksiomantîk hatiye danîn; ew teorî di warên wekî [[Amar|statîstîk]], [[matematîk]], [[zanist]], [[fînans]], [[qumar]], [[jîriya çêkirî]], [[fêrbûna makîneyê]], [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya lîstikan]] û [[Felsefe|felsefeyê]] de bi berfirehî tê bikaranîn, mesela, ji bo derxistina encaman derbarê frekansa pêşbînîkirî ya bûyeran de. Herwiha, teoriya îhtîmalê ji bo ravekirina mekanîzma û rêzikên bingehîn ên [[Sîstema kompleks|sîstemên kompleks]] jî tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/probability-theory |sernav=Probability theory {{!}} Definition, Examples, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-04 |roja-gihiştinê=2026-09-26 |ziman=en}}</ref> == Tarîx == Lêkolîna zanistî ya îhtimalê pêşkeftinek modern a matematîkê ye. [[Qumar]] temsîl dide ku di seranserê tarîxê de eleqeyek ji bo pîvandina ramanên îhtimalê hebûye, lê danasînên matematîkî yên rast pir dereng derketine holê. Sebebên pêşveçûna yawaş ya matematîka îhtimalê hene. Her çend lîstikên şansê motîvasyona lêkolîna matematîkî ya îhtimalê peyda kirin jî, pirsgirêkên bingehîn hîn jî ji hêla xurafeyan ve têne veşartin.<ref>Freund, John[[John E. Freund|.]] (1973) ''Introduction to Probability''. Dickenson (r. 1)</ref> Ligorî [[Richard Jeffrey]], "Berî nîvê sedeya heftê, têgeha 'îhtimal' ([[Zimanê latînî|latînî]] ''probabilis'') tê maneya ''pejirandî'', û bi wê maneyê, bi yekdengî, ji bo raman û çalakiyê dihat bikaranîn. Çalakiyek an ramanek îhtimal ew bû ku însanên aqilmend dê di şert û mercan de bikin an bigirin."<ref name="Jeffrey">Jeffrey, R.C., ''Probability and the Art of Judgment,'' Cambridge University Press. (1992). pp. 54–55 . {{isbn|0-521-39459-7}}</ref> Lêbelê, bi taybetî di çarçoveyên qanûnî de, 'îhtimal' dikare ji bo pêşniyarên ku delîlên baş ji bo wan hebûn jî were sepandin.<ref name="Franklin">Franklin, J. (2001) ''The Science of Conjecture: Evidence and Probability Before Pascal,'' Johns Hopkins University Press. (rr. 22, 113, 127)</ref> [[Wêne:Cardano.jpg|thumb|140px|[[Gerolamo Cardano]] (sedeya 16an)]] [[Wêne:Christiaan Huygens-painting.jpeg|thumb|140px|[[Christiaan Huygens]], yek ji kitêbên yekêdi derbare îhtîmalê weşan kir (sedeya 17an).]] Zanyarê îtalî a sedeya şanzdehan [[Gerolamo Cardano]], tesîriya terîfkirina "[[Şans (îhtîmal)|şans]]" wekî rêjeya encamên erênî li hember encamên neyînî temsîl da (ew yek tê wê maneyê ku îhtîmala bûyerekê bi rêjeya encamên erênî li hember hejmara giştî ya encamên gengaz tê diyarkirin).<ref>{{cite web |url=http://www.columbia.edu/~pg2113/index_files/Gorroochurn-Some%20Laws.pdf |title=''Some laws and problems in classical probability and how Cardano anticipated them'' Gorrochum, P. ''Chance'' magazine 2012}}</ref> Ji bilî eserên destpêkê yên Cardano, teoriya îhtîmalan vedigere serdema pevguhertina nameyan di navbeya [[Pierre de Fermat]] û [[Blaise Pascal]] de (1654). [[Christiaan Huygens]] (1657) yekê lêkolîna zanistî ya naskirî li ser vê meseleyê pêşkêş kir.<ref>{{citation |last=Abrams |first=William |title=A Brief History of Probability |url=http://www.secondmoment.org/articles/probability.php |access-date=2008-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170724052656/http://www.secondmoment.org/articles/probability.php |archive-date=24 July 2017 |url-status=dead |publisher=Second Moment}}</ref> Esera [[Jakob Bernoulli]] ya bi navê ''[[Ars Conjectandi]]'' (piştî mirina wî, 1713) û ya [[Abraham de Moivre]] ya bi navê ''[[Doctrine of Chances]]'' (1718), ew mesele wekî şaxek ji matematîkê nirxandin.<ref>{{Cite book |title=Quantum leap : from Dirac and Feynman, across the universe, to human body and mind |last1=Ivancevic |first1=Vladimir G. |publisher=World Scientific |year=2008 |page=16 |isbn=978-981-281-927-7 |location=Singapore; Hackensack, NJ |last2=Ivancevic |first2=Tijana T.}}</ref> Kokên [[teoriya xeletiyê]] digihîjin esera [[Roger Cotes]] a bi navê ''Opera Miscellanea'' (ku piştî mirina wî di sala 1722an de hat weşandin), lêbelê nivîseke [[Thomas Simpson]] a sala 1755an (ku di 1756an de hat çapkirin) yekê car ew teorî li ser nîqaşa xeletiyên çavdêriyê bikaranî.<ref>{{Cite journal |last=Shoesmith |first=Eddie |date=November 1985 |title=Thomas Simpson and the arithmetic mean |journal=Historia Mathematica |language=en |volume=12 |issue=4 |pages=352–355 |doi=10.1016/0315-0860(85)90044-8 |doi-access=free}}</ref> Çapa nû ya vê nivîsê (1757) wan prensîbên bingehîn (''aksiyom'') temsîl dike ku xeletiyên erênî û neyînî xwedî eynî îhtîmala rûdanê ne, û ku hin sinorên diyarkirî çarçoveya gî xeletiyan diyar dikin. Simpson herwiha behsa xeletiyên berdewam dike û behsa kurveke îhtîmalê dike. Du yasayên ewil ên derbarê xeletiyan de, ku hatin pêşniyarkirin, ji aliyê [[Pierre-Simon Laplace]] ve hatin derxistin. Yasaya yekê di sala 1774an de hat weşandin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyeke dikare wekî fonksiyoneke eksponensiyel a mezinahiya hejmarî ya xeletiyê were îfadekirin, bêyî ku li temsîla wê (erênî an neyînîbûna wê) were nihêrîn. Yasaya duyê a xeletiyan di sala 1778an de ji aliyê Laplace ve hat pêşniyarkirin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyê fonksiyoneke eksponensiyel a çargoşeya xeletiyê ye.<ref name="Wilson1923">Wilson EB (1923) "First and second laws of error". [[Journal of the American Statistical Association]], 18, 143</ref> Yasaya duyê a xeletiyan wekî "belavbûna normal" an jî "yasaya Gauss" tê naskirin. "Ji hêla tarîxê ve zehmet e ku însan wê yasayê bispêre Gauss; çunkî Gauss, tevî jêhatîbûna xwe ya awarte ya di temenekî biçûk de, îhtîmaleke mezin e ku ew keşf nekiribe berî ku bigihîje temenê du saliyê."<ref name="Wilson1923" /> [[Daniel Bernoulli]] (1778) prensîba "esera herî mezin a îhtîmalên sîstemeke xeletiyên hevdem" (an jî xeletiyên ku bi hev re çêdibin) da nasîn. [[Wêne:Bendixen - Carl Friedrich Gauß, 1828.jpg|thumb|140px|Carl Friedrich Gauss]] [[Adrien-Marie Legendre]] (1805) metoda kêmtir a çargoşeyan pêşxist û di ''Nouvelles méthodes pour la détermination des orbites des comètes'' (Metodên Nû ji bo Diyarkirina Orbîtên Kometan) de da nasîn.<ref>{{cite web |url=http://statprob.com/encyclopedia/AdrienMarieLegendre.html |title="Adrien-Marie Legendre" (version 9) |website=StatProb: The Encyclopedia Sponsored by Statistics and Probability Societies |access-date=27 January 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160203070724/http://statprob.com/encyclopedia/AdrienMarieLegendre.html |archive-date=3 February 2016 |last1=Seneta |first1=Eugene William}}</ref> Nivîskarê îrlandî-amerîkî, [[Robert Adrain]], edîtorê "The Analyst" (1808), pêşî qanûna tesîsa çewtiyê derxist holê, <math display="block">\phi(x) = ce^{-h^2 x^2}</math> li vir <math>h</math> konstanteke girêdayî hûrgiliya çavdêriyê ye, û <math>c</math> faktoreke pîvanê ye ku piştrast dike rûbera di bin xetê de (kurvê) wekhevî 1ê be. Wî du îsbat pêşkêş kirin; ya duyê di eslê xwe de eynî îsbata [[John Herschel]] (1850) bû. Gauss di sala 1809an de yekê îsbat pêşkêş kir ku wisa xuya dike li Ewropayê dihat zanin (piştî ya Adrain, ew ya sêyê bû). Îsbatên din ji hêla Laplace (1810, 1812), Gauss (1823), [[James Ivory (matematîkvan)|James Ivory]] (1825, 1826), Hagen (1837), [[Friedrich Wilhelm Bessel|Friedrich Bessel]] (1838), [[William Fishburn Donkin|W.F. Donkin]] (1844, 1856) û [[Morgan Crofton]] (1870) ve hatin pêşkêşkirin. Kesên din ên ku beşdarî vê meseleyê bûn wan bûne: [[Robert Leslie Ellis|Ellis]] (1844), [[Augustus De Morgan|De Morgan]] (1864), [[James Whitbread Lee Glaisher|Glaisher]] (1872) û [[Giovanni Schiaparelli]] (1875). Formula Peters (1856) ya ji bo ''r'' ku xeletiya muhtemel a çavdêriyeke yekane ye, baş tê zanin. Di sedeya nozdehan de, di nav nivîskarên ku li ser teoriya giştî xebitîne de kesên wekî [[Pierre-Simon Laplace|Laplace]], [[Sylvestre François Lacroix|Sylvestre Lacroix]] (1816), Littrow (1833), [[Adolphe Quetelet]] (1853), [[Richard Dedekind]] (1860), Helmert (1872), [[Paul Matthieu Hermann Laurent|Hermann Laurent]] (1873), Liagre, Didion û [[Karl Pearson]] hebûn. [[Augustus De Morgan]] û [[George Boole]] şêwaza pêşkêşkirina teoriyê baştir kirin. Di sala 1906an de, [[Andrey Markov]] konsepta [[zincîra Markovê]] pêşkêş kir;<ref>{{cite web |url=http://www.statslab.cam.ac.uk/~rrw1/markov/M.pdf |title=Markov Chains |website=Statistical Laboratory |publisher=University of Cambridge |last=Weber |first=Richard}}</ref> wê konseptê di teoriya [[Pêvajoya stokastîk|pêvajoyên stokastîk]] û sepanên wê de rolek giring lîst. Teoriya modern a îhtîmalê ku li ser bingeha [[Pîvan (matematîk)|teoriya pîvanê]] hatiye avakirin, di sala 1931ê de ji heta [[Andrey Kolmogorov]] ve hate pêşxistin.<ref>{{cite journal |last1=Vitanyi |first1=Paul M.B. |date=1988 |title=Andrei Nikolaevich Kolmogorov |url=http://homepages.cwi.nl/~paulv/KOLMOGOROV.BIOGRAPHY.html |journal=CWI Quarterly |issue=1 |pages=3–18 |access-date=27 January 2016}}</ref> == Teoriya îhtîmalê == Mîna [[Teorî|teoriyên]] din, [[teoriya îhtîmalê]] jî temsîl kirina konseptên xwe ye bi awayekî formal, ango, bi wan konseptên ku dikarin ji maneya xwe ferq werin hesibandin. Ew konseptên formal ligorî yasayên matematîk û mantiqê tên bikaranîn û guhertin, û encamên ku derdikevin holê, dîsa di çarçoveya pirsgirêkê bixwe de tên şirovekirin an veguhestin. Bi kêmanî du hewldanên serkeftî ji bo formalîzekirina îhtîmalê hene: formulasyona [[Andrey Kolmogorov|Kolmogorov]] û formulasyona [[Richard Threlkeld Cox|Cox]]. Di formulasyona Kolmogorov de [[kom]] wekî bûyer û îhtîmal jî wekî [[Pîvan (matematîk)|pîvanek]] li ser koman tên şirovekirin. Di [[teorema Coxê]] de, îhtîmal wekî konsepteke bingehîn (ango, ya ku zêdetir nayê analîzkirin) tê girtin û giringî tê dayîn avakirina sîstemeke hevgirtî ji bo dayîna nirxên îhtîmalê ji pêşniyaran re. Di herdu rewşan de jî, yasayên îhtîmalê eynî in, tenê hûrgiliyên teknîkî ji hev ferq ne. Metodën din jî ji bo pîvandina nezelaliyê hene, wekî [[teoriya Dempster–Shafer]] an [[teoriya îmkanê]], lê ew di bingeh de ferq ne û bi yasayên îhtîmalê yên ku bi gelemperî tên zanin re li hev nayên. == Warên bikaranînê == Teoriya îhtimalê di jiyana rojane de di nirxandina [[rîsk]] û [[Modelê statîstîkî|modelkirinê]] de tê bikaranîn. Pîşesaziya sîgorteyê û [[Bazar (aborî)|bazar]] [[zanista aktuarî]] bikartînin da ku bihayê diyar bikin û biryarên bazirganiyê bidin. Hikumet metodên îhtimalê di [[hiqûqa hawirdorê]], analîza heqdariyê û [[rêziknameya fînansê]] de bikartînin. Meselayeke ji karanîna teoriya îhtimalê di bazirganiya sermayeyê de tesîra îhtimala têgihîştî ya her pevçûnek berfireh a [[Rojhilata Navîn]] li ser bihayên [[Neft|petrolê]] ye ku tesîrên pêlan li ser ekonomiyê bi tevahî dike. Nirxandinek ji hêla bazirganek kelûpelan ve ku herbek îhtîmaltir e dikare bihayên wê kelûpelê bilind an nizm bike, û ji bazirganên din re jî îşaretek wê ramanê bike. Li gorî vê yekê, îhtimal ne bi serbixwe û ne jî bi awayekî maqûl têne nirxandin. Teoriya fînansa tevgerî derket holê da ku tesîra ramana komî ya wisa li ser bihayê, li ser siyasetê û li ser aştî û pevçûnê diyar bike.<ref>Singh, Laurie (2010) "Whither Efficient Markets? Efficient Market Theory and Behavioral Finance". The Finance Professionals' Post, 2010.</ref> Ji bilî nirxandina darayî, îhtimal dikare ji bo analîzkirina trendên di [[Biyolojî|biyolojiyê]] de (mesela, belavbûna nexweşiyê) û herwiha [[Ekolojî|ekolojiyê]] de were bikaranîn.<ref name="Edwards_2012_2">{{cite journal |author-link= |date=September 2012 |title=Reginald Crundall Punnett: First Arthur Balfour Professor of Genetics, Cambridge, 1912 |department=Perspectives |journal=Genetics |location=Gonville and Caius College, Cambridge, UK |publisher=Genetics Society of America |volume=192 |issue=1 |pages=3–13 |doi=10.1534/genetics.112.143552 |pmc=3430543 |pmid=22964834 |quote= |author-first=Anthony William Fairbank |author-last=Edwards |quote-pages=5–6}} (11 rûpelan)</ref> Wekî fînansê, nirxandina rîskê dikare wekî amûrek statîstîkî were bikaranîn da ku îhtîmala bûyerên nexwestî were hesab kirin, û dikare di bicîhanîna protokolan de ji bo dûrketina ji rewşên wiha bibe alîkar. Îhtîmal ji bo sêwirandina [[Lîstika şansê|lîstikên şansê]] tê bikaranîn da ku kasîno karibin qezencek garantîkirî bi dest bixin, lê di eynî zamanê de dravdanên ku ji bo teşwîqkirina berdewamiya lîstikê pir caran têne dayîn bidin lîstikvanan.<ref>{{cite journal |last1=Gao |first1=J.Z. |last2=Fong |first2=D. |last3=Liu |first3=X. |date=April 2011 |title=Mathematical analyses of casino rebate systems for VIP gambling |journal=International Gambling Studies |volume=11 |issue=1 |pages=93–106 |doi=10.1080/14459795.2011.552575 |s2cid=144540412}}</ref> Yek ji bikaranînên dî ên giring yê teoriya îhtîmalê di heyata rojane de, meseleya [[Pêbawerî|pêbaweriyê]] ye. Di sêwirana gelek eserên xerîdariyê de, wekî [[otomobîl]] û amûrên [[Elektronîk|elektronîkî]], teoriya pêbaweriyê tê bikaranîn da ku îhtîmala têkçûnê were kêm kirin. Îhtîmala têkçûnê dikare tesîra li biryarên hilberîner ên têkildarî garantiya eserê bike.<ref>{{Cite journal |last1=Gorman |first1=Michael F. |year=2010 |title=Management Insights |journal=Management Science |volume=56 |pages=iv–vii |doi=10.1287/mnsc.1090.1132 |doi-access=}}</ref> [[Modela zimanê keşê]] (''cache language model'') û modelên din ên statîstîkî ên zimên ku di prosekirina zimanê xwezayî de tên bikaranîn jî, meselayên bikaranîna teoriya îhtîmalê ne. == Metodên matematîkê == [[Wêne:Probability vs odds.svg|thumb|Hesabkirina îhtîmal (rîsk) û şans]]Ezmûnekê bifikirin ku dikare çendîn encaman derxîne holê. Koma gî encamên gengaz wekî "[[Qada nimûne|qada nimûneyê]]" ya ezmûnê tê binavkirin ku carinan bi sembola '''Ω''' tê temsîl kirin. [[Koma qûwetê]] ya qada nimûneyê, bi rêya liçavgirtina gî komên ferq yên encamên gengaz pêk tê. Mesela avêtina zarê dikare şeş encamên gengaz derxîne holê. Komeke encamên gengaz ew e ku tê de hejmareke tek (ne cot) li ser zarê derdikeve. Bi vî awayî, binekoma {1,3,5} elementeke koma qûwetê ya qada nimûneyê ya avêtina zarê ye. Ew kom wekî "bûyer" tên binavkirin. Di wê rewşê de, {1,3,5} ew bûyer e ku tê de zar li ser hejmareke tek dikeve. Eger encamên ku bi rastî çêdibin di nav bûyereke diyarkirî de bin, tê gotin ku ew bûyer pêk hatiye. Îhtîmal metodek e ji bo dayîna nirxekî di navbera sifir û yekê de ji her bûyerekê re, bi wê şertê ku ji bo bûyera ku ji hemû encamên gengaz pêk tê (di mesela me de, bûyera {1,2,3,4,5,6}), nirxê yekê were diyarkirin. Ji bo ku tiştek wekî îhtîmal were hesibandin, divê ew diyarkirina nirxan wê şertê pêk bîne ku ji bo her komeke bûyerên ku hevdu derdixin derve (ango bûyerên bêyî ti encamên hevpar, wekî bûyerên {1,6}, {3} û {2,4}), îhtîmala pêkhatina herî kêm yek ji wan bûyeran, bi rêya komkirina îhtîmalên gî bûyerên takekesî tê bidestxistin.<ref>{{cite book |title=A First course in Probability |last=Ross |first=Sheldon M. |publisher=Pearson Prentice Hall |date=2010 |pages=26–27 |isbn=9780136033134 |edition=8th}}</ref> Îhtîmala [[Bûyer|bûyereke]] A bi awayê <math>P(A)</math>,<ref name=":2">{{Cite web |url=https://mathworld.wolfram.com/Probability.html |title=Probability |website=mathworld.wolfram.com |access-date=2020-09-10 |language=en |last=Weisstein |first=Eric W.}}</ref> <math>p(A)</math> an jî <math>\text{Pr}(A)</math> tê nivîsîn. Ew terîfa matematîkî ya îhtîmalê, bi bikaranîna konsepta pîvanê dikare ji bo fezayên nimûneyê yên bêsinor û heta fezayên nimûneyê yên nehejmartinbar jî were berfirehkirin. Berevajî an temamkera bûyereke A, bûyera [ne A] ye (ango bûyera ku A lê nayê pêkanîn); ev yek bi gelemperî bi awayên <math>A', A^c</math>, <math>\overline{A}, A^\complement, \neg A</math> an jî <math>{\sim}A</math> tê temsîl kirin û îhtîmala wê bi rêya ''P''(ne A) = 1 − ''P''(A) tê diyarkirin. Mesela îhtîmala ku di zarê şeş-rûyî de hejmara şeş neyê kişandin, ev e 1 – (îhtîmala kişandina şeşê) = {{nowrap|1=1 − {{sfrac|1|6}} = {{sfrac|5|6}}.}}⁠ Eger di carek pêkanîna ceribandinekê de du bûyerên ''A'' û ''B'' pêk werin, ew yek wekî hevbirîn an jî îhtîmala hevbeş a ''A'' û ''B'' tê binavkirin û bi awayê <math>P(A \cap B)</math> tê temsîl kirin. === Bûyerên serbixwe === [[Wêne:Mutually Exclusive and Non-exclusive Probability Events.jpg|thumb|Bûyerên A û B di qada Ω de wekî hevdu-derxîner li hemberî ne-hevdu-derxîner têne temsîl kirin.]]Eger du bûyerên A û B serbixwe bin, wê çaxê îhtîmala hevbeş ew e <math display="block" qid="Q120632573">P(A \mbox{ û }B) = P(A \cap B) = P(A) P(B).</math> Mesela eger du pere bên avêtin, îhtîmala ku her du jî "ser" derkevin ew e: <math>\tfrac{1}{2}\times\tfrac{1}{2} = \tfrac{1}{4}.</math> === Bûyerên ku hevdu derdixin === Eger bûyera ''A'' an jî bûyera ''B'' dikarin çêbibin lê qet herdu jî di eynî çaxê de çênebin, wê çaxê ji wan re bûyerên hevdu nelihev tên gotin. Eger du bûyer hevdu nelihev bin, wê çaxê îhtîmala çêbûna herduyan wekî <math>P(A \cap B)</math> û <math display="block">P(A \mbox{ and }B) = P(A \cap B) = 0</math> Eger du bûyer ji hev ferq bin, wê çaxê îhtîmala çêbûna yek ji wan wekî <math>P(A \cup B)</math> û tê temsîl kirin. <math display="block">P(A\mbox{ an }B) = P(A \cup B)= P(A) + P(B) - P(A \cap B) = P(A) + P(B) - 0 = P(A) + P(B)</math> Bo mesele, îhtîmala hatina 1 an 2yê di zarê şeş-rûyî de ew e: <math>P(1\mbox{ or }2) = P(1) + P(2) = \tfrac{1}{6} + \tfrac{1}{6} = \tfrac{1}{3}.</math> === Bûyerên ku ne (pêwîst) hevdu derdixin derve === Eger bûyer (pêwîst) ji hev ferq nebin, wê çaxê <math display="block">P\left(A \hbox{ an } B\right) = P(A \cup B) = P\left(A\right)+P\left(B\right)-P\left(A \mbox{ û } B\right).</math> Formeke din <math display="block"> P\left( A\cup B\right) =P\left( A\right) +P\left( B\right) -P\left( A\cap B\right) </math> Mesela wexta ku însan kartekê ji desteyeke kartan dikişîne, îhtîmala bidestxistina karta "dil" an jî karta "resimî" (J, Q, K) (an jî her duyan bi hev re) ew e:<math>\tfrac{13}{52} + \tfrac{12}{52} - \tfrac{3}{52} = \tfrac{11}{26},</math> ji ber ku di nav 52 kartên desteyê de, 13 kart "dil" in, 12 kart "resimî" ne û 3 kart jî her du taybetmendiyan li xwe digirin: li vir, ew 3 kartên ku her du taybetmendiyan li xwe digirin, hem di nav wan "13 kartên dil" de û hem jî di nav wan "12 kartên resimî" de cih digirin, lê divê tenê carekê bên hejmartin. Ew dikare ji bo gelek bûyerên ku ne lazim ye hevdu derxînin (ango ne lazim e hevdu-neguncaw bin), bêtir were berfirehkirin. Ji bo sê bûyeran, ew yek bi vî awayî dimeşe: <math display="block"> \begin{aligned}P\left( A\cup B\cup C\right) =&P\left( \left( A\cup B\right) \cup C\right) \\ =&P\left( A\cup B\right) +P\left( C\right) -P\left( \left( A\cup B\right) \cap C\right) \\ =&P\left( A\right) +P\left( B\right) -P\left( A\cap B\right) +P\left( C\right) -P\left( \left( A\cap C\right) \cup \left( B\cap C\right) \right) \\ =&P\left( A\right) +P\left( B\right) +P\left( C\right) -P\left( A\cap B\right) -\left( P\left( A\cap C\right) +P\left( B\cap C\right) -P\left( \left( A\cap C\right) \cap \left( B\cap C\right) \right) \right) \\ P\left( A\cup B\cup C\right) =&P\left( A\right) +P\left( B\right) +P\left( C\right) -P\left( A\cap B\right) -P\left( A\cap C\right) -P\left( B\cap C\right) +P\left( A\cap B\cap C\right) \end{aligned} </math> Îcar tê dîtin ku ew şablon dikare ji bo her hejmarek ji bûyeran were dubarekirin. === Îhtîmala şertî === ''[[Îhtîmala şertî]]'' îhtîmala bûyerek ''A'' ye, bi dayîna bûyerek din ''B''. Îhtîmala şertî wekî <math>P(A \mid B)</math> tê nivîsîn, û wekî "îhtîmala ''A'', bi dayîna ''B''" tê xwendin. Ew bi vê tê terîf kirin <math display="block">P(A \mid B) = \frac{P(A \cap B)}{P(B)}\,</math> Eger <math>P(B)=0</math> be, wê çaxê <math>P(A \mid B)</math> bi vê derbirînê bi awayekî resmî [[Ne-terîfbar (matematîk)|nayê terîf kirin]]. Di wê rewşê de <math>A</math> û <math>B</math> serbixwe ne, ji ber ku <math>P(A \cap B) = P(A)P(B) = 0.</math> Lêbelê mimkun e ku ji bo hin bûyerên xwedî îhtîmala sifir, îhtîmaleke şertî were terîf kirin; mesela bi bikaranîna [[σ-cebîr]] ji bo wan cure bûyeran. Mesela di kîsekî de ku 2 gogên sor û 2 gogên şîn tê de ne (bi giştî 4 gog), îhtîmala derxistina gogeke sor <math>1/2;</math> ye; lêbelê wexta ku goga duyê tê derxistin, îhtîmala ku ew gog sor an şîn be, bi wê goga ku berê hatiye derxistin ve girêdayî ye. Mesela eger gogeke sor hatibe derxistin, wê wextê îhtîmala hilbijartina gogeke sor a din dibe <math>1/3,</math> ji ber ku tenê 1 goga sor û 2 gogên şîn dimînin. Û eger berê gogeke şîn hatibe derxistin, îhtîmala derxistina gogeke sor dibe <math>2/3.</math> === Îhtîmala berevajî === Di [[teoriya îhtîmalê]] û bikaranînên wê de, [[Teorema Bayesê|''yasaya Bayesê'']] têkiliya di navbeya îhtîmalên bûyera <math>A_1</math> û bûyera <math>A_2,</math> de diyar dike, hem berî û hem jî piştî şertkirina li ser bingeha bûyereke din a wekî <math>B.</math> Rêjeya îhtîmalên <math>A_1</math> li hember <math>A_2</math> bi hêsanî tê maneya rêjeya îhtîmalên her du bûyeran. Wexta ku ne tenê du, lê hejmareke zêde ya bûyerên <math>A</math> (bi awayekî giştî) têne nirxandin, ew metod dikare bi wî awayî were îfadekirin: îhtîmala paşîn (''posterior'') bi encama lêkdana îhtîmala pêşîn (''prior'') û îhtîmala şertî (''likelihood'') re di têkiliya rêjeyî de ye, ango <math>P(A|B)\propto P(A) P(B|A)</math>; li vir, nîşana têkiliya rêjeyî (proportionality) tê wê maneyê ku aliyê çepê bi aliyê rastê re di têkiliya rêjeyî de ye (ango, wekhev e bi nirxekî sabît ku bi aliyê rastê ve hatiye zêdekirin/lêkdan) çaxa ku <math>A</math> diguhere û <math>B</math> sabît an diyarkirî dimîne (Lee, 2012; Bertsch McGrayne, 2012). Ew form vedigere serdema Laplace (1774) û Cournot (1843); binêre Fienberg (2005). === Kurteya îhtîmalan === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align: left;" |+Kurteya îhtîmalan |- ! scope="col" | Bûyer ! scope="col" | Îhtîmal |- ! scope="row" style="text-align: center;" | A | <math>P(A)\in[0,1]</math> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | ne A | <math>P(A^\complement)=1-P(A)\,</math> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | A an B | <math>\begin{align} P(A\cup B) & = P(A)+P(B)-P(A\cap B) \\ P(A\cup B) & = P(A)+P(B) \qquad\mbox{eger A û B hevdu derdixin} \\ \end{align}</math> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | A û B | <math>\begin{align} P(A\cap B) & = P(A|B)P(B) = P(B|A)P(A)\\ P(A\cap B) & = P(A)P(B) \qquad\mbox{eger A û B serbixwe ne}\\ \end{align}</math> |- ! scope="row" style="text-align: center;" | A dide B | <math>P(A \mid B) = \frac{P(A \cap B)}{P(B)} = \frac{P(B|A)P(A)}{P(B)} \,</math> |} == Binêre == * [[Logarîtma]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] [[Kategorî:Matematîk]] 1rkoy1250ofsl0ssnbzi882hks7pig0 0 330094 2095791 2095645 2026-09-25T15:47:49Z Guherto 41494 2095791 wikitext text/x-wiki [[File:Albert_Socin_-_Taeschler_Taeschler_(18_btv1b84499195_(cropped).jpg|thumb|Albert Socin]] '''Albert Socin''' ({{Jidayikbûn|13|10|1844|j=1}} li [[Basel|Baselê]], {{Mirin|24|06|1899|m=1}} li [[Leipzig|Leipzigê]]) şerqzanekî swîsrî bû ku xaseten li ser tehqîqa aramiya nû, [[Zimanê kurdî|kurdî]] û lehceyên erebî yên hevçax dikir. Ew li ser ilmê coxrafya, arkiyolojî, dîn, senet û edebiyatê yê [[Rojhilata Navîn]] jî şuxilî.<ref name="LE">[http://www.uni-leipzig.de/unigeschichte/professorenkatalog/leipzig/Socin_1000/ Prof. Dr. phil. Albert Socin] Professorenkatalog der Universität Leipzig</ref> Wî di Zanîngeha Basel de fîlolojiyê li [[Ûnîvsersîteya Baselê]] û tehqîqên şerqê li ûnîversîteyên [[Ûnîversîteya Göttingenê|Göttingen]] û [[Ûnîversîteya Leipzigê|Leipzig]] xwend. Di sala 1871an de li Baselê habîlîtasyona xwe ya zimanên şerqê stand. Di sala 1873an de bû pirofesorê hevkar, peyre ji sala 1876an heta 1890an li [[Zanîngeha Tübingenê|Ûnîversîteya Tübingenê]] wek pirofesorê timam yê [[zimanên samî]] şuxilî. Ji sala 1890an heta mirina xwe ya di sala 1899an de, li [[Ûnîversîteya Leipzigê]] pirofesorê zimanên şerqê bû. Ji 1868 heta 1870 wî bi [[Eugen Prym]] tehqîqa zimanî li herema [[Mexrib|Mexribê]] (bi dewleta Mexribê tevlîhev neke) û [[Iraq|Iraqê]] kir, peyre di 1873an ew li ser navê [[Baedeker|şirketa neşrê ya Baedekerê]] vegera [[Rojhilata Navîn]]. Ew yek ji endamên avaker ên ''[[:en:German_Society_for_the_Exploration_of_the_Holy_Land|Deutschen Vereins zur Erforschung Palästinas]]'' ("Civata Almanî ya Keşfkirina Filistînê") bû.<ref name="LE2">[http://www.uni-leipzig.de/unigeschichte/professorenkatalog/leipzig/Socin_1000/ Prof. Dr. phil. Albert Socin] Professorenkatalog der Universität Leipzig</ref><ref name="SU2">[http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D41667.php Socin, Albert] Historischen Lexikon der Schweiz</ref> == Eserên neqandî == * {{Jêder-kitêb |sernav=Palestine and Syria : handbook for travellers |paşnav=Socin, A. |lînka-nivîskar=Albert Socin |weşanger=[[Baedeker]] |sal=1876 |url=https://archive.org/details/02950227.5448.emory.edu}} * {{Jêder-kovar |paşnav=Socin, A. |lînka-nivîskar=Albert Socin |sal=1879 |sernav=Alphabetisches Verzeichniss von Ortschaften des Paschalik Jerusalem |url=https://archive.org/details/zeitschriftdesde01deut |kovar=Zeitschrift des Deutschen Palästina-Vereins |cild=2 |rr=[https://archive.org/details/zeitschriftdesde01deut/page/135 135]–163}} * ''Kurdische sammlungen'' (2 cild 1887–90, bi Eugen Prym re) &#x2013; Koleksiyonên kurdî. * ''Die Genesis : mit äusserer Unterscheidung der Quellenschriften'' (bi Emil Friedrich Kautzsch), 1891 &#x2013; [[Destpêkirin]]: bi veqetandina derveyî ya çavkaniyên qeydê. * ''Arabische Grammatik : Paradigmen, Literatur, Übungsstücke und Glossar'' (3rd edition, 1894) &#x2013; Giramera erebî: paradîgma, edebiyat, tehqîq û ferhengok. * ''Diwan aus Centralarabien'', 1900–01 &#x2013; [[Dîwan|Dîwana]] Erebistana navîn (ji Socin hatiye danehev, tercimekirin û beyankirin, ji Hans Stumme hatiye edîtkirin). * [[iarchive:palestinesyriawi00karl|''Palestine and Syria with the chief routes through Mesopotamia and Babylonia; handbook for travellers'']]; ji Karl Baedeker. Bi 20 xerîte, 52 plan, û panoramayeke Qudsê (authors Albert Socin, John P. Peters, Immanuel Benzinger. Neşra pêşî ji Socin di 1875an de). * Socin, Albert and Carl Brokelmann. ''Arabische Grammatik: Paradigmen, Literatur, Übungsstücke Und Glossar''. Berlîn: Reuther & Reichard, 1909. * {{Jêder-kitêb |sernav=Palestine and Syria, with routes through Mesopotamia and Babylonia and the island of Cyprus |paşnav=Socin |pêşnav=Albert |lînka-nivîskar=Albert Socin |weşanger=[[Karl Baedeker]] |sal=1912 |url=https://archive.org/details/palestineandsyr01petegoog}} * ''Neuaramäische Märchen und andere Texte aus Malula in deutscher Übersetzung, hauptsächlich aus der Sammlung E. Prym's und A. Socin's'', 1915 (bi Eugen Prym re, neşirker Gotthelf Bergsträsser) &#x2013; Çîrokên aramiya rojavayî û metinên dî jî Me'lûlayê. == Xerîteyên ji "Filistîn û Sûriyê bi riyên serekî yên ji nav Mezopotamya û Babîlê re" == <gallery mode="packed"> File:Palestine_and_Syria_-_with_the_chief_routes_through_Mesopotamia_and_Babylonia_-_handbook_for_travellers_(1906)_(14586885740).jpg|<small>Filistîna bakurî</small> File:Palestine_and_Syria_-_with_the_chief_routes_through_Mesopotamia_and_Babylonia_-_handbook_for_travellers_(1906)_(14586894238).jpg|<small>Qudsa qedîm</small> File:Palestine_and_Syria_with_the_chief_routes_through_Mesopotamia_and_Babylonia;_handbook_for_travellers;_(1906)_(14597934380).jpg|<small>Libnana bakurî</small> File:Palestine_and_Syria_with_the_chief_routes_through_Mesopotamia_and_Babylonia;_handbook_for_travellers;_(1906)_(14761609446).jpg|<small>Zozanên Yehûdayê</small> </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Mirin 1899]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1844]] a3f8a57cnepeqe3ig9j9bhowsqbrbvm 15 330095 2095789 2026-09-25T14:38:57Z Avestaboy 34898 /* Wêje li ser jinan an Wêjeya li ser jinan ? */ beşeke nû 2095789 wikitext text/x-wiki == Wêje li ser jinan an Wêjeya li ser jinan ? == Silav hevalno @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]],@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] . Hûn çawa nin ? Baş in ? Kîjan werger ji bo kategoriyê rast e ? '''Wêje li ser jinan''' an jî '''Wêjeya li ser jinan''' ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:38, 25 îlon 2026 (UTC) 8bbvq533zlu17ytm8srsqzecd5yvd05 2095792 2095789 2026-09-25T17:30:22Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Wêje li ser jinan an Wêjeya li ser jinan ? */ Bersiv 2095792 wikitext text/x-wiki == Wêje li ser jinan an Wêjeya li ser jinan ? == Silav hevalno @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]],@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] . Hûn çawa nin ? Baş in ? Kîjan werger ji bo kategoriyê rast e ? '''Wêje li ser jinan''' an jî '''Wêjeya li ser jinan''' ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:38, 25 îlon 2026 (UTC) :silav, '''Wêjeya li ser jinan''' xweştir e. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 17:30, 25 îlon 2026 (UTC) oume6ojg7wabnt2nwxk1scts9i4kgra 2095848 2095792 2026-09-26T08:06:25Z Avestaboy 34898 /* Wêje li ser jinan an Wêjeya li ser jinan ? */ Bersiv 2095848 wikitext text/x-wiki == Wêje li ser jinan an Wêjeya li ser jinan ? == Silav hevalno @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]],@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] . Hûn çawa nin ? Baş in ? Kîjan werger ji bo kategoriyê rast e ? '''Wêje li ser jinan''' an jî '''Wêjeya li ser jinan''' ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:38, 25 îlon 2026 (UTC) :silav, '''Wêjeya li ser jinan''' xweştir e. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 17:30, 25 îlon 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] hûn çawa difikirin? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:06, 26 îlon 2026 (UTC) 0cgk8o7jakruakmnl24hxcyi9too6wy 0 330096 2095799 2026-09-25T20:42:58Z Amedi.KRD 183682 Gotara nû: Mistefa Amêdî 2095799 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Mistefa Amêdî | wêne = Mustafa Amedi portrait.jpg | sernavê_wêne = Mistefa Amêdî | mezinahiya_wêne = 250px | navê_jidayikbûnê = Mistefa Hisên Mihemed Bapîr | roja_jidayikbûnê = 1939 | cihê_jidayikbûnê = [[Amêdî]], Parêzgeha Dihokê | roja_mirinê = 3ê nîsana 2023an (84 salî) | netewe = [[Kurd]] | navê_din = Mûdîr, Mistefa Lasilkî | pîşe = [[Pêşmerge]], bêtelkar û rêveberê giştî yê bêtela şoreşê | salên_çalak = 1958–2017 | partî = [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] | zarok = Îmad, Newzad, Şêrzad, Riza, Hisên, Dilovan, Ziyad û Hûda | xelat = Medalyaya Barzanî }} '''Mistefa Hisên Mihemed Bapîr''' (1939 – 3ê nîsana 2023an), ku bi navên '''Mistefa Amêdî''' û '''Mûdîr''' dihate nasîn, pêşmerge û bêtelkarê Kurd bû ku di herdu Şoreşa Îlonê û Şoreşa Gulanê de beşdar bû. Di dema xizmeta xwe de di damezrandin û rêvebirina tora pêwendiyên bêtelê ya şoreşê de rol girt û di Şoreşa Gulanê de berpirsê bêtel û amûrên elektronîk ên şoreşê bû. Li gorî Kurdistan24, navê «Mûdîr» ji aliyê Mela Mistefa Barzanî ve lê hatibû kirin.<ref>[https://www.kurdistan24.net/ckb/story/233675 «مستەفا ئامێدی کۆچی دواییکرد»]، Kurdistan24، 3ê nîsana 2023an.</ref> Di 23ê çileya paşîn a 1980an de, bi biryara Mekteba Siyasî ya Partiya Demokrat a Kurdistanê, wek '''rêveberê giştî yê bêtela şoreşê''' hate tayînkirin. Paşê Medalyaya Barzanî jê re hate dayîn û di sala 2017an de bi pileya '''lîwa''' xanenişîn bû.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> == Jiyana destpêkê û perwerdeya bêtelê == Mistefa Hisên Mihemed Bapîr di sala 1939an de li bajarê [[Amêdî]]yê ji dayik bû. Xwendina xwe ya seretayî li Amêdiyê qedand. Di sala 1957an de çû [[Bexda]]yê û beşdarî xuleke şeş-mehî ya bêtela teknîkî bû. Piştî qedandina xulê wek teknîsyenê bêtelê derket. Di destpêka sala 1958an de wek bêtelkarê teknîkî li bingeha polîsê li Sîriyê, li devera Amêdiyê, dest bi kar kir. Di sala 1959an de bû endamê veşartî yê Partiya Demokrat a Kurdistanê.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> == Şoreşa Îlonê == Di 11ê îlona 1961an de, di destpêka Şoreşa Îlonê de, Mistefa Amêdî bi amûreke bêtelê pêwendî bi şoreşê re danî. Li gorî Senterê Komate, wî li şikeftekê li gundê Dêrê yê devera Amêdiyê amûra bêtelê xiste kar û dest bi guhdarkirina tora pêwendiyên hikûmeta Îraqê kir, da ku ji bo şoreşê agahî bi dest bixe.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> Di bîranînên çapkirî yên Şewket Mela Îsmaîl Hesen de, Mistefa Amêdî di destpêka damezrandina tora bêtelê ya şoreşê de tê behskirin. Hesen nivîsiye ku di 21ê kanûna pêşîn a 1961an de, li derdora Bamernê, yekem îstasyona gerok a bêtelê li baregeha Mela Mistefa Barzanî hate damezrandin û di destpêkê de bi alîkariya Mistefa Amêdî, ku bêtelkar bû, hate xebitandin.<ref>[https://www.hewalname.com/ku/wp-content/uploads/2022/10/%D9%86%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D9%88-%D8%B4%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%AC%D9%81%D8%B1%DB%95.pdf Şewket Mela Îsmaîl Hesen, ''نووسین و شیکردنەوەی جفرە'', r. 192.]</ref> Bi hatina Mela Mistefa Barzanî bo devera Behdînanê di sala 1961an de, Mistefa Amêdî bi hêzên Barzanî re ma û di erkê pêwendiya bêtelê de beşdarî şerên Lomana û Geliyê Zawîte bû. Piştî ku baregeha şoreşê li Berwarî Bala bi cih bû, wî li gundê Bigdaw amûreke bêtelê xiste kar û agahiyên girîng û hestiyar ji tora pêwendiyên hêzên hikûmeta Îraqê werdigirt û digihand Mela Mistefa Barzanî. Li gorî Senterê Komate, Barzanî ji vî karî kêfxweş bû û bêtel wek «stûna pişta şoreşê» wesif kir.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> Piştî vegera Mela Mistefa Barzanî bo devera [[Barzan]]ê, Mistefa Amêdî bi fermana wî, wek bêtelkar, bi Esed Xoşewî re li Berwarî Bala ma heta Peymana 11ê Adara 1970an. Paşê li baregeha Leşkerê Yekem li Bamernê xizmeta xwe ya pêwendiyê domand.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> == Têkçûna Şoreşa Îlonê û çûna Îranê == Di dema têkçûna Şoreşa Îlonê ya sala 1975an de, Mistefa Amêdî li devera Balekayetiyê bi serkirdayetiya şoreşê re bû. Bi fermana Mela Mistefa Barzanî, pêwendî bi îstasyonên bêtelê yên li deverên cuda yên Kurdistanê re dikir û rewşa wan deveran digihand Mela Mistefa Barzanî û Îdrîs Barzanî. Di wê demê de malbat û xizmên xwe li Behdînanê hiştin û hilbijart ku bi serkirdayetiya şoreşê re bimîne. Di dawiya şoreşê de amûra bêtelê ya dawî ya baregehê vemirand û amûrên bêtelê û agahiyên veşartî yên şoreşê bi xwe re hilda. Di 26ê adara 1975an de, bi serkirdayetiya şoreşê re ber bi [[Îran]]ê ve çû û li [[Neqede]]yê amûrên bêtelê û agahiyên veşartî yên şoreşê radestî serkirdayetiyê kir.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> Di jînenîgariya xwe ya neçapkirî de, Mistefa Amêdî behsa wê dike ku di rojên dawî yên Şoreşa Îlonê de, piştî qutbûna pêwendiya bêtelê di navbera baregeha serkirdayetiyê û deverên Kurdistanê de, Mesûd Barzanî kesek şand Neqedeyê da ku wî vegerîne baregeha Hacî Omeranê. Li gorî gotina Amêdî, Îdrîs Barzanî jî li baregehê amade bû. Mesûd Barzanî jê pirsî ka ew dê here yan jî bi wan re bimîne. Amêdî bersiv da ku naçe û bi wan re dimîne, heta ger hikûmeta Îraqê zirarê bide malbata wî. Piştî wê bersivê, Mesûd Barzanî ferman da ku Amêdî bi lez amûra bêtelê dîsa bixe kar û pêwendiyê bi baregehên din re saz bike. == Şoreşa Gulanê û rêvebirina pêwendiyan == [[Wêne:Mustafa Amedi Mountains.jpg|thumb|rast|250px|Mistefa Amêdî di dema bikaranîna amûra bêtelê li çiyayên Kurdistanê de]] Piştî derbasbûna nêzîkî 40 rojan ji mirina Mela Mistefa Barzanî, li gorî Senterê Komate, Mistefa Amêdî bi fermana Mesûd Barzanî û Îdrîs Barzanî vegeriya Rojhilatê Kurdistanê. Di sala 1979an de li Pîranşehrê careke din tora bêtelê ya şoreşê damezrand û amûrên bêtelê, şîfre û kodên pêwendiyê di nav baregehên cuda yên şoreşê de belav kir.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> [[Wêne:Mustafa Amedi Students.jpg|thumb|çep|250px|Mistefa Amêdî di dema perwerdekirina kadroyên bêtel û pêwendiyê de]] Di 23ê çileya paşîn a 1980an de, bi fermana Mesûd Barzanî û bi biryara Mekteba Siyasî ya Partiya Demokrat a Kurdistanê, Mistefa Amêdî wek '''rêveberê giştî yê bêtela şoreşê''' hate tayînkirin. Di dema Şoreşa Gulanê de du xulên amadekirina kadroyên bêtelê vekir û 40 kadroyên pêwendiyê perwerde kir. Li gorî Senterê Komate, heta sala 1990an di vê erkê de berdewam kir.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> Di jînenîgariya xwe de, Mistefa Amêdî nivîsiye ku piştî nêzîkî 40 rojan ji mirina Mela Mistefa Barzanî, ji bo dîtina Mesûd Barzanî û Îdrîs Barzanî çû Kerecê. Li gorî gotina Amêdî, Mesûd Barzanî jê re got ku xwe amade bike û her dem ku gazî wî kir, bi wî re here Rojhilatê Kurdistanê. Amêdî nivîsiye ku di havîna 1979an de, bi Mesûd Barzanî re çû Pîranşehrê û li wir tora bêtelê ya Şoreşa Gulanê ji nû ve damezrand û yekem amûra bêtelê ya şoreşê xiste kar. Kurdistan24 di raporekê de li ser jiyan û xizmeta Mistefa Amêdî nivîsiye ku ew di tevahiya Şoreşa Gulanê de berpirsê bêtel û amûrên elektronîk ên şoreşê bû. Heman çavkanî wêneyekî dîrokî weşandiye ku Mistefa Amêdî di sala 1983an de li Deşta Xwakurkê, li herêma Sîdekanê, bi Mesûd Barzanî re nîşan dide.<ref>[https://www.kurdistan24.net/ckb/story/233675 «مستەفا ئامێدی کۆچی دواییکرد»]، Kurdistan24، 3ê nîsana 2023an.</ref> == Xizmeta paşê û xanenişînbûn == Piştî Raperîna sala 1991ê, Mistefa Amêdî bi nivîsgeha Mesûd Barzanî re vegeriya Pîrmamê û xizmeta xwe domand. Di heman salê de ji aliyê Mekteba Siyasî ya Partiya Demokrat a Kurdistanê ve bû endamê komîteya rêvebirina karûbarên pêwendiyên bêtelê.<ref>[https://partipedia.org/ku/articles/%DA%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%DB%95%D8%AA%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D9%8A%D9%94%D8%A7%D9%85%DB%8E%D8%AF%DB%8C «مستەفا ئامێدی»]، Partipedia.</ref> Di sala 1993an de, bi fermana Mesûd Barzanî pileya eqîdê polîsê wergirt. Piştre di kadroya Wezareta Pêşmerge de bû emîd û di sala 2017an de bi pileya lîwa xanenişîn bû.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> Di 16ê tebaxa 1996an de, bi boneya jubileya zêrîn a damezrandina Partiya Demokrat a Kurdistanê, Medalyaya Barzanî ji aliyê Mesûd Barzanî ve jê re hate dayîn.<ref>[https://partipedia.org/ku/articles/%DA%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%DB%95%D8%AA%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D9%8A%D9%94%D8%A7%D9%85%DB%8E%D8%AF%DB%8C «مستەفا ئامێدی»]، Partipedia.</ref> [[Wêne:Mustafa Amedi Barzani Medal.jpg|thumb|rast|250px|Mistefa Amêdî di dema wergirtina Medalyaya Barzanî de, 1996]] == Jiyana taybet == Di jînenîgariya xwe de, Mistefa Amêdî behsa wê dike ku zewicî bû û heşt zarokên wî hebûn: '''Îmad, Newzad, Şêrzad, Riza, Hisên, Dilovan, Ziyad û Hûda'''. Herwiha nivîsiye ku di payîza sala 1991ê de malbata wî vegeriya Kurdistanê û li bajarê Amêdiyê bi cih bû. == Mirin == Mistefa Amêdî di sibehê 3ê nîsana 2023an de, di 84 saliya xwe de mir. Kurdistan24 di heman rojê de mirina wî ragihand û ew wek pêşmergeyê herdu Şoreşa Îlonê û Gulanê, xwediyê Medalyaya Barzanî û berpirsê bêtel û amûrên elektronîk ên Şoreşa Gulanê nasand.<ref>[https://www.kurdistan24.net/ckb/story/233675 «مستەفا ئامێدی کۆچی دواییکرد»]، Kurdistan24، 3ê nîsana 2023an.</ref> Piştî mirina Mistefa Amêdî, hejmarek ji serkirde û berpirsên Kurd peyamên serxweşiyê weşandin. Mesûd Barzanî di 3ê nîsana 2023an de peyameke serxweşiyê weşand û Mistefa Amêdî, ku bi «Mûdîr» dihate nasîn, wek pêşmergeyê herdu Şoreşa Îlonê û Gulanê û xwediyê Medalyaya Barzanî bi nav kir. Di peyamê de nivîsî ku Amêdî jiyana xwe ji bo doza gelê xwe terxan kiribû û windabûna wî wek xisareteke mezin binav kir.<ref>[https://www.masoudbarzani.krd/ku/%D9%BE%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D9%88-%D9%88%D8%AA%D8%A7%D8%B1/%D9%BE%D9%87-%DB%8C%D8%A7%D9%85%D8%A7-%D8%B3%D9%87-%D8%B1%DB%86%D9%83-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%DB%86-%D9%88%D9%87-%D8%BA%D9%87-%D8%B1%D8%A7-%D8%AF%DB%86%D9%85%D8%A7%D9%87%DB%8C%DB%8E-%DB%8C%D8%A7-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%85%DB%95%D8%B1%DA%AF%DB%95-%D9%88-%D8%AE%DB%95%D8%A8%D8%A7%D8%AA%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%A6%D8%A7%D9%85%DB%8E%D8%AF%DB%8C/ Peyama Mesûd Barzanî ji bo mirina Mistefa Amêdî]، 3ê nîsana 2023an.</ref> [[Nêçîrvan Barzanî]], Serokê Herêma Kurdistanê, di peyameke serxweşiyê de Amêdî wek pêşmerge û têkoşerekî kevn ê Kurdistanê bi nav kir û nivîsî ku wî bi xebat û xizmeta xwe di serdema şoreş û pêşmergetiyê de cihekî hêja di nav gelê xwe de girtibû.<ref>[https://presidency.gov.krd/condolence-letter-from-the-president-of-the-kurdistan-region-22/ Peyama serxweşiyê ya Serokê Herêma Kurdistanê]، 3ê nîsana 2023an.</ref> [[Mesrûr Barzanî]], Serokwezîrê Herêma Kurdistanê, jî di 3ê nîsanê de peyameke serxweşiyê weşand û Amêdî wek têkoşer, pêşmergeyê herdu Şoreşa Îlonê û Gulanê û xwediyê Medalyaya Barzanî bi nav kir. Di peyamê de, serxweşiya xwe ji malbata Amêdî, gelê Behdînanê û Kurdistanê bi giştî re ragihand.<ref>[https://gov.krd/government/the-prime-minister/activities/posts/2023/april/%D8%A8%DB%95%D9%87%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%DB%95%D8%DB%8C%DB%95%DA%A9-%DA%98-%D8%B3%DB%95%D8%B1%DB%86%DA%A9%DB%8E-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%DB%95%D8%AA%D8%A7-%D9%87%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%85%D8%A7-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8E/ Peyama serxweşiyê ya Serokê Hikûmeta Herêma Kurdistanê]، 3ê nîsana 2023an.</ref> Di 5ê nîsana 2023an de, şandeke payebilind a Partiya Demokrat a Kurdistanê beşdarî merasîma serxweşiyê ya Mistefa Amêdî bû. Şand ji Fazil Mîranî, Mehmûd Mihemed, Zeîm Elî û Segvan Halo pêk dihat û serxweşiya xwe gihandin malbat, xizm û hevalên Amêdî. Rapora partiyê di wê boneyê de Amêdî wek yekem bêtelkarê Şoreşa Îlonê, berpirsê giştî yê bêtela Şoreşa Gulanê û xwediyê Medalyaya Barzanî bi nav kir.<ref>[https://www.kdp.info/a/d.aspx?a=137028&l=13 «شانده‌كێ بلندێ پارتی پشكداری د تازیا خودێ ژێ رازی (مستەفا ئامێدی) دا كر»]، KDP.info، 5ê nîsana 2023an.</ref> == Çavkanî == <references /> [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1939]] [[Kategorî:Mirin 2023]] b1nyh617uw9moqut6oc396pctlkjtdv 2095801 2095799 2026-09-25T22:16:05Z Kurê Acemî 105128 2095801 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Mistefa Amêdî | wêne = Mustafa Amedi portrait.jpg | sernavê_wêne = Mistefa Amêdî | mezinahiya_wêne = 250px | navê_jidayikbûnê = Mistefa Hisên Mihemed Bapîr | roja_jidayikbûnê = 1939 | cihê_jidayikbûnê = [[Amêdî]], Parêzgeha Dihokê | roja_mirinê = 3ê nîsana 2023an (84 salî) | netewe = [[Kurd]] | navê_din = Mûdîr, Mistefa Lasilkî | pîşe = [[Pêşmerge]], bêtelkar û rêveberê giştî yê bêtela şoreşê | salên_çalak = 1958–2017 | partî = [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] | zarok = Îmad, Newzad, Şêrzad, Riza, Hisên, Dilovan, Ziyad û Hûda | xelat = Medalyaya Barzanî }} '''Mistefa Hisên Mihemed Bapîr''' (1939 – 3ê nîsana 2023an), ku bi navên '''Mistefa Amêdî''' û '''Mûdîr''' dihate nasîn, pêşmerge û bêtelkarê Kurd bû ku di herdu Şoreşa Îlonê û Şoreşa Gulanê de beşdar bû. Di dema xizmeta xwe de di damezrandin û rêvebirina tora pêwendiyên bêtelê ya şoreşê de rol girt û di Şoreşa Gulanê de berpirsê bêtel û amûrên elektronîk ên şoreşê bû. Li gorî Kurdistan24, navê «Mûdîr» ji aliyê Mela Mistefa Barzanî ve lê hatibû kirin.<ref>[https://www.kurdistan24.net/ckb/story/233675 «مستەفا ئامێدی کۆچی دواییکرد»]، Kurdistan24، 3ê nîsana 2023an.</ref> Di 23ê çileya paşîn a 1980an de, bi biryara Mekteba Siyasî ya Partiya Demokrat a Kurdistanê, wek '''rêveberê giştî yê bêtela şoreşê''' hate tayînkirin. Paşê Medalyaya Barzanî jê re hate dayîn û di sala 2017an de bi pileya '''lîwa''' xanenişîn bû.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> == Jiyana destpêkê û perwerdeya bêtelê == Mistefa Hisên Mihemed Bapîr di sala 1939an de li bajarê [[Amêdî]]yê ji dayik bû. Xwendina xwe ya seretayî li Amêdiyê qedand. Di sala 1957an de çû [[Bexda]]yê û beşdarî xuleke şeş-mehî ya bêtela teknîkî bû. Piştî qedandina xulê wek teknîsyenê bêtelê derket. Di destpêka sala 1958an de wek bêtelkarê teknîkî li bingeha polîsê li Sîriyê, li devera Amêdiyê, dest bi kar kir. Di sala 1959an de bû endamê veşartî yê Partiya Demokrat a Kurdistanê.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> == Şoreşa Îlonê == Di 11ê îlona 1961an de, di destpêka Şoreşa Îlonê de, Mistefa Amêdî bi amûreke bêtelê pêwendî bi şoreşê re danî. Li gorî Senterê Komate, wî li şikeftekê li gundê Dêrê yê devera Amêdiyê amûra bêtelê xiste kar û dest bi guhdarkirina tora pêwendiyên hikûmeta Îraqê kir, da ku ji bo şoreşê agahî bi dest bixe.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> Di bîranînên çapkirî yên Şewket Mela Îsmaîl Hesen de, Mistefa Amêdî di destpêka damezrandina tora bêtelê ya şoreşê de tê behskirin. Hesen nivîsiye ku di 21ê kanûna pêşîn a 1961an de, li derdora Bamernê, yekem îstasyona gerok a bêtelê li baregeha Mela Mistefa Barzanî hate damezrandin û di destpêkê de bi alîkariya Mistefa Amêdî, ku bêtelkar bû, hate xebitandin.<ref>[https://www.hewalname.com/ku/wp-content/uploads/2022/10/%D9%86%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D9%88-%D8%B4%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%AC%D9%81%D8%B1%DB%95.pdf Şewket Mela Îsmaîl Hesen, ''نووسین و شیکردنەوەی جفرە'', r. 192.]</ref> Bi hatina Mela Mistefa Barzanî bo devera Behdînanê di sala 1961an de, Mistefa Amêdî bi hêzên Barzanî re ma û di erkê pêwendiya bêtelê de beşdarî şerên Lomana û Geliyê Zawîte bû. Piştî ku baregeha şoreşê li Berwarî Bala bi cih bû, wî li gundê Bigdaw amûreke bêtelê xiste kar û agahiyên girîng û hestiyar ji tora pêwendiyên hêzên hikûmeta Îraqê werdigirt û digihand Mela Mistefa Barzanî. Li gorî Senterê Komate, Barzanî ji vî karî kêfxweş bû û bêtel wek «stûna pişta şoreşê» wesif kir.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> Piştî vegera Mela Mistefa Barzanî bo devera [[Barzan]]ê, Mistefa Amêdî bi fermana wî, wek bêtelkar, bi Esed Xoşewî re li Berwarî Bala ma heta Peymana 11ê Adara 1970an. Paşê li baregeha Leşkerê Yekem li Bamernê xizmeta xwe ya pêwendiyê domand.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> == Têkçûna Şoreşa Îlonê û çûna Îranê == Di dema têkçûna Şoreşa Îlonê ya sala 1975an de, Mistefa Amêdî li devera Balekayetiyê bi serkirdayetiya şoreşê re bû. Bi fermana Mela Mistefa Barzanî, pêwendî bi îstasyonên bêtelê yên li deverên cuda yên Kurdistanê re dikir û rewşa wan deveran digihand Mela Mistefa Barzanî û Îdrîs Barzanî. Di wê demê de malbat û xizmên xwe li Behdînanê hiştin û hilbijart ku bi serkirdayetiya şoreşê re bimîne. Di dawiya şoreşê de amûra bêtelê ya dawî ya baregehê vemirand û amûrên bêtelê û agahiyên veşartî yên şoreşê bi xwe re hilda. Di 26ê adara 1975an de, bi serkirdayetiya şoreşê re ber bi [[Îran]]ê ve çû û li [[Neqede]]yê amûrên bêtelê û agahiyên veşartî yên şoreşê radestî serkirdayetiyê kir.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> Di jînenîgariya xwe ya neçapkirî de, Mistefa Amêdî behsa wê dike ku di rojên dawî yên Şoreşa Îlonê de, piştî qutbûna pêwendiya bêtelê di navbera baregeha serkirdayetiyê û deverên Kurdistanê de, Mesûd Barzanî kesek şand Neqedeyê da ku wî vegerîne baregeha Hacî Omeranê. Li gorî gotina Amêdî, Îdrîs Barzanî jî li baregehê amade bû. Mesûd Barzanî jê pirsî ka ew dê here yan jî bi wan re bimîne. Amêdî bersiv da ku naçe û bi wan re dimîne, heta ger hikûmeta Îraqê zirarê bide malbata wî. Piştî wê bersivê, Mesûd Barzanî ferman da ku Amêdî bi lez amûra bêtelê dîsa bixe kar û pêwendiyê bi baregehên din re saz bike. == Şoreşa Gulanê û rêvebirina pêwendiyan == [[Wêne:Mustafa Amedi Mountains.jpg|thumb|rast|250px|Mistefa Amêdî di dema bikaranîna amûra bêtelê li çiyayên Kurdistanê de]] Piştî derbasbûna nêzîkî 40 rojan ji mirina Mela Mistefa Barzanî, li gorî Senterê Komate, Mistefa Amêdî bi fermana Mesûd Barzanî û Îdrîs Barzanî vegeriya Rojhilatê Kurdistanê. Di sala 1979an de li Pîranşehrê careke din tora bêtelê ya şoreşê damezrand û amûrên bêtelê, şîfre û kodên pêwendiyê di nav baregehên cuda yên şoreşê de belav kir.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> [[Wêne:Mustafa Amedi Students.jpg|thumb|çep|250px|Mistefa Amêdî di dema perwerdekirina kadroyên bêtel û pêwendiyê de]] Di 23ê çileya paşîn a 1980an de, bi fermana Mesûd Barzanî û bi biryara Mekteba Siyasî ya Partiya Demokrat a Kurdistanê, Mistefa Amêdî wek '''rêveberê giştî yê bêtela şoreşê''' hate tayînkirin. Di dema Şoreşa Gulanê de du xulên amadekirina kadroyên bêtelê vekir û 40 kadroyên pêwendiyê perwerde kir. Li gorî Senterê Komate, heta sala 1990an di vê erkê de berdewam kir.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> Di jînenîgariya xwe de, Mistefa Amêdî nivîsiye ku piştî nêzîkî 40 rojan ji mirina Mela Mistefa Barzanî, ji bo dîtina Mesûd Barzanî û Îdrîs Barzanî çû Kerecê. Li gorî gotina Amêdî, Mesûd Barzanî jê re got ku xwe amade bike û her dem ku gazî wî kir, bi wî re here Rojhilatê Kurdistanê. Amêdî nivîsiye ku di havîna 1979an de, bi Mesûd Barzanî re çû Pîranşehrê û li wir tora bêtelê ya Şoreşa Gulanê ji nû ve damezrand û yekem amûra bêtelê ya şoreşê xiste kar. Kurdistan24 di raporekê de li ser jiyan û xizmeta Mistefa Amêdî nivîsiye ku ew di tevahiya Şoreşa Gulanê de berpirsê bêtel û amûrên elektronîk ên şoreşê bû. Heman çavkanî wêneyekî dîrokî weşandiye ku Mistefa Amêdî di sala 1983an de li Deşta Xwakurkê, li herêma Sîdekanê, bi Mesûd Barzanî re nîşan dide.<ref>[https://www.kurdistan24.net/ckb/story/233675 «مستەفا ئامێدی کۆچی دواییکرد»]، Kurdistan24، 3ê nîsana 2023an.</ref> == Xizmeta paşê û xanenişînbûn == Piştî Raperîna sala 1991ê, Mistefa Amêdî bi nivîsgeha Mesûd Barzanî re vegeriya Pîrmamê û xizmeta xwe domand. Di heman salê de ji aliyê Mekteba Siyasî ya Partiya Demokrat a Kurdistanê ve bû endamê komîteya rêvebirina karûbarên pêwendiyên bêtelê.<ref>[https://partipedia.org/ku/articles/%DA%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%DB%95%D8%AA%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D9%8A%D9%94%D8%A7%D9%85%DB%8E%D8%AF%DB%8C «مستەفا ئامێدی»]، Partipedia.</ref> Di sala 1993an de, bi fermana Mesûd Barzanî pileya eqîdê polîsê wergirt. Piştre di kadroya Wezareta Pêşmerge de bû emîd û di sala 2017an de bi pileya lîwa xanenişîn bû.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> Di 16ê tebaxa 1996an de, bi boneya jubileya zêrîn a damezrandina Partiya Demokrat a Kurdistanê, Medalyaya Barzanî ji aliyê Mesûd Barzanî ve jê re hate dayîn.<ref>[https://partipedia.org/ku/articles/%DA%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%DB%95%D8%AA%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D9%8A%D9%94%D8%A7%D9%85%DB%8E%D8%AF%DB%8C «مستەفا ئامێدی»]، Partipedia.</ref> [[Wêne:Mustafa Amedi Barzani Medal.jpg|thumb|rast|250px|Mistefa Amêdî di dema wergirtina Medalyaya Barzanî de, 1996]] == Jiyana taybet == Di jînenîgariya xwe de, Mistefa Amêdî behsa wê dike ku zewicî bû û heşt zarokên wî hebûn: '''Îmad, Newzad, Şêrzad, Riza, Hisên, Dilovan, Ziyad û Hûda'''. Herwiha nivîsiye ku di payîza sala 1991ê de malbata wî vegeriya Kurdistanê û li bajarê Amêdiyê bi cih bû. == Mirin == Mistefa Amêdî di sibehê 3ê nîsana 2023an de, di 84 saliya xwe de mir. Kurdistan24 di heman rojê de mirina wî ragihand û ew wek pêşmergeyê herdu Şoreşa Îlonê û Gulanê, xwediyê Medalyaya Barzanî û berpirsê bêtel û amûrên elektronîk ên Şoreşa Gulanê nasand.<ref>[https://www.kurdistan24.net/ckb/story/233675 «مستەفا ئامێدی کۆچی دواییکرد»]، Kurdistan24، 3ê nîsana 2023an.</ref> Piştî mirina Mistefa Amêdî, hejmarek ji serkirde û berpirsên Kurd peyamên serxweşiyê weşandin. Mesûd Barzanî di 3ê nîsana 2023an de peyameke serxweşiyê weşand û Mistefa Amêdî, ku bi «Mûdîr» dihate nasîn, wek pêşmergeyê herdu Şoreşa Îlonê û Gulanê û xwediyê Medalyaya Barzanî bi nav kir. Di peyamê de nivîsî ku Amêdî jiyana xwe ji bo doza gelê xwe terxan kiribû û windabûna wî wek xisareteke mezin binav kir.<ref>[https://www.masoudbarzani.krd/ku/%D9%BE%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D9%88-%D9%88%D8%AA%D8%A7%D8%B1/%D9%BE%D9%87-%DB%8C%D8%A7%D9%85%D8%A7-%D8%B3%D9%87-%D8%B1%DB%86%D9%83-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%DB%86-%D9%88%D9%87-%D8%BA%D9%87-%D8%B1%D8%A7-%D8%AF%DB%86%D9%85%D8%A7%D9%87%DB%8C%DB%8E-%DB%8C%D8%A7-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%85%DB%95%D8%B1%DA%AF%DB%95-%D9%88-%D8%AE%DB%95%D8%A8%D8%A7%D8%AA%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%A6%D8%A7%D9%85%DB%8E%D8%AF%DB%8C/ Peyama Mesûd Barzanî ji bo mirina Mistefa Amêdî]، 3ê nîsana 2023an.</ref> [[Nêçîrvan Barzanî]], Serokê Herêma Kurdistanê, di peyameke serxweşiyê de Amêdî wek pêşmerge û têkoşerekî kevn ê Kurdistanê bi nav kir û nivîsî ku wî bi xebat û xizmeta xwe di serdema şoreş û pêşmergetiyê de cihekî hêja di nav gelê xwe de girtibû.<ref>[https://presidency.gov.krd/condolence-letter-from-the-president-of-the-kurdistan-region-22/ Peyama serxweşiyê ya Serokê Herêma Kurdistanê]، 3ê nîsana 2023an.</ref> [[Mesrûr Barzanî]], Serokwezîrê Herêma Kurdistanê, jî di 3ê nîsanê de peyameke serxweşiyê weşand û Amêdî wek têkoşer, pêşmergeyê herdu Şoreşa Îlonê û Gulanê û xwediyê Medalyaya Barzanî bi nav kir. Di peyamê de, serxweşiya xwe ji malbata Amêdî, gelê Behdînanê û Kurdistanê bi giştî re ragihand.<ref>[https://gov.krd/government/the-prime-minister/activities/posts/2023/april/%D8%A8%DB%95%D9%87%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%DB%95%D8%DB%8C%DB%95%DA%A9-%DA%98-%D8%B3%DB%95%D8%B1%DB%86%DA%A9%DB%8E-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%DB%95%D8%AA%D8%A7-%D9%87%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%85%D8%A7-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8E/ Peyama serxweşiyê ya Serokê Hikûmeta Herêma Kurdistanê]، 3ê nîsana 2023an.</ref> Di 5ê nîsana 2023an de, şandeke payebilind a Partiya Demokrat a Kurdistanê beşdarî merasîma serxweşiyê ya Mistefa Amêdî bû. Şand ji Fazil Mîranî, Mehmûd Mihemed, Zeîm Elî û Segvan Halo pêk dihat û serxweşiya xwe gihandin malbat, xizm û hevalên Amêdî. Rapora partiyê di wê boneyê de Amêdî wek yekem bêtelkarê Şoreşa Îlonê, berpirsê giştî yê bêtela Şoreşa Gulanê û xwediyê Medalyaya Barzanî bi nav kir.<ref>[https://www.kdp.info/a/d.aspx?a=137028&l=13 «شانده‌كێ بلندێ پارتی پشكداری د تازیا خودێ ژێ رازی (مستەفا ئامێدی) دا كر»]، KDP.info، 5ê nîsana 2023an.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1939]] [[Kategorî:Mirin 2023]] 7tg3v6dte4lgykml9qi0msk8litxgdr 2095802 2095801 2026-09-25T22:16:29Z Kurê Acemî 105128 /* Jiyana taybet */ 2095802 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Mistefa Amêdî | wêne = Mustafa Amedi portrait.jpg | sernavê_wêne = Mistefa Amêdî | mezinahiya_wêne = 250px | navê_jidayikbûnê = Mistefa Hisên Mihemed Bapîr | roja_jidayikbûnê = 1939 | cihê_jidayikbûnê = [[Amêdî]], Parêzgeha Dihokê | roja_mirinê = 3ê nîsana 2023an (84 salî) | netewe = [[Kurd]] | navê_din = Mûdîr, Mistefa Lasilkî | pîşe = [[Pêşmerge]], bêtelkar û rêveberê giştî yê bêtela şoreşê | salên_çalak = 1958–2017 | partî = [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] | zarok = Îmad, Newzad, Şêrzad, Riza, Hisên, Dilovan, Ziyad û Hûda | xelat = Medalyaya Barzanî }} '''Mistefa Hisên Mihemed Bapîr''' (1939 – 3ê nîsana 2023an), ku bi navên '''Mistefa Amêdî''' û '''Mûdîr''' dihate nasîn, pêşmerge û bêtelkarê Kurd bû ku di herdu Şoreşa Îlonê û Şoreşa Gulanê de beşdar bû. Di dema xizmeta xwe de di damezrandin û rêvebirina tora pêwendiyên bêtelê ya şoreşê de rol girt û di Şoreşa Gulanê de berpirsê bêtel û amûrên elektronîk ên şoreşê bû. Li gorî Kurdistan24, navê «Mûdîr» ji aliyê Mela Mistefa Barzanî ve lê hatibû kirin.<ref>[https://www.kurdistan24.net/ckb/story/233675 «مستەفا ئامێدی کۆچی دواییکرد»]، Kurdistan24، 3ê nîsana 2023an.</ref> Di 23ê çileya paşîn a 1980an de, bi biryara Mekteba Siyasî ya Partiya Demokrat a Kurdistanê, wek '''rêveberê giştî yê bêtela şoreşê''' hate tayînkirin. Paşê Medalyaya Barzanî jê re hate dayîn û di sala 2017an de bi pileya '''lîwa''' xanenişîn bû.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> == Jiyana destpêkê û perwerdeya bêtelê == Mistefa Hisên Mihemed Bapîr di sala 1939an de li bajarê [[Amêdî]]yê ji dayik bû. Xwendina xwe ya seretayî li Amêdiyê qedand. Di sala 1957an de çû [[Bexda]]yê û beşdarî xuleke şeş-mehî ya bêtela teknîkî bû. Piştî qedandina xulê wek teknîsyenê bêtelê derket. Di destpêka sala 1958an de wek bêtelkarê teknîkî li bingeha polîsê li Sîriyê, li devera Amêdiyê, dest bi kar kir. Di sala 1959an de bû endamê veşartî yê Partiya Demokrat a Kurdistanê.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> == Şoreşa Îlonê == Di 11ê îlona 1961an de, di destpêka Şoreşa Îlonê de, Mistefa Amêdî bi amûreke bêtelê pêwendî bi şoreşê re danî. Li gorî Senterê Komate, wî li şikeftekê li gundê Dêrê yê devera Amêdiyê amûra bêtelê xiste kar û dest bi guhdarkirina tora pêwendiyên hikûmeta Îraqê kir, da ku ji bo şoreşê agahî bi dest bixe.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> Di bîranînên çapkirî yên Şewket Mela Îsmaîl Hesen de, Mistefa Amêdî di destpêka damezrandina tora bêtelê ya şoreşê de tê behskirin. Hesen nivîsiye ku di 21ê kanûna pêşîn a 1961an de, li derdora Bamernê, yekem îstasyona gerok a bêtelê li baregeha Mela Mistefa Barzanî hate damezrandin û di destpêkê de bi alîkariya Mistefa Amêdî, ku bêtelkar bû, hate xebitandin.<ref>[https://www.hewalname.com/ku/wp-content/uploads/2022/10/%D9%86%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D9%88-%D8%B4%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%AC%D9%81%D8%B1%DB%95.pdf Şewket Mela Îsmaîl Hesen, ''نووسین و شیکردنەوەی جفرە'', r. 192.]</ref> Bi hatina Mela Mistefa Barzanî bo devera Behdînanê di sala 1961an de, Mistefa Amêdî bi hêzên Barzanî re ma û di erkê pêwendiya bêtelê de beşdarî şerên Lomana û Geliyê Zawîte bû. Piştî ku baregeha şoreşê li Berwarî Bala bi cih bû, wî li gundê Bigdaw amûreke bêtelê xiste kar û agahiyên girîng û hestiyar ji tora pêwendiyên hêzên hikûmeta Îraqê werdigirt û digihand Mela Mistefa Barzanî. Li gorî Senterê Komate, Barzanî ji vî karî kêfxweş bû û bêtel wek «stûna pişta şoreşê» wesif kir.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> Piştî vegera Mela Mistefa Barzanî bo devera [[Barzan]]ê, Mistefa Amêdî bi fermana wî, wek bêtelkar, bi Esed Xoşewî re li Berwarî Bala ma heta Peymana 11ê Adara 1970an. Paşê li baregeha Leşkerê Yekem li Bamernê xizmeta xwe ya pêwendiyê domand.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> == Têkçûna Şoreşa Îlonê û çûna Îranê == Di dema têkçûna Şoreşa Îlonê ya sala 1975an de, Mistefa Amêdî li devera Balekayetiyê bi serkirdayetiya şoreşê re bû. Bi fermana Mela Mistefa Barzanî, pêwendî bi îstasyonên bêtelê yên li deverên cuda yên Kurdistanê re dikir û rewşa wan deveran digihand Mela Mistefa Barzanî û Îdrîs Barzanî. Di wê demê de malbat û xizmên xwe li Behdînanê hiştin û hilbijart ku bi serkirdayetiya şoreşê re bimîne. Di dawiya şoreşê de amûra bêtelê ya dawî ya baregehê vemirand û amûrên bêtelê û agahiyên veşartî yên şoreşê bi xwe re hilda. Di 26ê adara 1975an de, bi serkirdayetiya şoreşê re ber bi [[Îran]]ê ve çû û li [[Neqede]]yê amûrên bêtelê û agahiyên veşartî yên şoreşê radestî serkirdayetiyê kir.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> Di jînenîgariya xwe ya neçapkirî de, Mistefa Amêdî behsa wê dike ku di rojên dawî yên Şoreşa Îlonê de, piştî qutbûna pêwendiya bêtelê di navbera baregeha serkirdayetiyê û deverên Kurdistanê de, Mesûd Barzanî kesek şand Neqedeyê da ku wî vegerîne baregeha Hacî Omeranê. Li gorî gotina Amêdî, Îdrîs Barzanî jî li baregehê amade bû. Mesûd Barzanî jê pirsî ka ew dê here yan jî bi wan re bimîne. Amêdî bersiv da ku naçe û bi wan re dimîne, heta ger hikûmeta Îraqê zirarê bide malbata wî. Piştî wê bersivê, Mesûd Barzanî ferman da ku Amêdî bi lez amûra bêtelê dîsa bixe kar û pêwendiyê bi baregehên din re saz bike. == Şoreşa Gulanê û rêvebirina pêwendiyan == [[Wêne:Mustafa Amedi Mountains.jpg|thumb|rast|250px|Mistefa Amêdî di dema bikaranîna amûra bêtelê li çiyayên Kurdistanê de]] Piştî derbasbûna nêzîkî 40 rojan ji mirina Mela Mistefa Barzanî, li gorî Senterê Komate, Mistefa Amêdî bi fermana Mesûd Barzanî û Îdrîs Barzanî vegeriya Rojhilatê Kurdistanê. Di sala 1979an de li Pîranşehrê careke din tora bêtelê ya şoreşê damezrand û amûrên bêtelê, şîfre û kodên pêwendiyê di nav baregehên cuda yên şoreşê de belav kir.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> [[Wêne:Mustafa Amedi Students.jpg|thumb|çep|250px|Mistefa Amêdî di dema perwerdekirina kadroyên bêtel û pêwendiyê de]] Di 23ê çileya paşîn a 1980an de, bi fermana Mesûd Barzanî û bi biryara Mekteba Siyasî ya Partiya Demokrat a Kurdistanê, Mistefa Amêdî wek '''rêveberê giştî yê bêtela şoreşê''' hate tayînkirin. Di dema Şoreşa Gulanê de du xulên amadekirina kadroyên bêtelê vekir û 40 kadroyên pêwendiyê perwerde kir. Li gorî Senterê Komate, heta sala 1990an di vê erkê de berdewam kir.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> Di jînenîgariya xwe de, Mistefa Amêdî nivîsiye ku piştî nêzîkî 40 rojan ji mirina Mela Mistefa Barzanî, ji bo dîtina Mesûd Barzanî û Îdrîs Barzanî çû Kerecê. Li gorî gotina Amêdî, Mesûd Barzanî jê re got ku xwe amade bike û her dem ku gazî wî kir, bi wî re here Rojhilatê Kurdistanê. Amêdî nivîsiye ku di havîna 1979an de, bi Mesûd Barzanî re çû Pîranşehrê û li wir tora bêtelê ya Şoreşa Gulanê ji nû ve damezrand û yekem amûra bêtelê ya şoreşê xiste kar. Kurdistan24 di raporekê de li ser jiyan û xizmeta Mistefa Amêdî nivîsiye ku ew di tevahiya Şoreşa Gulanê de berpirsê bêtel û amûrên elektronîk ên şoreşê bû. Heman çavkanî wêneyekî dîrokî weşandiye ku Mistefa Amêdî di sala 1983an de li Deşta Xwakurkê, li herêma Sîdekanê, bi Mesûd Barzanî re nîşan dide.<ref>[https://www.kurdistan24.net/ckb/story/233675 «مستەفا ئامێدی کۆچی دواییکرد»]، Kurdistan24، 3ê nîsana 2023an.</ref> == Xizmeta paşê û xanenişînbûn == Piştî Raperîna sala 1991ê, Mistefa Amêdî bi nivîsgeha Mesûd Barzanî re vegeriya Pîrmamê û xizmeta xwe domand. Di heman salê de ji aliyê Mekteba Siyasî ya Partiya Demokrat a Kurdistanê ve bû endamê komîteya rêvebirina karûbarên pêwendiyên bêtelê.<ref>[https://partipedia.org/ku/articles/%DA%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%DB%95%D8%AA%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D9%8A%D9%94%D8%A7%D9%85%DB%8E%D8%AF%DB%8C «مستەفا ئامێدی»]، Partipedia.</ref> Di sala 1993an de, bi fermana Mesûd Barzanî pileya eqîdê polîsê wergirt. Piştre di kadroya Wezareta Pêşmerge de bû emîd û di sala 2017an de bi pileya lîwa xanenişîn bû.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> Di 16ê tebaxa 1996an de, bi boneya jubileya zêrîn a damezrandina Partiya Demokrat a Kurdistanê, Medalyaya Barzanî ji aliyê Mesûd Barzanî ve jê re hate dayîn.<ref>[https://partipedia.org/ku/articles/%DA%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%DB%95%D8%AA%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D9%8A%D9%94%D8%A7%D9%85%DB%8E%D8%AF%DB%8C «مستەفا ئامێدی»]، Partipedia.</ref> [[Wêne:Mustafa Amedi Barzani Medal.jpg|thumb|rast|250px|Mistefa Amêdî di dema wergirtina Medalyaya Barzanî de, 1996]] == Jiyana taybet == Di jînenîgariya xwe de, Mistefa Amêdî behsa wê dike ku zewicî bû û heşt zarokên wî hebûn: Îmad, Newzad, Şêrzad, Riza, Hisên, Dilovan, Ziyad û Hûda. Herwiha nivîsiye ku di payîza sala 1991ê de malbata wî vegeriya Kurdistanê û li bajarê Amêdiyê bi cih bû. == Mirin == Mistefa Amêdî di sibehê 3ê nîsana 2023an de, di 84 saliya xwe de mir. Kurdistan24 di heman rojê de mirina wî ragihand û ew wek pêşmergeyê herdu Şoreşa Îlonê û Gulanê, xwediyê Medalyaya Barzanî û berpirsê bêtel û amûrên elektronîk ên Şoreşa Gulanê nasand.<ref>[https://www.kurdistan24.net/ckb/story/233675 «مستەفا ئامێدی کۆچی دواییکرد»]، Kurdistan24، 3ê nîsana 2023an.</ref> Piştî mirina Mistefa Amêdî, hejmarek ji serkirde û berpirsên Kurd peyamên serxweşiyê weşandin. Mesûd Barzanî di 3ê nîsana 2023an de peyameke serxweşiyê weşand û Mistefa Amêdî, ku bi «Mûdîr» dihate nasîn, wek pêşmergeyê herdu Şoreşa Îlonê û Gulanê û xwediyê Medalyaya Barzanî bi nav kir. Di peyamê de nivîsî ku Amêdî jiyana xwe ji bo doza gelê xwe terxan kiribû û windabûna wî wek xisareteke mezin binav kir.<ref>[https://www.masoudbarzani.krd/ku/%D9%BE%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D9%88-%D9%88%D8%AA%D8%A7%D8%B1/%D9%BE%D9%87-%DB%8C%D8%A7%D9%85%D8%A7-%D8%B3%D9%87-%D8%B1%DB%86%D9%83-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%DB%86-%D9%88%D9%87-%D8%BA%D9%87-%D8%B1%D8%A7-%D8%AF%DB%86%D9%85%D8%A7%D9%87%DB%8C%DB%8E-%DB%8C%D8%A7-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%85%DB%95%D8%B1%DA%AF%DB%95-%D9%88-%D8%AE%DB%95%D8%A8%D8%A7%D8%AA%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%A6%D8%A7%D9%85%DB%8E%D8%AF%DB%8C/ Peyama Mesûd Barzanî ji bo mirina Mistefa Amêdî]، 3ê nîsana 2023an.</ref> [[Nêçîrvan Barzanî]], Serokê Herêma Kurdistanê, di peyameke serxweşiyê de Amêdî wek pêşmerge û têkoşerekî kevn ê Kurdistanê bi nav kir û nivîsî ku wî bi xebat û xizmeta xwe di serdema şoreş û pêşmergetiyê de cihekî hêja di nav gelê xwe de girtibû.<ref>[https://presidency.gov.krd/condolence-letter-from-the-president-of-the-kurdistan-region-22/ Peyama serxweşiyê ya Serokê Herêma Kurdistanê]، 3ê nîsana 2023an.</ref> [[Mesrûr Barzanî]], Serokwezîrê Herêma Kurdistanê, jî di 3ê nîsanê de peyameke serxweşiyê weşand û Amêdî wek têkoşer, pêşmergeyê herdu Şoreşa Îlonê û Gulanê û xwediyê Medalyaya Barzanî bi nav kir. Di peyamê de, serxweşiya xwe ji malbata Amêdî, gelê Behdînanê û Kurdistanê bi giştî re ragihand.<ref>[https://gov.krd/government/the-prime-minister/activities/posts/2023/april/%D8%A8%DB%95%D9%87%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%DB%95%D8%DB%8C%DB%95%DA%A9-%DA%98-%D8%B3%DB%95%D8%B1%DB%86%DA%A9%DB%8E-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%DB%95%D8%AA%D8%A7-%D9%87%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%85%D8%A7-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8E/ Peyama serxweşiyê ya Serokê Hikûmeta Herêma Kurdistanê]، 3ê nîsana 2023an.</ref> Di 5ê nîsana 2023an de, şandeke payebilind a Partiya Demokrat a Kurdistanê beşdarî merasîma serxweşiyê ya Mistefa Amêdî bû. Şand ji Fazil Mîranî, Mehmûd Mihemed, Zeîm Elî û Segvan Halo pêk dihat û serxweşiya xwe gihandin malbat, xizm û hevalên Amêdî. Rapora partiyê di wê boneyê de Amêdî wek yekem bêtelkarê Şoreşa Îlonê, berpirsê giştî yê bêtela Şoreşa Gulanê û xwediyê Medalyaya Barzanî bi nav kir.<ref>[https://www.kdp.info/a/d.aspx?a=137028&l=13 «شانده‌كێ بلندێ پارتی پشكداری د تازیا خودێ ژێ رازی (مستەفا ئامێدی) دا كر»]، KDP.info، 5ê nîsana 2023an.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1939]] [[Kategorî:Mirin 2023]] 7urzj6spwg0vs5q1t4jr151e68idy3h 2095803 2095802 2026-09-25T22:17:17Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2095803 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Mistefa Amêdî | wêne = Mustafa Amedi portrait.jpg | sernavê_wêne = Mistefa Amêdî | mezinahiya_wêne = 250px | navê_jidayikbûnê = Mistefa Hisên Mihemed Bapîr | roja_jidayikbûnê = 1939 | cihê_jidayikbûnê = [[Amêdî]], Parêzgeha Dihokê | roja_mirinê = 3ê nîsana 2023an (84 salî) | netewe = [[Kurd]] | navê_din = Mûdîr, Mistefa Lasilkî | pîşe = [[Pêşmerge]], bêtelkar û rêveberê giştî yê bêtela şoreşê | salên_çalak = 1958–2017 | partî = [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] | zarok = Îmad, Newzad, Şêrzad, Riza, Hisên, Dilovan, Ziyad û Hûda | xelat = Medalyaya Barzanî }} '''Mistefa Hisên Mihemed Bapîr''' (1939 – 3ê nîsana 2023an), ku bi navên '''Mistefa Amêdî''' û '''Mûdîr''' dihate nasîn, pêşmerge û bêtelkarê Kurd bû ku di herdu Şoreşa Îlonê û Şoreşa Gulanê de beşdar bû. Di dema xizmeta xwe de di damezrandin û rêvebirina tora pêwendiyên bêtelê ya şoreşê de rol girt û di Şoreşa Gulanê de berpirsê bêtel û amûrên elektronîk ên şoreşê bû. Li gorî Kurdistan24, navê «Mûdîr» ji aliyê Mela Mistefa Barzanî ve lê hatibû kirin.<ref>[https://www.kurdistan24.net/ckb/story/233675 «مستەفا ئامێدی کۆچی دواییکرد»]، Kurdistan24، 3ê nîsana 2023an.</ref> Di 23ê çileya paşîn a 1980an de, bi biryara Mekteba Siyasî ya Partiya Demokrat a Kurdistanê, wek ''rêveberê giştî yê bêtela şoreşê'' hate tayînkirin. Paşê Medalyaya Barzanî jê re hate dayîn û di sala 2017an de bi pileya ''lîwa'' xanenişîn bû.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> == Jiyana destpêkê û perwerdeya bêtelê == Mistefa Hisên Mihemed Bapîr di sala 1939an de li bajarê [[Amêdî]]yê ji dayik bû. Xwendina xwe ya seretayî li Amêdiyê qedand. Di sala 1957an de çû [[Bexda]]yê û beşdarî xuleke şeş-mehî ya bêtela teknîkî bû. Piştî qedandina xulê wek teknîsyenê bêtelê derket. Di destpêka sala 1958an de wek bêtelkarê teknîkî li bingeha polîsê li Sîriyê, li devera Amêdiyê, dest bi kar kir. Di sala 1959an de bû endamê veşartî yê Partiya Demokrat a Kurdistanê.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> == Şoreşa Îlonê == Di 11ê îlona 1961an de, di destpêka Şoreşa Îlonê de, Mistefa Amêdî bi amûreke bêtelê pêwendî bi şoreşê re danî. Li gorî Senterê Komate, wî li şikeftekê li gundê Dêrê yê devera Amêdiyê amûra bêtelê xiste kar û dest bi guhdarkirina tora pêwendiyên hikûmeta Îraqê kir, da ku ji bo şoreşê agahî bi dest bixe.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> Di bîranînên çapkirî yên Şewket Mela Îsmaîl Hesen de, Mistefa Amêdî di destpêka damezrandina tora bêtelê ya şoreşê de tê behskirin. Hesen nivîsiye ku di 21ê kanûna pêşîn a 1961an de, li derdora Bamernê, yekem îstasyona gerok a bêtelê li baregeha Mela Mistefa Barzanî hate damezrandin û di destpêkê de bi alîkariya Mistefa Amêdî, ku bêtelkar bû, hate xebitandin.<ref>[https://www.hewalname.com/ku/wp-content/uploads/2022/10/%D9%86%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D9%88-%D8%B4%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%AC%D9%81%D8%B1%DB%95.pdf Şewket Mela Îsmaîl Hesen, ''نووسین و شیکردنەوەی جفرە'', r. 192.]</ref> Bi hatina Mela Mistefa Barzanî bo devera Behdînanê di sala 1961an de, Mistefa Amêdî bi hêzên Barzanî re ma û di erkê pêwendiya bêtelê de beşdarî şerên Lomana û Geliyê Zawîte bû. Piştî ku baregeha şoreşê li Berwarî Bala bi cih bû, wî li gundê Bigdaw amûreke bêtelê xiste kar û agahiyên girîng û hestiyar ji tora pêwendiyên hêzên hikûmeta Îraqê werdigirt û digihand Mela Mistefa Barzanî. Li gorî Senterê Komate, Barzanî ji vî karî kêfxweş bû û bêtel wek «stûna pişta şoreşê» wesif kir.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> Piştî vegera Mela Mistefa Barzanî bo devera [[Barzan]]ê, Mistefa Amêdî bi fermana wî, wek bêtelkar, bi Esed Xoşewî re li Berwarî Bala ma heta Peymana 11ê Adara 1970an. Paşê li baregeha Leşkerê Yekem li Bamernê xizmeta xwe ya pêwendiyê domand.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> == Têkçûna Şoreşa Îlonê û çûna Îranê == Di dema têkçûna Şoreşa Îlonê ya sala 1975an de, Mistefa Amêdî li devera Balekayetiyê bi serkirdayetiya şoreşê re bû. Bi fermana Mela Mistefa Barzanî, pêwendî bi îstasyonên bêtelê yên li deverên cuda yên Kurdistanê re dikir û rewşa wan deveran digihand Mela Mistefa Barzanî û Îdrîs Barzanî. Di wê demê de malbat û xizmên xwe li Behdînanê hiştin û hilbijart ku bi serkirdayetiya şoreşê re bimîne. Di dawiya şoreşê de amûra bêtelê ya dawî ya baregehê vemirand û amûrên bêtelê û agahiyên veşartî yên şoreşê bi xwe re hilda. Di 26ê adara 1975an de, bi serkirdayetiya şoreşê re ber bi [[Îran]]ê ve çû û li [[Neqede]]yê amûrên bêtelê û agahiyên veşartî yên şoreşê radestî serkirdayetiyê kir.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> Di jînenîgariya xwe ya neçapkirî de, Mistefa Amêdî behsa wê dike ku di rojên dawî yên Şoreşa Îlonê de, piştî qutbûna pêwendiya bêtelê di navbera baregeha serkirdayetiyê û deverên Kurdistanê de, Mesûd Barzanî kesek şand Neqedeyê da ku wî vegerîne baregeha Hacî Omeranê. Li gorî gotina Amêdî, Îdrîs Barzanî jî li baregehê amade bû. Mesûd Barzanî jê pirsî ka ew dê here yan jî bi wan re bimîne. Amêdî bersiv da ku naçe û bi wan re dimîne, heta ger hikûmeta Îraqê zirarê bide malbata wî. Piştî wê bersivê, Mesûd Barzanî ferman da ku Amêdî bi lez amûra bêtelê dîsa bixe kar û pêwendiyê bi baregehên din re saz bike. == Şoreşa Gulanê û rêvebirina pêwendiyan == [[Wêne:Mustafa Amedi Mountains.jpg|thumb|rast|250px|Mistefa Amêdî di dema bikaranîna amûra bêtelê li çiyayên Kurdistanê de]] Piştî derbasbûna nêzîkî 40 rojan ji mirina Mela Mistefa Barzanî, li gorî Senterê Komate, Mistefa Amêdî bi fermana Mesûd Barzanî û Îdrîs Barzanî vegeriya Rojhilatê Kurdistanê. Di sala 1979an de li Pîranşehrê careke din tora bêtelê ya şoreşê damezrand û amûrên bêtelê, şîfre û kodên pêwendiyê di nav baregehên cuda yên şoreşê de belav kir.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> [[Wêne:Mustafa Amedi Students.jpg|thumb|çep|250px|Mistefa Amêdî di dema perwerdekirina kadroyên bêtel û pêwendiyê de]] Di 23ê çileya paşîn a 1980an de, bi fermana Mesûd Barzanî û bi biryara Mekteba Siyasî ya Partiya Demokrat a Kurdistanê, Mistefa Amêdî wek '''rêveberê giştî yê bêtela şoreşê''' hate tayînkirin. Di dema Şoreşa Gulanê de du xulên amadekirina kadroyên bêtelê vekir û 40 kadroyên pêwendiyê perwerde kir. Li gorî Senterê Komate, heta sala 1990an di vê erkê de berdewam kir.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> Di jînenîgariya xwe de, Mistefa Amêdî nivîsiye ku piştî nêzîkî 40 rojan ji mirina Mela Mistefa Barzanî, ji bo dîtina Mesûd Barzanî û Îdrîs Barzanî çû Kerecê. Li gorî gotina Amêdî, Mesûd Barzanî jê re got ku xwe amade bike û her dem ku gazî wî kir, bi wî re here Rojhilatê Kurdistanê. Amêdî nivîsiye ku di havîna 1979an de, bi Mesûd Barzanî re çû Pîranşehrê û li wir tora bêtelê ya Şoreşa Gulanê ji nû ve damezrand û yekem amûra bêtelê ya şoreşê xiste kar. Kurdistan24 di raporekê de li ser jiyan û xizmeta Mistefa Amêdî nivîsiye ku ew di tevahiya Şoreşa Gulanê de berpirsê bêtel û amûrên elektronîk ên şoreşê bû. Heman çavkanî wêneyekî dîrokî weşandiye ku Mistefa Amêdî di sala 1983an de li Deşta Xwakurkê, li herêma Sîdekanê, bi Mesûd Barzanî re nîşan dide.<ref>[https://www.kurdistan24.net/ckb/story/233675 «مستەفا ئامێدی کۆچی دواییکرد»]، Kurdistan24، 3ê nîsana 2023an.</ref> == Xizmeta paşê û xanenişînbûn == Piştî Raperîna sala 1991ê, Mistefa Amêdî bi nivîsgeha Mesûd Barzanî re vegeriya Pîrmamê û xizmeta xwe domand. Di heman salê de ji aliyê Mekteba Siyasî ya Partiya Demokrat a Kurdistanê ve bû endamê komîteya rêvebirina karûbarên pêwendiyên bêtelê.<ref>[https://partipedia.org/ku/articles/%DA%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%DB%95%D8%AA%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D9%8A%D9%94%D8%A7%D9%85%DB%8E%D8%AF%DB%8C «مستەفا ئامێدی»]، Partipedia.</ref> Di sala 1993an de, bi fermana Mesûd Barzanî pileya eqîdê polîsê wergirt. Piştre di kadroya Wezareta Pêşmerge de bû emîd û di sala 2017an de bi pileya lîwa xanenişîn bû.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> Di 16ê tebaxa 1996an de, bi boneya jubileya zêrîn a damezrandina Partiya Demokrat a Kurdistanê, Medalyaya Barzanî ji aliyê Mesûd Barzanî ve jê re hate dayîn.<ref>[https://partipedia.org/ku/articles/%DA%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%DB%95%D8%AA%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D9%8A%D9%94%D8%A7%D9%85%DB%8E%D8%AF%DB%8C «مستەفا ئامێدی»]، Partipedia.</ref> [[Wêne:Mustafa Amedi Barzani Medal.jpg|thumb|rast|250px|Mistefa Amêdî di dema wergirtina Medalyaya Barzanî de, 1996]] == Jiyana taybet == Di jînenîgariya xwe de, Mistefa Amêdî behsa wê dike ku zewicî bû û heşt zarokên wî hebûn: Îmad, Newzad, Şêrzad, Riza, Hisên, Dilovan, Ziyad û Hûda. Herwiha nivîsiye ku di payîza sala 1991ê de malbata wî vegeriya Kurdistanê û li bajarê Amêdiyê bi cih bû. == Mirin == Mistefa Amêdî di sibehê 3ê nîsana 2023an de, di 84 saliya xwe de mir. Kurdistan24 di heman rojê de mirina wî ragihand û ew wek pêşmergeyê herdu Şoreşa Îlonê û Gulanê, xwediyê Medalyaya Barzanî û berpirsê bêtel û amûrên elektronîk ên Şoreşa Gulanê nasand.<ref>[https://www.kurdistan24.net/ckb/story/233675 «مستەفا ئامێدی کۆچی دواییکرد»]، Kurdistan24، 3ê nîsana 2023an.</ref> Piştî mirina Mistefa Amêdî, hejmarek ji serkirde û berpirsên Kurd peyamên serxweşiyê weşandin. Mesûd Barzanî di 3ê nîsana 2023an de peyameke serxweşiyê weşand û Mistefa Amêdî, ku bi «Mûdîr» dihate nasîn, wek pêşmergeyê herdu Şoreşa Îlonê û Gulanê û xwediyê Medalyaya Barzanî bi nav kir. Di peyamê de nivîsî ku Amêdî jiyana xwe ji bo doza gelê xwe terxan kiribû û windabûna wî wek xisareteke mezin binav kir.<ref>[https://www.masoudbarzani.krd/ku/%D9%BE%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D9%88-%D9%88%D8%AA%D8%A7%D8%B1/%D9%BE%D9%87-%DB%8C%D8%A7%D9%85%D8%A7-%D8%B3%D9%87-%D8%B1%DB%86%D9%83-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%DB%86-%D9%88%D9%87-%D8%BA%D9%87-%D8%B1%D8%A7-%D8%AF%DB%86%D9%85%D8%A7%D9%87%DB%8C%DB%8E-%DB%8C%D8%A7-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%85%DB%95%D8%B1%DA%AF%DB%95-%D9%88-%D8%AE%DB%95%D8%A8%D8%A7%D8%AA%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%A6%D8%A7%D9%85%DB%8E%D8%AF%DB%8C/ Peyama Mesûd Barzanî ji bo mirina Mistefa Amêdî]، 3ê nîsana 2023an.</ref> [[Nêçîrvan Barzanî]], Serokê Herêma Kurdistanê, di peyameke serxweşiyê de Amêdî wek pêşmerge û têkoşerekî kevn ê Kurdistanê bi nav kir û nivîsî ku wî bi xebat û xizmeta xwe di serdema şoreş û pêşmergetiyê de cihekî hêja di nav gelê xwe de girtibû.<ref>[https://presidency.gov.krd/condolence-letter-from-the-president-of-the-kurdistan-region-22/ Peyama serxweşiyê ya Serokê Herêma Kurdistanê]، 3ê nîsana 2023an.</ref> [[Mesrûr Barzanî]], Serokwezîrê Herêma Kurdistanê, jî di 3ê nîsanê de peyameke serxweşiyê weşand û Amêdî wek têkoşer, pêşmergeyê herdu Şoreşa Îlonê û Gulanê û xwediyê Medalyaya Barzanî bi nav kir. Di peyamê de, serxweşiya xwe ji malbata Amêdî, gelê Behdînanê û Kurdistanê bi giştî re ragihand.<ref>[https://gov.krd/government/the-prime-minister/activities/posts/2023/april/%D8%A8%DB%95%D9%87%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%DB%95%D8%DB%8C%DB%95%DA%A9-%DA%98-%D8%B3%DB%95%D8%B1%DB%86%DA%A9%DB%8E-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%DB%95%D8%AA%D8%A7-%D9%87%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%85%D8%A7-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8E/ Peyama serxweşiyê ya Serokê Hikûmeta Herêma Kurdistanê]، 3ê nîsana 2023an.</ref> Di 5ê nîsana 2023an de, şandeke payebilind a Partiya Demokrat a Kurdistanê beşdarî merasîma serxweşiyê ya Mistefa Amêdî bû. Şand ji Fazil Mîranî, Mehmûd Mihemed, Zeîm Elî û Segvan Halo pêk dihat û serxweşiya xwe gihandin malbat, xizm û hevalên Amêdî. Rapora partiyê di wê boneyê de Amêdî wek yekem bêtelkarê Şoreşa Îlonê, berpirsê giştî yê bêtela Şoreşa Gulanê û xwediyê Medalyaya Barzanî bi nav kir.<ref>[https://www.kdp.info/a/d.aspx?a=137028&l=13 «شانده‌كێ بلندێ پارتی پشكداری د تازیا خودێ ژێ رازی (مستەفا ئامێدی) دا كر»]، KDP.info، 5ê nîsana 2023an.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1939]] [[Kategorî:Mirin 2023]] azkte9ew72h5lro1ayrlhc8rn1xwkis 2095804 2095803 2026-09-25T22:18:09Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2095804 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Mistefa Amêdî | wêne = Mustafa Amedi portrait.jpg | sernavê_wêne = Mistefa Amêdî | mezinahiya_wêne = 250px | navê_jidayikbûnê = Mistefa Hisên Mihemed Bapîr | roja_jidayikbûnê = 1939 | cihê_jidayikbûnê = [[Amêdî]], Parêzgeha Dihokê | roja_mirinê = 3ê nîsana 2023an (84 salî) | netewe = [[Kurd]] | navê_din = Mûdîr, Mistefa Lasilkî | pîşe = [[Pêşmerge]], bêtelkar û rêveberê giştî yê bêtela şoreşê | salên_çalak = 1958–2017 | partî = [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] | zarok = Îmad, Newzad, Şêrzad, Riza, Hisên, Dilovan, Ziyad û Hûda | xelat = Medalyaya Barzanî }} '''Mistefa Hisên Mihemed Bapîr''' (1939 – 3ê nîsana 2023an) ku bi navên '''Mistefa Amêdî''' û '''Mûdîr''' dihate nasîn, pêşmerge û bêtelkarê kurd bû ku di herdu [[Şoreşa Îlonê]] û Şoreşa Gulanê de beşdar bû. Di dema xizmeta xwe de di damezrandin û rêvebirina tora pêwendiyên bêtelê ya şoreşê de rol girt û di Şoreşa Gulanê de berpirsê bêtel û amûrên elektronîk ên şoreşê bû. Li gorî Kurdistan24, navê ''Mûdîr'' ji aliyê Mela Mistefa Barzanî ve lê hatibû kirin.<ref>[https://www.kurdistan24.net/ckb/story/233675 «مستەفا ئامێدی کۆچی دواییکرد»]، Kurdistan24، 3ê nîsana 2023an.</ref> Di 23ê çileya paşîn a 1980ê de, bi biryara Mekteba Siyasî ya Partiya Demokrat a Kurdistanê, wek ''rêveberê giştî yê bêtela şoreşê'' hate tayînkirin. Paşê Medalyaya Barzanî jê re hate dayîn û di sala 2017an de bi pileya ''lîwa'' xanenişîn bû.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> == Jiyana destpêkê û perwerdeya bêtelê == Mistefa Hisên Mihemed Bapîr di sala 1939an de li bajarê [[Amêdî]]yê ji dayik bû. Xwendina xwe ya seretayî li Amêdiyê qedand. Di sala 1957an de çû [[Bexda]]yê û beşdarî xuleke şeş-mehî ya bêtela teknîkî bû. Piştî qedandina xulê wek teknîsyenê bêtelê derket. Di destpêka sala 1958an de wek bêtelkarê teknîkî li bingeha polîsê li Sîriyê, li devera Amêdiyê, dest bi kar kir. Di sala 1959an de bû endamê veşartî yê Partiya Demokrat a Kurdistanê.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> == Şoreşa Îlonê == Di 11ê îlona 1961an de, di destpêka Şoreşa Îlonê de, Mistefa Amêdî bi amûreke bêtelê pêwendî bi şoreşê re danî. Li gorî Senterê Komate, wî li şikeftekê li gundê Dêrê yê devera Amêdiyê amûra bêtelê xiste kar û dest bi guhdarkirina tora pêwendiyên hikûmeta Îraqê kir, da ku ji bo şoreşê agahî bi dest bixe.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> Di bîranînên çapkirî yên Şewket Mela Îsmaîl Hesen de, Mistefa Amêdî di destpêka damezrandina tora bêtelê ya şoreşê de tê behskirin. Hesen nivîsiye ku di 21ê kanûna pêşîn a 1961an de, li derdora Bamernê, yekem îstasyona gerok a bêtelê li baregeha Mela Mistefa Barzanî hate damezrandin û di destpêkê de bi alîkariya Mistefa Amêdî, ku bêtelkar bû, hate xebitandin.<ref>[https://www.hewalname.com/ku/wp-content/uploads/2022/10/%D9%86%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D9%88-%D8%B4%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%AC%D9%81%D8%B1%DB%95.pdf Şewket Mela Îsmaîl Hesen, ''نووسین و شیکردنەوەی جفرە'', r. 192.]</ref> Bi hatina Mela Mistefa Barzanî bo devera Behdînanê di sala 1961an de, Mistefa Amêdî bi hêzên Barzanî re ma û di erkê pêwendiya bêtelê de beşdarî şerên Lomana û Geliyê Zawîte bû. Piştî ku baregeha şoreşê li Berwarî Bala bi cih bû, wî li gundê Bigdaw amûreke bêtelê xiste kar û agahiyên girîng û hestiyar ji tora pêwendiyên hêzên hikûmeta Îraqê werdigirt û digihand Mela Mistefa Barzanî. Li gorî Senterê Komate, Barzanî ji vî karî kêfxweş bû û bêtel wek «stûna pişta şoreşê» wesif kir.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> Piştî vegera Mela Mistefa Barzanî bo devera [[Barzan]]ê, Mistefa Amêdî bi fermana wî, wek bêtelkar, bi Esed Xoşewî re li Berwarî Bala ma heta Peymana 11ê Adara 1970an. Paşê li baregeha Leşkerê Yekem li Bamernê xizmeta xwe ya pêwendiyê domand.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> == Têkçûna Şoreşa Îlonê û çûna Îranê == Di dema têkçûna Şoreşa Îlonê ya sala 1975an de, Mistefa Amêdî li devera Balekayetiyê bi serkirdayetiya şoreşê re bû. Bi fermana Mela Mistefa Barzanî, pêwendî bi îstasyonên bêtelê yên li deverên cuda yên Kurdistanê re dikir û rewşa wan deveran digihand Mela Mistefa Barzanî û Îdrîs Barzanî. Di wê demê de malbat û xizmên xwe li Behdînanê hiştin û hilbijart ku bi serkirdayetiya şoreşê re bimîne. Di dawiya şoreşê de amûra bêtelê ya dawî ya baregehê vemirand û amûrên bêtelê û agahiyên veşartî yên şoreşê bi xwe re hilda. Di 26ê adara 1975an de, bi serkirdayetiya şoreşê re ber bi [[Îran]]ê ve çû û li [[Neqede]]yê amûrên bêtelê û agahiyên veşartî yên şoreşê radestî serkirdayetiyê kir.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> Di jînenîgariya xwe ya neçapkirî de, Mistefa Amêdî behsa wê dike ku di rojên dawî yên Şoreşa Îlonê de, piştî qutbûna pêwendiya bêtelê di navbera baregeha serkirdayetiyê û deverên Kurdistanê de, Mesûd Barzanî kesek şand Neqedeyê da ku wî vegerîne baregeha Hacî Omeranê. Li gorî gotina Amêdî, Îdrîs Barzanî jî li baregehê amade bû. Mesûd Barzanî jê pirsî ka ew dê here yan jî bi wan re bimîne. Amêdî bersiv da ku naçe û bi wan re dimîne, heta ger hikûmeta Îraqê zirarê bide malbata wî. Piştî wê bersivê, Mesûd Barzanî ferman da ku Amêdî bi lez amûra bêtelê dîsa bixe kar û pêwendiyê bi baregehên din re saz bike. == Şoreşa Gulanê û rêvebirina pêwendiyan == [[Wêne:Mustafa Amedi Mountains.jpg|thumb|rast|250px|Mistefa Amêdî di dema bikaranîna amûra bêtelê li çiyayên Kurdistanê de]] Piştî derbasbûna nêzîkî 40 rojan ji mirina Mela Mistefa Barzanî, li gorî Senterê Komate, Mistefa Amêdî bi fermana Mesûd Barzanî û Îdrîs Barzanî vegeriya Rojhilatê Kurdistanê. Di sala 1979an de li Pîranşehrê careke din tora bêtelê ya şoreşê damezrand û amûrên bêtelê, şîfre û kodên pêwendiyê di nav baregehên cuda yên şoreşê de belav kir.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> [[Wêne:Mustafa Amedi Students.jpg|thumb|çep|250px|Mistefa Amêdî di dema perwerdekirina kadroyên bêtel û pêwendiyê de]] Di 23ê çileya paşîn a 1980an de, bi fermana Mesûd Barzanî û bi biryara Mekteba Siyasî ya Partiya Demokrat a Kurdistanê, Mistefa Amêdî wek '''rêveberê giştî yê bêtela şoreşê''' hate tayînkirin. Di dema Şoreşa Gulanê de du xulên amadekirina kadroyên bêtelê vekir û 40 kadroyên pêwendiyê perwerde kir. Li gorî Senterê Komate, heta sala 1990an di vê erkê de berdewam kir.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> Di jînenîgariya xwe de, Mistefa Amêdî nivîsiye ku piştî nêzîkî 40 rojan ji mirina Mela Mistefa Barzanî, ji bo dîtina Mesûd Barzanî û Îdrîs Barzanî çû Kerecê. Li gorî gotina Amêdî, Mesûd Barzanî jê re got ku xwe amade bike û her dem ku gazî wî kir, bi wî re here Rojhilatê Kurdistanê. Amêdî nivîsiye ku di havîna 1979an de, bi Mesûd Barzanî re çû Pîranşehrê û li wir tora bêtelê ya Şoreşa Gulanê ji nû ve damezrand û yekem amûra bêtelê ya şoreşê xiste kar. Kurdistan24 di raporekê de li ser jiyan û xizmeta Mistefa Amêdî nivîsiye ku ew di tevahiya Şoreşa Gulanê de berpirsê bêtel û amûrên elektronîk ên şoreşê bû. Heman çavkanî wêneyekî dîrokî weşandiye ku Mistefa Amêdî di sala 1983an de li Deşta Xwakurkê, li herêma Sîdekanê, bi Mesûd Barzanî re nîşan dide.<ref>[https://www.kurdistan24.net/ckb/story/233675 «مستەفا ئامێدی کۆچی دواییکرد»]، Kurdistan24، 3ê nîsana 2023an.</ref> == Xizmeta paşê û xanenişînbûn == Piştî Raperîna sala 1991ê, Mistefa Amêdî bi nivîsgeha Mesûd Barzanî re vegeriya Pîrmamê û xizmeta xwe domand. Di heman salê de ji aliyê Mekteba Siyasî ya Partiya Demokrat a Kurdistanê ve bû endamê komîteya rêvebirina karûbarên pêwendiyên bêtelê.<ref>[https://partipedia.org/ku/articles/%DA%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%DB%95%D8%AA%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D9%8A%D9%94%D8%A7%D9%85%DB%8E%D8%AF%DB%8C «مستەفا ئامێدی»]، Partipedia.</ref> Di sala 1993an de, bi fermana Mesûd Barzanî pileya eqîdê polîsê wergirt. Piştre di kadroya Wezareta Pêşmerge de bû emîd û di sala 2017an de bi pileya lîwa xanenişîn bû.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> Di 16ê tebaxa 1996an de, bi boneya jubileya zêrîn a damezrandina Partiya Demokrat a Kurdistanê, Medalyaya Barzanî ji aliyê Mesûd Barzanî ve jê re hate dayîn.<ref>[https://partipedia.org/ku/articles/%DA%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%DB%95%D8%AA%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D9%8A%D9%94%D8%A7%D9%85%DB%8E%D8%AF%DB%8C «مستەفا ئامێدی»]، Partipedia.</ref> [[Wêne:Mustafa Amedi Barzani Medal.jpg|thumb|rast|250px|Mistefa Amêdî di dema wergirtina Medalyaya Barzanî de, 1996]] == Jiyana taybet == Di jînenîgariya xwe de, Mistefa Amêdî behsa wê dike ku zewicî bû û heşt zarokên wî hebûn: Îmad, Newzad, Şêrzad, Riza, Hisên, Dilovan, Ziyad û Hûda. Herwiha nivîsiye ku di payîza sala 1991ê de malbata wî vegeriya Kurdistanê û li bajarê Amêdiyê bi cih bû. == Mirin == Mistefa Amêdî di sibehê 3ê nîsana 2023an de, di 84 saliya xwe de mir. Kurdistan24 di heman rojê de mirina wî ragihand û ew wek pêşmergeyê herdu Şoreşa Îlonê û Gulanê, xwediyê Medalyaya Barzanî û berpirsê bêtel û amûrên elektronîk ên Şoreşa Gulanê nasand.<ref>[https://www.kurdistan24.net/ckb/story/233675 «مستەفا ئامێدی کۆچی دواییکرد»]، Kurdistan24، 3ê nîsana 2023an.</ref> Piştî mirina Mistefa Amêdî, hejmarek ji serkirde û berpirsên Kurd peyamên serxweşiyê weşandin. Mesûd Barzanî di 3ê nîsana 2023an de peyameke serxweşiyê weşand û Mistefa Amêdî, ku bi «Mûdîr» dihate nasîn, wek pêşmergeyê herdu Şoreşa Îlonê û Gulanê û xwediyê Medalyaya Barzanî bi nav kir. Di peyamê de nivîsî ku Amêdî jiyana xwe ji bo doza gelê xwe terxan kiribû û windabûna wî wek xisareteke mezin binav kir.<ref>[https://www.masoudbarzani.krd/ku/%D9%BE%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D9%88-%D9%88%D8%AA%D8%A7%D8%B1/%D9%BE%D9%87-%DB%8C%D8%A7%D9%85%D8%A7-%D8%B3%D9%87-%D8%B1%DB%86%D9%83-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%DB%86-%D9%88%D9%87-%D8%BA%D9%87-%D8%B1%D8%A7-%D8%AF%DB%86%D9%85%D8%A7%D9%87%DB%8C%DB%8E-%DB%8C%D8%A7-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%85%DB%95%D8%B1%DA%AF%DB%95-%D9%88-%D8%AE%DB%95%D8%A8%D8%A7%D8%AA%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%A6%D8%A7%D9%85%DB%8E%D8%AF%DB%8C/ Peyama Mesûd Barzanî ji bo mirina Mistefa Amêdî]، 3ê nîsana 2023an.</ref> [[Nêçîrvan Barzanî]], Serokê Herêma Kurdistanê, di peyameke serxweşiyê de Amêdî wek pêşmerge û têkoşerekî kevn ê Kurdistanê bi nav kir û nivîsî ku wî bi xebat û xizmeta xwe di serdema şoreş û pêşmergetiyê de cihekî hêja di nav gelê xwe de girtibû.<ref>[https://presidency.gov.krd/condolence-letter-from-the-president-of-the-kurdistan-region-22/ Peyama serxweşiyê ya Serokê Herêma Kurdistanê]، 3ê nîsana 2023an.</ref> [[Mesrûr Barzanî]], Serokwezîrê Herêma Kurdistanê, jî di 3ê nîsanê de peyameke serxweşiyê weşand û Amêdî wek têkoşer, pêşmergeyê herdu Şoreşa Îlonê û Gulanê û xwediyê Medalyaya Barzanî bi nav kir. Di peyamê de, serxweşiya xwe ji malbata Amêdî, gelê Behdînanê û Kurdistanê bi giştî re ragihand.<ref>[https://gov.krd/government/the-prime-minister/activities/posts/2023/april/%D8%A8%DB%95%D9%87%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%DB%95%D8%DB%8C%DB%95%DA%A9-%DA%98-%D8%B3%DB%95%D8%B1%DB%86%DA%A9%DB%8E-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%DB%95%D8%AA%D8%A7-%D9%87%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%85%D8%A7-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8E/ Peyama serxweşiyê ya Serokê Hikûmeta Herêma Kurdistanê]، 3ê nîsana 2023an.</ref> Di 5ê nîsana 2023an de, şandeke payebilind a Partiya Demokrat a Kurdistanê beşdarî merasîma serxweşiyê ya Mistefa Amêdî bû. Şand ji Fazil Mîranî, Mehmûd Mihemed, Zeîm Elî û Segvan Halo pêk dihat û serxweşiya xwe gihandin malbat, xizm û hevalên Amêdî. Rapora partiyê di wê boneyê de Amêdî wek yekem bêtelkarê Şoreşa Îlonê, berpirsê giştî yê bêtela Şoreşa Gulanê û xwediyê Medalyaya Barzanî bi nav kir.<ref>[https://www.kdp.info/a/d.aspx?a=137028&l=13 «شانده‌كێ بلندێ پارتی پشكداری د تازیا خودێ ژێ رازی (مستەفا ئامێدی) دا كر»]، KDP.info، 5ê nîsana 2023an.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1939]] [[Kategorî:Mirin 2023]] 5qr94livf3du5rp7pwmyneuocfw9haw 2095805 2095804 2026-09-25T22:18:48Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2095805 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Mistefa Amêdî | wêne = Mustafa Amedi portrait.jpg | sernavê_wêne = Mistefa Amêdî | mezinahiya_wêne = 250px | navê_jidayikbûnê = Mistefa Hisên Mihemed Bapîr | roja_jidayikbûnê = 1939 | cihê_jidayikbûnê = [[Amêdî]], Parêzgeha Dihokê | roja_mirinê = 3ê nîsana 2023an (84 salî) | netewe = [[Kurd]] | navê_din = Mûdîr, Mistefa Lasilkî | pîşe = [[Pêşmerge]], bêtelkar û rêveberê giştî yê bêtela şoreşê | salên_çalak = 1958–2017 | partî = [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] | zarok = Îmad, Newzad, Şêrzad, Riza, Hisên, Dilovan, Ziyad û Hûda | xelat = Medalyaya Barzanî }} '''Mistefa Hisên Mihemed Bapîr''' (1939 – 3ê nîsana 2023an) ku bi navên '''Mistefa Amêdî''' û '''Mûdîr''' dihate nasîn, [[pêşmerge]] û bêtelkarê kurd bû ku di herdu [[Şoreşa Îlonê]] û Şoreşa Gulanê de beşdar bû. Di dema xizmeta xwe de di damezrandin û rêvebirina tora pêwendiyên bêtelê ya şoreşê de rol girt û di Şoreşa Gulanê de berpirsê bêtel û amûrên elektronîk ên şoreşê bû. Li gorî [[Kurdistan24]], navê ''Mûdîr'' ji aliyê Mela Mistefa Barzanî ve lê hatibû kirin.<ref>[https://www.kurdistan24.net/ckb/story/233675 «مستەفا ئامێدی کۆچی دواییکرد»]، Kurdistan24، 3ê nîsana 2023an.</ref> Di 23ê çileya paşîn a 1980ê de, bi biryara Mekteba Siyasî ya [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]], wek ''rêveberê giştî yê bêtela şoreşê'' hate tayînkirin. Paşê Medalyaya Barzanî jê re hate dayîn û di sala 2017an de bi pileya ''lîwa'' xanenişîn bû.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> == Jiyana destpêkê û perwerdeya bêtelê == Mistefa Hisên Mihemed Bapîr di sala 1939an de li bajarê [[Amêdî]]yê ji dayik bû. Xwendina xwe ya seretayî li Amêdiyê qedand. Di sala 1957an de çû [[Bexda]]yê û beşdarî xuleke şeş-mehî ya bêtela teknîkî bû. Piştî qedandina xulê wek teknîsyenê bêtelê derket. Di destpêka sala 1958an de wek bêtelkarê teknîkî li bingeha polîsê li Sîriyê, li devera Amêdiyê, dest bi kar kir. Di sala 1959an de bû endamê veşartî yê Partiya Demokrat a Kurdistanê.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> == Şoreşa Îlonê == Di 11ê îlona 1961an de, di destpêka Şoreşa Îlonê de, Mistefa Amêdî bi amûreke bêtelê pêwendî bi şoreşê re danî. Li gorî Senterê Komate, wî li şikeftekê li gundê Dêrê yê devera Amêdiyê amûra bêtelê xiste kar û dest bi guhdarkirina tora pêwendiyên hikûmeta Îraqê kir, da ku ji bo şoreşê agahî bi dest bixe.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> Di bîranînên çapkirî yên Şewket Mela Îsmaîl Hesen de, Mistefa Amêdî di destpêka damezrandina tora bêtelê ya şoreşê de tê behskirin. Hesen nivîsiye ku di 21ê kanûna pêşîn a 1961an de, li derdora Bamernê, yekem îstasyona gerok a bêtelê li baregeha Mela Mistefa Barzanî hate damezrandin û di destpêkê de bi alîkariya Mistefa Amêdî, ku bêtelkar bû, hate xebitandin.<ref>[https://www.hewalname.com/ku/wp-content/uploads/2022/10/%D9%86%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D9%88-%D8%B4%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%AC%D9%81%D8%B1%DB%95.pdf Şewket Mela Îsmaîl Hesen, ''نووسین و شیکردنەوەی جفرە'', r. 192.]</ref> Bi hatina Mela Mistefa Barzanî bo devera Behdînanê di sala 1961an de, Mistefa Amêdî bi hêzên Barzanî re ma û di erkê pêwendiya bêtelê de beşdarî şerên Lomana û Geliyê Zawîte bû. Piştî ku baregeha şoreşê li Berwarî Bala bi cih bû, wî li gundê Bigdaw amûreke bêtelê xiste kar û agahiyên girîng û hestiyar ji tora pêwendiyên hêzên hikûmeta Îraqê werdigirt û digihand Mela Mistefa Barzanî. Li gorî Senterê Komate, Barzanî ji vî karî kêfxweş bû û bêtel wek «stûna pişta şoreşê» wesif kir.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> Piştî vegera Mela Mistefa Barzanî bo devera [[Barzan]]ê, Mistefa Amêdî bi fermana wî, wek bêtelkar, bi Esed Xoşewî re li Berwarî Bala ma heta Peymana 11ê Adara 1970an. Paşê li baregeha Leşkerê Yekem li Bamernê xizmeta xwe ya pêwendiyê domand.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> == Têkçûna Şoreşa Îlonê û çûna Îranê == Di dema têkçûna Şoreşa Îlonê ya sala 1975an de, Mistefa Amêdî li devera Balekayetiyê bi serkirdayetiya şoreşê re bû. Bi fermana Mela Mistefa Barzanî, pêwendî bi îstasyonên bêtelê yên li deverên cuda yên Kurdistanê re dikir û rewşa wan deveran digihand Mela Mistefa Barzanî û Îdrîs Barzanî. Di wê demê de malbat û xizmên xwe li Behdînanê hiştin û hilbijart ku bi serkirdayetiya şoreşê re bimîne. Di dawiya şoreşê de amûra bêtelê ya dawî ya baregehê vemirand û amûrên bêtelê û agahiyên veşartî yên şoreşê bi xwe re hilda. Di 26ê adara 1975an de, bi serkirdayetiya şoreşê re ber bi [[Îran]]ê ve çû û li [[Neqede]]yê amûrên bêtelê û agahiyên veşartî yên şoreşê radestî serkirdayetiyê kir.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> Di jînenîgariya xwe ya neçapkirî de, Mistefa Amêdî behsa wê dike ku di rojên dawî yên Şoreşa Îlonê de, piştî qutbûna pêwendiya bêtelê di navbera baregeha serkirdayetiyê û deverên Kurdistanê de, Mesûd Barzanî kesek şand Neqedeyê da ku wî vegerîne baregeha Hacî Omeranê. Li gorî gotina Amêdî, Îdrîs Barzanî jî li baregehê amade bû. Mesûd Barzanî jê pirsî ka ew dê here yan jî bi wan re bimîne. Amêdî bersiv da ku naçe û bi wan re dimîne, heta ger hikûmeta Îraqê zirarê bide malbata wî. Piştî wê bersivê, Mesûd Barzanî ferman da ku Amêdî bi lez amûra bêtelê dîsa bixe kar û pêwendiyê bi baregehên din re saz bike. == Şoreşa Gulanê û rêvebirina pêwendiyan == [[Wêne:Mustafa Amedi Mountains.jpg|thumb|rast|250px|Mistefa Amêdî di dema bikaranîna amûra bêtelê li çiyayên Kurdistanê de]] Piştî derbasbûna nêzîkî 40 rojan ji mirina Mela Mistefa Barzanî, li gorî Senterê Komate, Mistefa Amêdî bi fermana Mesûd Barzanî û Îdrîs Barzanî vegeriya Rojhilatê Kurdistanê. Di sala 1979an de li Pîranşehrê careke din tora bêtelê ya şoreşê damezrand û amûrên bêtelê, şîfre û kodên pêwendiyê di nav baregehên cuda yên şoreşê de belav kir.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> [[Wêne:Mustafa Amedi Students.jpg|thumb|çep|250px|Mistefa Amêdî di dema perwerdekirina kadroyên bêtel û pêwendiyê de]] Di 23ê çileya paşîn a 1980an de, bi fermana Mesûd Barzanî û bi biryara Mekteba Siyasî ya Partiya Demokrat a Kurdistanê, Mistefa Amêdî wek '''rêveberê giştî yê bêtela şoreşê''' hate tayînkirin. Di dema Şoreşa Gulanê de du xulên amadekirina kadroyên bêtelê vekir û 40 kadroyên pêwendiyê perwerde kir. Li gorî Senterê Komate, heta sala 1990an di vê erkê de berdewam kir.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> Di jînenîgariya xwe de, Mistefa Amêdî nivîsiye ku piştî nêzîkî 40 rojan ji mirina Mela Mistefa Barzanî, ji bo dîtina Mesûd Barzanî û Îdrîs Barzanî çû Kerecê. Li gorî gotina Amêdî, Mesûd Barzanî jê re got ku xwe amade bike û her dem ku gazî wî kir, bi wî re here Rojhilatê Kurdistanê. Amêdî nivîsiye ku di havîna 1979an de, bi Mesûd Barzanî re çû Pîranşehrê û li wir tora bêtelê ya Şoreşa Gulanê ji nû ve damezrand û yekem amûra bêtelê ya şoreşê xiste kar. Kurdistan24 di raporekê de li ser jiyan û xizmeta Mistefa Amêdî nivîsiye ku ew di tevahiya Şoreşa Gulanê de berpirsê bêtel û amûrên elektronîk ên şoreşê bû. Heman çavkanî wêneyekî dîrokî weşandiye ku Mistefa Amêdî di sala 1983an de li Deşta Xwakurkê, li herêma Sîdekanê, bi Mesûd Barzanî re nîşan dide.<ref>[https://www.kurdistan24.net/ckb/story/233675 «مستەفا ئامێدی کۆچی دواییکرد»]، Kurdistan24، 3ê nîsana 2023an.</ref> == Xizmeta paşê û xanenişînbûn == Piştî Raperîna sala 1991ê, Mistefa Amêdî bi nivîsgeha Mesûd Barzanî re vegeriya Pîrmamê û xizmeta xwe domand. Di heman salê de ji aliyê Mekteba Siyasî ya Partiya Demokrat a Kurdistanê ve bû endamê komîteya rêvebirina karûbarên pêwendiyên bêtelê.<ref>[https://partipedia.org/ku/articles/%DA%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%DB%95%D8%AA%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D9%8A%D9%94%D8%A7%D9%85%DB%8E%D8%AF%DB%8C «مستەفا ئامێدی»]، Partipedia.</ref> Di sala 1993an de, bi fermana Mesûd Barzanî pileya eqîdê polîsê wergirt. Piştre di kadroya Wezareta Pêşmerge de bû emîd û di sala 2017an de bi pileya lîwa xanenişîn bû.<ref>[https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ Senterê Komate, jînenîgariya Mistefa Amêdî]، 17ê cotmeha 2022an.</ref> Di 16ê tebaxa 1996an de, bi boneya jubileya zêrîn a damezrandina Partiya Demokrat a Kurdistanê, Medalyaya Barzanî ji aliyê Mesûd Barzanî ve jê re hate dayîn.<ref>[https://partipedia.org/ku/articles/%DA%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%DB%95%D8%AA%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D9%8A%D9%94%D8%A7%D9%85%DB%8E%D8%AF%DB%8C «مستەفا ئامێدی»]، Partipedia.</ref> [[Wêne:Mustafa Amedi Barzani Medal.jpg|thumb|rast|250px|Mistefa Amêdî di dema wergirtina Medalyaya Barzanî de, 1996]] == Jiyana taybet == Di jînenîgariya xwe de, Mistefa Amêdî behsa wê dike ku zewicî bû û heşt zarokên wî hebûn: Îmad, Newzad, Şêrzad, Riza, Hisên, Dilovan, Ziyad û Hûda. Herwiha nivîsiye ku di payîza sala 1991ê de malbata wî vegeriya Kurdistanê û li bajarê Amêdiyê bi cih bû. == Mirin == Mistefa Amêdî di sibehê 3ê nîsana 2023an de, di 84 saliya xwe de mir. Kurdistan24 di heman rojê de mirina wî ragihand û ew wek pêşmergeyê herdu Şoreşa Îlonê û Gulanê, xwediyê Medalyaya Barzanî û berpirsê bêtel û amûrên elektronîk ên Şoreşa Gulanê nasand.<ref>[https://www.kurdistan24.net/ckb/story/233675 «مستەفا ئامێدی کۆچی دواییکرد»]، Kurdistan24، 3ê nîsana 2023an.</ref> Piştî mirina Mistefa Amêdî, hejmarek ji serkirde û berpirsên Kurd peyamên serxweşiyê weşandin. Mesûd Barzanî di 3ê nîsana 2023an de peyameke serxweşiyê weşand û Mistefa Amêdî, ku bi «Mûdîr» dihate nasîn, wek pêşmergeyê herdu Şoreşa Îlonê û Gulanê û xwediyê Medalyaya Barzanî bi nav kir. Di peyamê de nivîsî ku Amêdî jiyana xwe ji bo doza gelê xwe terxan kiribû û windabûna wî wek xisareteke mezin binav kir.<ref>[https://www.masoudbarzani.krd/ku/%D9%BE%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D9%88-%D9%88%D8%AA%D8%A7%D8%B1/%D9%BE%D9%87-%DB%8C%D8%A7%D9%85%D8%A7-%D8%B3%D9%87-%D8%B1%DB%86%D9%83-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%DB%86-%D9%88%D9%87-%D8%BA%D9%87-%D8%B1%D8%A7-%D8%AF%DB%86%D9%85%D8%A7%D9%87%DB%8C%DB%8E-%DB%8C%D8%A7-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%85%DB%95%D8%B1%DA%AF%DB%95-%D9%88-%D8%AE%DB%95%D8%A8%D8%A7%D8%AA%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%A6%D8%A7%D9%85%DB%8E%D8%AF%DB%8C/ Peyama Mesûd Barzanî ji bo mirina Mistefa Amêdî]، 3ê nîsana 2023an.</ref> [[Nêçîrvan Barzanî]], Serokê Herêma Kurdistanê, di peyameke serxweşiyê de Amêdî wek pêşmerge û têkoşerekî kevn ê Kurdistanê bi nav kir û nivîsî ku wî bi xebat û xizmeta xwe di serdema şoreş û pêşmergetiyê de cihekî hêja di nav gelê xwe de girtibû.<ref>[https://presidency.gov.krd/condolence-letter-from-the-president-of-the-kurdistan-region-22/ Peyama serxweşiyê ya Serokê Herêma Kurdistanê]، 3ê nîsana 2023an.</ref> [[Mesrûr Barzanî]], Serokwezîrê Herêma Kurdistanê, jî di 3ê nîsanê de peyameke serxweşiyê weşand û Amêdî wek têkoşer, pêşmergeyê herdu Şoreşa Îlonê û Gulanê û xwediyê Medalyaya Barzanî bi nav kir. Di peyamê de, serxweşiya xwe ji malbata Amêdî, gelê Behdînanê û Kurdistanê bi giştî re ragihand.<ref>[https://gov.krd/government/the-prime-minister/activities/posts/2023/april/%D8%A8%DB%95%D9%87%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%DB%95%D8%DB%8C%DB%95%DA%A9-%DA%98-%D8%B3%DB%95%D8%B1%DB%86%DA%A9%DB%8E-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%DB%95%D8%AA%D8%A7-%D9%87%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%85%D8%A7-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8E/ Peyama serxweşiyê ya Serokê Hikûmeta Herêma Kurdistanê]، 3ê nîsana 2023an.</ref> Di 5ê nîsana 2023an de, şandeke payebilind a Partiya Demokrat a Kurdistanê beşdarî merasîma serxweşiyê ya Mistefa Amêdî bû. Şand ji Fazil Mîranî, Mehmûd Mihemed, Zeîm Elî û Segvan Halo pêk dihat û serxweşiya xwe gihandin malbat, xizm û hevalên Amêdî. Rapora partiyê di wê boneyê de Amêdî wek yekem bêtelkarê Şoreşa Îlonê, berpirsê giştî yê bêtela Şoreşa Gulanê û xwediyê Medalyaya Barzanî bi nav kir.<ref>[https://www.kdp.info/a/d.aspx?a=137028&l=13 «شانده‌كێ بلندێ پارتی پشكداری د تازیا خودێ ژێ رازی (مستەفا ئامێدی) دا كر»]، KDP.info، 5ê nîsana 2023an.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1939]] [[Kategorî:Mirin 2023]] pa7r3iwbs4fbvqkqy7roabmecnt0d0q 2095806 2095805 2026-09-25T22:24:27Z Kurê Acemî 105128 Çavkaniyên dubare hatin jêbirin 2095806 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Mistefa Amêdî | wêne = Mustafa Amedi portrait.jpg | sernavê_wêne = Mistefa Amêdî | mezinahiya_wêne = 250px | navê_jidayikbûnê = Mistefa Hisên Mihemed Bapîr | roja_jidayikbûnê = 1939 | cihê_jidayikbûnê = [[Amêdî]], Parêzgeha Dihokê | roja_mirinê = 3ê nîsana 2023an (84 salî) | netewe = [[Kurd]] | navê_din = Mûdîr, Mistefa Lasilkî | pîşe = [[Pêşmerge]], bêtelkar û rêveberê giştî yê bêtela şoreşê | salên_çalak = 1958–2017 | partî = [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] | zarok = Îmad, Newzad, Şêrzad, Riza, Hisên, Dilovan, Ziyad û Hûda | xelat = Medalyaya Barzanî }} '''Mistefa Hisên Mihemed Bapîr''' (1939 – 3ê nîsana 2023an) ku bi navên '''Mistefa Amêdî''' û '''Mûdîr''' dihate nasîn, [[pêşmerge]] û bêtelkarê kurd bû ku di herdu [[Şoreşa Îlonê]] û Şoreşa Gulanê de beşdar bû. Di dema xizmeta xwe de di damezrandin û rêvebirina tora pêwendiyên bêtelê ya şoreşê de rol girt û di Şoreşa Gulanê de berpirsê bêtel û amûrên elektronîk ên şoreşê bû. Li gorî [[Kurdistan24]], navê ''Mûdîr'' ji aliyê Mela Mistefa Barzanî ve lê hatibû kirin.<ref>[https://www.kurdistan24.net/ckb/story/233675 «مستەفا ئامێدی کۆچی دواییکرد»]، Kurdistan24، 3ê nîsana 2023an.</ref> Di 23ê çileya paşîn a 1980ê de, bi biryara Mekteba Siyasî ya [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]], wek ''rêveberê giştî yê bêtela şoreşê'' hate tayînkirin. Paşê Medalyaya Barzanî jê re hate dayîn û di sala 2017an de bi pileya ''lîwa'' xanenişîn bû.<ref name=":1" /> == Jiyana destpêkê û perwerdeya bêtelê == Mistefa Hisên Mihemed Bapîr di sala 1939an de li bajarê [[Amêdî]]yê ji dayik bû. Xwendina xwe ya seretayî li Amêdiyê qedand. Di sala 1957an de çû [[Bexda]]yê û beşdarî xuleke şeş-mehî ya bêtela teknîkî bû. Piştî qedandina xulê wek teknîsyenê bêtelê derket. Di destpêka sala 1958an de wek bêtelkarê teknîkî li bingeha polîsê li Sîriyê, li devera Amêdiyê, dest bi kar kir. Di sala 1959an de bû endamê veşartî yê Partiya Demokrat a Kurdistanê.<ref name=":1" /> == Şoreşa Îlonê == Di 11ê îlona 1961an de, di destpêka Şoreşa Îlonê de, Mistefa Amêdî bi amûreke bêtelê pêwendî bi şoreşê re danî. Li gorî Senterê Komate, wî li şikeftekê li gundê Dêrê yê devera Amêdiyê amûra bêtelê xiste kar û dest bi guhdarkirina tora pêwendiyên hikûmeta Îraqê kir, da ku ji bo şoreşê agahî bi dest bixe.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ |sernav=مستەفا حسێن باپیر ئێکەم بیتەلێ شۆڕشێ و بیردانکا هەردوو شۆڕشێن ئەیلۆل و گولانێ. |malper=سەنتەرێ کۆماتە |tarîx=2022-10-17 |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=ar |paşnav=Berwari |pêşnav=Kavin}}</ref> Di bîranînên çapkirî yên Şewket Mela Îsmaîl Hesen de, Mistefa Amêdî di destpêka damezrandina tora bêtelê ya şoreşê de tê behskirin. Hesen nivîsiye ku di 21ê kanûna pêşîn a 1961an de, li derdora Bamernê, yekem îstasyona gerok a bêtelê li baregeha Mela Mistefa Barzanî hate damezrandin û di destpêkê de bi alîkariya Mistefa Amêdî, ku bêtelkar bû, hate xebitandin.<ref>[https://www.hewalname.com/ku/wp-content/uploads/2022/10/%D9%86%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D9%88-%D8%B4%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%AC%D9%81%D8%B1%DB%95.pdf Şewket Mela Îsmaîl Hesen, ''نووسین و شیکردنەوەی جفرە'', r. 192.]</ref> Bi hatina Mela Mistefa Barzanî bo devera Behdînanê di sala 1961an de, Mistefa Amêdî bi hêzên Barzanî re ma û di erkê pêwendiya bêtelê de beşdarî şerên Lomana û Geliyê Zawîte bû. Piştî ku baregeha şoreşê li Berwarî Bala bi cih bû, wî li gundê Bigdaw amûreke bêtelê xiste kar û agahiyên girîng û hestiyar ji tora pêwendiyên hêzên hikûmeta Îraqê werdigirt û digihand Mela Mistefa Barzanî. Li gorî Senterê Komate, Barzanî ji vî karî kêfxweş bû û bêtel wek «stûna pişta şoreşê» wesif kir.<ref name=":1" /> Piştî vegera Mela Mistefa Barzanî bo devera [[Barzan]]ê, Mistefa Amêdî bi fermana wî, wek bêtelkar, bi Esed Xoşewî re li Berwarî Bala ma heta Peymana 11ê adara 1970ê. Paşê li baregeha Leşkerê Yekem li Bamernê xizmeta xwe ya pêwendiyê domand.<ref name=":1" /> == Têkçûna Şoreşa Îlonê û çûna Îranê == Di dema têkçûna Şoreşa Îlonê ya sala 1975an de, Mistefa Amêdî li devera Balekayetiyê bi serkirdayetiya şoreşê re bû. Bi fermana Mela Mistefa Barzanî, pêwendî bi îstasyonên bêtelê yên li deverên cuda yên Kurdistanê re dikir û rewşa wan deveran digihand Mela Mistefa Barzanî û Îdrîs Barzanî. Di wê demê de malbat û xizmên xwe li Behdînanê hiştin û hilbijart ku bi serkirdayetiya şoreşê re bimîne. Di dawiya şoreşê de amûra bêtelê ya dawî ya baregehê vemirand û amûrên bêtelê û agahiyên veşartî yên şoreşê bi xwe re hilda. Di 26ê adara 1975an de, bi serkirdayetiya şoreşê re ber bi [[Îran]]ê ve çû û li [[Neqede]]yê amûrên bêtelê û agahiyên veşartî yên şoreşê radestî serkirdayetiyê kir.<ref name=":1" /> Di jînenîgariya xwe ya neçapkirî de, Mistefa Amêdî behsa wê dike ku di rojên dawî yên Şoreşa Îlonê de, piştî qutbûna pêwendiya bêtelê di navbera baregeha serkirdayetiyê û deverên Kurdistanê de, Mesûd Barzanî kesek şand Neqedeyê da ku wî vegerîne baregeha Hacî Omeranê. Li gorî gotina Amêdî, Îdrîs Barzanî jî li baregehê amade bû. Mesûd Barzanî jê pirsî ka ew dê here yan jî bi wan re bimîne. Amêdî bersiv da ku naçe û bi wan re dimîne, heta ger hikûmeta Îraqê zirarê bide malbata wî. Piştî wê bersivê, Mesûd Barzanî ferman da ku Amêdî bi lez amûra bêtelê dîsa bixe kar û pêwendiyê bi baregehên din re saz bike. == Şoreşa Gulanê û rêvebirina pêwendiyan == [[Wêne:Mustafa Amedi Mountains.jpg|thumb|rast|250px|Mistefa Amêdî di dema bikaranîna amûra bêtelê li çiyayên Kurdistanê de]] Piştî derbasbûna nêzîkî 40 rojan ji mirina Mela Mistefa Barzanî, li gorî Senterê Komate, Mistefa Amêdî bi fermana Mesûd Barzanî û Îdrîs Barzanî vegeriya Rojhilatê Kurdistanê. Di sala 1979an de li Pîranşehrê careke din tora bêtelê ya şoreşê damezrand û amûrên bêtelê, şîfre û kodên pêwendiyê di nav baregehên cuda yên şoreşê de belav kir.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mustafa Amedi Students.jpg|thumb|çep|250px|Mistefa Amêdî di dema perwerdekirina kadroyên bêtel û pêwendiyê de]] Di 23ê çileya paşîn a 1980an de, bi fermana Mesûd Barzanî û bi biryara Mekteba Siyasî ya Partiya Demokrat a Kurdistanê, Mistefa Amêdî wek ''rêveberê giştî yê bêtela şoreşê'' hate tayînkirin. Di dema Şoreşa Gulanê de du xulên amadekirina kadroyên bêtelê vekir û 40 kadroyên pêwendiyê perwerde kir. Li gorî Senterê Komate, heta sala 1990ê di vê erkê de berdewam kir.<ref name=":1" /> Di jînenîgariya xwe de, Mistefa Amêdî nivîsiye ku piştî nêzîkî 40 rojan ji mirina Mela Mistefa Barzanî, ji bo dîtina Mesûd Barzanî û Îdrîs Barzanî çû Kerecê. Li gorî gotina Amêdî, Mesûd Barzanî jê re got ku xwe amade bike û her dem ku gazî wî kir, bi wî re here Rojhilatê Kurdistanê. Amêdî nivîsiye ku di havîna 1979an de, bi Mesûd Barzanî re çû Pîranşehrê û li wir tora bêtelê ya Şoreşa Gulanê ji nû ve damezrand û yekem amûra bêtelê ya şoreşê xiste kar. Kurdistan24 di raporekê de li ser jiyan û xizmeta Mistefa Amêdî nivîsiye ku ew di tevahiya Şoreşa Gulanê de berpirsê bêtel û amûrên elektronîk ên şoreşê bû. Heman çavkanî wêneyekî dîrokî weşandiye ku Mistefa Amêdî di sala 1983an de li Deşta Xwakurkê, li herêma Sîdekanê, bi Mesûd Barzanî re nîşan dide.<ref name=":2">[https://www.kurdistan24.net/ckb/story/233675 «مستەفا ئامێدی کۆچی دواییکرد»]، Kurdistan24، 3ê nîsana 2023an.</ref> == Xizmeta paşê û xanenişînbûn == Piştî Raperîna sala 1991ê, Mistefa Amêdî bi nivîsgeha Mesûd Barzanî re vegeriya Pîrmamê û xizmeta xwe domand. Di heman salê de ji aliyê Mekteba Siyasî ya Partiya Demokrat a Kurdistanê ve bû endamê komîteya rêvebirina karûbarên pêwendiyên bêtelê.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://partipedia.org/ku/articles/%DA%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%DB%95%D8%AA%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D9%8A%D9%94%D8%A7%D9%85%DB%8E%D8%AF%DB%8C |sernav=مستەفا ئامێدی |malper=Parti Pedia (partipedia.org) |tarîx=2024-11-17 |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=ku}}</ref> Di sala 1993an de, bi fermana Mesûd Barzanî pileya eqîdê polîsê wergirt. Piştre di kadroya Wezareta Pêşmerge de bû emîd û di sala 2017an de bi pileya lîwa xanenişîn bû.<ref name=":1" /> Di 16ê tebaxa 1996an de, bi boneya jubileya zêrîn a damezrandina Partiya Demokrat a Kurdistanê, Medalyaya Barzanî ji aliyê Mesûd Barzanî ve jê re hate dayîn.<ref name=":3" /> [[Wêne:Mustafa Amedi Barzani Medal.jpg|thumb|rast|250px|Mistefa Amêdî di dema wergirtina Medalyaya Barzanî de, 1996]] == Jiyana taybet == Di jînenîgariya xwe de, Mistefa Amêdî behsa wê dike ku zewicî bû û heşt zarokên wî hebûn: Îmad, Newzad, Şêrzad, Riza, Hisên, Dilovan, Ziyad û Hûda. Herwiha nivîsiye ku di payîza sala 1991ê de malbata wî vegeriya Kurdistanê û li bajarê Amêdiyê bi cih bû. == Mirin == Mistefa Amêdî di sibehê 3ê nîsana 2023an de, di 84 saliya xwe de mir. Kurdistan24 di heman rojê de mirina wî ragihand û ew wek pêşmergeyê herdu Şoreşa Îlonê û Gulanê, xwediyê Medalyaya Barzanî û berpirsê bêtel û amûrên elektronîk ên Şoreşa Gulanê nasand.<ref name=":2" /> Piştî mirina Mistefa Amêdî, hejmarek ji serkirde û berpirsên Kurd peyamên serxweşiyê weşandin. Mesûd Barzanî di 3ê nîsana 2023an de peyameke serxweşiyê weşand û Mistefa Amêdî, ku bi «Mûdîr» dihate nasîn, wek pêşmergeyê herdu Şoreşa Îlonê û Gulanê û xwediyê Medalyaya Barzanî bi nav kir. Di peyamê de nivîsî ku Amêdî jiyana xwe ji bo doza gelê xwe terxan kiribû û windabûna wî wek xisareteke mezin binav kir.<ref>[https://www.masoudbarzani.krd/ku/%D9%BE%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D9%88-%D9%88%D8%AA%D8%A7%D8%B1/%D9%BE%D9%87-%DB%8C%D8%A7%D9%85%D8%A7-%D8%B3%D9%87-%D8%B1%DB%86%D9%83-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%DB%86-%D9%88%D9%87-%D8%BA%D9%87-%D8%B1%D8%A7-%D8%AF%DB%86%D9%85%D8%A7%D9%87%DB%8C%DB%8E-%DB%8C%D8%A7-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%85%DB%95%D8%B1%DA%AF%DB%95-%D9%88-%D8%AE%DB%95%D8%A8%D8%A7%D8%AA%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%A6%D8%A7%D9%85%DB%8E%D8%AF%DB%8C/ Peyama Mesûd Barzanî ji bo mirina Mistefa Amêdî]، 3ê nîsana 2023an.</ref> [[Nêçîrvan Barzanî]], Serokê Herêma Kurdistanê, di peyameke serxweşiyê de Amêdî wek pêşmerge û têkoşerekî kevn ê Kurdistanê bi nav kir û nivîsî ku wî bi xebat û xizmeta xwe di serdema şoreş û pêşmergetiyê de cihekî hêja di nav gelê xwe de girtibû.<ref name=":4" /> [[Mesrûr Barzanî]], Serokwezîrê Herêma Kurdistanê, jî di 3ê nîsanê de peyameke serxweşiyê weşand û Amêdî wek têkoşer, pêşmergeyê herdu Şoreşa Îlonê û Gulanê û xwediyê Medalyaya Barzanî bi nav kir. Di peyamê de, serxweşiya xwe ji malbata Amêdî, gelê Behdînanê û Kurdistanê bi giştî re ragihand.<ref name=":4">[https://gov.krd/government/the-prime-minister/activities/posts/2023/april/%D8%A8%DB%95%D9%87%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%DB%95%D8%DB%8C%DB%95%DA%A9-%DA%98-%D8%B3%DB%95%D8%B1%DB%86%DA%A9%DB%8E-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%DB%95%D8%AA%D8%A7-%D9%87%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%85%D8%A7-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8E/ Peyama serxweşiyê ya Serokê Hikûmeta Herêma Kurdistanê]، 3ê nîsana 2023an.</ref> Di 5ê nîsana 2023an de, şandeke payebilind a Partiya Demokrat a Kurdistanê beşdarî merasîma serxweşiyê ya Mistefa Amêdî bû. Şand ji Fazil Mîranî, Mehmûd Mihemed, Zeîm Elî û Segvan Halo pêk dihat û serxweşiya xwe gihandin malbat, xizm û hevalên Amêdî. Rapora partiyê di wê boneyê de Amêdî wek yekem bêtelkarê Şoreşa Îlonê, berpirsê giştî yê bêtela Şoreşa Gulanê û xwediyê Medalyaya Barzanî bi nav kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kdp.info/a/d.aspx?a=137028&l=13 |sernav=شانده‌كێ بلندێ پارتی پشكداری د تازیا خودێ ژێ رازی (مستەفا ئامێدی) دا كر |malper=www.kdp.info |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1939]] [[Kategorî:Mirin 2023]] 9cy3wmiyy2fu6gwb60p3v478ijdvl39 2095807 2095806 2026-09-25T22:25:02Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Kesên ji Amêdiyê]] 2095807 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Mistefa Amêdî | wêne = Mustafa Amedi portrait.jpg | sernavê_wêne = Mistefa Amêdî | mezinahiya_wêne = 250px | navê_jidayikbûnê = Mistefa Hisên Mihemed Bapîr | roja_jidayikbûnê = 1939 | cihê_jidayikbûnê = [[Amêdî]], Parêzgeha Dihokê | roja_mirinê = 3ê nîsana 2023an (84 salî) | netewe = [[Kurd]] | navê_din = Mûdîr, Mistefa Lasilkî | pîşe = [[Pêşmerge]], bêtelkar û rêveberê giştî yê bêtela şoreşê | salên_çalak = 1958–2017 | partî = [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] | zarok = Îmad, Newzad, Şêrzad, Riza, Hisên, Dilovan, Ziyad û Hûda | xelat = Medalyaya Barzanî }} '''Mistefa Hisên Mihemed Bapîr''' (1939 – 3ê nîsana 2023an) ku bi navên '''Mistefa Amêdî''' û '''Mûdîr''' dihate nasîn, [[pêşmerge]] û bêtelkarê kurd bû ku di herdu [[Şoreşa Îlonê]] û Şoreşa Gulanê de beşdar bû. Di dema xizmeta xwe de di damezrandin û rêvebirina tora pêwendiyên bêtelê ya şoreşê de rol girt û di Şoreşa Gulanê de berpirsê bêtel û amûrên elektronîk ên şoreşê bû. Li gorî [[Kurdistan24]], navê ''Mûdîr'' ji aliyê Mela Mistefa Barzanî ve lê hatibû kirin.<ref>[https://www.kurdistan24.net/ckb/story/233675 «مستەفا ئامێدی کۆچی دواییکرد»]، Kurdistan24، 3ê nîsana 2023an.</ref> Di 23ê çileya paşîn a 1980ê de, bi biryara Mekteba Siyasî ya [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]], wek ''rêveberê giştî yê bêtela şoreşê'' hate tayînkirin. Paşê Medalyaya Barzanî jê re hate dayîn û di sala 2017an de bi pileya ''lîwa'' xanenişîn bû.<ref name=":1" /> == Jiyana destpêkê û perwerdeya bêtelê == Mistefa Hisên Mihemed Bapîr di sala 1939an de li bajarê [[Amêdî]]yê ji dayik bû. Xwendina xwe ya seretayî li Amêdiyê qedand. Di sala 1957an de çû [[Bexda]]yê û beşdarî xuleke şeş-mehî ya bêtela teknîkî bû. Piştî qedandina xulê wek teknîsyenê bêtelê derket. Di destpêka sala 1958an de wek bêtelkarê teknîkî li bingeha polîsê li Sîriyê, li devera Amêdiyê, dest bi kar kir. Di sala 1959an de bû endamê veşartî yê Partiya Demokrat a Kurdistanê.<ref name=":1" /> == Şoreşa Îlonê == Di 11ê îlona 1961an de, di destpêka Şoreşa Îlonê de, Mistefa Amêdî bi amûreke bêtelê pêwendî bi şoreşê re danî. Li gorî Senterê Komate, wî li şikeftekê li gundê Dêrê yê devera Amêdiyê amûra bêtelê xiste kar û dest bi guhdarkirina tora pêwendiyên hikûmeta Îraqê kir, da ku ji bo şoreşê agahî bi dest bixe.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ |sernav=مستەفا حسێن باپیر ئێکەم بیتەلێ شۆڕشێ و بیردانکا هەردوو شۆڕشێن ئەیلۆل و گولانێ. |malper=سەنتەرێ کۆماتە |tarîx=2022-10-17 |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=ar |paşnav=Berwari |pêşnav=Kavin}}</ref> Di bîranînên çapkirî yên Şewket Mela Îsmaîl Hesen de, Mistefa Amêdî di destpêka damezrandina tora bêtelê ya şoreşê de tê behskirin. Hesen nivîsiye ku di 21ê kanûna pêşîn a 1961an de, li derdora Bamernê, yekem îstasyona gerok a bêtelê li baregeha Mela Mistefa Barzanî hate damezrandin û di destpêkê de bi alîkariya Mistefa Amêdî, ku bêtelkar bû, hate xebitandin.<ref>[https://www.hewalname.com/ku/wp-content/uploads/2022/10/%D9%86%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D9%88-%D8%B4%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%AC%D9%81%D8%B1%DB%95.pdf Şewket Mela Îsmaîl Hesen, ''نووسین و شیکردنەوەی جفرە'', r. 192.]</ref> Bi hatina Mela Mistefa Barzanî bo devera Behdînanê di sala 1961an de, Mistefa Amêdî bi hêzên Barzanî re ma û di erkê pêwendiya bêtelê de beşdarî şerên Lomana û Geliyê Zawîte bû. Piştî ku baregeha şoreşê li Berwarî Bala bi cih bû, wî li gundê Bigdaw amûreke bêtelê xiste kar û agahiyên girîng û hestiyar ji tora pêwendiyên hêzên hikûmeta Îraqê werdigirt û digihand Mela Mistefa Barzanî. Li gorî Senterê Komate, Barzanî ji vî karî kêfxweş bû û bêtel wek «stûna pişta şoreşê» wesif kir.<ref name=":1" /> Piştî vegera Mela Mistefa Barzanî bo devera [[Barzan]]ê, Mistefa Amêdî bi fermana wî, wek bêtelkar, bi Esed Xoşewî re li Berwarî Bala ma heta Peymana 11ê adara 1970ê. Paşê li baregeha Leşkerê Yekem li Bamernê xizmeta xwe ya pêwendiyê domand.<ref name=":1" /> == Têkçûna Şoreşa Îlonê û çûna Îranê == Di dema têkçûna Şoreşa Îlonê ya sala 1975an de, Mistefa Amêdî li devera Balekayetiyê bi serkirdayetiya şoreşê re bû. Bi fermana Mela Mistefa Barzanî, pêwendî bi îstasyonên bêtelê yên li deverên cuda yên Kurdistanê re dikir û rewşa wan deveran digihand Mela Mistefa Barzanî û Îdrîs Barzanî. Di wê demê de malbat û xizmên xwe li Behdînanê hiştin û hilbijart ku bi serkirdayetiya şoreşê re bimîne. Di dawiya şoreşê de amûra bêtelê ya dawî ya baregehê vemirand û amûrên bêtelê û agahiyên veşartî yên şoreşê bi xwe re hilda. Di 26ê adara 1975an de, bi serkirdayetiya şoreşê re ber bi [[Îran]]ê ve çû û li [[Neqede]]yê amûrên bêtelê û agahiyên veşartî yên şoreşê radestî serkirdayetiyê kir.<ref name=":1" /> Di jînenîgariya xwe ya neçapkirî de, Mistefa Amêdî behsa wê dike ku di rojên dawî yên Şoreşa Îlonê de, piştî qutbûna pêwendiya bêtelê di navbera baregeha serkirdayetiyê û deverên Kurdistanê de, Mesûd Barzanî kesek şand Neqedeyê da ku wî vegerîne baregeha Hacî Omeranê. Li gorî gotina Amêdî, Îdrîs Barzanî jî li baregehê amade bû. Mesûd Barzanî jê pirsî ka ew dê here yan jî bi wan re bimîne. Amêdî bersiv da ku naçe û bi wan re dimîne, heta ger hikûmeta Îraqê zirarê bide malbata wî. Piştî wê bersivê, Mesûd Barzanî ferman da ku Amêdî bi lez amûra bêtelê dîsa bixe kar û pêwendiyê bi baregehên din re saz bike. == Şoreşa Gulanê û rêvebirina pêwendiyan == [[Wêne:Mustafa Amedi Mountains.jpg|thumb|rast|250px|Mistefa Amêdî di dema bikaranîna amûra bêtelê li çiyayên Kurdistanê de]] Piştî derbasbûna nêzîkî 40 rojan ji mirina Mela Mistefa Barzanî, li gorî Senterê Komate, Mistefa Amêdî bi fermana Mesûd Barzanî û Îdrîs Barzanî vegeriya Rojhilatê Kurdistanê. Di sala 1979an de li Pîranşehrê careke din tora bêtelê ya şoreşê damezrand û amûrên bêtelê, şîfre û kodên pêwendiyê di nav baregehên cuda yên şoreşê de belav kir.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mustafa Amedi Students.jpg|thumb|çep|250px|Mistefa Amêdî di dema perwerdekirina kadroyên bêtel û pêwendiyê de]] Di 23ê çileya paşîn a 1980an de, bi fermana Mesûd Barzanî û bi biryara Mekteba Siyasî ya Partiya Demokrat a Kurdistanê, Mistefa Amêdî wek ''rêveberê giştî yê bêtela şoreşê'' hate tayînkirin. Di dema Şoreşa Gulanê de du xulên amadekirina kadroyên bêtelê vekir û 40 kadroyên pêwendiyê perwerde kir. Li gorî Senterê Komate, heta sala 1990ê di vê erkê de berdewam kir.<ref name=":1" /> Di jînenîgariya xwe de, Mistefa Amêdî nivîsiye ku piştî nêzîkî 40 rojan ji mirina Mela Mistefa Barzanî, ji bo dîtina Mesûd Barzanî û Îdrîs Barzanî çû Kerecê. Li gorî gotina Amêdî, Mesûd Barzanî jê re got ku xwe amade bike û her dem ku gazî wî kir, bi wî re here Rojhilatê Kurdistanê. Amêdî nivîsiye ku di havîna 1979an de, bi Mesûd Barzanî re çû Pîranşehrê û li wir tora bêtelê ya Şoreşa Gulanê ji nû ve damezrand û yekem amûra bêtelê ya şoreşê xiste kar. Kurdistan24 di raporekê de li ser jiyan û xizmeta Mistefa Amêdî nivîsiye ku ew di tevahiya Şoreşa Gulanê de berpirsê bêtel û amûrên elektronîk ên şoreşê bû. Heman çavkanî wêneyekî dîrokî weşandiye ku Mistefa Amêdî di sala 1983an de li Deşta Xwakurkê, li herêma Sîdekanê, bi Mesûd Barzanî re nîşan dide.<ref name=":2">[https://www.kurdistan24.net/ckb/story/233675 «مستەفا ئامێدی کۆچی دواییکرد»]، Kurdistan24، 3ê nîsana 2023an.</ref> == Xizmeta paşê û xanenişînbûn == Piştî Raperîna sala 1991ê, Mistefa Amêdî bi nivîsgeha Mesûd Barzanî re vegeriya Pîrmamê û xizmeta xwe domand. Di heman salê de ji aliyê Mekteba Siyasî ya Partiya Demokrat a Kurdistanê ve bû endamê komîteya rêvebirina karûbarên pêwendiyên bêtelê.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://partipedia.org/ku/articles/%DA%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%DB%95%D8%AA%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D9%8A%D9%94%D8%A7%D9%85%DB%8E%D8%AF%DB%8C |sernav=مستەفا ئامێدی |malper=Parti Pedia (partipedia.org) |tarîx=2024-11-17 |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=ku}}</ref> Di sala 1993an de, bi fermana Mesûd Barzanî pileya eqîdê polîsê wergirt. Piştre di kadroya Wezareta Pêşmerge de bû emîd û di sala 2017an de bi pileya lîwa xanenişîn bû.<ref name=":1" /> Di 16ê tebaxa 1996an de, bi boneya jubileya zêrîn a damezrandina Partiya Demokrat a Kurdistanê, Medalyaya Barzanî ji aliyê Mesûd Barzanî ve jê re hate dayîn.<ref name=":3" /> [[Wêne:Mustafa Amedi Barzani Medal.jpg|thumb|rast|250px|Mistefa Amêdî di dema wergirtina Medalyaya Barzanî de, 1996]] == Jiyana taybet == Di jînenîgariya xwe de, Mistefa Amêdî behsa wê dike ku zewicî bû û heşt zarokên wî hebûn: Îmad, Newzad, Şêrzad, Riza, Hisên, Dilovan, Ziyad û Hûda. Herwiha nivîsiye ku di payîza sala 1991ê de malbata wî vegeriya Kurdistanê û li bajarê Amêdiyê bi cih bû. == Mirin == Mistefa Amêdî di sibehê 3ê nîsana 2023an de, di 84 saliya xwe de mir. Kurdistan24 di heman rojê de mirina wî ragihand û ew wek pêşmergeyê herdu Şoreşa Îlonê û Gulanê, xwediyê Medalyaya Barzanî û berpirsê bêtel û amûrên elektronîk ên Şoreşa Gulanê nasand.<ref name=":2" /> Piştî mirina Mistefa Amêdî, hejmarek ji serkirde û berpirsên Kurd peyamên serxweşiyê weşandin. Mesûd Barzanî di 3ê nîsana 2023an de peyameke serxweşiyê weşand û Mistefa Amêdî, ku bi «Mûdîr» dihate nasîn, wek pêşmergeyê herdu Şoreşa Îlonê û Gulanê û xwediyê Medalyaya Barzanî bi nav kir. Di peyamê de nivîsî ku Amêdî jiyana xwe ji bo doza gelê xwe terxan kiribû û windabûna wî wek xisareteke mezin binav kir.<ref>[https://www.masoudbarzani.krd/ku/%D9%BE%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D9%88-%D9%88%D8%AA%D8%A7%D8%B1/%D9%BE%D9%87-%DB%8C%D8%A7%D9%85%D8%A7-%D8%B3%D9%87-%D8%B1%DB%86%D9%83-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%DB%86-%D9%88%D9%87-%D8%BA%D9%87-%D8%B1%D8%A7-%D8%AF%DB%86%D9%85%D8%A7%D9%87%DB%8C%DB%8E-%DB%8C%D8%A7-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%85%DB%95%D8%B1%DA%AF%DB%95-%D9%88-%D8%AE%DB%95%D8%A8%D8%A7%D8%AA%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%A6%D8%A7%D9%85%DB%8E%D8%AF%DB%8C/ Peyama Mesûd Barzanî ji bo mirina Mistefa Amêdî]، 3ê nîsana 2023an.</ref> [[Nêçîrvan Barzanî]], Serokê Herêma Kurdistanê, di peyameke serxweşiyê de Amêdî wek pêşmerge û têkoşerekî kevn ê Kurdistanê bi nav kir û nivîsî ku wî bi xebat û xizmeta xwe di serdema şoreş û pêşmergetiyê de cihekî hêja di nav gelê xwe de girtibû.<ref name=":4" /> [[Mesrûr Barzanî]], Serokwezîrê Herêma Kurdistanê, jî di 3ê nîsanê de peyameke serxweşiyê weşand û Amêdî wek têkoşer, pêşmergeyê herdu Şoreşa Îlonê û Gulanê û xwediyê Medalyaya Barzanî bi nav kir. Di peyamê de, serxweşiya xwe ji malbata Amêdî, gelê Behdînanê û Kurdistanê bi giştî re ragihand.<ref name=":4">[https://gov.krd/government/the-prime-minister/activities/posts/2023/april/%D8%A8%DB%95%D9%87%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%DB%95%D8%DB%8C%DB%95%DA%A9-%DA%98-%D8%B3%DB%95%D8%B1%DB%86%DA%A9%DB%8E-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%DB%95%D8%AA%D8%A7-%D9%87%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%85%D8%A7-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8E/ Peyama serxweşiyê ya Serokê Hikûmeta Herêma Kurdistanê]، 3ê nîsana 2023an.</ref> Di 5ê nîsana 2023an de, şandeke payebilind a Partiya Demokrat a Kurdistanê beşdarî merasîma serxweşiyê ya Mistefa Amêdî bû. Şand ji Fazil Mîranî, Mehmûd Mihemed, Zeîm Elî û Segvan Halo pêk dihat û serxweşiya xwe gihandin malbat, xizm û hevalên Amêdî. Rapora partiyê di wê boneyê de Amêdî wek yekem bêtelkarê Şoreşa Îlonê, berpirsê giştî yê bêtela Şoreşa Gulanê û xwediyê Medalyaya Barzanî bi nav kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kdp.info/a/d.aspx?a=137028&l=13 |sernav=شانده‌كێ بلندێ پارتی پشكداری د تازیا خودێ ژێ رازی (مستەفا ئامێدی) دا كر |malper=www.kdp.info |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1939]] [[Kategorî:Mirin 2023]] [[Kategorî:Kesên ji Amêdiyê]] mptfq2zbo0m89uuxn6syshg2cq2sea8 2095814 2095807 2026-09-25T22:52:20Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2095814 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Mistefa Amêdî | wêne = Mustafa Amedi portrait.jpg | sernavê_wêne = Mistefa Amêdî | mezinahiya_wêne = 250px | navê_jidayikbûnê = Mistefa Hisên Mihemed Bapîr | roja_jidayikbûnê = 1939 | cihê_jidayikbûnê = [[Amêdî]], Parêzgeha Dihokê | roja_mirinê = 3ê nîsana 2023an (84 salî) | netewe = [[Kurd]] | navê_din = Mûdîr, Mistefa Lasilkî | pîşe = [[Pêşmerge]], bêtelkar û rêveberê giştî yê bêtela şoreşê | salên_çalak = 1958–2017 | partî = [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] | zarok = Îmad, Newzad, Şêrzad, Riza, Hisên, Dilovan, Ziyad û Hûda | xelat = Medalyaya Barzanî }} '''Mistefa Hisên Mihemed Bapîr''' (1939 – 3ê nîsana 2023an) ku bi navên '''Mistefa Amêdî''' û '''Mûdîr''' dihate nasîn, [[pêşmerge]] û bêtelkarê kurd bû ku di herdu [[Şoreşa Îlonê]] û Şoreşa Gulanê de beşdar bû. Di dema xizmeta xwe de di damezrandin û rêvebirina tora pêwendiyên bêtelê ya şoreşê de rol girt û di Şoreşa Gulanê de berpirsê bêtel û amûrên elektronîk ên şoreşê bû. Li gorî [[Kurdistan24]], navê ''Mûdîr'' ji aliyê [[Mistefa Barzanî]] ve lê hatibû kirin.<ref>[https://www.kurdistan24.net/ckb/story/233675 «مستەفا ئامێدی کۆچی دواییکرد»]، Kurdistan24، 3ê nîsana 2023an.</ref> Di 23ê çileya paşîn a 1980ê de, bi biryara Mekteba Siyasî ya [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]], wek ''rêveberê giştî yê bêtela şoreşê'' hate tayînkirin. Paşê ''Medalyaya Barzanî'' jê re hate dayîn û di sala 2017an de bi pileya ''lîwa'' xanenişîn bû.<ref name=":1" /> == Jiyana destpêkê û perwerdeya bêtelê == Mistefa Hisên Mihemed Bapîr di sala 1939an de li bajarê [[Amêdî]]yê ji dayik bû. Xwendina xwe ya seretayî li Amêdiyê qedand. Di sala 1957an de çû [[Bexda]]yê û beşdarî xuleke şeş-mehî ya bêtela teknîkî bû. Piştî qedandina xulê wek teknîsyenê bêtelê derket. Di destpêka sala 1958an de wek bêtelkarê teknîkî li bingeha polîsê li Sîriyê, li devera Amêdiyê, dest bi kar kir. Di sala 1959an de bû endamê veşartî yê Partiya Demokrat a Kurdistanê.<ref name=":1" /> == Şoreşa Îlonê == Di 11ê îlona 1961an de, di destpêka Şoreşa Îlonê de, Mistefa Amêdî bi amûreke bêtelê pêwendî bi şoreşê re danî. Li gorî Senterê Komate, wî li şikeftekê li gundê Dêrê yê devera Amêdiyê amûra bêtelê xiste kar û dest bi guhdarkirina tora pêwendiyên hikûmeta Îraqê kir, da ku ji bo şoreşê agahî bi dest bixe.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ |sernav=مستەفا حسێن باپیر ئێکەم بیتەلێ شۆڕشێ و بیردانکا هەردوو شۆڕشێن ئەیلۆل و گولانێ. |malper=سەنتەرێ کۆماتە |tarîx=2022-10-17 |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=ar |paşnav=Berwari |pêşnav=Kavin}}</ref> Di bîranînên çapkirî yên Şewket Mela Îsmaîl Hesen de, Mistefa Amêdî di destpêka damezrandina tora bêtelê ya şoreşê de tê behskirin. Hesen nivîsiye ku di 21ê kanûna pêşîn a 1961an de, li derdora Bamernê, yekem îstasyona gerok a bêtelê li baregeha Mela Mistefa Barzanî hate damezrandin û di destpêkê de bi alîkariya Mistefa Amêdî, ku bêtelkar bû, hate xebitandin.<ref>[https://www.hewalname.com/ku/wp-content/uploads/2022/10/%D9%86%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D9%88-%D8%B4%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%AC%D9%81%D8%B1%DB%95.pdf Şewket Mela Îsmaîl Hesen, ''نووسین و شیکردنەوەی جفرە'', r. 192.]</ref> Bi hatina Mela Mistefa Barzanî bo devera Behdînanê di sala 1961an de, Mistefa Amêdî bi hêzên Barzanî re ma û di erkê pêwendiya bêtelê de beşdarî şerên Lomana û Geliyê Zawîte bû. Piştî ku baregeha şoreşê li Berwarî Bala bi cih bû, wî li gundê Bigdaw amûreke bêtelê xiste kar û agahiyên girîng û hestiyar ji tora pêwendiyên hêzên hikûmeta Îraqê werdigirt û digihand Mela Mistefa Barzanî. Li gorî Senterê Komate, Barzanî ji vî karî kêfxweş bû û bêtel wek «stûna pişta şoreşê» wesif kir.<ref name=":1" /> Piştî vegera Mela Mistefa Barzanî bo devera [[Barzan]]ê, Mistefa Amêdî bi fermana wî, wek bêtelkar, bi Esed Xoşewî re li Berwarî Bala ma heta Peymana 11ê adara 1970ê. Paşê li baregeha Leşkerê Yekem li Bamernê xizmeta xwe ya pêwendiyê domand.<ref name=":1" /> == Têkçûna Şoreşa Îlonê û çûna Îranê == Di dema têkçûna Şoreşa Îlonê ya sala 1975an de, Mistefa Amêdî li devera Balekayetiyê bi serkirdayetiya şoreşê re bû. Bi fermana Mela Mistefa Barzanî, pêwendî bi îstasyonên bêtelê yên li deverên cuda yên Kurdistanê re dikir û rewşa wan deveran digihand Mela Mistefa Barzanî û Îdrîs Barzanî. Di wê demê de malbat û xizmên xwe li Behdînanê hiştin û hilbijart ku bi serkirdayetiya şoreşê re bimîne. Di dawiya şoreşê de amûra bêtelê ya dawî ya baregehê vemirand û amûrên bêtelê û agahiyên veşartî yên şoreşê bi xwe re hilda. Di 26ê adara 1975an de, bi serkirdayetiya şoreşê re ber bi [[Îran]]ê ve çû û li [[Neqede]]yê amûrên bêtelê û agahiyên veşartî yên şoreşê radestî serkirdayetiyê kir.<ref name=":1" /> Di jînenîgariya xwe ya neçapkirî de, Mistefa Amêdî behsa wê dike ku di rojên dawî yên Şoreşa Îlonê de, piştî qutbûna pêwendiya bêtelê di navbera baregeha serkirdayetiyê û deverên Kurdistanê de, Mesûd Barzanî kesek şand Neqedeyê da ku wî vegerîne baregeha Hacî Omeranê. Li gorî gotina Amêdî, Îdrîs Barzanî jî li baregehê amade bû. Mesûd Barzanî jê pirsî ka ew dê here yan jî bi wan re bimîne. Amêdî bersiv da ku naçe û bi wan re dimîne, heta ger hikûmeta Îraqê zirarê bide malbata wî. Piştî wê bersivê, Mesûd Barzanî ferman da ku Amêdî bi lez amûra bêtelê dîsa bixe kar û pêwendiyê bi baregehên din re saz bike. == Şoreşa Gulanê û rêvebirina pêwendiyan == [[Wêne:Mustafa Amedi Mountains.jpg|thumb|rast|250px|Mistefa Amêdî di dema bikaranîna amûra bêtelê li çiyayên Kurdistanê de]] Piştî derbasbûna nêzîkî 40 rojan ji mirina Mela Mistefa Barzanî, li gorî Senterê Komate, Mistefa Amêdî bi fermana Mesûd Barzanî û Îdrîs Barzanî vegeriya Rojhilatê Kurdistanê. Di sala 1979an de li Pîranşehrê careke din tora bêtelê ya şoreşê damezrand û amûrên bêtelê, şîfre û kodên pêwendiyê di nav baregehên cuda yên şoreşê de belav kir.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mustafa Amedi Students.jpg|thumb|çep|250px|Mistefa Amêdî di dema perwerdekirina kadroyên bêtel û pêwendiyê de]] Di 23ê çileya paşîn a 1980an de, bi fermana Mesûd Barzanî û bi biryara Mekteba Siyasî ya Partiya Demokrat a Kurdistanê, Mistefa Amêdî wek ''rêveberê giştî yê bêtela şoreşê'' hate tayînkirin. Di dema Şoreşa Gulanê de du xulên amadekirina kadroyên bêtelê vekir û 40 kadroyên pêwendiyê perwerde kir. Li gorî Senterê Komate, heta sala 1990ê di vê erkê de berdewam kir.<ref name=":1" /> Di jînenîgariya xwe de, Mistefa Amêdî nivîsiye ku piştî nêzîkî 40 rojan ji mirina Mela Mistefa Barzanî, ji bo dîtina Mesûd Barzanî û Îdrîs Barzanî çû Kerecê. Li gorî gotina Amêdî, Mesûd Barzanî jê re got ku xwe amade bike û her dem ku gazî wî kir, bi wî re here Rojhilatê Kurdistanê. Amêdî nivîsiye ku di havîna 1979an de, bi Mesûd Barzanî re çû Pîranşehrê û li wir tora bêtelê ya Şoreşa Gulanê ji nû ve damezrand û yekem amûra bêtelê ya şoreşê xiste kar. Kurdistan24 di raporekê de li ser jiyan û xizmeta Mistefa Amêdî nivîsiye ku ew di tevahiya Şoreşa Gulanê de berpirsê bêtel û amûrên elektronîk ên şoreşê bû. Heman çavkanî wêneyekî dîrokî weşandiye ku Mistefa Amêdî di sala 1983an de li Deşta Xwakurkê, li herêma Sîdekanê, bi Mesûd Barzanî re nîşan dide.<ref name=":2">[https://www.kurdistan24.net/ckb/story/233675 «مستەفا ئامێدی کۆچی دواییکرد»]، Kurdistan24، 3ê nîsana 2023an.</ref> == Xizmeta paşê û xanenişînbûn == Piştî Raperîna sala 1991ê, Mistefa Amêdî bi nivîsgeha Mesûd Barzanî re vegeriya Pîrmamê û xizmeta xwe domand. Di heman salê de ji aliyê Mekteba Siyasî ya Partiya Demokrat a Kurdistanê ve bû endamê komîteya rêvebirina karûbarên pêwendiyên bêtelê.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://partipedia.org/ku/articles/%DA%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%DB%95%D8%AA%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D9%8A%D9%94%D8%A7%D9%85%DB%8E%D8%AF%DB%8C |sernav=مستەفا ئامێدی |malper=Parti Pedia (partipedia.org) |tarîx=2024-11-17 |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=ku}}</ref> Di sala 1993an de, bi fermana Mesûd Barzanî pileya eqîdê polîsê wergirt. Piştre di kadroya Wezareta Pêşmerge de bû emîd û di sala 2017an de bi pileya lîwa xanenişîn bû.<ref name=":1" /> Di 16ê tebaxa 1996an de, bi boneya jubileya zêrîn a damezrandina Partiya Demokrat a Kurdistanê, Medalyaya Barzanî ji aliyê Mesûd Barzanî ve jê re hate dayîn.<ref name=":3" /> [[Wêne:Mustafa Amedi Barzani Medal.jpg|thumb|rast|250px|Mistefa Amêdî di dema wergirtina Medalyaya Barzanî de, 1996]] == Jiyana taybet == Di jînenîgariya xwe de, Mistefa Amêdî behsa wê dike ku zewicî bû û heşt zarokên wî hebûn: Îmad, Newzad, Şêrzad, Riza, Hisên, Dilovan, Ziyad û Hûda. Herwiha nivîsiye ku di payîza sala 1991ê de malbata wî vegeriya Kurdistanê û li bajarê Amêdiyê bi cih bû. == Mirin == Mistefa Amêdî di sibehê 3ê nîsana 2023an de, di 84 saliya xwe de mir. Kurdistan24 di heman rojê de mirina wî ragihand û ew wek pêşmergeyê herdu Şoreşa Îlonê û Gulanê, xwediyê Medalyaya Barzanî û berpirsê bêtel û amûrên elektronîk ên Şoreşa Gulanê nasand.<ref name=":2" /> Piştî mirina Mistefa Amêdî, hejmarek ji serkirde û berpirsên Kurd peyamên serxweşiyê weşandin. Mesûd Barzanî di 3ê nîsana 2023an de peyameke serxweşiyê weşand û Mistefa Amêdî, ku bi «Mûdîr» dihate nasîn, wek pêşmergeyê herdu Şoreşa Îlonê û Gulanê û xwediyê Medalyaya Barzanî bi nav kir. Di peyamê de nivîsî ku Amêdî jiyana xwe ji bo doza gelê xwe terxan kiribû û windabûna wî wek xisareteke mezin binav kir.<ref>[https://www.masoudbarzani.krd/ku/%D9%BE%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D9%88-%D9%88%D8%AA%D8%A7%D8%B1/%D9%BE%D9%87-%DB%8C%D8%A7%D9%85%D8%A7-%D8%B3%D9%87-%D8%B1%DB%86%D9%83-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%DB%86-%D9%88%D9%87-%D8%BA%D9%87-%D8%B1%D8%A7-%D8%AF%DB%86%D9%85%D8%A7%D9%87%DB%8C%DB%8E-%DB%8C%D8%A7-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%85%DB%95%D8%B1%DA%AF%DB%95-%D9%88-%D8%AE%DB%95%D8%A8%D8%A7%D8%AA%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%A6%D8%A7%D9%85%DB%8E%D8%AF%DB%8C/ Peyama Mesûd Barzanî ji bo mirina Mistefa Amêdî]، 3ê nîsana 2023an.</ref> [[Nêçîrvan Barzanî]], Serokê Herêma Kurdistanê, di peyameke serxweşiyê de Amêdî wek pêşmerge û têkoşerekî kevn ê Kurdistanê bi nav kir û nivîsî ku wî bi xebat û xizmeta xwe di serdema şoreş û pêşmergetiyê de cihekî hêja di nav gelê xwe de girtibû.<ref name=":4" /> [[Mesrûr Barzanî]], Serokwezîrê Herêma Kurdistanê, jî di 3ê nîsanê de peyameke serxweşiyê weşand û Amêdî wek têkoşer, pêşmergeyê herdu Şoreşa Îlonê û Gulanê û xwediyê Medalyaya Barzanî bi nav kir. Di peyamê de, serxweşiya xwe ji malbata Amêdî, gelê Behdînanê û Kurdistanê bi giştî re ragihand.<ref name=":4">[https://gov.krd/government/the-prime-minister/activities/posts/2023/april/%D8%A8%DB%95%D9%87%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%DB%95%D8%DB%8C%DB%95%DA%A9-%DA%98-%D8%B3%DB%95%D8%B1%DB%86%DA%A9%DB%8E-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%DB%95%D8%AA%D8%A7-%D9%87%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%85%D8%A7-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8E/ Peyama serxweşiyê ya Serokê Hikûmeta Herêma Kurdistanê]، 3ê nîsana 2023an.</ref> Di 5ê nîsana 2023an de, şandeke payebilind a Partiya Demokrat a Kurdistanê beşdarî merasîma serxweşiyê ya Mistefa Amêdî bû. Şand ji Fazil Mîranî, Mehmûd Mihemed, Zeîm Elî û Segvan Halo pêk dihat û serxweşiya xwe gihandin malbat, xizm û hevalên Amêdî. Rapora partiyê di wê boneyê de Amêdî wek yekem bêtelkarê Şoreşa Îlonê, berpirsê giştî yê bêtela Şoreşa Gulanê û xwediyê Medalyaya Barzanî bi nav kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kdp.info/a/d.aspx?a=137028&l=13 |sernav=شانده‌كێ بلندێ پارتی پشكداری د تازیا خودێ ژێ رازی (مستەفا ئامێدی) دا كر |malper=www.kdp.info |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1939]] [[Kategorî:Mirin 2023]] [[Kategorî:Kesên ji Amêdiyê]] 0t5g3vo4v3vxt8f1gmccpsew1qznj4r 1 330097 2095800 2026-09-25T20:44:56Z Amedi.KRD 183682 /* Daxuyaniya têkiliya malbatî */ beşeke nû 2095800 wikitext text/x-wiki == Daxuyaniya têkiliya malbatî == Ez neviyê Mistefa Amêdî me û di amadekirina vê gotarê de beşdar bûme. Ji bo zelalî û şefafiyetê, têkiliya xwe ya malbatî bi mijara gotarê re eşkere dikim. Min hewl daye ku agahî bi piştgirîya çavkaniyên weşandî û bi awayekî bêalî bên nivîsandin. [[Bikarhêner:Amedi.KRD|Amedi.KRD]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Amedi.KRD|gotûbêj]]) 20:44, 25 îlon 2026 (UTC) coggj9s7b74hk5tdlaecujyz7f3u2va 0 330098 2095871 2026-09-26T10:34:21Z MikaelF 935 Rûpel bi "{{Agahîdanka giştî }} '''Seleteya Sezar''' cureyekî selete ye ku di salên 1920an de li Amerîkayê ji aliyê aşpêjê îtalî-amerîkî [[Cesare Cardini]] ve hatiye îcadkirin û piştre gelek populer bûye. Bi piranî, tiştên ku tê de hene ev in: [[kahû]], [[mirîşk]]ê biraştî, penîrê [[permesan]], [[kruton]] (parçeyên nanê qelandî) û sozeke ji [[zeyta zeytûnan]], ava [[lîmon]]ê, [[ançuwez]] û [[îsota reş]] pêk tê. {{Çk}} {{şitil..." hat çêkirin 2095871 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Seleteya Sezar''' cureyekî selete ye ku di salên 1920an de li Amerîkayê ji aliyê aşpêjê îtalî-amerîkî [[Cesare Cardini]] ve hatiye îcadkirin û piştre gelek populer bûye. Bi piranî, tiştên ku tê de hene ev in: [[kahû]], [[mirîşk]]ê biraştî, penîrê [[permesan]], [[kruton]] (parçeyên nanê qelandî) û sozeke ji [[zeyta zeytûnan]], ava [[lîmon]]ê, [[ançuwez]] û [[îsota reş]] pêk tê. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Selete]] tlu4jpjb21d5gbu5h9grafbfacl7fmw 2095873 2095871 2026-09-26T10:35:19Z MikaelF 935 2095873 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Seleteya Sezar''' cureyekî selete ye ku di salên 1920an de li Amerîkayê ji aliyê aşpêjê îtalî-amerîkî [[Cesare Cardini]] ve hatiye îcadkirin û piştre gelek populer bûye. Bi piranî, tiştên ku tê de hene ev in: [[kahû]], [[mirîşk]]ê biraştî, penîrê [[permesan]], [[kruton]] (parçeyên nanê qelandî) û sozeke ji [[zeyta zeytûnan]], ava [[lîmon]]ê, [[ançuwez]] û [[îsota reş]]. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Selete]] pa650rg4y89x3hw2csiv3hsymv1f2r4 2095875 2095873 2026-09-26T10:39:52Z MikaelF 935 2095875 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Seleteya Sezar''' cureyekî selete ye ku di salên 1920an de li Amerîkayê ji aliyê aşpêjê îtalî-amerîkî [[Cesare Cardini]] ve hatiye îcadkirin û piştre gelek populer bûye. Bi piranî, tiştên ku tê de hene ev in: [[kahû]], [[mirîşk]]ê biraştî, penîrê [[permesan]], [[kruton]] (parçeyên nanê qelandî) û [[soza Worcestershire]] ji [[zeyta zeytûnan]], ava [[lîmon]]ê, [[ançuwez]] û [[îsota reş]]. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Selete]] lodzr2nxf1tt8o7nzt89ms0b0fy1r72 2095876 2095875 2026-09-26T10:51:33Z MikaelF 935 2095876 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Seleteya Sezar''' cureyekî selete ye ku di salên 1920an de li [[Meksîk]]ê ji aliyê aşpêjê îtalî-amerîkî [[Cesare Cardini]] ve hatiye îcadkirin û piştre li Amerîka û gelek welatên din populer bûye. Bi piranî, tiştên ku tê de hene ev in: [[kahû]], [[mirîşk]]ê biraştî, penîrê [[permesan]], [[kruton]] (parçeyên nanê qelandî) û [[soza Worcestershire]] ji [[zeyta zeytûnan]], ava [[lîmon]]ê, [[ançuwez]] û [[îsota reş]]. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Selete]] l2xoyq18mpann9svu52kz551hqsw9rk 2095877 2095876 2026-09-26T11:01:54Z MikaelF 935 2095877 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Seleteya Sezar''' cureyekî selete ye ku di salên 1920an de li [[Meksîk]]ê ji aliyê aşpêjê îtalî-amerîkî [[Cesare Cardini]] ve hatiye îcadkirin û piştre li Amerîka û gelek welatên din populer bûye. Bi piranî, tiştên ku tê de hene ev in: [[kahû]], [[mirîşk]]ê biraştî, penîrê [[permesan]], [[kruton]] (parçeyên nanê qelandî) û [[soza Worcestershire]] ji [[zeyta zeytûnan]], ava [[lîmon]]ê, [[ançuwez]] û [[îsota reş]]. == Mijarên têkildar == * [[Seleteya Mîr Mihemed]] {{Çk}} == Girêdanên derve == * https://www.bernamegeh.org/cureyen-seleteyen-kurdan/ {{şitil}} [[Kategorî:Selete]] pxlccgdj6h6b76l0iqtbdp5wxfkztf7 2095878 2095877 2026-09-26T11:06:46Z MikaelF 935 2095878 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Seleteya Sezar''' cureyekî selete ye ku di salên 1920an de li [[Meksîk]]ê ji aliyê aşpêjê îtalî-amerîkî [[Cesare Cardini]] ve hatiye îcadkirin û piştre li Amerîka û gelek welatên din populer bûye. Bi piranî, tiştên ku tê de hene ev in: [[kahû]] (kahuya romayî), [[mirîşk]]ê biraştî, penîrê [[permesan]], [[kruton]] (parçeyên nanê qelandî) û [[soza Worcestershire]] ji [[zeyta zeytûnan]], ava [[lîmon]]ê, [[ançuwez]] û [[îsota reş]]. == Mijarên têkildar == * [[Seleteya Mîr Mihemed]] {{Çk}} == Girêdanên derve == * https://www.bernamegeh.org/cureyen-seleteyen-kurdan/ {{şitil}} [[Kategorî:Selete]] rmrt7u6hg54e2o84xma254ekes9qpbb 2095879 2095878 2026-09-26T11:16:56Z MikaelF 935 2095879 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Seleteya Sezar''' cureyekî selete ye ku di salên 1920an de li [[Meksîk]]ê ji aliyê aşpêjê îtalî-amerîkî [[Cesare Cardini]] ve hatiye îcadkirin û piştre li Amerîka û gelek welatên din populer bûye. Bi piranî, tiştên ku tê de hene ev in: [[kahû]] (kahuya romayî), [[mirîşk]]ê biraştî, penîrê [[permesan]], [[kruton]] (parçeyên nanê qelandî) û [[sosa Worcestershire]] ji [[zeyta zeytûnan]], ava [[lîmon]]ê, [[ançuwez]] û [[îsota reş]]. == Mijarên têkildar == * [[Seleteya Mîr Mihemed]] {{Çk}} == Girêdanên derve == * https://www.bernamegeh.org/cureyen-seleteyen-kurdan/ {{şitil}} [[Kategorî:Selete]] 2egi8yritg2vqfr11tcvyq45k183730 2095880 2095879 2026-09-26T11:22:38Z MikaelF 935 2095880 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Seleteya Sezar''' cureyekî selete ye ku di salên 1920an de li [[Meksîk]]ê ji aliyê aşpêjê îtalî-amerîkî [[Cesare Cardini]] ve hatiye îcadkirin û piştre li Amerîka û gelek welatên din populer bûye. Bi piranî, tiştên ku tê de hene ev in: [[kahû]] (kahuya romayî), [[mirîşk]]ê biraştî, penîrê [[permesan]], [[kruton]] (parçeyên nanê qelandî) û [[sosa Worcestershire]] ji [[zeyta zeytûnan]], ava [[lîmon]]ê, [[sîr]], [[ançuwez]] û [[îsota reş]]. == Mijarên têkildar == * [[Seleteya Mîr Mihemed]] {{Çk}} == Girêdanên derve == * https://www.bernamegeh.org/cureyen-seleteyen-kurdan/ {{şitil}} [[Kategorî:Selete]] c499bqpig5k0kr0wjzl44w9op1w3kdu 0 330099 2095882 2026-09-26T11:26:21Z MikaelF 935 MikaelF navê [[Sîr]] guhart û kir [[Allium sativum]] 2095882 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Allium sativum]] 4laddax0oz36euw3vf20fva4nt4cxmq 2095885 2095882 2026-09-26T11:28:01Z MikaelF 935 Beralîkirin ji bo [[Allium sativum]] hate jêbirin. 2095885 wikitext text/x-wiki {{Dubarekirin}} * [[Allium sativum]] * [[Sîr (xarin)]] 9osjmct37bav8nn1fr3ueza6w7dab9j 2095886 2095885 2026-09-26T11:28:21Z MikaelF 935 2095886 wikitext text/x-wiki {{Cudakirin}} * [[Allium sativum]] * [[Sîr (xarin)]] 2jxi9itvik2z0i4ez74bzn51akiscyi 2095891 2095886 2026-09-26T11:34:48Z MikaelF 935 2095891 wikitext text/x-wiki {{Cudakirin}} * [[Allium]] * [[Sîr (Allium sativum)]] mvx7ymgmjhh64hzfedk9a7chzzaqesg 1 330100 2095884 2026-09-26T11:26:21Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Gotûbêj:Sîr]] weke [[Gotûbêj:Allium sativum]] guhart 2095884 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Allium sativum]] cbwx8dtbqgm3f1z2atqpb5i8glgzyip 0 330101 2095888 2026-09-26T11:33:17Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Allium sativum]] weke [[Allium]] guhart 2095888 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Allium]] ra15lmkhexjvz0fibwr3mo8d9c62nhu 2095892 2095888 2026-09-26T11:36:20Z MikaelF 935 Hedefa beralîkirinê ji [[Allium]] ber bi [[Sîr (Allium sativum)]] ve guhart 2095892 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Sîr (Allium sativum)]] 98k4cnjxzeal9fmdpwbep1r8xdnsl2a 1 330102 2095890 2026-09-26T11:33:17Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Gotûbêj:Allium sativum]] weke [[Gotûbêj:Allium]] guhart 2095890 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Allium]] jtjcmwyl67lst2gydrfpfd1pivqtt0n