Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 1498 2095903 2042736 2026-09-26T12:44:43Z MikaelF 935 /* Berhem wî */ 2095903 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar | nav = Hesenê Metê | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn sal|1957}} | cihê_jidayikbûnê = [[Erxanî]], [[Diyarbekir]] | netewe = [[Kurd]] | modul = {{Agahîdank nivîskar|embed=yes | ziman = [[Kurdî]] | şêwe = Roman, çîrok | berhem = {{Lîsteya sade| * ''[[Smîrnoff]]'' (çîrok, 1991) * ''[[Ardû]]'' (çîrokên Gelêrî, 1991) * ''[[Labîrenta cinan]]'' (roman, 1994) * ''[[Epîlog]]'' (çîrok, 1998) }} }} }} '''Hesenê Metê''' (jdb. [[1957]], [[Erxenî]], [[Diyarbekir]]) [[nivîskar]] û [[romannivîs]]ekî kurd e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=7&ArticleNr=2251 |sernav=Hesenê Metê: Ez di dojehê de dijîm |malper=NEFEL |tarîx=22 hezîran 2007 |roja-gihiştinê=2024-03-26 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200121225138/http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=7&ArticleNr=2251 |roja-arşîvê=2020-01-21 |paşnav=Karahan |pêşnav=Enwer }}</ref> Berhemên wî ji kurdî hatine wergerandin ji bo [[zazakî]], [[tirkî]], [[swêdî]] û [[îngilîzî]]. == Jînenigarî == Hesenê Metê di sala 1957an de li gundê Teiyê yê [[Erxenî|Erxeniya]] [[Diyarbekir]]ê hatiye dinyayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=HÊMANÊN MÎTOLOJÎK DI ROMANÊN HESENÊ METÊ DE |paşnav=ABDÜLSEMETOĞLU |pêşnav=HALİL |weşanger=Zanîngeha Mardîn Artukluyê |tarîx=2019 |rr=46 |cih=Mêrdîn |beş=Zanîngeha Mardîn Artukluyê |url=https://acikbilim.yok.gov.tr/bitstream/handle/20.500.12812/101514/yokAcikBilim_10332142.pdf?sequence=-1&isAllowed=y |roja-gihiştinê=2024-03-26 |roja-arşîvê=2024-03-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240326192612/https://acikbilim.yok.gov.tr/bitstream/handle/20.500.12812/101514/yokAcikBilim_10332142.pdf?sequence=-1&isAllowed=y |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji ber sedemên malbatî di 11 an 12 saliyê xwe de ji gundê xwe derketiye.<ref name="rûbirû">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=tGcKw5c4LEM |sernav=Hesenê METÊ - YouTube |paşnav= |pêşnav= |tarîx=9 kanûna pêşîn 2013 |malper=www.youtube.com |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210213213907/https://www.youtube.com/watch?v=tGcKw5c4LEM |tarîxa-arşîvê=2021-02-13 |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2020-03-16 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref name="nûbihar119">{{Jêder-kovar |sernav=Labîrenta Cinan |kovar=Nûbihar |paşnav=Gelîş |pêşnav=Islam |cild=16 |rûpel=34 |hejmar=119 }}</ref> Çend salan li [[Nisêbîn]]ê û li Diyarbekirê jiyaye. Dibistana navîn û lîse li bajarê [[Mersin]]ê yê [[Tirkiye]]yê xelas kiriye.<ref name="rûbirû"/> Di geremolên salên 70-80an de ji ber sedemên siyasî çend caran hatiye girtin û di girtîgehê de maye.<ref name="nûbihar119"/> Di dema derbeya sala 1980an de ji welêt derketiye û çûye [[Îran]]ê. Li wir tevlî pêşmergeya KOMELA Zehmetkêşê Kurdistana Îranê bûye. Piştî wê, çûye başûrê Kurdistanê. Li gelek gund û bajêrên başûrê pêşmergetî kiriye. Di vê demê de bi pêşmergeyên YNKyê re pîyeseke ku nehatiye weşandin nivîsiye û derxistiye sehneyê, ku ji hêla [[Celal Talebanî]] û jina wî Hero Xanim ve hatiye temaşekirin. Vê serpêhatiya xwe di hevpeyvînekê de wisa vegotiye:<ref name="rûbirû"/> {{Jêgirtin|...Tiştekî balkêş bû ji bo min, wek edebî. Ji bo min wekî bîranîneke xweş bû. Aniha reîsê Iraqê jî temaşeya vê tiyatroya min kiriye. Nivîskariya min li vê derê dest pê kir.}} Wî sê sal pêşmergetî kiriye. Pişt re daketiye Sûriyê û ji wir jî bar kiriye [[Swêd|Swêdê.]]<ref name="nûbihar119" />^{Kengî, di çi salê de?} Hesenê Metê hê jî li Swêdê dijî.<ref>[https://web.archive.org/web/20200122001050/https://www.kurdistan24.net/ku/interview/98510b65-c969-4409-bfa0-e2a5c640e0e6 Hesenê Metê: Giringiya edebiyatê di struktura netewî de tiştekî zêde zêde mezin e, Hevpeyvîn: 18 Çilê 2019, Kurdistan24]</ref> == Berhem wî == === Çîrok === * ''[[Smîrnoff]]'', Çîrok, 95 r., Weşanên Welat, Stockholm, 1991. {{ISBN|91-971254-1-5}}. * ''[[Ardû]]'', Çîrokên Gelêrî, 173 r., Weşanên Welat, Stockholm, 1991. {{ISBN|91-971254-4-X}}. * ''[[Epîlog]]'', Çîrok, 141 r., Weşanên Nûdem, Järfälla, Swêd, 1998. {{ISBN|91-88592-35-9}}. * ''[[Tofan]]'', Çîrok, 88 r., Weşanxaneya Apec, Spånga, Swêd, 2000. {{ISBN|91-89014-76-6}}. * ''[[Pêsîrên dayê]]'', Çîrok, 130 r., Weşanxaneya Apec, Spånga, Swêd, 2013. {{ISBN|978-91-86139-74-2}}. * ''[[Îşev û çîroka dawîn]]'', Çîrok, 90 r., [[Weşanxaneya Peywend]], Stembol, Tirkiye, 2014. {{ISBN|978-60585387-7-1}} === Roman === * ''[[Labîrenta cinan]]'', Roman, 197 r., Welat Publishers, Huddinge, Swêd, 1994. {{ISBN|91-971254-7-4}}. * ''[[Gotinên Gunehkar]]'', Roman, 151 r., [[Weşanên Avesta]], Stembol, Tirkiye, 2007. {{ISBN|978-9944-382-33-5}}. * ''[[Li Dêrê]]'', Roman, 102 r., Weşanên Nûdem, Stembol, Tirkiye, 2011. {{ISBN|978-60587811-1-5}}. * ''[[Hefsar]]'', Roman, 94 r., [[Weşanxaneya Peywend]], Stembol, Tirkiye, 2018. {{ISBN|978-60581608-2-8}} === Werger === * ''[[Merivên Reben|Merivên reben]]'', Wergera [[Бедные люди]] ya [[Fyodor Dostoyevskî]], 185 r., Weşanên Welat, 1991. {{ISBN|91-971254-8-2}}. * ''[[Keça Kapîtan]]'', Wergera ''Капитанская дочка'' ya [[Pûşkîn]], 1998. * ''[[Jiyana rastîn]]'', [[Göran Tunström]] (werger) [[Weşanxaneya Apec]], 2004 === Berhemên din === * ''[[Ansîklopediya Zarokan]]'' (Children's Encyclopaedia), bi Amed Tigris, Mehmud Lewendi, Seyidxan Anter, Ali Ciftci, 236 r., Weşanxaneya Apec, Swêd, 2004. {{ISBN|91-89675-32-0}}.[https://web.archive.org/web/20040607233201/http://www.apec.nu/kurdi/books.asp] * ''[[Gername]]'', [[Weşanxaneya Apec]], 2005 == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=7&ArticleNr=2251 Hesenê Metê: Ez di dojehê de dijîm, Hevpeyvîn: Enwer Karahan, Beşa 1, 22 hezîran 2007, NEFEL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200121225138/http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=7&ArticleNr=2251 |date=2020-01-21 }} * [http://www.avestakurd.net/avesta19/hesene%20mete.htm Hesenê Metê: Ji hevîrê teşta tirkan nan çênabe, Hevpeyvîn: Dilbixwîn Dara, 2002, AVESTA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071017121405/http://avestakurd.net/avesta19/hesene%20mete.htm |date=2007-10-17 }} * {{URL|https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/546141|''Hilweşangerî di Berhemên Hesenê Metêyî da'' Zülküf Ergün, Anemon Journal of Social Sciences of Mus Alparslan University, 2022 10 (1) 1-19}} * {{URL|1=https://acikbilim.yok.gov.tr/bitstream/handle/20.500.12812/101514/yokAcikBilim_10332142.pdf?sequence=-1&isAllowed=y|2=''Hêmanên Mîtolojîk Di Romanên Hesenê Metê de'' HALİL ABDÜLSEMETOĞLU, Zanîngeha Mardîn Artukluyê, Mêrdîn 2019}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1957]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Erxeniyê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Nivîskarên mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] awopou8cz51gbqj5dzstiww97hcg6q2 2095904 2095903 2026-09-26T12:47:14Z MikaelF 935 /* Roman */ 2095904 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar | nav = Hesenê Metê | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn sal|1957}} | cihê_jidayikbûnê = [[Erxanî]], [[Diyarbekir]] | netewe = [[Kurd]] | modul = {{Agahîdank nivîskar|embed=yes | ziman = [[Kurdî]] | şêwe = Roman, çîrok | berhem = {{Lîsteya sade| * ''[[Smîrnoff]]'' (çîrok, 1991) * ''[[Ardû]]'' (çîrokên Gelêrî, 1991) * ''[[Labîrenta cinan]]'' (roman, 1994) * ''[[Epîlog]]'' (çîrok, 1998) }} }} }} '''Hesenê Metê''' (jdb. [[1957]], [[Erxenî]], [[Diyarbekir]]) [[nivîskar]] û [[romannivîs]]ekî kurd e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=7&ArticleNr=2251 |sernav=Hesenê Metê: Ez di dojehê de dijîm |malper=NEFEL |tarîx=22 hezîran 2007 |roja-gihiştinê=2024-03-26 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200121225138/http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=7&ArticleNr=2251 |roja-arşîvê=2020-01-21 |paşnav=Karahan |pêşnav=Enwer }}</ref> Berhemên wî ji kurdî hatine wergerandin ji bo [[zazakî]], [[tirkî]], [[swêdî]] û [[îngilîzî]]. == Jînenigarî == Hesenê Metê di sala 1957an de li gundê Teiyê yê [[Erxenî|Erxeniya]] [[Diyarbekir]]ê hatiye dinyayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=HÊMANÊN MÎTOLOJÎK DI ROMANÊN HESENÊ METÊ DE |paşnav=ABDÜLSEMETOĞLU |pêşnav=HALİL |weşanger=Zanîngeha Mardîn Artukluyê |tarîx=2019 |rr=46 |cih=Mêrdîn |beş=Zanîngeha Mardîn Artukluyê |url=https://acikbilim.yok.gov.tr/bitstream/handle/20.500.12812/101514/yokAcikBilim_10332142.pdf?sequence=-1&isAllowed=y |roja-gihiştinê=2024-03-26 |roja-arşîvê=2024-03-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240326192612/https://acikbilim.yok.gov.tr/bitstream/handle/20.500.12812/101514/yokAcikBilim_10332142.pdf?sequence=-1&isAllowed=y |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji ber sedemên malbatî di 11 an 12 saliyê xwe de ji gundê xwe derketiye.<ref name="rûbirû">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=tGcKw5c4LEM |sernav=Hesenê METÊ - YouTube |paşnav= |pêşnav= |tarîx=9 kanûna pêşîn 2013 |malper=www.youtube.com |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210213213907/https://www.youtube.com/watch?v=tGcKw5c4LEM |tarîxa-arşîvê=2021-02-13 |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2020-03-16 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref name="nûbihar119">{{Jêder-kovar |sernav=Labîrenta Cinan |kovar=Nûbihar |paşnav=Gelîş |pêşnav=Islam |cild=16 |rûpel=34 |hejmar=119 }}</ref> Çend salan li [[Nisêbîn]]ê û li Diyarbekirê jiyaye. Dibistana navîn û lîse li bajarê [[Mersin]]ê yê [[Tirkiye]]yê xelas kiriye.<ref name="rûbirû"/> Di geremolên salên 70-80an de ji ber sedemên siyasî çend caran hatiye girtin û di girtîgehê de maye.<ref name="nûbihar119"/> Di dema derbeya sala 1980an de ji welêt derketiye û çûye [[Îran]]ê. Li wir tevlî pêşmergeya KOMELA Zehmetkêşê Kurdistana Îranê bûye. Piştî wê, çûye başûrê Kurdistanê. Li gelek gund û bajêrên başûrê pêşmergetî kiriye. Di vê demê de bi pêşmergeyên YNKyê re pîyeseke ku nehatiye weşandin nivîsiye û derxistiye sehneyê, ku ji hêla [[Celal Talebanî]] û jina wî Hero Xanim ve hatiye temaşekirin. Vê serpêhatiya xwe di hevpeyvînekê de wisa vegotiye:<ref name="rûbirû"/> {{Jêgirtin|...Tiştekî balkêş bû ji bo min, wek edebî. Ji bo min wekî bîranîneke xweş bû. Aniha reîsê Iraqê jî temaşeya vê tiyatroya min kiriye. Nivîskariya min li vê derê dest pê kir.}} Wî sê sal pêşmergetî kiriye. Pişt re daketiye Sûriyê û ji wir jî bar kiriye [[Swêd|Swêdê.]]<ref name="nûbihar119" />^{Kengî, di çi salê de?} Hesenê Metê hê jî li Swêdê dijî.<ref>[https://web.archive.org/web/20200122001050/https://www.kurdistan24.net/ku/interview/98510b65-c969-4409-bfa0-e2a5c640e0e6 Hesenê Metê: Giringiya edebiyatê di struktura netewî de tiştekî zêde zêde mezin e, Hevpeyvîn: 18 Çilê 2019, Kurdistan24]</ref> == Berhem wî == === Çîrok === * ''[[Smîrnoff]]'', Çîrok, 95 r., Weşanên Welat, Stockholm, 1991. {{ISBN|91-971254-1-5}}. * ''[[Ardû]]'', Çîrokên Gelêrî, 173 r., Weşanên Welat, Stockholm, 1991. {{ISBN|91-971254-4-X}}. * ''[[Epîlog]]'', Çîrok, 141 r., Weşanên Nûdem, Järfälla, Swêd, 1998. {{ISBN|91-88592-35-9}}. * ''[[Tofan]]'', Çîrok, 88 r., Weşanxaneya Apec, Spånga, Swêd, 2000. {{ISBN|91-89014-76-6}}. * ''[[Pêsîrên dayê]]'', Çîrok, 130 r., Weşanxaneya Apec, Spånga, Swêd, 2013. {{ISBN|978-91-86139-74-2}}. * ''[[Îşev û çîroka dawîn]]'', Çîrok, 90 r., [[Weşanxaneya Peywend]], Stembol, Tirkiye, 2014. {{ISBN|978-60585387-7-1}} === Roman === * ''[[Labîrenta cinan]]'', Roman, 197 r., Welat Publishers, Huddinge, Swêd, 1994. {{ISBN|91-971254-7-4}}. * ''[[Gotinên Gunehkar]]'', Roman, 151 r., [[Weşanên Avesta]], Stembol, Tirkiye, 2007. {{ISBN|978-9944-382-33-5}}. * ''[[Li Dêrê]]'', Roman, 102 r., Weşanên Nûdem, Stembol, Tirkiye, 2011. {{ISBN|978-60587811-1-5}}. * ''[[Hefsar]]'', Roman, 94 r., [[Weşanxaneya Peywend]], Stembol, Tirkiye, 2018. {{ISBN|978-60581608-2-8}}<ref>[[Sîdar Jîr]] (2020). ""Hefsar" belgeyeke zîndî ye.", Xwebûn, 27:2020, r. 8.</ref> === Werger === * ''[[Merivên Reben|Merivên reben]]'', Wergera [[Бедные люди]] ya [[Fyodor Dostoyevskî]], 185 r., Weşanên Welat, 1991. {{ISBN|91-971254-8-2}}. * ''[[Keça Kapîtan]]'', Wergera ''Капитанская дочка'' ya [[Pûşkîn]], 1998. * ''[[Jiyana rastîn]]'', [[Göran Tunström]] (werger) [[Weşanxaneya Apec]], 2004 === Berhemên din === * ''[[Ansîklopediya Zarokan]]'' (Children's Encyclopaedia), bi Amed Tigris, Mehmud Lewendi, Seyidxan Anter, Ali Ciftci, 236 r., Weşanxaneya Apec, Swêd, 2004. {{ISBN|91-89675-32-0}}.[https://web.archive.org/web/20040607233201/http://www.apec.nu/kurdi/books.asp] * ''[[Gername]]'', [[Weşanxaneya Apec]], 2005 == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=7&ArticleNr=2251 Hesenê Metê: Ez di dojehê de dijîm, Hevpeyvîn: Enwer Karahan, Beşa 1, 22 hezîran 2007, NEFEL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200121225138/http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=7&ArticleNr=2251 |date=2020-01-21 }} * [http://www.avestakurd.net/avesta19/hesene%20mete.htm Hesenê Metê: Ji hevîrê teşta tirkan nan çênabe, Hevpeyvîn: Dilbixwîn Dara, 2002, AVESTA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071017121405/http://avestakurd.net/avesta19/hesene%20mete.htm |date=2007-10-17 }} * {{URL|https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/546141|''Hilweşangerî di Berhemên Hesenê Metêyî da'' Zülküf Ergün, Anemon Journal of Social Sciences of Mus Alparslan University, 2022 10 (1) 1-19}} * {{URL|1=https://acikbilim.yok.gov.tr/bitstream/handle/20.500.12812/101514/yokAcikBilim_10332142.pdf?sequence=-1&isAllowed=y|2=''Hêmanên Mîtolojîk Di Romanên Hesenê Metê de'' HALİL ABDÜLSEMETOĞLU, Zanîngeha Mardîn Artukluyê, Mêrdîn 2019}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1957]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Erxeniyê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Nivîskarên mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] miugq5gbayzt1276s8nioyctfiwfhz2 0 2339 2095986 1761169 2026-09-27T04:46:54Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095986 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedî meqam | nav = Ebdurehman Qasimlo | wêne = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|22|12|1930}} | cihê_jidayikbûnê = [[Ûrmiye]], [[Îran]] | roja_mirinê = {{Mirin|13|7|1989|22|12|1930|temen=erê}} | cihê_mirinê = [[Viyana]], [[Awistriya]] | netewe = Kurd | partî = [[Partiya Demokratîk a Kurdistana Îranê|PDK]] | pîşe = [[Siyasetmedar]] }} '''Ebdurehman Qasimlo''' (jdb. [[22ê kanûna pêşîn]] [[1930]] li [[Ûrmiye]]yê – m. [[13ê tîrmehê]] [[1989]] li [[Viyana]]yê), [[siyasetmedar]] û rêberê [[Kurdistana Rojhilat]] bû. Qasimlo serokê [[Partiya Demokratîk a Kurdistana Îranê|PDK-Îran]] bû û li [[Viyana]]yê ji aliyê dewleta [[Îran]]ê ve hate kuştin.<ref>https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/1307201911</ref> == Jînenîgarî == Ebdurehman Qasimlo [[22ê kanûna pêşîn]] sala [[1930]]an li bajarê [[Ûrmiye|Ûrmiyê]] di malbateke dewlemend û navdar de ji dayik bû. Wî xwendina xwe ya serete û navendî li bajarê Ûrmiyê kir û pişt re ji bo dewamkirina xwendina xwe çû bajarê [[Tehran]]ê. Ebdurehman Qasimlo ji zarokatiyê de, bi hûrbîniyên xwe yên kûr, zû pê hesiya ku gelê wî di rewşeke kambax û dijwar de dijî. Herçend bavê wî [[Mihemed Axayê Wisuq]] yek ji dewlemend û [[Feodalîzm|feodalên]] herî mezin bû li herêma Ûrmiyê, wî jiyana xwe qet ji derd û xemên jiyana xelkê reş û rût cuda nedidît. Ew ji wan jî dûr neket û ji bona standina heqê wan heta canê xwe bexşî. Çalakiyên wî yên siyasî sala 1945an, dema ku hê 15 salî bû, bi pêkanîna ([[Yekîtiya Ciwanên Demokratên Kurdistana Îranê]]) li bajarê Ûrmiyê dest pê kir. Piştî ku [[Komara Kurdistanê]] ([[Mehabad]], 1946) bi hevkariya hêzên biyanî û xiyaneta [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyeta]] (Sovyetistana berê) têk çû, Dr. Ebdurehman Qasimlo bi hevkariya gelek hevalên xwe yên din xebata xwe ya siyasî bi rengekî nihînî û berfireh dîsa da destpêkirin. Pişt re ew bû endamê fêrmî yê [[Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê|Hizbî Demokratî Kurdistan]]. Bi vî rengî wî arman û riya xwe ya dûr û dirêj hilbijart. Di kar û xebata siyasî de dayika kurd [[Mîna Qazî]] jî gelek hevkariya wan dikir û bi hemû îmkanên xwe yên maddî û manewî hevkariya [[HDK-I]] û ciwanên kurd dikir.(1) Ebdurehman Qasimlo di temenê 18 saliya xwe de ji bo xwendina bilind çû welatê [[Fransa]]yê. Piştî demekê ji wir çû [[Çekoslovakya]] û piştî ku li zanistgeha [[Prag]]ê lîsansa xwe ya di warê siyasî - civakî de stand, sala 1952an di çaxê desthilatdariya Dr. [[Muhemmed Museddiq]] de vegeriya Îranê. Li wir di xebata dijî emperyalîzmê ya ji bo millîkirina petrola gelên Îranê de li rex hêzên opozîsyonên rijîma seltenetiya [[Muhemmed Reza Pehlewî|M. Reza Pehlewî]] cih girt. Qasimlo herçend bi temenê xwe ciwan bû, lê li wir ji bo siyasetvanên Îranî hat xuyanî kirin ku Qasimlo di kar û xebata siyasî de mirovekî jîr û jêhatî ye. Yanî wî bi prensîp û terza xebat û nirxandinên xwe yên siyasî-zanistî bala herkesî kişand ser xwe. [[Emperyalîzm]]a [[Amerîka]]yê wê demê Îran kiribû navenda xebata xwe ya dijî bizavên antî-emperyalîst û azadîxwaz li [[Rojhilata Navîn]]. Mihemed Riza şahê Pehlewî jî bi hevkariya Amerîka û welatên rojava bûbû cendirmê herêmê û mîna xûlamekê, fermanên wan ên qirkirin û serkûtkirina hêzên azadîxwaz cî bi cî dikirin. Ev ji aliyê şahê bê îrade ve bersivek bû ji bo wan xizmetên bêgane û emperyalîzma Amerîka ku bi jinavbirina Komara Demokratîka Kurdistan û têkçûna dewleta Dr. Mihemed Musediq bi hemû şêweyan hevkariya wî û vegera wî ya ser kursiya seltenetê kiribûn û berevajî xwesteka piraniya gelên Îranê, bi pîlanên çewt careke din ew vegerandibûn ser desthilatdariyê. Piştî ku pênc salan li dijî emperyalîzmê xebitî, Dr. Qasimlo careke din vegerî Çekoslovakya û karî di sala [[1962]]an de ji zanistgeha Pragê doktora xwe ya di para aborî de jî bistîne. Dr. Qasimlo heya sala [[1970]]an wek mamoste di zanistgeha Pragê de li ser ekonomiya kapîtalîstî, ekonomiya sosyalîstî û li ser teoriya pêşkeftina aboriyê ders da. Karê herî girîng di jiyana Dr. Qasimlo de ew bû ku ji sala 1976an heya 1978an di para ziman û bajarvaniya Kurdan de di zanistgeha [[Serbonne]] li [[Parîs]]ê, mijûlî dersgotinê bû. Wî bi nivîsandina çend babetên cur bi cur di rojname û kovarên ewropî de li ser jiyana civakî, dîrok û rewşa siyaseta kurdan di wê demê de karî heya radeyekê dîrok û pirsgirêka gelê kurd baştir bi raya gişti ya Ewropayê bide nasandin. Dr. Qasimlo li Ewropayê mîna kesayetiyek siyasî û zana di heqqê pirsgirêka gelê Kurdistanê de dihat nasîn û dewletên ewropî di vê xusûsê de dîtin û nirxandinên wî mîna serokaniyekê dihesibandin. Li 11ê [[adar|marsa]] sala 1970î dewleta [[Bees]]iya Îraqê neçar ma ku bi kurdên başûrê Kurdistanê re gotûbêjan bike. Dewleta navendî ya [[Îraq]]ê bangek ji bo otonomiya başûrê Kurdistanê da xuyakirin. Wê demê para parastina Îranê anku [[SAWAK]]ê li hemû Îranê û bi taybetî jî li rojhilata Kurdistanê bîr û rayên azadîxwaziyê di mejî û singê hemû gelên Îranê de berbest û zindanî kiribûn. Dr. Qasimlo vegeriya Îraqê da ku çalakiyên HDK ji berê baştir organîze bike û li wir bi hevkariya hevalên xwe karî di demek kêm de kar û barê xwe yê rêxistinî derbasî herêmên rojhilata Kurdistanê bikin. Piştî ku Mihemed Riza şah Pehlewiyê sala 1979an gor bi gor ji Îranê reviya, Dr. Qasimlo vegeriya [[Rojhilata Kurdistanê]] û xebata xwe ya siyasî bi rengekî berfireh li hemû Kurdistana Rojhilat da destpêkirin. Piştî serhildana hemu gelên Îranê, Kurdistan ket destê şoreşgerên Kurd û xelkê welat xwe azad û serbest hîs kirin. === Rêberê Gel === Piştî ku sala 1979an bi têkoşîn û xebata hemû gelên Îranê dawî li desthilatdariya 2500 salî ya şahên Îranê hat, meleyekî paşvero yê bi navê ([[Xumêynî|Ruhillah Xumêynî]]) ji paytexta Fransê (Parîs) vegeriya Iranê û bi damezrandina komara Islamî di hemû waran de bû serdestê çarenivîs û qedera hemû gelên Iranê. Wî bi navê îslamê hêdî-hêdî berevajî daxwazên gelên Iranê, ku li benda reform û azadiyên siyasî-cîvakî bûn, dîktatoriya xwe ya paşvero bi darê zorê di Îranê de damezrand. Wê demê piraniya xaka Rojhilatê Kurdistanê bi hêz û hevkariya her du rêxistinên Kurdan yên serekî ([[Komele]] û [[HDK-I]]) ji bin desthilatdariya dewleta Pehlewî hatibû azadkirin. Gel piştî bi dehan salan bi rihetî bêhna bayê azadiyê kişandibû û qedrê azadiyê li ba wan ji berê bêtir hatibû xuyakirin. Kar û barê welatê Kurdan ketibû destê her du rêxistinên navbirî. Piştî serhildana [[Simkoyê Şikak]] (1920-1930) û pêkhatina komara Kurdistanê ya kêmtemen (Mehabad, 1946), ev sêyemîn car bû ku kurdan xwe azad didîtin. Mixabin ev rewşa xweş jî zêde nedomî û rejîma paşvero ya Îranê nedixwest rastiya pirsgirêka gelê Kurd bipejirîne û çareseriyekê ji vê problema dîrokî re bibîne. HDK û KOMELÊ dixwestin bi gotûbêj û hevdîtinan bi hikûmeta merkezî ya Iranê re pirsgirêkê çareser bikin, lê artêş û pasdarên Komara Îslamî bi hevkariya cehşên welatfiroş û hinek aliyên xwefiroş dest bi hêrişên xwe yên dijwar kirin û Kurdistan dîsa bû qada şerên bixwîn û malwêranker. Pasdarên komara Xumêynî bi hemû hêza xwe nekarîn pêşmerge û hêzên gel li Rojhilatê Kurdistanê toşî şikestê bikin. Rejîma desthilatdara meleyan (Xumêynî, Refsencan, Xelxalî û hwd) dema zanîn ku bi şerê çekdarî nikarin li hemberî berxwedana gelê Kurdistanê şerê xwe yê gemar bidomînin, bi riyek din li dijî kurdan dest bi kar bû û ji sîleha dînî, paşverotiya civakî û cudahiya mezheba Kurd û Farisan mifa wergirt. (2) Xumêynî, ku xwe wek rêberê cîhana îslamê bi raya giştî dida nasîn, di 19. Agusta (19. 08. 1979an) de li dijî gelê Kurdistanê CÎHAD (zibare) îlam kir. Dr. Qasimlo pir xebitî da ku bi rêya hevdîtin û danûstandinên siyasî pirsgirêka Kurdistanê bi rejîma îslamî re çareser bike, lê mentiqa karbidestên komara îslamî ne di wê pîvanê de bû ku perspektîvên Dr. Qasimlo, yên li ser çareserkirina pirsgirêka kêmnetewên Iranê, bipejrînin. Ew di cîhana siyasî de du dinyayên ji hev cuda bûn. Dr. Qasimlo mirovekî demokrasîxwaz û maqûl bû. Piştî ku Xumêynî Kurd wek kafir û dijberên şoreşê bi alîgirên xwe dan nasîn, êrişên weke yên mongolan li dijî Kurdan dest pê kirin. Berxwedana şervanên kurdî karekî dîrokî bû, lê şêweyên hov û xeddar ku ji aliyê pasdar û artêşa xwînxwara Komara Îslamî ya Îranê ve dihatin lidarxistin û kirin, [[HDK]] û [[KOMELE]] neçar kirin ji Rojhilatê Kurdistanê derkevin. Xuya ye ku di vê vekişîna hêzên siyasî yên Kurdan de tesîreke mezin ya xiyaneta caş û hinek Kurdên xwefiroş jî hebû. Piştî vê valabûnê bi hezaran Kurd ji aliyê beşa parastin(êtila'at)a dewleta Îranê ve hatin tîrbaran kirin û daleqandin. Girtîgehên hemû Îranê bûbûn mala Kurdên şoreşger. Hemû Kurdistan mîna zindaneke mezin di bin çekmeyên xwînmêjên komara Xumêynî de bûbû meydaneke tijî xwîna keç û xortên welatparêz yên Kurdistanê. === Şerê partîzanî yê hêzên Kurdistanî li dijî komara îslamî === Piştî ku komara îslamî bi hemû şêweyan şerê xwe yê dijî Kurdan dest pê kir, HDK û KOMELÊ şerê xwe yê çekdarî bi şêweyên partîzanî û bi berfirehî di hemû deverên Kurdistanê de berdewam kirin. Ev siyaseta şehîdê nemir Dr. E. Qasimlo bû û vê taktîka Kurdan dewleta Îranê xiste nava tengaviyên mezin û pirsgirêka Kurdistanê di qada navnetewî de dengek mezin veda. Şerên partîzanî ku bi piranî li her du wilayetên Ûrmiyê û Sinendecê diqewimîn, xisareke canî û aborî ya pir mezin dida rejîma Xumêynî. Beşa êtila'at (êstixbarat)a Komara Îslamî ji bo vemirandina vê bizava Kurdan dest avête hemû şêwe kiryarên terorîstî. Bi taybetî di Kurdistanê de diravekî bêhisab xerckirin ku sîxorên xwe di nava Kurdan de zêde û zêdetir bikin. Kurdistan mîna kawilxane(xirabe)kê, wêran bûbû û bi hezaran gund hatibûn şewitandin û wêrankirin. Rewşa aboriya gel bi şêweyek berçav hatibû xwarê ku heta roja îro jî şûnewarên vê siyaseta çewt li ber çavan in. Birsîtî(birçîbûn), zindan, daleqandin, kuştin û birrînên bê mehkeme, bêkarî û malwêranî di jiyana Kurdan de bûbû tiştekî rojane. Ji bilî wê, îstixbarata [[Komara Îslamî ya Îranê]] bi rengekî nêhînî û veşartî di nava ciwanên Kurd de tiryak, eroîn(narkotîk) û vexwarinên elkolîk belav dikir. Mixabin niha jî ev siyaseta wan li hemû Kurdistanê didome û heya radeyekê jî ew di siyaseta xwe ya nemirovane de bi ser ketine. Ev karê wan ji bo tunekirina balê herî bitesîr ê şoreşê bû, yanî ji bo tunekirina hêza ciwanên Kurdistanê, da ku bîr û ramanên Kurdayetî û şoreşgeriyê ji mejiyê wan derxînin. Armanca wan ji navbirina mejiyê şoreşê bû. Ji bo ku ew bikarîbin îradeya berxwedana gelê Kurd bişkînin û pêşeroja hereketa millî ya Kurdistanê toşî şikesteke dîrokî bikin, hemû siyasetên bêexlaq bi kar anîn. Wan bihayê giran yê heroyînê di Kurdistanê de erzantir kirin da ku mejiyê ciwanên Kurd bi yekcarî felc bikin. Lê bihayê tiryakê ku mîna heroyînê ne giran(ne bi qîmet)bû, sal bi sal li hemberî bihayê heroyînê girantir kirin. Bi vî rengî wan bera her kesî dan kişandina heroyînê ku li ser sîstema mejî û di nava xwîna mirovan de cîgir dibe. Dr. Qasimlo û hereketên siyasî di Kurdistanê de zû bi vê pîlana komara îslamî hesiyabûn. Ji ber wê jî bi riya radyo û weşanên xwe yên çapemenî dixebitîn ku rastiyan bi gel bidin famkirin. [[Rojhilatê Kurdistanê]] bi nisbeta herêmên din yên Îranê xwediyê yek ji paqijtirîn civatên Îranê bû. Lê mixabin niha bi vê siyaseta çewt a Komara Islamî, rewşa civata Kurdan jî pir hatiye şêwandin û şepirzeyiyek xirab ketiye nava malbatên Kurdan. Komara Îslamî ji bilî berdewamkirina vê siyaseta xwe ya gemar li Rojhilatê Kurdistanê, çalakiyên xwe yên terorîstî derbasî dervey sinorên Îranê jî kirin û hê jî li ser çalakiyên xwe yên bi vî rengî dixebite. Bi dehan kardo û alîgirên HDK û KOMELÊ li Îraq û Başûrê Kurdistanê (bi taybetî li herêma Silêmaniyê) bi destê xulamok û terorîstên îstixbarata komara Îslamî ya Iranê hatin şehîdkirin. Lê berevajî daxwaza komara îslamî şerê partîzanî li Kurdistanê didomî û hakimiyeta dewleta navendî li Kurdistanê hê jî lawaz bû. Ji bo wê jî Refsencanî, Xaminêyî û berpirsyarê giştiyê îstixbarata Îranê (Elî Felahyan) hatin ba hev û ketin wî fikrê ku bi navê diyalogê xwe nêzî serokê giştiyê HDK Dr. Qasimlo bikin û mejiyê hereketa kurdên Rojhilatê tune bikin. Yekemîn car li kanûna pêşî a sala 1988an û cara duyemîn li kanûna paşî sala 1989an Dr.E. Qasimlo û nûnerên Komara Îslamî hatin ba hev. Ji destpêkê û di yekemîn dîtin de armanca berdevkên Komara Îslamî kuştina serokê Kurd Dr. Qasimlo bû, lê her du carên destpêkê derfet çênebû vê armanca xwe ya çewt cî bi cî bikin. Armanca wan ew bû ku serokê hêza herî mezin ya li Rojhilatê Kurdistanê razî bikin ku bikeve xizmeta wan û qet behsa xwestekên Kurdan yên dîrokî nekin. Lê Dr. Qasimlo berevajî vê xwesteka wan bi şêweyek maqûl û zanistî berevaniyê ji xwestekên Kurdan yên meşrû û dîrokî dike. === Şehadeta Qasimlo === Kurdan di seranserê tarîxê de her tim xwestine bi rengekî aştiyane û bi biratî bi cîranên xwe re bijîn, lê mixabin ew dewletên ku Kurdistan dagîr kirine ti caran nexwestine li daxwazên netewa Kurd binêrin û lêkolîneke kûr li ser vê pirsa girîng bikin. Dr. Qasimlo yek ji wan kesan bû ku ji bo cî bi cî kirina vê daxwaza dîrokî pir xebitî û bi hesreta gihiştina vê xwesteka mirovane heta canê xwe jî fîda kir. Wek hat diyar kirin cara yekê li kanûna pêşî ya sala 1988an rûniştina bi nûnerên komara Îslamî ya Îranê û sekerterê giştî yê Hizbî Demokratî Kurdistan nemir Dr. Qasimlo dest pê kir. Di vê rûniştinê de terorîstên komara paşvero ya Îslamî nekarîn armanca xwe ya gemer pêkbînin. Cara duyemîn li kanûna paşî ya sala 1989an dîsan peywendî hatin çêkirin, lê di vê peywendiya bi nav siyasî de jî, dîsan mirovkujên komara Îslamî ya Îranê nekarîn armanca xwe ya hovane cî bi cî bikin. Roja 12 û 13ê Mai sala 1989an (12 û 13. 06. 1989) bo sêyemîn car dema ku berdevkên Komara Îslamî Hacî Mistefa Lacwerdî (serokê îstixbarata Îranê di hemû herêmên Rojhilatê Kurdistanê de), Ceefer Sehrarûdî (cîgirê beşa istixbarata hêzên pasdarên Îranê di Rojhilatê Kurdistanê de) û zilamek din bi navê Emîr Mensûr Borzorgyan ji bo gotûbêjê li Viyena paytexta Awistirya hatibûn dîtina Dr. Qasimlo, ji nişkê ve zimanê silahên wan xwînrijan peyivî û bi du guleyên ku ji demanceya yek ji nûnerên dewleta Îranê derket Dr. Qasilo hat şehîd kirin. Piştre her du hevalên wî Dr. Fazil Resûl(3) û Ebdullah Qadirî Azer nûnerê HDK.I li Ewropa jî hatin şehîd kirin. Di vê bûyerê de herçend Ceefer Sehrarûdî jî birîndar bûbû û tiştekî eşkera bû ku destê wî û hevkarê wî Hacî Mistefa Lacwerdî di vê cinayeta hovane de heye, lê mixabin bi bêy ku îdareya asayiş û polîsên Awistirya di pratîkê de ji bo girtina wan karekî bikin, Cefer Sehrarûdî piştî tedawiyê (di nexweşxaneyeke paytextê Awistiryayê de) çû balyozxaneya Îranê û roja 22. 07. 1989an bi bê asteng ji vî welatî derket û çû Tehranê ku ji [[Refsencanî]] û Xaminêyî re bibêje: Me fermana we baş cî bi cî kir û her tişt li gor daxwaza me bi rê ve çû. Emîr Mensûr Bozorgiyan jî çend rojan ji aliyê polîsê Awistiryayê ve hat girtin û hikmê girtina wî jî bi fêrmî hat dayîn, lê dewleta Awistiryayê hikmê girtina wî hilanî û ew jî ber bi Tehranê hat bi rêxistin. Belê bi vî rengî serok û nûnerekî din ê şoreşa Kurdistanê di welatekî Ewropa de ku her roj zêdetir ji xwarina rojane navê mirovperwerî û demokrasiyê tînin ser ziman û li ser qanûnên wê diaxivin, bû fîdayê protokolên aborî. Xêzana Dr. E. Qasimlo û Hizbî Demokratî Kurdistan li dijî vê cinayetê şikayetnameya xwe teslîmî dewleta Awistiriya kirin û mehkeme heya niha hê jî bêsûd didome. == Berhem == Berhemê herî navdar û girîngê Dr. Qasimlo ku têza doktoraya wî ye, pirtûka wî ya bi navê ''[[Kurdistan û Kurd]]'' e ku bi şêweyek akademîk û zanistî lêkolînên wî di vê pirtûkê de hatine nivîsandin. Ev kitab yek ji çavkaniyên herî ilmî û baş e ji bo nasandina dîrok, aborî û xebata siyasiya Kurdan bi gelên cîhanê ku bi awayekî berfirehtir pirsgirêka gelê [[Kurdistan]]ê nas bikin. ''[[Kurdistan û Kurd]]'' heya niha bi çendîn zimanên zindî yên cîhanê ([[inglîzî]], [[erebî]] û [[farisî]]) hatiye wergerandin. Dr. Qasimlo bi hûrbîniyek temam hemû aliyên pirsgirêka Kurd di vî berhemê xwe yê pirbar de şirove kirine. == Binêre == * [[Şoreşa Rojhilatê Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://rositav.com/Dr.%20Qasimlo.banga%20ashti%20u%20azadiye.pdf Pirtûk: Dr. Qasimlo banga aştî û azadiyê - online]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2021 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kesên ji Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Kesên kuştî]] [[Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 20an]] ebdjuuycisic3cniskvhx6vojpna684 0 2642 2096042 2085491 2026-09-27T08:57:55Z Avestaboy 34898 2096042 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pirtûk | nav = Quran<br />{{Ziman|ar|الْقُرْآن}} {{Transl|ar|al-Qurʾān}} | wêne = Birmingham Quran manuscript full.jpg | binwêne = Du pelgeyên destnivîsa Qurana Birminghamê, destnivîseke kevin a bi tîpên hîcazî li ser pergamenta bi karbonê hatiye nivîsandin - dîroka wê vedigere {{Derdora}} 568-645an ku bi temenê [[Muhemmed]] re hevdem e. | ziman = [[Zimanê erebî|Erebiya klasîk]] | dîroka_weşanê = 610 - 632 {{Pz}} }} {{Quran}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehiya]] rastîn a [[Xweda|Xwedê]] ye (erebî: الله, Allah) ku ji [[Muhemmed]] re di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye şandin û destpêkirin. Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên [[ayet]]an (آيات) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe bi xwe referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe bi xwe referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekê [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxemberê îslamê Muhemmed e. Quran herwiha wekê modelek estetîkî ye ku ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: Arabisch-Deutsch |paşnav=H̱ūrī |pêşnav=ʿĀdil Tiyūdūr |weşanger=Gütersloher Verlagshaus G. Mohn |tarîx=1990 |rûpel=497 |isbn=978-3-579-00336-8 |cih=Gütersloh }}</ref> Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne xwendiye û ne jî nivîsiye. Ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna naverokê == === Sûre û ayet === {{Îslam}} [[Wêne:Sana'a1 Stanford '07 recto.jpg|thumb|150px|çep|Aliyê rastê yê destnivîsa duqatî ya Stanfordê '07. Qata jorîn ayetên 265–271 ên sûreya [[Beqere]] dihewîne. Qata duqatî lêzêdekirinên li nivîsara yekem a Quranê û cudahîyên ji Qurana nû nîşan dide.]] ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.missionislam.com/quran/revealationorder.htm |sernav=Revelation Order of the Quran |malper=www.missionislam.com |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.menalib.de/digitale-ressourcen/menadoc-suche/ |sernav=MENAdoc |malper=MENAlib - Webportal des FID Nahost-, Nordafrika- und Islamstudien |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=de-DE |rr=1-20 }}</ref> Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.masjidtucson.org/quran/appendices/appendix1verify.html |sernav=Appendix 1, One of the Great Miracles [74:35] |malper=www.masjidtucson.org |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref> Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== [[Wêne:Qur'an manuscript. Surat Al 'Imran, 85-88. (2).tif|thumb|200px|Perçeyek ji destnivîseke Quranê ya sedsala 14an bi nîşana juzê li qiraxa rastê]] Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spitaler |pêşnav=Anton |paşnav2=Paret |pêşnav2=Rudi |tarîx=1961 |sernav=Mohammed und der Koran. Geschichte und Verkundigung des arabischen Propheten |url=https://doi.org/10.2307/1569432 |kovar=Die Welt des Islams |cild=6 |hejmar=3/4 |rr=17 |doi=10.2307/1569432 |issn=0043-2539 }}</ref> Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === [[Wêne:African - Decorated Finispiece Containing a Colophon - Walters W556133B - Full Page.jpg|thumb|180px|Kolofona jûza nehan a rebîayekê ji sedsala 12an li Muzexaneya Hunerê ya Walters]] Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kapitel 5: Säkulares Recht und religiöses Recht in demokratischen Gesellschaften: Der Islam als Fallbeispiel |paşnav=Khalfaoui |pêşnav=Mouez |weşanger=Nomos Verlagsgesellschaft mbH & Co. KG |tarîx=2022 |rûpel=210 |rr= |url=https://doi.org/10.5771/9783748922537-95 }}</ref> Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke ku nêzîkî du dehsalan berxwe daye hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de têne kirin. Sûreyên mekeyî zêdetir wekê wekê sûreyên mekeyî yên destpêk, sûreyên navîn û sûreyên paşîn hatine dabeş kirin. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ev nav di Quranê de bi qasî 70 caran derbas dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew wek mînak, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de derbas dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: eine Einführung |paşnav=Bobzin |pêşnav=Hartmut |weşanger=Beck |tarîx=2007 |rûpel=19 |isbn=978-3-406-43309-2 |çap=Orig.-Ausg., 7. Aufl |cih=München |series=Beck'sche Reihe C.-H.-Beck-Wissen }}</ref> {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}} Di kevneşopiya hînkirina îslamê de ev peyv wekê navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê ev peyv di demên berê Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hinek ayetan de ku ew jî ji serdema Mekeya navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Wekê mînak di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an li Muhammed guhdarî kirine û piştre wiha gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast nîşan dide û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirtiye ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekê guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') hatiye nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê,<ref name="Nöldeke1909">{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Qorans |paşnav=Nöldeke |pêşnav=Theodor |weşanger=Leipzig : Dieterich |tarîx=1909-38 |rûpel=225 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/geschichtedesqor01nluoft }}</ref> Quran di dawiyê de wekê pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê hatiye dîtin. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hê jî temam nebe jî, eşkere ye ku Quran berê wekê pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Di sûreyê de tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema heca xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.<ref name="Nöldeke1909" /> === Berhevkirina Quranê === [[Wêne:Uthman Koran-RZ.jpg|thumb|Quraneke ji sedsala 9an li [[Taşkend]]ê]] Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.birmingham.ac.uk/news/latest/2015/07/quran-manuscript-22-07-15.aspx |sernav=Birmingham Qur'an manuscript dated among the oldest in the world |malper=University of Birmingham |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Blue koran sanaa.jpg|thumb|Destnivîsa Sanaa ya Quranê di bin ronahiya ultraviyole de, ku dikare nivîsa sernivîsandî ya nedîtî û guhertinên nivîsê eşkere bike]] Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê ya îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne.<ref name="saeed">{{Jêder-kitêb |sernav=The Qurʼan: an introduction |paşnav=Saeed |pêşnav=Abdullah |weşanger=Routledge |sal=2008 |rûpel=62 |isbn=978-0-415-42124-9 |cih=London }}</ref> Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin."<ref name="Crone-2008">{{Jêder-malper |url=https://www.opendemocracy.net/en/mohammed_3866jsp/ |sernav=What do we actually know about Mohammed? |malper=Open Democracy |tarîx=10 hezîran 2008 |roja-gihiştinê=3 çiriya pêşîn 2019 |paşnav1=Crone |pêşnav1=Patricia }}</ref> Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.<ref name="vogel">{{Jêder-kitêb |sernav=Islamic Law and the Legal System of Saudí: Studies of Saudi Arabia |paşnav=Vogel |pêşnav=Frank E. |weşanger=Brill |tarîx=2000 |rr=4–5 |isbn=90-04-11062-3 |url=https://books.google.com/books?id=-PfDuvnHMGoC&q=vogel+islamic+law }}</ref> [[Wêne:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|thumb|[[Silêman (pêxember)|Silêman]], kurê [[Dawid]], padîşahê Cihûdayê, perestgeha xwe ava kir; ku îro jî mijara şerên mîrata navçandî ye, bi navê El-Eqsa,<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/al-isra/7 |sernav=Surah Al-Isra – 7 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2023-07-10 |ziman=en }}</ref> û li gorî [[Încîl]]ê ji bo jinên xwe yên pirneteweyî pûtên cûda li wir danîn.<ref>{{Bibleverse|1 Kings|11:1, 7–8|multi=yes}}</ref> Li vir ew bi kesayetiya efsanewî, [[Keybanûya Şebayê]] ku ji aliyê Edward Poynter ve di 1890ê hatiye çêkirin, re hevdîtin dike.]] Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî,<ref name="Bietenholz">{{Jêder-kitêb |sernav=Historia and fabula: myths and legends in historical thought from antiquity to the modern age |paşnav=Bietenholz |pêşnav=Peter G. |weşanger=Brill |sal=1994 |isbn=978-90-04-10063-3 |url=https://books.google.com/books?id=ZFjXaCAWoOUC&pg=PA123 }}</ref> di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Khwadāynāmag The Middle Persian Book of Kings |paşnav=Hämeen-Anttila |pêşnav=Jaakko |weşanger=BRILL |tarîx=17 nîsan 2018 |isbn=978-90-04-27764-9 |jêgirtin=Many Mediaeval scholars argued against the identification, though. Cf., e.g., the discussion in al-Maqrizi, ''Khabar'' §§212-232. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Maqrīzī's al-Ḫabar ʻan al-bašar: vol. V, section 4: Persia and its kings, part I |paşnav1=Maqrīzī |pêşnav1=Aḥmad Ibn-ʿAlī al- |weşanger=Brill |tarîx=2018 |rr=279–281 |isbn=978-90-04-35599-6 |cih=Leiden Boston |paşnav2=Hämeen-Anttila |pêşnav2=Jaakko |series=Bibliotheca Maqriziana Opera maiora }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mapping Frontiers Across Medieval Islam: Geography, Translation and the 'Abbasid Empire |paşnav=Zadeh |pêşnav=Travis |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=28 sibat 2017 |rr=97–98 |isbn=978-1-78673-131-9 |jêgirtin= }}</ref> Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |sernav=A Critical Study of the Quran's Theory of Mythology (A Case Study on Mohammad Arkoun's Perspectives) |malper=Iraqi Open Access Journals |roja-gihiştinê=5 adar 2024 |jêgirtin= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250217194002/https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |roja-arşîvê=17 sibat 2025 |paşnav1=Fazeli |pêşnav1=Hamidreza |paşnav2=Tali Tabasi |pêşnav2=Marziyeh |paşnav3=Fazeli |pêşnav3=Alireza |paşnav4=Fararooei |pêşnav4=Shokrolla |rûpel=2 }}</ref> Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.academia.edu/17665835 |sernav=Quraish or Qorash (Q 106): From the perspectives of Qur'an and Bible |paşnav1=Celik |pêşnav1=Ercan }}</ref> === Afirandin û Xweda === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike.<ref name="watt">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |url=https://archive.org/details/introductiontoqu0000rbel |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=[https://archive.org/details/introductiontoqu0000rbel/page/31 31]–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?"<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Qur'an: an Encyclopedia |weşanger=Routledge |cih=New York |tarîx=2006 |paşnav=Saritoprak |pêşnav=Zeki |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |rr=33–40 |isbn=978-0-415-32639-1 |nivîsar=Allah |lînka-sernav=iarchive:quranencyclopedi2006unse |sernav= }}</ref> [[Wêne:Allah3.svg|thumb|Peyva 'Ellah' di [[Xweşnivîsî|xweşnivîsiya]] erebî de. Piraniya kesan ew wekî ji kurtkirina veqetandîya ardêya dawîn el- û ilāh "xwedayê" ku tê wateya "Xwedê" hatiye hesibandin.]] "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e.<ref name="Peters1">F.E. Peters, ''Islam'', r. 4, Princeton University Press, 2003</ref> Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan''<ref name="Yuskaev2017">{{Jêder-kitêb |sernav=Speaking Qur'an: An American Scripture |paşnav1=Yuskaev |pêşnav1=Timur R. |weşanger=Univ of South Carolina Press |tarîx=18 çiriya pêşîn 2017 |isbn=978-1-61117-795-4 |ziman=en |jêgirtin=Indeed, "Lord" is a direct translation of the Arabic word ''Rabb''. }}</ref> û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye.<ref name="EoQ">Denis Gril, ''Miracles'', Encyclopedia of the Qur'an, Brill, 2007.</ref> Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin.<ref name="Britannica">{{harvnb|Nasr|2007}}</ref> Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin.<ref name="youtube.com">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |sernav=bir söyleşide yaptığı ilgili açıklama |malper=[[YouTube]] |tarîx=15 tebax 2016 |roja-gihiştinê=15 tebax 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201205025925/https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |roja-arşîvê=5 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist.{{Sfn|Williams|2002}} Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin,{{Sfn|Cook|2024|p=140–141}} raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e.<ref name="youtube.com" /> === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir.{{sfn|Peters|2003|p=9}} Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye.<ref name="Glasse">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1991 |sernav=Kaaba |ensîklopedî=The Concise Encyclopedia of Islam |weşanger=HarperSanFrancisco, Suhail Academy |url=https://books.google.com/books?id=dlPuAAAAMAAJ |paşnav=Glassé |pêşnav=Cyril |rr=18–19 |isbn=0-0606-3126-0 |beş=Abraham }}</ref> [[Wêne:Edinburgh_Oriental_Manuscript_20_fol_9r.jpg|thumb|Asya û xulamên wê Mûsa yê pitik li [[Nîl]]ê dibînin, Camî' el-tewarîx; dibe ku çîrokeke dîndar<ref name="Ox1">{{Jêder-malper |url=http://www.oxfordbiblicalstudies.com/article/opr/t94/e1284 |sernav=Moses |malper=Oxford Biblical Studies Online |roja-gihiştinê=2026-05-12 |roja-arşîvê=2022-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220424145528/http://www.oxfordbiblicalstudies.com/article/opr/t94/e1284 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> be ku şopa vegotinên [[Sargonê Mezin|Sargonê Akadî]] dişopîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Biblical World |paşnav1=Coogan |pêşnav1=Michael David |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-19-513937-2 |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=4DVHJRFW3mYC&q=michael+d+coogan&pg=PR5 |paşnav2=Coogan |pêşnav2=Michael D. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Text, Artifact, and Image: Revealing Ancient Israelite Religion |paşnav=Rendsburg |pêşnav=Gary A. |weşanger=Brown Judaic Studies |sal=2006 |rûpel=204 |isbn=978-1-930675-28-5 |paşnavê-edîtor=Beckman |pêşnavê-edîtor=Gary M. |beş=Moses as Equal to Pharaoh |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150101135455/https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file |roja-arşîvê=2015-01-01 |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Theodore J. |urlya-beşê=https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file }}</ref> Ew beşek ji efsaneyên damezrandina Îsraêliyan e ku bi berfirehî di Quranê de hatine vegotin.]] Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Third Way (magazine) |paşnav1=Ltd |pêşnav1=Hymns Ancient Modern |tarîx=May 1996 |rûpel=18 |url=https://books.google.com/books?id=u20z-dBo6SIC&pg=PA18 }}</ref><ref name="Keeler">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Abraham's children: Jews, Christians and Muslims in conversation |weşanger=T&T Clark |tarîx=2005 |paşnav=Keeler |pêşnav=Annabel |paşnavê-edîtor1=Solomon |pêşnavê-edîtor1=Norman |rr=55–66 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160429081221/https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&pg=PA55 |roja-arşîvê=29 nîsan 2016 |isbn=978-0-567-08171-1 |beş=Moses from a Muslim Perspective |paşnavê-edîtor2=Harries |pêşnavê-edîtor2=Richard |paşnavê-edîtor3=Winter |pêşnavê-edîtor3=Tim |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&q=Moses&pg=PA55 }}</ref> Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe,{{sfn|Bennett|1998|pp=18–19}}[[Sehabe|hevalên wî]],<ref name="Watt2024">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2024 |sernav=Muhammad |ensîklopedî=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Muhammad |roja-gihiştinê=4 sibat 2023 |paşnav1=Watt |pêşnav1=William Montgomery |lînka-nivîskar1= |paşnav2=Sinai |pêşnav2=Nicolai |lînka-nivîskar2= }}</ref> an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye.<ref name="Watt2024" /> Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî,<ref name="toshihiko">{{Jêder-kitêb |sernav=Ethico-religious concepts in the Qur'an |paşnav=Izutsu |pêşnav=Toshihiko |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=6 hezîran 2007 |rûpel=184 |isbn=978-0-7735-2427-9 |çap=Repr. |sala-orîjînal=2002 }}</ref> di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir)<ref>Stephanie Dalley, ''Myths from Mesopotamia: Creation, The Flood, Gilgamesh, and Others'', Oxford, revised edition 2000, p. 2 {{ISBN|0-19-283589-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |sernav=Myths from Mesopotamia – Creation, the Flood, Gilgamesh, and Others |roja-gihiştinê=2014-08-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140905020213/http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |roja-arşîvê=2014-09-05 }}</ref> nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Cole |pêşnav1=Juan |tarîx=2021 |sernav=Dyed in Virtue: The Qur'ān and Plato's Republic |url=https://grbs.library.duke.edu/index.php/grbs/article/view/16591 |kovar=Greek, Roman, and Byzantine Studies |cild=61 |rûpel=582 }}</ref> an [[Aysopos]] re wekhev dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Book of Proverbs and Arabic Proverbial Works |paşnav=Kassis |pêşnav=Riad Aziz |weşanger=Brill |sal=1999 |rûpel=51 |isbn=978-90-04-11305-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_zvXrQ7W7PEC&pg=PA51 }}</ref>{{Multiple image|total_width=300|image1=Berlin, Pertsch Persisch 1016 fol 32v Nimrud's fire doesn't hurt Ibrahim.jpg|alt1=|image2=Ibrahim's sacrifice of Emsaeil is stopped by Jibril delivering a sheep instead uncropped.jpg|alt2=|caption1=Mînîyatura îslamî (farisî) ya Cibraîl ku Îbrahîm ji agirê [[Nemrûd (key)|Nemrûd]] diparêze.|caption2=Qurbankirina kurê Îbrahîm. Vegotinên Quranê yên ku bandorê li nerînên Îslamî dikin: dij-pûtperestî, qurban, û sinetkirin.|direction=|align=left}}Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/articles/amr-be-maruf |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica }}</ref> Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin.<ref>T. Izutsu, Ethico-Religious Concepts in the Qur'an, London, McGillQueen's University Press, 2002, r. 213</ref> Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[rojî]]girtina [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike.<ref name="jecampo">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam |url=https://archive.org/details/encyclopediaofis0000camp |paşnav=Campo |pêşnav=Juan E. |weşanger=Facts On File |sal=2009 |rr=[https://archive.org/details/encyclopediaofis0000camp/page/570 570]–574 |isbn=978-0-8160-5454-1 }}</ref><ref name="rcmartin">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam and the Muslim world |paşnav=Esack |pêşnav=Farid |weşanger=Macmillan Reference |sal=2003 |rr=568–562 |isbn=978-0-02-865603-8 |çap=Online-Ausg. |paşnavê-edîtor=Martin |pêşnavê-edîtor=Richard C. |url=https://books.google.com/books?isbn=0028656032 }}</ref> Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e.<ref name="tsonn">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |url=https://archive.org/details/islambriefhistor0000sonn |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Di [[fiqih]]ê de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin,<ref>Sayyid Ahmad Khan: ''Islamic Modernism in India and Pakistan 1857–1964''. 1967, r. 49.</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |sernav=Ek 15 – Dini Görevler: Tanrı'dan Bir Armağan |malper=Teslimolanlar |roja-gihiştinê=2021-05-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211105182152/http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2021 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://quranix.org/appendix/qrt/10 |sernav=10. How Can we Observe the Sala Prayers by Following the Quran Alone? - Edip-Layth - quranix.org |malper=quranix.org |roja-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne;<ref name="bucar">{{Jêder-kitêb |sernav=Creative Conformity: The Feminist Politics of U.S. Catholic and Iranian Shi'i Women |nivîskar=Elizabeth M. Bucar |weşanger=Georgetown University Press |sal=2011 |rûpel=118 |isbn=978-1-58901-752-8 |url=https://books.google.com/books?id=eQVxVEldP0sC&pg=PA118 }}</ref> Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin,<ref name="Hameed">{{Jêder-malper |url=https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |sernav=Is Hijab a Qur'anic Commandment? |tarîx=9 çiriya pêşîn 2003 |roja-gihiştinê=2023-06-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230404160153/https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |roja-arşîvê=4 nîsan 2023 |paşnav=Hameed |pêşnav=Shahul }}</ref> hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî.<ref name="Asra-2015">{{Jêder-nûçe |paşnav1=Nomani |pêşnav1=Asra Q. |paşnav2=Arafa |pêşnav2=Hala |tarîx=21 kanûna pêşîn 2015 |sernav=Opinion: As Muslim women, we actually ask you not to wear the hijab in the name of interfaith solidarity |url=https://www.washingtonpost.com/news/acts-of-faith/wp/2015/12/21/as-muslim-women-we-actually-ask-you-not-to-wear-the-hijab-in-the-name-of-interfaith-solidarity/ |roja-gihiştinê=22 kanûna pêşîn 2022 |rojname=Washington Post |ziman=en }}</ref> [[Wêne:PLATE8CX.jpg|thumb|Cilûbergên destpêkê yên jinên ereb; Ew dikare di têgihîştina hin tekezîyên têkildarî [[urf]]ê a Qur'anê de, wek me'ruf û munker û herwiha sinet û bîda li ser cil û bergên jinan ên bijarte, nîşanan peyda bike.]] Lêkolîn nîşan didin ku rêûresmên di Quranê de, ligel qanûnên wekî [[qisas]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=12 tîrmeh 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=29 kanûna paşîn 2022 }}</ref> û bac ([[zekat]]), wekî pêşveçûnek ji rêûresmên erebî yên berî îslamê pêş ketine. Peyvên erebî yên ku tê wateya [[hec]], nimêj ([[Nimêj|''salāt'']]) û xêrxwazî ​​(''zekat'') di nivîsên sefaîtî-erebî yên berî îslamê de têne dîtin​{{Sfn|Al-Jallad|2022|p=41–44, 68}} û ev berdewamî dikare di gelek hûrguliyan de were dîtin, nemaze di hec û [[umre]]yê de.{{Sfn|Dost|2023}} === Wekê çavkaniyeke qanûn û biryarê === {{Gotara bingehîn|Şerîet}} Hejmareke biçûk ji ayetên di Quranê de li ser qaîdeyên giştî yên rêveberî, mîrat, [[zewac]], [[Tawan|sûc]] û ceza ne. Her çend Quran pergaleke taybetî ya rêveberiya qanûnî ferz nake jî, ew di nêzîkî 40 ayetan de tekez li ser adetan dike û edaletê ferman dike. ([[Nehl]]; 90) Rêbazên ku di Quranê de hatine destnîşankirin wekî nîşaneyên têgihîştinên qanûnî yên kontekstî têne hesibandin, wekî ku di hin mînakan de wekî [[qisas]] û diyet bi zelalî tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=2022-01-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=2022-01-29 }}</ref><ref name="tahir2009">{{Jêder-malper |url=http://ndl.ethernet.edu.et/bitstream/123456789/61846/1/Tahir%20Wasti.pdf |sernav=The Application of Islamic Criminal Law in Practice |malper=ndl.ethernet.edu.et |nivîskar=Tahir Wasti }}{{Mirin girêdan|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Daxuyaniya jêrîn di Quranê de wekî qaîdeya giştî ya şahidiyê di fiqiha îslamiyê de tê hesibandin, ji bilî sûc û ceza - mînakî, deyn, kirîn, hwd.; Ey bawermend! Dema ku hûn ji bo demek diyarkirî deynek digirin, wê bi edaletê binivîsin....du mêrên xwe wekî şahid gazî bikin. Ger du mêr neyên dîtin, wê hingê mêrek û du jinên bijartina we dê şahidiyê bikin, ji ber vê yekê heke yek ji jinan ji bîr bike, ya din dikare wê bi bîr bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/en/al-baqarah/282 |sernav=Surah Al-Baqarah – 282 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2024-12-16 |ziman=en }}</ref><ref name="davidpowers">{{Jêder-kovar |paşnav1=Powers |pêşnav1=David S. |sal=1993 |sernav=Islamic Inheritance System: A Socio-Historical Approach |kovar=Arab Law Quarterly |cild=8 |hejmar=1 |rr=13–29 |doi=10.1163/157302593X00285 |jstor=3381490 }}</ref> Wekî mînakek cuda, di [[Eyşe|çîroka gerdenbendî ya Eyşe]] de ku jê re ''Esbab el-Nuzul'' tê gotin ji bo sûreya [[Nûr]]: 11-20, çar şahid ji bo sûcdariya zînayê hewce bûn. Wekî din, ew kesên ku sûcdariyên ku şertên diyarkirî bicîh neanîn dikirin dê bi 80 qamçiyan werin cezakirin. Dadweriya serdemên paşîn destnîşan dike ku divê şahid mêr bin ku hemî sûcên hudud vedihewîne û kesên ku di civakê de ne xwedî pêbawerî û rastgoyî ne (kole, ne-adl; gunehkar, kafir) nikarin li dijî bawermendan şahidiyê bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Crime and Punishment in Islamic Law: Theory and Practice from the Sixteenth to the Twenty-First Century |url=https://archive.org/details/crimepunishmenti0000pete |paşnav1=Peters |pêşnav1=Rudolph |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006 |rr=[https://archive.org/details/crimepunishmenti0000pete/page/53 53]–55 |isbn=978-0-521-79670-5 }}</ref> Wekî din, dadweriya îslamî delîlên mijarên ku wekî tezîr têne pênase kirin nexwest.<ref name="tahir2009" /> Daxuyaniya di Quranê de ku rewşa koleyan di civakê de diyar dike ev e; ''Ma malaket aymanuhum'' tê wateya "ewên ku di destê we yê rastê de ne". Bikaranîna berfireh a koletiyê di cîhana îslamê de heta sedsala dawîn berdewam kiriye, û karanîna bê sinor a cinsî ya koleyên jin, ji bilî çend îstîsnayan wekî ku ew nedikarîn werin deynkirin di qanûnê îslamî yê kevneşopî de, di heman demê de îro pir caran tê gotin ku şerîet gelek mafan dide koleyan û armanc dike ku koletiyê bi demê re ji holê rake. [[Şerîet]] berhevokek ji qanûn û rêzikan e ku ji aliyê şîroveyên zanyaran ên li ser Quran û berhevokên [[hedîs]]an ve hatine afirandin û di nav sedsalan de pêşketiye, li gorî erdnîgarî û civakên cuda diguhere. Mezhebên fiqihê dibistanên têgihîştinê ne ku hewl didin kiryarên ku divê mirov li gorî Quran û hedîsan bikin an jê dûr bisekinin diyar bikin. Cihê hedîsan di qanûndanînê de nakok e; bo nimûne, di mezheba Henefî de, ji bo ku îdia bikin ku tiştek ferz e, divê ew mijar di Quranê de bi zelalî were îfade kirin. Hin ji van encaman dikarin zêdekirina daxuyaniyan, giştîkirinên ji çarçoveyê hatine derxistin û berfirehkirina ferz a çarçoveyê jî nîşan bidin. Ji çend dozên sûc ên ku di Quranê de wekî sûc hatine navnîş kirin,<ref name="AutoN0-18">{{Jêder-kovar |paşnav1=Khasan |pêşnav1=Moh |tarîx=24 gulan 2021 |sernav=From Textuality to Universality: The Evolution of Ḥirābah Crimes in Islamic Jurisprudence |url=https://aljamiah.or.id/index.php/AJIS/article/view/59101 |kovar=Al-Jami'ah: Journal of Islamic Studies |ziman=en |cild=59 |hejmar=1 |rr=1–32 |doi=10.14421/ajis.2021.591.1-32 |issn=2338-557X |roja-gihiştinê=16 çiriya paşîn 2024 |doi-access=free }}</ref> tenê çend ji wan ji hêla pirtûkên klasîk ên şerîetê ve têne cezakirin ku ji aliyê ayetên Quranê ve hatine destnîşankirin û jê re ''qanûnên hudud'' tê gotin. === Eskatolojî === Doktrîna roja dawî û eskatolojî (qedera dawî ya gerdûnê) dikare wekî duyem doktrîna mezin a Quranê were hesibandin.<ref name="watt2">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |url=https://archive.org/details/introductiontoqu0000rbel |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=[https://archive.org/details/introductiontoqu0000rbel/page/31 31]–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Tê texmînkirin ku bi qasî sêyeka yekê Quranê eskatolojîk e ku bi jiyana piştî mirinê di cîhana din de û bi roja darizandinê di dawiya demê de mijûl dibe.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Blackwell Companion to the Qur'an |weşanger=Blackwell |tarîx=2006 |paşnav=Buck |pêşnav=Christopher |çap=2a reimpr. |rûpel=30 |isbn=978-1-4051-1752-4 |nivîsar=Discovering (final destination) |lînka-sernav=iarchive:blackwellcompani00ripp 0 |veditors=Rippin A, etal |lînka-edîtor1= |sernav= }}</ref> Quran nemiriya xwezayî ya [[rih]]ê mirovan îdia nake, ji ber ku hebûna mirovan bi îradeya Xwedê ve girêdayî ye: dema ku ew bixwaze, ew dibe sedema mirina mirovan; û dema ku ew bixwaze, ew wî di vejîna bedenî de ji nû ve vedijîne. [[Wêne:Mortier, Situation du Paradise Terrestre, 1700 Cornell CUL PJM 1014 01.jpg|thumb|Nexşeya Pierre Daniel Huet (1700), cihê Baxçeyê Edenê.]] Di Quranê de baweriya bi jiyana piştî mirinê gelek caran bi baweriya bi Xwedê re tê behs kirin: "Baweriya xwe bi Xwedê û roja dawî bînin"<ref name="haleem">{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Qur'an: themes and style |paşnav=Haleem |pêşnav=Muhammad Abdel |weşanger=I.B. Tauris |sal=2005 |rûpel=82 |isbn=978-1-86064-650-8 |url=https://archive.org/details/understandingqur00abde/page/82 }}</ref> û tekez dikin ku tiştê ku ne gengaz tê hesibandin li ber çavên Xwedê hêsan e. Gelek [[sûre]] wekî 44, 56, 75, 78, 81 û 101 rasterast bi jiyana piştî mirinê ve girêdayî ne û mirovan hişyar dikin ku ji bo roja "nêzîk" a ku bi awayên curbecur tê behs kirin amade bin. Ew wekî 'Roja Qiyametê', 'Roja Dawî', 'Roja Vejînê', an jî bi tenê 'Saet' tê binavkirin. Kêm caran ew wekê 'Roja Cudakirinê' an jî 'Roja Civînê' jî tê binavkirin.<ref name="watt2" /> Her çiqas piraniya mijarên ku di eskatolojiya îslamî de wekî "nîşanên appkalîptîk" têne zanîn li ser çavkaniyên ne-quranî ne, hin referansên di Quranê de pir caran wekî termên apokalîptîk têne fêm kirin, wekên ''fitne'',<ref name=":6">Reeves, J. C. (2005). Trajectories in Near Eastern apocalyptic: a postrabbinic Jewish apocalypse reader (No. 45). Society of Biblical Lit. p. 109</ref><ref name=":5">Cook, (2002). Studies in Muslim apocalyptic, p. 269-306</ref> ''Debba'' (cinawarê dinê), û Gog û Mexûq.<ref name=":5" /> Di dema [[Împeratoriya Mongolî|fetihên mongolan]] de, îbn Ketîr bi tirk û mongolên dîrokî re wan peyaman nas kiriye.<ref name=":5" /> Nivîsên apokalîptîk pir caran kesayetiyên derveyî Quranê yên wekî Deccal û [[Mehdî]] nîşan didin.<ref name=":5" /><ref name="Farhang Dajjal 2017">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2017 |sernav=Dajjāl |ensîklopedî=Encyclopaedia Islamica |weşanger=Brill Publishers |cih=[[Leiden]] and [[Boston]] |paşnavê-edîtor1=Madelung |pêşnavê-edîtor1=Wilferd |doi=10.1163/1875-9831_isla_COM_035982 |issn=1875-9823 |paşnavê-nivîskar=Farhang |pêşnavê-nivîskar=Mehrvash |paşnavê-terciman=Negahban |pêşnavê-terciman=Farzin |paşnavê-edîtor2=Daftary |pêşnavê-edîtor2=Farhad }}</ref> Tê bawer kirin ku Deccal dibe sedema rêwerdana şaş û li ser erdê dibe sedema kaosê, lê di dawiyê de ji aliyê Mehdî an [[Îsa]] ve tê rawestandin ku ji bihuştê vedigere erdê.<ref>Hamid, F.A. (2008). ''The Futuristic Thought of Ustaz Ashaari Muhammad of Malaysia'', p. 209, in I. Abu-Rabi' (ed.) [https://books.google.com/books?id=Sf6HxVjOLPsC ''The Blackwell Companion to Contemporary Islamic Thought'']. Malden: Blackwell Publishing, pp.195–212</ref><ref name="Cook 2021">{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Muslim Apocalyptic |paşnav=Cook |pêşnav=David |lînka-nivîskar= |weşanger=Gerlach Press |sal=2021 |rr=93–104 |isbn=978-3-95994-121-1 |cih=[[Berlin]] and [[London]] |sala-orîjînal=2002 |oclc=238821310 }}</ref> Dema ku dema roja qiyametê tê - ku bi awayekî helbestî tê vegotin - roj hildikişe, stêrk dikevin xwarê, derya dişewitin, çiya dihejînin, mirov ji tirsan direvin û jinên ducanî kurtasî dikin. ([[Tekwîr]] 1-7) Piştre meydanek tê danîn û padîşah an jî xudanê rojê; (māliki yawmi-d-dīn) tê û çokê xwe nîşan dide; awir tirsnak in, yên ku li meydanê kom bûne têne vexwendin ku secdeyê bikin;([[Qelem]] 42-43) pirsa ku tê pirsîn ev e ku çima zarokên jin ên bêguneh hatine kuştin.(Tekwîr 8-9) == Giringiya di îslamê de == [[Wêne:Talismanic Shirt MET ISL108.jpg|thumb|180px|Cileke talîsmanîk, bakurê Hindistanê, Mûzexaneya Metropolî]] Quran dibêje, "Me Quran bi rastî şandiye û bi rastî jî hatiye xwarê"<ref>Binêre:* {{harvnb|Corbin|1993|page=12}} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Quʼran as Text |paşnav=Wild |pêşnav=Stefan |weşanger=Brill |sal=1996 |rr=137, 138, 141, 147 |isbn=978-90-04-09300-3 |cih=Leiden |ref=none }}</ref> û di nivîsa xwe de pir caran îdia dike ku ew bi destê xwedayî hatiye destnîşankirin.<ref name="jenssen2001">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Encyclopedia of the Qurʾān |weşanger=Brill |cih=Leiden |tarîx=2001 |paşnav=Jenssen |pêşnav=H. |paşnavê-edîtor=McAuliffe |pêşnavê-edîtor=Jane Dammen |lînka-edîtor= |cild=1 |rr=127–35 |beş=Arabic Language |sernav= }}</ref> Quran behsa pêşnivîsek nivîskî dike ku axaftina Xwedê berî ku were şandin tomar dike, "tableta parastî" ku bingeha baweriya bi çarenûsê ye jî û misilman bawer dikin ku Quran di [[Şeva Qedrê]] de hatiye şandin an jî dest bi şandina wê kiriye.<ref name="tsonn2">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |url=https://archive.org/details/islambriefhistor0000sonn |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Ji aliyê misilmanên dîndar ve wekî "pîroziya pîrozan"<ref name="AGI1954:74">[[Quran#AGI1954|Guillaume, ''Islam'', 1954]]: r.74</ref> tê rêzgirtin, dengê wê hin kesan ber bi "hêsir û kêfxweşiyê"<ref name="meanings-iii">{{Jêder-kitêb |sernav=The Glorious Qur'an |paşnav1=Pickthall |pêşnav1=M.M. |weşanger=Iqra' Book Center |tarîx=1981 |rûpel=vii |cih=Chicago IL }}</ref> ve dibe, ew sembola fîzîkî ya baweriyê ye, nivîs pir caran wekî talîsman di bûyerên jidayikbûn, mirin û zewacê de tê bikaranîn. Bi kevneşopî, berî destpêkirina xwendina Quranê, destşuştin tê kirin, mirov ji [[Şeytan]]ê lanetkirî xwe dispêre Xwedê, û xwendin bi gotina navên Xwedê, ''Rehman'' û ''Rehîm'' bi hev re bi ''besmela'' tê zanîn destpê dike. Ji ber vê yekê, {{Quote|Divê ew qet di bin pirtûkên din de nebe, lê her tim li ser wan be, dema ku bi dengekî bilind tê xwendin divê mirov qet venexwe an cixare nekişîne, û divê bi bêdengî guh lê bê dayîn. Ew talîsmanek li dijî nexweşî û karesatan e.}}Li gorî Îslamê, Quran peyva Xwedê ye (''Kelām Allah''). Cewhera wê û gelo ew hatiye afirandin an na, bûye mijara nîqaşeke dijwar di navbera zanyarên dînî de;<ref name="WMP1897:54">[[Quran#WMP1897|Patton, ''Ibn Ḥanbal and the Miḥna'', 1897]]: p.54</ref><ref name="Ruthven-192">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam in the World |paşnav1=Ruthven |pêşnav1=Malise |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1984 |rûpel=192 |isbn=978-0-19-530503-6 |url=https://books.google.com/books?id=92lQfWj6_VIC&q=uncreated+quran&pg=PA192 |roja-gihiştinê=28 sibat 2019 }}</ref> û bi tevlêbûna desthilatdariya siyasî di nîqaşan de, hin zanyarên dînî yên misilman ên ku li dijî helwesta siyasî derketin, di serdema xelîfe Memûn û salên piştre de rastî zilma dînî hatin. Misilman bawer dikin ku nivîsara Quranê ya niha bi ya ku ji Muhemmed re hatiye şandin re li hev tê, û li gorî şîrovekirina wan a Quranê 15:9, ew ji gendeliyê tê parastin ("Bi rastî, em in ku Quran şandiye û bi rastî, em ê parêzvanên wê bin").<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and Indian Muslims |nivîskar1=Mir Sajjad Ali |weşanger=Kalpaz Publications |sal=2010 |rûpel=21 |isbn=978-81-7835-805-5 |nivîskar2=Zainab Rahman }}</ref> Misilman Quranê wekî nîşanek pêxembertiya Muhemmed û rastiya dînê dibînin. Ji ber vê sedemê, di civakên îslamî yên kevneşopî de, girîngiyek mezin ji zarokan re dihatiye dayîn ku Quranê jiber dikin, û ew kesên ku tevahiya Quranê jiber dikirin bi sernavê hafiz dihatin rûmetdar kirin. Heta îro jî, "bi milyonan mirov rojane serî li Quranê didin da ku kiryarên xwe rave bikin û xwestekên xwe rewa bikin"<ref name="Guessoum-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=Guessoum |pêşnav1=Nidhal |tarîx=June 2008 |sernav=ThE QUR'AN, SCIENCE, AND THE (RELATED)CONTEMPORARY MUSLIM DISCOURSE |url=https://www.academia.edu/1447032 |kovar=Zygon |cild=43 |hejmar=2 |rûpel=411+ |doi=10.1111/j.1467-9744.2008.00925.x |issn=0591-2385 |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 |doi-access=free }}</ref> an jî wê wekî çavkaniyeke zanistî dibînin.<ref name="SARDAR-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=SARDAR |pêşnav1=ZIAUDDIN |tarîx=21 tebax 2008 |sernav=Weird science |url=https://www.newstatesman.com/books/2008/08/quran-muslim-scientific |kovar=New Statesman |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 }}</ref> Misilman bawer dikin ku Quran peyvên rastîn ên Xwedê ne, kodek jiyanê ya temam,<ref name="Carroll-Q-H">{{Jêder-malper |url=https://www.world-religions-professor.com/quran.html |sernav=The Quran & Hadith |malper=World Religions |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2019 |paşnav1=Carroll |pêşnav1=Jill }}</ref> wehiya dawî ji bo mirovahiyê, berhemeke rêberiya îlahî ye ku bi rêya [[Cibrayîl]] ji [[Muhemmed]] re hatiye eşkerekirin.<ref name="LivRlgP338">{{Jêder-kitêb |sernav=Living Religions: An Encyclopaedia of the World's Faiths |paşnav=Fisher |pêşnav=Mary Pat |lînka-nivîskar= |weşanger=I. B. Tauris Publishers |tarîx=1997 |rûpel=338 |çap=Rev. |cih=London }}</ref><ref>Watton, Victor (1993), ''A student's approach to world religions: Islam'', Hodder & Stoughton, p. 1. {{ISBN|978-0-340-58795-9}}</ref><ref name="Lambert">{{Jêder-kitêb |sernav=The Leaders Are Coming! |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Gray |weşanger=WestBow Press |tarîx=2013 |rûpel=287 |isbn=978-1-4497-6013-7 |url=https://books.google.com/books?id=sV0mAgAAQBAJ&pg=PA287 }}</ref> Ji aliyekî din ve, di civaka misilmanan de tê bawerkirin ku têgihîştina wê ya tevahî tenê bi kûrahiyên ku di zanistên bingehîn û dînî de hatine bidestxistin mimkun e ku [[alim]] ([[Şiîtî|îmamên şiî]])<ref>{{harvnb|Corbin|1993|p=30}}</ref> dikarin wekî "warisên pêxemberan" bigihîjin wan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sunnah.com/abudawud:3641 |sernav=Book 26, Hadith 1 Chapter: Regarding the virtue of knowledge |tarîx=2024-08-31 }}</ref> Ji ber vê sedemê, xwendina rasterast a Quranê an sepandinên li ser wergerên wê yên rastîn wekî pirsgirêk têne hesibandin ji bilî hin koman wekî [[Qurantî|qurannas]] ku difikirin ku Quran pirtûkek bêkêmasî û zelal e; û [[tefsîr]]/[[fiqih]] têne pêş da ku têgihîştinên tê de rast bikin. Bi rêbazeke klasîk, zanyar dê ayetên Quranê di çarçoveya ku di wêjeya îslamî de wekî sebeb el-nuzul tê binavkirin, û herwiha ziman û zimannasiyê nîqaş bikin; dê wê ji fîlterên wekî muhkam û muteşabih, nasîx û betalkirî derbas bikin; dê îfadeyên girtî vekin û hewl bidin ku bawermendan rêber bikin. Di wergerên Quranê de standardîzasyon tune ye,<ref name="files.eric.ed.gov">{{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1128456.pdf |sernav=Translation of the Holy Quran: A Call for Standardization }}</ref> û şîrove ji skolastîk a kevneşopî bigire heya têgihîştinên rastnivîs-[[Selefîtî|selefîst]] bigire heya ezoterîk-[[sofîtî]], heya şîrovekirina nû û laîk li gorî kûrahiya zanistî ya kesane û meylên zanyaran diguherin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |sernav=Postmodernism Approach in Islamic Jurisprudence (Fiqh) |tarîx=2024-08-31 |roja-gihiştinê=2 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240830223711/https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |roja-arşîvê=30 tebax 2024 }}</ref> === Di îbadetê === {{Gotara bingehîn|Nimêj}} Sûreya [[Fatîhe|Fatîhê]], sûreya yekem a Quranê, di her rekatê nimêjê de û di hin caran de bi tevahî tê xwendin. Ev sûre ku ji heft ayetan pêk tê, sûreya Quranê ya herî zêde tê xwendin e:{{Deng|filename=Chapter 1, Al-Fatiha (Mujawwad) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|title=''Fatîhe''|pos=right|description=Vegotina Fatîhe|format=[[Mp3]]}}{{Quote|{{Script|Arab|بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِٱلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلْعَٰلَمِينَٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِمَٰلِكِيَوْمِ ٱلدِّينِإِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُٱهْدِنَا ٱلصِّرَٰطَ ٱلْمُسْتَقِيمَصِرَٰطَ ٱلَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ ٱلْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا ٱلضَّآلِّينَ}} |Bi Navê Xwedayê Dilovan, yê Taybetê Dilovan. [Hemî] pesn ji Xwedê re, Xudanê cîhanan —Bêhempa Dilovan, Taybetê Dilovan, Serwerê Roja Cezayê be. Em te dihebînin û em ji te alîkariyê dixwazin. Me ber bi rêya rast ve rêber bike —Riya wan kesên ku te qencî li wan kiriye, ne ya wan kesên ku xezeba [Xwe] çêkirine an jî yên ku rêya xwe winda kirine.}}Beşên din ên bijartî yê Quranê jî di duayên rojane de têne xwendin. Sûreya [[Îxlas]] di rêza duyem a xwendina Quranê de ye, ji ber ku li gorî gelek çavkaniyên pêşîn, Muhemmed gotiye ku Îxlas bi qasî sêyeka tevahiya Quranê ye.<ref>Seyyed Hossein Nasr (2015), ''The Study Quran'', HarperCollins, r. 1578.</ref> {{Quote|{{Script|Arab| قُلۡ هُوَ ٱللَّهُ أَحَدٌ ٱللَّهُ ٱلصَّمَدُ لَمۡ یَلِدۡ وَلَمۡ یُولَدۡ وَلَمۡ یَكُن لَّهُۥ كُفُوًا أَحَدُۢ }}|Bêje, ˹Ey Pêxember, "Ew Xwedê ye-Yek û Neparçekirî; Xwedê-Parêzvanê ku hemû hewcedarê wî ne. Qet ne dûndana wî hene, û ne jî ji dayik bûye. Û tu kes bi Wî re nayê hember kirin."}}Rêzgirtina ji bo nivîsa Quranê ji bo gelek misilmanan elementek girîng a baweriya dînî ye, û Quran bi rêzdarî tê pêşwazîkirin. Li ser bingeha kevneşopiyê û şîrovekirineke rasteqîne ya Quranê 56:79 ("kes nikare dest bide ji bilî yên paqij"), hin misilmanan bawer dikin ku divê ew berî destdayîna nusxeyek Quranê bi avê ([[Destnimêj|wûdû]] an xusil) paqijkirineke ayînî bikin, her çend ev nêrîn ne gerdûnî ye. Nusxeyên kevnar ên Quranê di nav qumaşê de têne pêçandin û ji bo demek nediyar li cîhek ewle têne hilanîn, di mizgeft an goristana misilmanan de têne veşartin, an jî têne şewitandin û axa wan tê veşartin an jî li ser avê tê belavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2012/02/afghan_quran_burning_protests_what_s_the_right_way_to_dispose_of_a_quran_.html |sernav=Afghan Quran-burning protests: What's the right way to dispose of a Quran? |malper=Slate Magazine |tarîx=22 sibat 2012 }}</ref> Dema nimêjê, Quran tenê bi erebî tê xwendin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Literacy and Development: Ethnographic Perspectives |paşnav=Street |pêşnav=Brian V. |lînka-nivîskar= |tarîx=2001 |rûpel=193 }}</ref> Di îslamê de, piraniya dîsîplînên rewşenbîrî, di nav de teolojiya îslamî, [[Felsefeya îslamê|felsefe]], [[Sofîtî|mîstîsîzm]] û [[fiqih]], bi Quranê re mijûl bûne an jî bingeha xwe di hînkirinên wê de digirin. Misilman bawer dikin ku xutbe an xwendina Quranê bi xelatên îlahî yên ku bi awayên curbecur wekî ''ajr'', [[Sewab|''sewab'']], an ''hesenat'' têne binavkirin, tê xelat kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch and Their Gods |paşnav1=Sengers |pêşnav1=Erik |tarîx=2005 |rûpel=129 }}</ref> === Di hunera îslamî de === Quran herwiha îlhama hunerên îslamî û bi taybetî hunerên quranî yên bi navê xemilandin û ronîkirinê daye. Quran qet bi wêneyên mecazî nehatiye xemilandin, lê gelek Quran bi şêweyên xemilandî yên li qiraxên rûpelê, an di navbera rêzan de an jî di destpêka sûreyan de pir hatine xemilandin. Ayetên îslamî di gelek medyayên din de, li ser avahiyan û li ser tiştên bi her mezinahî, wekî çirayên mizgeftê, karên metalî, seramîk û rûpelên yekane yên xemilandinê ji bo ''muraqqa'' an albûman xuya dibin. <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Brooklyn Museum - Calligraphy - 3.jpg|Xweşnivîs, sedsala 18an, Muzexaneya Brooklyn File:Quran inscriptions on wall, Lodhi Gardens, Delhi.jpg|Nivîsarên quranî, mizgefta Bara Gumbad, [[Delhî]], [[Hindistan]]. File:Mosque lamp Met 91.1.1534.jpg|Çirayeke mizgeftê ya tîpîk, ji cama enamelkirî, bi ayeta an-Nûr an jî "Ayeteke Ronahîyê" (24:35). File:Muhammad ibn Mustafa Izmiri - Right Side of an Illuminated Double-page Incipit - Walters W5771B - Full Page.jpg|Hunera xemilandina rûpelên Quranê, serdema osmanî. File:Mausolées du groupe nord (Shah-i-Zinda, Samarcande) (6016470147).jpg|Ayetên Quranê, tirbeya Şahizinda, [[Semerkand]], [[Ûzbêkistan]]. File:4.8-17-1990-Guld-koranside-recto-og-verso.jpg|Pelên Qur'anê bi zêr hatine nivîsandin û bi mîyaka qehweyî hatine konturkirin, bi formateke horizontî ya ku li gorî xelîgrafiya kufîkî ya klasîk e ku di dema xelîfeyên destpêkê yên [[Xanedana Ebasiyan|ebasî]] de gelemperî bû. File:Quran rzabasi1.JPG|Qurana ji sedsala 9an di muzexaneya Reza Ebasî File:Shikastah script.jpg|Nivîsa ''Shikasta nastaliq'', sedsalên 18-19î </gallery> == Xwendin == [[Wêne:Men reading the Koran in Umayyad Mosque, Damascus, Syria.jpg|thumb|Zilam Quranê dixwînî, Mizgefta Emewî, [[Şam]]]] === Qanûnên xwendinê === {{Gotara bingehîn|Tecwîd}} Xwendina rast a Quranê mijara dîsîplînek cuda ye bi navê [[tecwîd]] ku bi hûrgilî diyar dike ka Quran çawa were xwendin, her hece çawa were bilêvkirin, hewcedariya balkişandina li ser cihên ku divê rawestin hebe, li ser elîsyonan, li ku derê divê bilêvkirin dirêj an kurt be, li ku derê divê tîp bi hev re werin dengdan û li ku derê divê ji hev cuda werin girtin, û hwd. Dikare were gotin ku ev dîsîplîn qanûn û rêbazên xwendina rast a Quranê lêkolîn dike û sê warên sereke vedihewîne: bilêvkirina rast a [[dengdar]] û [[dengdêr]] (vegotina fonemên Quranê), qaîdeyên rawestanê di xwendinê de û ji nû ve destpêkirina xwendinê, û taybetmendiyên muzîkal û melodîk ên xwendinê.<ref name="Routledge-2006">{{Jêder |sernav=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |tarîx=2006 |cih=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |weşanger=Routledge }}:{{Bulleted list|"Art and the Qur'an" ji Tamara Sonn, rr. 71–81;|"Reading," ji Stefan Wild, rr. 532–35.}}</ref> Ji bo dûrketina ji bilêvkirina xelet, xwendevan bernameyek perwerdehiyê bi mamosteyekî pispor dişopînin. Du metnên herî populer ên ku wekî referans ji bo qaîdeyên tecwîdê têne bikaranîn Metn el-Cezerî ya [[Îbn Cezerî]]<ref name="ilm-gate-jazari">{{Jêder-malper |url=https://www.ilmgate.org/the-great-imam-of-qiraah-muhammad-ibn-al-jazari/ |sernav=The Great Imām of Qirā'ah: Muhammad Ibn al-Jazari |malper=IlmGate |tarîx=21 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=9 îlon 2020 |paşnav1=Thānawi |pêşnav1=Qāri Izhār }}</ref> û Tuhfet el-Etfal ya Silêman el-Cemzûrî ne. Xwendina çend xwendevanên misirî, wek [[Muhemmed Sidiq Minşewî|Minşewî]], Xûseyrî, [[Ebdulbasit Ebdussemed|Ebdulbasit]], Mistefa Îsmaîl, di pêşxistina şêwazên xwendinê yên heyî de pir bi bandor bûn.<ref name="big44">{{Jêder-kitêb |sernav=In Music and Play of Power in the Middle East |paşnav1=Frishkopf |pêşnav1=Michael |weşanger=Routledge |tarîx=28 kanûna pêşîn 2009 |isbn=978-0-7546-3457-7 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor1=Nooshin |pêşnavê-edîtor1=Laundan |beş=Mediated Qur'anic Recitation and the Contestation of Islam in Contemporary Egypt |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519171344/https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |roja-arşîvê=19 gulan 2020 |urlya-beşê=https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |via=pdfslide.net }}</ref>{{rp|83}} Başûrê Rojhilatê Asyayê bi xwendina asta cîhanî tê nasîn ku di populerbûna xwendevanên jin ên wek Maria Ulfah a [[Cakarta]]yê de diyar dibe.<ref name="Routledge-2006" /> Îro, girse salonên pêşbirkên xwendina Quranê yên giştî tijî dikin.<ref name="big43">{{Jêder-malper |url=https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |sernav=Best Quran Recitation Competition for Students Planned in Egypt |malper=iqna.ir |tarîx=4 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519023215/https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |roja-arşîvê=19 gulan 2020 }}</ref> Bi gelemperî du celebên xwendinê hene (li gorî leza xwendinê): * ''Murattal'' xwendinek bi leza navîn e, ji bo xwendin û pratîkê tê bikaranîn. * ''Mucewwad'' behsa xwendineke hêdîtir dike ku hunereke teknîkî ya bilind û modûlasyona melodîk bikar tîne, wekî di performansên giştî de ji hêla pisporên perwerdekirî ve. Ew ji bo temaşevanan tê rêve kirin û bi wan ve girêdayî ye, ji ber ku xwendevanê ''mucewwadê'' dixwaze guhdaran tevlî bike.<ref name="nelson">{{Jêder-kitêb |sernav=The art of reciting the Qur'an |url=https://archive.org/details/artofrecitingqur0000nels |paşnav=Nelson |pêşnav=Kristina |weşanger=American Univ. in Cairo Press |sal=2001 |isbn=978-977-424-594-7 |çap=New |cih=Cairo [u.a.] }}</ref> === Xwendinên guherbar === [[Wêne:Qur'an folio 11th century kufic.jpg|thumb|Rûpelê Quranê bi nîşanên dengdariyê]] Xwendinên guherbar ên Quranê cureyek ji guherbarên nivîsê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Textual Criticism and Qur'an Manuscripts |paşnav=Small |pêşnav=Keith E. |weşanger=Lexington Books |tarîx=2011 |rr=109–111 |isbn=978-0-7391-4291-2 }}</ref> Li gorî Melchert (2008), piraniya nakokiyan bi dengdêrên ku têne peyda kirin ve girêdayî ne, piraniya wan bi awayekî ne mimkun cudahîyên devokî nîşan didin û nêzîkî yek ji heşt nakokiyan bi danîna xalan li jor an jêr xêzê ve girêdayî ye.<ref name="Melchert">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2008 |sernav=The Relation of the Ten Readings to One Another |kovar=Journal of Quranic Studies |cild=10 |hejmar=2 |rr=73–87 |doi=10.3366/e1465359109000424 }}</ref> Nasser xwendinên guherbar di bin cureyên cuda de dabeş dike, di nav de dengdêrên navxweyî, dengdêrên dirêj, duqatbûn (şedetî), asîmîlasyon û alternatîf.<ref name="nasser">{{Jêder-kitêb |sernav=The Transmission of the Variant Readings of the Quran: The Problem of Tawatur and the Emergence of Shawdhdh |paşnav=Hekmat Nasser |pêşnav=Shady |weşanger=Brill Academic Pub |sal=2012 |isbn=978-90-04-24081-0 }}</ref> Destnivîsên pêşîn ên Quranê nîşan tunebûn, ji ber vê yekê gelek xwendina gengaz bi heman metna nivîskî dihatin vegotin. Zanyarê misilman ê sedsala 10ê ji [[Bexda]]yê, îbn Mucahîd, bi danîna heft xwendinên metnî yên qebûlkirî yên Quranê navdar e. Wî xwendinên curbecur û pêbaweriya wan lêkolîn kiriye û heft xwendevanên sedsala 8an ji bajarên [[Meke]], [[Medîne]], [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]ê hilbijartin. Îbn Mucahîd rave nekir çima wî heft xwendevan hilbijartin, li şûna şeş an deh, lê ev dibe ku bi kevneşopiyeke pêxemberî (gotina Muhemmed) ve girêdayî be ku radigihîne ku Quran di heft ''ehrufan'' de hatiye daketin. Îro, xwendinên herî populer ew in ku ji hêla Hafs (m. 796) û Warş (m. 812) ve têne veguheztin ku li gorî du ji xwendevanên îbn Mucahîd, Asim ibn Ebî el-Nejud (Kufe, m. 745) û Nafiʽ el-Medanî (Medîne, m. 785) ve têne vegotin. Qurana standard a [[Qahîre]]yê pergalek berfireh a nîşanên dengdêrên guherandî û komek sembolên zêde ji bo hûrguliyên piçûk bikar tîne û li ser xwendina Asim, xwendina Kufa ya sedsala 8an, hatiye damezrandin. Ev çap bûye standard ji bo çapkirinên nû ên Quranê.<ref name="melchert2">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2000 |sernav=Ibn Mujahid and the Establishment of Seven Qur'anic Readings |kovar=Studia Islamica |hejmar=91 |rr=5–22 |doi=10.2307/1596266 |jstor=1596266 }}</ref> Carinan, Quranek kevin lihevhatî bi xwendinek taybetî re nîşan dide. Destnivîsek sûrî ji sedsala 8an tê xuyang kirin ku li gorî xwendina zanyarê ereb îbn Emîr ed-Dîmeşkî hatiye nivîsandin.<ref name="dutton">{{Jêder-kovar |paşnav=Dutton |pêşnav=Yasin |sal=2001 |sernav=An Early Mushaf According To The Reading Of Ibn ʻAmir |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=3 |hejmar=2 |rr=71–89 |doi=10.3366/jqs.2001.3.1.71 }}</ref> Lêkolînek din destnîşan dike ku ev destnivîs dengê herêma [[Hims]]ê hildigire.<ref name="rabb">{{Jêder-kovar |paşnav=Rabb |pêşnav=Intisar |lînka-nivîskar= |sal=2006 |sernav=Non-Canonical Readings of the Qur'an: Recognition and Authenticity (The Ḥimṣī Reading) |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=8 |hejmar=2 |rr=88–127 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.84 }}</ref> Li gorî [[Îbn Teymiye]], nîşankerên dengbêjiyê yên ku dengên dengdêrên taybetî ([[hereke]]) nîşan didin, di jiyana [[sehabe]]yên dawîn de di metna Quranê de hatine zêdekirin. == Wergerên Qur'anê == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Wergerandina Quranê her tim pirsgirêk û dijwar bûye. Gelek kes dibêjin ku nivîsa Quranê nikare bi zimanekî an formeke din were hilberandin.<ref name="slate">{{Jêder-malper |url=http://www.slate.com/id/2204849/?from=rss |sernav=How To Read the Quran |malper=Slate |tarîx=20 çiriya paşîn 2008 |roja-gihiştinê=21 çiriya paşîn 2008 |paşnav=Aslan |pêşnav=Reza |lînka-nivîskar= }}</ref> Peyveke erebî dikare li gorî çarçoveyê xwedî gelek wateyan be, ev yek jî wergerandina rast dijwar dike.<ref name="Fatani-2006">{{Jêder |paşnav=Fatani |pêşnav=Afnan |sernav=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |tarîx=2006 |rr=657–69 |beş=Translation and the Qur'an |cih=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |weşanger=Routledge }}</ref> Wekî din, yek ji mezintirîn zehmetiyên di têgihîştina Quranê de ji bo kesên ku zimanê wê nizanin, li hember guhertinên di karanîna zimannasî de di nav sedsalan de, wergerên semantîk (wateyan) in ku beşdariyên wergêr di nivîsa têkildar de li şûna yên rastîn vedihewînin. Her çend beşdariyên nivîskar pir caran di nav parantezan de têne danîn û cuda têne nîşandan jî, dibe ku meylên takekesî yên nivîskar di têgihîştina nivîsa sereke de jî derkevin pêş. Ev lêkolîn raman û heta xirabûnên<ref>{{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED613311.pdf |sernav=Itineraries in the Translation History of the Quran: A guide for Translation Students |malper= |roja-gihiştinê=22 tebax 2024 |jêgirtin= |paşnav1=Al-Jarf |pêşnav1=Reima |rûpel=5 |cih=University of Tartu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jspt.ir/article_167055_d4455677421c8d1c8ab05b048e5fb3a9.pdf |sernav=Ideologic Presuppositions Behind Translation: A Case Study of the Orientalist English Translations of the Quran |tarîx=2024-08-31 }}</ref> ku ji ber herêm, [[Mezhebên îslamê|mezheb]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/19576529.pdf |sernav=The ideological factor in the translation of sensitive issues from the Quran into English, Spanish and Catalan |tarîx=2024-08-31 |roja-gihiştinê=22 tebax 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240822074223/https://core.ac.uk/download/pdf/19576529.pdf |roja-arşîvê=22 tebax 2024 }}</ref> perwerde, bîrdozî û zanîna mirovên ku ew çêkirine çêdibin, dihewînin, û hewldanên gihîştina naveroka rastîn di hûrguliyên cildên şîroveyan de noq dibin. Ev xirabûn dikarin xwe di gelek warên bawerî û pratîkan de wekî hicab nîşan bidin. Bi rastî, her şîrovekirin û wergerandina nû ya Quranê bi xwezayî ji nû ve sazkirinek semantîkî ya nû ya wê vedihewîne. Kevneşopiya îslamî herwiha dibêje ku werger ji bo Negusê Habeşistanê û [[Împeratoriya Bîzansê|împeratorê bîzansî]] [[Hêraklês]] hatine kirin, ji ber ku her duyan jî nameyên ji Muhemmed wergirtine ku ayetên ji Quranê dihewînin.<ref name="Fatani-2006" /> Di sedsalên pêşîn de, destûrdayîna wergeran ne pirsgirêk bû, lê gelo mirov dikare wergeran di nimêjê de bikar bîne. Quran ji bo piraniya zimanên [[Afrîka|afrîkî]], [[asya]]yî û [[Ewropa|ewropî]] hatiye wergerandin.<ref name="leaman">{{Jêder-kitêb |sernav=The Qur'an: an Encyclopedia |weşanger=Routledge |sal=2006 |isbn=978-0-415-32639-1 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |url=https://archive.org/details/quranencyclopedi2006unse |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Wergera yekem ê Quranê [[Selmanê Farisî]] bû ku di sedsala heftem de sûreya [[Fatîhe]] wergerand [[Zimanê farisî|farisî]].<ref>An-Namawi, ''Al-Majmu{{'}}'', (Cairo: Matba'at at-Tadamun n.d.), 380.</ref> Wergereke din a Quranê di sala 884an de li Elwar (Sind, [[Hindistan]], niha [[Pakistan]]) bi fermana Ebduleh bîn Omer bîn Ebdulezîz li ser daxwaza Raja Mehrukê Hindû hate temam kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.monthlycrescent.com/understanding-the-quran/english-translations-of-the-quran/ |sernav=English Translations of the Quran |xebat=Monthly Crescent |tarîx=July 2009 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140429213509/http://www.monthlycrescent.com/understanding-the-quran/english-translations-of-the-quran/ |roja-arşîvê=29 nîsan 2014 }}</ref> Yekem wergerên temam ên Quranê yên ku bi tevahî hatine îspatkirin, di navbera sedsalên 10 û 12an de bi zimanê [[Zimanê farisî|farisî]] hatine kirin. Qiralê semanî, Mensûr I (961–976), ferman da komek alimên ji [[Xorasan]]ê ku Tefsîr Teberî ku di destpêkê de bi zimanê [[Zimanê erebî|erebî]] bû, wergerînin farisî. Piştre, di sedsala 11an de, yek ji xwendekarên Ebû Mensûr Ebdulleh el-Ensarî [[tefsîr]]eke temam a Quranê bi farisî nivîsand. Di sedsala 12an de, Necmeddîn Ebû Hefs el-Nesefî Quran wergerand farisî.<ref>C.E. Bosworth. Encyclopedia of Islam 2nd ed, Brill. "Al-Tabari, Abu Djafar Muhammad b. Djarir b. Yazid", çap. 10, r. 14.</ref> Destnivîsên her sê pirtûkan mane û çend caran hatine weşandin. Di sala 1936an de, wergerên bi 102 zimanan dihatin zanîn.<ref name="Fatani-2006" /> Di sala 2010ê de, ''Hürriyet Daily News and Economic Review'' ragihand ku Quran bi 112 zimanan di 18em Pêşangeha Quranê ya Navneteweyî de li [[Tehran]]ê hatiye pêşkêş kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=More than 300 publishers visit Quran exhibition in Iran |rojname=Hürriyet Daily News and Economic Review |tarîx=12 tebax 2010 |url =http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=more-than-300-publishers-visit-koran-exhibition-in-iran-2010-08-12 |roja-gihiştinê=12 tebax 2010 }}</ref> Wergera Quranê ya Robert of Ketton a sala 1143an ji bo Peterê Renerable, ''Lex Mahumet pseudoprophete'', yekem wergera bo zimanekî rojavayî ([[Zimanê latînî|latînî]]) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: A Thousand Years of Faith and Power |paşnav=Bloom |pêşnav=Jonathan |weşanger=Yale University Press |sal=2002 |rûpel=[https://archive.org/details/isbn_9780300094220/page/42 42] |isbn=978-0-300-09422-0 |cih=New Haven |url=https://archive.org/details/isbn_9780300094220 |nivîskar2=Blair, Sheila |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Alexander Ross di sala 1649an de, ji wergera [[Zimanê fransî|fransî]] ya ''L'Alcoran de Mahomet'' (1647) ya Andre du Ryer, yekem wergera îngilîzî pêşkêş kir. Di sala 1734an de, George Sale yekem wergera akademîk a Quranê bo [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] çêkiriye; yek ji wan ji hêla Richard Bell ve di sala 1937an de, û yek jî ji aliyê Arthur John Arberry ve di sala 1955an de hatiye çêkirin. Her çend hemû ev wergêr ne ji aliyê misilmanan bûn jî, gelek werger ji aliyê misilmanan ve hatine çêkirin: wergerên inglîzî yên nû û navdar ên ji aliyê misilmanan ve wergera ''The Oxford World Classics'' a Muhammad Abdel Haleem, ''The Clear Quran'' a Mustafa Khattab, wergera Sahih International û gelekên din dihewîne. Wekî wergerên [[Încîl]]ê, wergêrên inglîzî carinan peyv û avahiyên inglîzî yên kevn li ser hevwateyên wan ên nû an kevneşopî tercîh kirine; bo nimûne, du wergêrên ku pir têne xwendin, Ebdulleh Yûsif Elî û [[Marmaduke Pickthall]], li şûna "you" ya gelemperîtir, pirjimar û yekjimar "ye" û "thou" bikar tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://readquranonline.info/surah003.html |sernav=Al-i-Imran (The Family of Imran) Part 1 |malper=Read Quran Online |roja-gihiştinê=21 çiriya paşîn 2010 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101118015724/http://www.readquranonline.info/surah003.html |roja-arşîvê=18 çiriya paşîn 2010 }}</ref> Wergera herî kevin a Gurmuxî ya Qurana Şerîf li gundê Lande yê navçeya Moga ya Puncabê, li [[Hindistan]]ê hatiye dîtin ku di sala 1911ê de hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Pal |pêşnav=Amaninder |tarîx=5 gulan 2016 |sala-orîjînal=4 April |sernav=Gurmukhi translation of Quran traced to Moga village |url=http://www.tribuneindia.com/news/punjab/gurmukhi-translation-of-quran-traced-to-moga-village/232193.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160506011533/http://www.tribuneindia.com/news/punjab/gurmukhi-translation-of-quran-traced-to-moga-village/232193.html |roja-arşîvê=6 gulan 2016 |roja-gihiştinê=26 tebax 2016 |xebat=The Tribune }}</ref> <gallery mode="packed" widths="200px" heights="200px"> Page from the Qur'an of Sultan Ibrahim (TKS EH 209).jpg|Nivîsara Quranê ya 1091ê bi tîpên qalind û werger û şîroveyên farisî bi tîpên siviktir.<ref>{{Cite web|author=Alya Karame|title=Qur'ans from the Eastern Islamic World between the 4th/10th and 6th/12th Centuries |url=https://era.ed.ac.uk/bitstream/handle/1842/28999/Karame2018%20text.pdf?sequence=2&isAllowed=y |website=The University of Edinburgh |page=109|language=en}}</ref> Wêne:Ilkhanid Quran.jpg|Qurana erebî bi wergera farisî ya xêzikî ya serdema îlxaniyan Wêne:Alcoran de Mahomet 1647.jpg|Yekem Qurana çapkirî bi zimanekî gelêrî yê ewropî: , André du Ryer, 1647 Wêne:Koran by Megerlein 1772.jpg|Rûpela sernavê ya yekem wergera almanî (1772) a Quranê Wêne:Chinese quran.jpg|Ayetên 33 û 34 ji sûreya [[Yasîn]] di vê wergera [[Zimanê çînî|çînî]] ya Quranê de </gallery> == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] * [[Çar pirtûk di îslamê de]] * [[Ehlê Pirtûkê]] * [[Qurantî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Projeyên din|commons=Yes|author=Yes|wikt=Yes|voy=|species=Yes}} * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://cudl.lib.cam.ac.uk/collections/islamic Çend Quranên dîjîtal di Pirtûkxaneya Dîjîtal a Zanîngeha Cambridge de hene] * [http://openn.library.upenn.edu/Data/0031/html/2017_232_1.html 2017-232-1 al-Qurʼān. / القرآن at OPenn] {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] [[Kategorî:Wêjeya li ser wêjeyê]] 91cc57a5htznlcgwdawn1tdk9hkcq1l 0 2904 2095974 1911979 2026-09-27T04:35:14Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095974 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} [[Wêne:Metz-Fernbedienungen.jpg|thumb|Dûresazên [[Metz]] RM14 û RM 17 (2013)|359x359px]] '''Dûresez''' amûra ji dûr ve sazkirina [[televizyon]] û hwd ne. Mînak ji bo mirov ji dûr ve kanala televizyonê biguherîne, mirov dûresazê bi kar tîne. {{Kontrola otorîteyê}} {{Teknolojî-şitil}} [[Kategorî:Elektronîka mezêxeran]] [[Kategorî:Teknolojî]] [[Kategorî:Dahênên brîtanî]] s7ejqrqem0njahi8yzz18mt5b4pzqy6 0 6146 2095910 2042866 2026-09-26T13:11:43Z MikaelF 935 /* Berhem */ 2095910 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Îbrahîm Ehmed'''<ref>[[Mehmed Uzun]] (1995). [[Antolojiya edebiyata kurdî]], 1. [[Tümzamanlaryayıncılık]], [[Stembol]]. r. 329-341</ref> (bi tîpguherîna îngilîzî ji alfabeya [[erebî]]: ''Ibrahim Ahmad'', jdb. 6 adar{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} 1914an<ref name=":0"> [[Mahmud Onder]] (2000). Rewşenbîr û siyasetmedarê kurd Îbrahîm Ehmed çû ber dilovaniya xwedê. [[Azadiya Welat]], 220:2000, r. 7.</ref>, li [[Silêmanî|Silêmaniyê]] - m. 8ê nîsana 2000î li [[London]], [[Brîtanya]]<ref name=":0"/>, [[Siyasetmedar|siyasetvan]] û [[nivîskar]]ekî [[kurd]] bû. Ew pêşî di [[PDK]]ê de bû lê paşî bû yek ji damezrînerên [[YNK]]ê. == Jînenîgarî == Di sala 1937an de zanîngeha Bexdayê, beşa hiqûqê qedandiye û di heman salê de dest bi karê parêzgeriyê kiriye. Piştî pênc salan li Kerkûkê bû dadger. Îbrahîm Ehmed û nivîskarê kurd [[Alaedîn Succadî]] bi dirêjiya 16 salan kovara [[Gelawêj (kovar)|Gelawêj]] derdixin.<ref name=":0"/> Ji 1958an û pê ve sê salan mîna nûnerê fermî yê PDKê xebatên siyasî didomîne û di heman demê de sernivîskariya rojnameya [[Xebat (rojname)|Xebat]] dike. Di 1975an de ew koçî Londonê dike. == Berhem == Îbrahîm Ehmedî yekem [[roman (wêje)|romana]] bi [[zarava]]yê [[soranî]] nivîsî û navê wê romanê [[Janî Gel]] ([[Jana Gel]]) e. Romana wî ya bi navê Jana Gel ji alî [[Elîşêr]] ve{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}}/[[Ziya Avcî]])<ref>[[Salîha Ayata]] (2020). "Jana Camêrekî!.", Xwebûn, 29:2020, r. 5.</ref> hatiye wergerandin kurmancî.<ref name=":0"/> == Mirin == Îbrahîm Ehmed di 8ê nîsana 2000î de li Londonê wexer kir. Ew zewicî bû û bavê şeş zarokan bû.<ref name=":0"/> Keça Îbrahîm Ehmedî, [[Hêro Îbrahîm Ehmed|Hêro]] Xanim jina [[serokkomar]]ê şeşem ê [[Iraq]]ê û sekreterê giştî yê [[YNK]]ê [[Celal Talabanî]] ye.<ref>{{en}} [http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7382641.stm Iraqi first lady survives bombing]</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} {{Siyasetmedar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1914]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 20an]] [[Kategorî:Malbata Talebanî]] [[Kategorî:Mirin 2000]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Silêmaniyê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] l7n2eufhu1566v8kyuofj53x8rklway 0 7652 2095983 1922631 2026-09-27T04:44:48Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095983 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = | wêne = Ebdulla Peşêw (cropped).jpg | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | navê_din = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn sal|1946}} | cihê_jidayikbûnê = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | pîşe = Helbestvan | salên_çalak = | serdem = | berhem = | tevger = | şêwe = | ziman = | hevjîn = | xelat = | malper = {{URL|http://www.pashew.com/kurdish/|Malpera nivîskar}} | mijar = }} '''Ebdulla Peşêw''' an '''Evdila Peşêw''' helbestvanekî [[kurd]] e ku bi zaravayê soranî dinivîse. Di salên 1960an de tev li [[şoreşa başûr]] dibe, demekî [[pêşmerge]]tiyê dike, pişt re derdikeve derveyî welêt. Niha (2008) jî li [[Fînlenda]]yê mamostetiya zanîngehekê dike. == Berhem == * Peşêw yekem honrawey le 1963 û yekem komele şî'rî le 1967 blaw krdwetewe. * Frmêsk û zam (1965-1967)، çapî yekem le [[Kerkûk]] 1967 * Btî şkaw (1967-1968), çapî yekem [[Kerkûk]] 1968 * Şewnamey şaîrêkî tînû (1968-1972), çapî yekem [[Bexda]] 1972 * Dwanze wane bo minalan û çend şî'rêkî qedexe (1969-1973), çapî yekem [[Berlîn]] 1973 * Şew nîye xewntan pêwe nebînm (1973-1979), çapî yekem Bexda 1980 * Brûske çandn (1980-1988), çapî yekem suyd 2000 * Berew zerdeper (1989-2001), çapî yekem suyd 2001 * Prêskey aşqêkî zgmak, çapî yekem [[Kurdistan]] 2006 * Dîwanî brakujî, çapî yekem [[Hewlêr]] 1994 * Peşêw herweha bernemekanî çendîn nuser û şaîrî gewrey cîhan wek [[Walt Whitman]] û [[Pûşkîn|Alexandr Pushkin]] wergerandwetewe bo kurdî. == Helbestên wî == {{helbest| sernav=Xatûnekem Xatûnekem dezanî asman çen dûr e?<br> Min be barteqay dûrî asman<br> Xoşim dewêy<br> Bîstût e derya çend qûl e?<br> Be qed qulî gişt deryakan<br> Xoşim dewêy<br> |nivîskar =Ebdulla Peşêw }} == Mijarên têkildar == * [[Leşkerê Winda]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Ansîklopediya Kurdistanê|abdulla-pesew|Abdulla Peşêw}} * {{Asoya helbesta kurdî|https://www.helbestakurdi.com/helbestvan/ebdulla-pesew.html}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Hewlêrê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Penaberên li Fînlendayê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Kurdên Fînlendayê]] lfzbxj5499ovlzrvmef8wuupd8shuts 0 8874 2095937 2095634 2026-09-26T20:02:06Z ~2026-51875-49 183898 2095937 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Tor}} {{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | wêneyê_asoyê = Tur Abdin Carte.jpg }} [[Wêne:Tur Abdin Carte.jpg|thumb|Nexşeya herêma Torê]] {{Mapframe||height=300|width=450|zoom=9|geotype1=geomask|ids1=Q506470|fill1=#208020|fill-opacity1=0.2|title1=Tor|text=Tor}} '''Tor''' herêmeke welatê [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] ye. Li Torê [[Mehelmî|Erebên Mihelemî]], siryanî , Kurmanc û ermenî hene. Di nav Çiyayê Torê de weke [[Belavbûna mihellemiyan|Herêma Mihellemîyan]] jî tê binavkirin. Tor an jê [[Belavbûna mihellemiyan|Herêma Mihellemîyan]] herêmeke ji çiya pêkhatî ye. Ev herêm dikeve navbera [[Mêrdîn]], [[Botan]] û [[Êlih]]ê ([[Batmanê]]) û [[Midyad]] jî wekê navenda vê herêmê tê binavkirin. Li gor hin kesan niştecihên vê derê bi pirranî [[suryanî]] ([[aramî]]) bûn, lê em ji nivîsarên [[Eugen Prym]] û [[Albert Socin]] jî fêr dibin ku li vê herêmê di sedsala 19'an de jî bi pirranî kurd dijiyan (binêre li [[Lawija Mesîh]]). Heta salên 80î û 90î yên sedsala 20a jî li vê herêmê gundên mesîhiyan hebûn, lê niha piraniya wan mecburê derketina derveyî welat bûn. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} {{Koord|37|24|18|N|41|29|43|E|dim:50km_region:TR_type:mountain_source:dewiki|display=title}} [[Kategorî:Tor| ]] ks5gdpgbvovo1ps24051tde3rh6h942 2095944 2095937 2026-09-26T21:11:35Z Kurê Acemî 105128 Guhartoya [[Special:Diff/2095937|2095937]] yê [[Special:Contributions/~2026-51875-49|~2026-51875-49]] ([[User talk:~2026-51875-49|gotûbêj]]) şûnde kir 2095944 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Tor}} {{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | wêneyê_asoyê = Tur Abdin Carte.jpg }} [[Wêne:Tur Abdin Carte.jpg|thumb|Nexşeya herêma Torê]] {{Mapframe||height=300|width=450|zoom=9|geotype1=geomask|ids1=Q506470|fill1=#208020|fill-opacity1=0.2|title1=Tor|text=Tor}} '''Tor''' herêmeke Kurdistanê ye. Li Torê kurmanc, [[Mehelmî|erebên mehelmî]], siryanî û ermenî hene. Di nav kurmancan de weke [[Tora Hevêrka]] jî tê binavkirin. Tor herêmeke ji çiya pêkhatî ye. Ev herêm dikeve navbera [[Mêrdîn]], [[Botan]] û [[Êlih]]ê ([[Batmanê]]) û [[Midyad]] jî wekê navenda vê herêmê tê binavkirin. Li gor hin kesan niştecihên vê derê bi pirranî [[suryanî]] ([[aramî]]) bûn, lê em ji nivîsarên [[Eugen Prym]] û [[Albert Socin]] jî fêr dibin ku li vê herêmê di sedsala 19'an de jî bi pirranî kurd dijiyan (binêre li [[Lawija Mesîh]]). Heta salên 80î û 90î yên sedsala 20a jî li vê herêmê gundên mesîhiyan hebûn, lê niha piraniya wan mecburê derketina derveyî welat bûn. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} {{Koord|37|24|18|N|41|29|43|E|dim:50km_region:TR_type:mountain_source:dewiki|display=title}} [[Kategorî:Tor| ]] s6cgvae2iqobv8jyvxhad1q3xbmkitb 0 13063 2095997 1670565 2026-09-27T04:56:26Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095997 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = EdmundSpenser.jpg | sernavê_wêne = Edmund Spenser }} '''Edmund Spencer''', helbestvanekî [[îngilîz]] e. Di dema Elîzabet û Jakoben de jiyaye. Edmund Spencer berbî salên [[1552]] hatiye dinê û di 13 kanûna paşîn a sala [[1599]]an de jiyana xe ji dest daye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Helbestvan]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1550î]] [[Kategorî:Mirin 1599]] [[Kategorî:Nivîskarên wêjeya Key Arthur]] 92zsw9fc4di6sf71j4owr9ez252gjwt 0 15747 2096067 2015581 2026-09-27T09:31:35Z Avestaboy 34898 2096067 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Ker | image = Donkey in Clovelly, North Devon, England.jpg | image_width = 250px | regnum = [[Heywan]] | phylum = [[stûnpiştdar]] | classis = [[Şîrmêj]] | ordo = [[Perissodactyla]] | familia = [[Hesp (famîle)]] | genus = ''[[Equidae|Equus]]'' | subgenus = ''[[Asinus]]'' | species = '''''E. asinus''''' | binomial = ''Equus asinus'' | binomial_authority = [[Carl von Linné|Linnaeus]], 1758 }} '''Ker''' an '''her''' (''Equus asinus''), [[binecure]]yekî kerê kovî ne ku yeksimdar e. == Dîrok == Li hin deverên [[Kurdistan]]ê jê re çarpê jî dibêjin. Yek ji [[canewer]]ên alîkarê mirovan e. Ji kerên mêr re [[maker]] an [[maher]] tê gotin. Ji pehîna kerê re [[zîtok]] tê gotin. Carinan dema mirovek jî pehîneke paşpaşokî bavêje, jê re zîtok dibêjin. Herwekî ji kerên çêlik re [[kurrîk]] tê gotin. Li hin deveran ji keran re, [[çarpê]] û [[guhdirêj]] jî dibêjin lê evana di axavtinên civakî de bo rêzgirtinê tên bikaranîn. Cara pêşîn li [[Mezopotamya]] hatiye kedîkirin. Kerên îro pirranî ji [[Afrîka]]yê belav bûne. [[Cure]]yên kerên [[Asya]]yê jî hene lê evana bi [[hesp]] an [[hêştir]]yan ve hatine gandin. Ker herçendî [[ajal]]eke bikêr e, ewçendî jî di çanda devkî ya kurdan de cihdigire. Yek ji elementên bingehîn ên zargotina kurdî ye. Ker di şîretkirina zarokan de sîmbola bêhiştî, derenmayînî, mafdaxwarin û kêm agahdariyê ye. Dîsa di kurdî de bi navê kerê çêr/dijûn jî tên kirin. == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya cureyên kerên kedî]] * [[Lîsteya cureyên kerên kovî]] == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Equus asinus}} {{Wîkîcure-b|Equus asinus}} {{Yeksimdar}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin]] [[Kategorî:Equus]] [[Kategorî:Faunaya Kurdistanê]] [[Kategorî:Guhandarên ku di 1758an de hatine tarîfkirin]] [[Kategorî:Ker| ]] [[Kategorî:Taksayên heywanan yên ku ji aliyê Carl Linnaeus ve hatine binavkirin]] 69v4bmblvrbjrysa8c9d36lidubv90e 0 16215 2095945 1978260 2026-09-26T21:16:13Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2095945 wikitext text/x-wiki '''Zimanê mongolî''' (bi mongolî: халх монгол хэл "xelx mongol xêl") zimanê gelê [[mongol]]an e. Zimanê mongolî yek ji [[Zimanên altayî|zimanmalbata altayî]] ye ku beşa zimanên mongol ên navendî ji binekoma xalxayî-mongolî ye. Bi zimanê [[Zimanê tirkî|tirkî]] re lêzim e, herdu jî ji yek zimanmalbatê ne. == Çavkanî == {{Rêza kategoriyê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Ziman-şitil}} [[Kategorî:Ziman]] [[Kategorî:Zimanên Mongolyayê]] [[Kategorî:Zimanên Rûsyayê|Mongolî]] 3mt6n2u8ja8wrkqdrzfwumq4pc8u2ot 2095946 2095945 2026-09-26T21:17:03Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2095946 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Idioma mongol.png|thumb|Belavbûna zimanê mongolî]] '''Zimanê mongolî''' (bi mongolî: халх монгол хэл "xelx mongol xêl") zimanê gelê [[mongol]]an e. Zimanê mongolî yek ji [[Zimanên altayî|zimanmalbata altayî]] ye ku beşa zimanên mongol ên navendî ji binekoma xalxayî-mongolî ye. Bi zimanê [[Zimanê tirkî|tirkî]] re lêzim e, herdu jî ji yek zimanmalbatê ne. == Çavkanî == {{Rêza kategoriyê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Ziman-şitil}} [[Kategorî:Ziman]] [[Kategorî:Zimanên Mongolyayê]] [[Kategorî:Zimanên Rûsyayê|Mongolî]] dteyb8qz2q1lrpxl7ycrpe34yehv0wk 0 16391 2095979 1833009 2026-09-27T04:39:56Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095979 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Electrocardiograph complex.svg|frame|Pêlên bingehîn ên di EKG'ê de]] '''EKG''' an '''elektrokardiyogram''' navê grafîka ku bi elektrokardiyografiyê tê pîvandin e. Rewşa çalakiyên elektrîkê di [[masûlke]]yên dil de nîşan dide. Çalakiyên elektrîkê yên nizm bi alîkariya bilindkerekê li ser kaxêzê tê ranivîsandin. Bijîşk frekansên dilên normal û ragirtinê berhevdike û şîrove dike. EKG di tesbîtkirina gelek NDD (Nexweşiyên dil - demar) de pirr bikêr e. == Cureyên EKG'yê == * EKG'ya hêsan an normal * [[EKG'ya pirralî]] * [[EKG'ya dirêjdemî]] Elektrokardiyograf cara pêşîn ji aliyê kesekî holandî bi navê [[Willem Birmick Einthoven]] ve di sala 1900'î de hatiye avakirin. Wê gavê ev alav nêzîkî 300 [kg]] bû. Niha gelek piçûk û sivik in û heya bigire nexweş dikare li ser xwe bigerîne. EKG alaveke alîkar e lê ne hertişt e. Bi rêbazên din tesbîtkirina NDD'ê hêsan dikin. EKG pêlên elektrîkê yên ji girêka sînûsê berî bi masûlkeyên dil diherikin dipîve. Bi ser singê, mil û piyan ve sensorên elektrodê tê dayîn û bi alîkariya bilinkerê li ser kaxêzê tê raxistin. {{Kontrola otorîteyê}} {{Teknolojî-şitil}} [[Kategorî:Dilnasî]] [[Kategorî:Teknolojî]] [[Kategorî:Zanist û teknolojî li Holendayê]] [[Kategorî:Dahênên holendî]] 173u3fjhygjkbo8kv0d3a1y5cx4xdg0 0 16901 2095999 1977961 2026-09-27T04:57:16Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095999 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Edward St. John Gorey''' (jdb. {{Dîrok|22|sibat|1925}} li [[Şîkago]]yê; m. {{Dîrok|15|nîsan|2000}}) yek ji [[nivîskar]] û [[xêzkar]]ên navdar ên [[DYA|amerîkî]] ye. Wî bi dehan çîrok bi xêzkariyan weşandiye, rêze pirtûkên xêzeroman xêz kiriye. Di berhemên xwe de baldariya [[sûrrealîzm]]ê, [[parodî]] û [[grotesk]]ê kiriye. Wî ji xeynî pirtûkên xwe yên kesên din jî xêz kiriye ku piraniya wan ji bo zarokan e. Dîsa wî gelek senaryoyên [[şano]]yê jî amade kirine. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Edward Gorey}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Hunermendên ji Şîkagoyê]] [[Kategorî:Îllûstrator]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1925]] [[Kategorî:Mirin 2000]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî]] [[Kategorî:Romannivîsên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Rexnegirên wêjeyê yên amerîkî]] gwhgtabwe8g4jkbjeyyc9wkat3mown8 0 19560 2096015 1917783 2026-09-27T05:10:58Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2096015 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = Alamut2.jpg | sernavê_wêne = Bermayiyên keleya heşhaşiyan a Elemût (Îran). }} [[Wêne:A28alamut.jpg|thumb|Leşkerê mongolan êrîşî keleya Elemûtê dike (di wêneyekî kevn de)]] '''Elemût''' an [[keleya Elemûtê]] ({{bi-fa|دژ الموت|Dazh-e Alamūt}}) kelayeke li ser girekî çiyayên [[Elburz]], başûra [[Deryaya Mazenderan]] li [[Îran]]ê ye. Nêzî bajarê [[Gazor Xan]], li [[parêzgeha Qazwên]]ê, derûdor 100 km dûrî [[Tehran]]a îroyîn e. Lê belê, îroj bi tenê xopanên keleyê dimînin. Ew kele di sala [[840]]î de li 2.100 m bilindahiyê hatibûye çêkirin û ji bo vê yekê dagirkirina wê gelek dijwar bû. Di sala [[1090]]î de kele ji aliyê terîqeta şiî ya îsmaîlî ya [[heşhaşiyan]] ve hat dagirkirin û ji bo demeke dirêj bû baregeh û zanîngeha wan. Kele ji aliyê van serdaran ve hat kargerkirin: * [[Hesenê Sebah]] (1097–1124) * Keye [[Buzurg Ûmîd Rûdbarî]] (1124–1138) * [[Mihemed ibn Buzurg Umîd]] (1138–1162) * [[Hesen ibn Mihemed]] (1162–1166) * [[Nûredîn Mihemed]] (1166–1210) * [[Celaledîn Hesen]] (1210–1221) * [[Elaedîn Mihemed]] (1221–1255) * [[Ruknedîn ibn Mihemed]] (1255–1256) Hûlagû Xan di 15'ê [[berfanber]]a [[1256]]an de li keleya Elemûtê bi leşkerê xwe yê mongolan şer kir û şikest û cardin gelek berhemên zanistî û quranên destnivîsar ên heşhaşiyan şewitandin. == Bibîne == * [[Heşhaşî]] * [[Hesenê Sebah]] == Çavkanî == {{çavkanî}} * Gibb, H.A.R. & J.H. Kramers (1995). Shorter Encyclopaedia of Islam. E.J. Brill, Leiden. ISBN 9004 00681 8 * [[Zana Farqînî]], Ferhenga kurdî-tirkî, Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê. == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Citadel of Alamut}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} {{Koord|36|26|41|N|50|35|11|E|type:landmark_region:IR|display=title}} [[Kategorî:Avabûnên 602an]] [[Kategorî:Cihên dîrokî]] [[Kategorî:Efsaneyên serdema navîn]] [[Kategorî:Îsmaîlî]] [[Kategorî:Mîmarî li Îranê]] [[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îranê]] bibpm6b5dahv4bior41ahlg1k9gr9qf 0 21097 2095996 2032315 2026-09-27T04:56:16Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095996 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | wêne = | çînaser = nivîskar }} '''Edmund Strother Phelps''', di 26ê [[tîrmeh]]a 1933an de li [[Evanston]], [[Illinois]] ([[DYA]]) ji dayika xwe bûye. [[Doktorê Felsefî]] (PhD) yê di aboriyê de li sala [[1959]]an ji [[Zanîngeha Yale]] (DYA) û ji [[Zanîngeha Columbia]] ([[NY]], DYA) wergirtiye. Edmund Phelps di sala [[2006]]an de bi [[Xelata Nobelê]] ya Aboriyê hate xelatkirin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{zanyar-şitil}} {{DEFAULTSORT:Phelps, Edmund}} [[Kategorî:Aborînasên amerîkî]] [[Kategorî:Endamên Akademiya Amerîkî ya Huner û Zanistê]] [[Kategorî:Endamên biyanî yên Akademiya Fenê ya Rusî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1933]] [[Kategorî:Mamosteyên Unîversîteya Kolombiyayê]] [[Kategorî:Mirin 2026]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên nehonakî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobela Aboriyê]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobelê yên amerîkî]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên nehonakî yên mêr]] inw2j1y3z87jnz846fya7h07vky900r 0 24932 2096016 2020938 2026-09-27T05:12:01Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2096016 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Elie Wiesel 2012 Shankbone.JPG }} '''Elie Wiesel''' (bi îdîş: אליעזר װיזעל, ''Eliezer Vizel'', jdb. {{Jidayikbûn|30|îlon|1928}} li [[Sighet]], Romanya), nivîskarekî amerîkî ye ku bi eslê xwe romanî ye. Sala [[1986]]î guncavê [[Xelata Nobel a Aşitiyê]] hate dîtin. == Jiyan == Di malbateke [[cihû]] de li Romanyayê hatiye dinyayê. Dema dagirkeriya sazûmaniya [[nazî]] ya almanan li Romanyayê, bi tevî malbata xwe dîl tê girtin û wan dişînin kampa tunekirinê ya bi navê [[Auschwitz]] û piştre jî [[Buchenwald]]. Dê û bav û çend ên din ji malbata wî li kampê jiyana xwe ji dest didin an tên kuştin. Sala [[1945]]î ji aliyê artêşa DYAyê tên rizgarkirin. Li [[Fransa]]yê di dibistanên sêwiyan de dixwîne. Perwerdeya fîlozofiyê dibîne û jiyana xwe bi rojnamevaniyê birêvedibe. Bi jineka ku heman çarenûs jiyayî ye re dizewice. Dibe hevwelatiyê DYAyê. Li ser daxwaza hevalekî xwe yê fransî dest bi karê nivîsandina bîranînê xwe yên dema Naziyan dike. Di demekê kurt de navê wî deng dide. Di gelek xebat û saziyên bo qurbaniyên genosîda (komkujiya) Cihûyan de cihdigire. == Berhem (bi îngîlîzî) == * ''Un di velt hot geshvign'' (Tsentral-Farband fun Poylishe Yidn in Argentine, 1956) ISBN 0-374-52140-9; includes the following 3 books: ** ''[[Night (novel)|Night]]'' (Hill and Wang 1958; 2006;) ISBN 0-553-27253-5 ** ''[[Dawn (novel)|Dawn]]'' (Hill and Wang 1961; 2006) ISBN 0-553-22536-7 ** ''[[Day (novel)|Day]]'', previously titled "The Accident" (Hill and Wang 1962; 2006) ISBN 0-553-58170-8 * ''The Town Beyond the Wall'' (Atheneum 1964) * ''The Gates of the Forest'' (Holt, Rinehart and Winston 1966) * ''The Jews of Silence'' (Holt, Rinehart and Winston 1966) ISBN 0-935613-01-3 * ''Legends of our Time'' (Holt, Rinehart and Winston 1968) * ''A Beggar in Jerusalem'' (Random House 1970) * ''One Generation After'' (Random House 1970) * ''Souls on Fire'' (Random House 1972) ISBN 0-671-44171-X * ''Night Trilogy'' (Hill and Wang 1972) * ''[[The Oath]]'' (Random House 1973) ISBN 0-935613-11-0 * ''Ani Maamin'' (Random House 1973) * ''Zalmen, or the Madness of God'' (Random House 1974) * ''Messengers of God'' (Random House 1976) ISBN 0-671-54134-X * ''A Jew Today'' (Random House 1978) ISBN 0-935613-15-3 * ''Four [[Hasidic]] Masters'' (University of Notre Dame Press 1978) * ''Images from the Bible'' (The Overlook Press 1980) * ''The Trial of God'' (Random House 1979) * ''The Testament'' (Summit 1981) * ''Five Biblical Portraits'' (University of Notre Dame Press 1981) * ''Somewhere a Master'' (Summit 1982) * ''The [[Golem]]'' (illustrated by [[Mark Podwal]]) (Summit 1983) ISBN 0-671-49624-7 * ''The Fifth Son'' (Summit 1985) * ''Against Silence'' (Holocaust Library 1985) * ''Twilight'' (Summit 1988) * ''The Six Days of Destruction'' (co-author [[Albert Friedlander]], illustrated by [[Mark Podwal]]) (Paulist Press 1988) * ''A Journey of Faith'' (Donald I. Fine 1990) * ''From the Kingdom of Memory'' (Summit 1990) * ''Evil and Exile'' (University of Notre Dame Press 1990) * ''Sages and Dreamers'' (Summit 1991) * ''[[The Forgotten (novel)|The Forgotten]]'' (Summit 1992) ISBN 0-8052-1019-9 * ''A Passover [[Haggadah]]'' (illustrated by [[Mark Podwal]]) (Simon and Schuster 1993) ISBN 0-671-73541-1 * ''All Rivers Run to the Sea: Memoirs, Vol. I, 1928-1969'' (Knopf 1995) ISBN 0-8052-1028-8 * ''Memoir in Two Voices'', with [[François Mitterrand]] (Arcade 1996) * ''And the Sea is Never Full: Memoirs Vol. II, 1969'' (Knopf 1999) ISBN 0-8052-1029-6 * ''King Solomon and his Magic Ring'' (illustrated by [[Mark Podwal]]) (Greenwillow 1999) * ''Conversations with Elie Wiesel'' (Schocken 2001) * ''The Judges'' (Knopf 2002) * ''Wise Men and Their Tales'' (Schocken 2003) ISBN 0-8052-4173-6 * ''The Time of the Uprooted'' (Knopf 2005) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Agnostîkên amerîkî]] [[Kategorî:Amerîkî]] [[Kategorî:Çalakvanên amerîkî]] [[Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên amerîkî]] [[Kategorî:Endamên Akademiya Amerîkî ya Huner û Edebiyatê]] [[Kategorî:Mamosteyên Unîversîteya Kolombiyayê]] [[Kategorî:Mirin 2016]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên mêr ên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên nehonakî yên mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên nehonakî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Nivîskarên fransî]] [[Kategorî:Rojnamevan]] [[Kategorî:Romannivîsên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Romannivîsên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobelê yên amerîkî]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobelê yên cihû]] [[Kategorî:Siyonîstên amerîkî]] pip68mot3yv03eu33n611t37ay0x0ky 0 25258 2095905 2063996 2026-09-26T12:53:58Z MikaelF 935 2095905 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2025}} {{Agahîdank nivîskar | nav = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_rastî = <!-- Navê bi zimanê zikmakî heke ji rûpelê cuda be--> | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = [[Dersil]], [[Hezro]], [[Diyarbekir]], [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = [[Kurd]] {{ala|Kurdistan}} | hevwelatî = | perwerde = | destûrname = | pîşe = [[Nivîskar]] | salên_çalak = | serdem = | berhem = <!-- Berhemên navdar --> | tevger = <!-- Tevgera wêjeyî --> | şêwe = <!-- Şêweya wêjeyî --> | ziman = <!-- Zimanê nivîsê --> | hevjîn = <!-- zewicî --> | partner = <!-- nezewicî --> | zarok = | dê = | bav = | malper = <!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --> | bandorbar = | bandoer = | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> | bernav = }} '''Hîlmî Akyol''' (jdb. [[1960]]î li [[Dersil]]a [[Hezro]]yê, li [[Diyarbekir]]ê) [[nivîskar]] û berhevkarê edebiyata devkî ya [[kurdî]] ye.<ref>[[Rîzoyê Xerzî]] (2020). "Gotinên hatine jibîrkirin di stran û çîrokan de ne.", Xwebûn, 28:2020, r. 4.</ref> == Jiyan == Kal û bavên Akyol bi eslê xwe ji bajarê Çewligê ji navçeya Darahênê ji eşîra [[Tavzî]] ne. Kalikên wî li gundê [[Şêxan]]ê bûne. Sed û heştê sal berê mala wan ji gundê [[Şêxana Darahênê]] bar dike diçe bajarê Amedê navçeya Hezroyê. Kurdên [[dimilî]] ne. Malbata wî heya kalê wî Sîrac bi dimilkî zanibûye. Ji kalê wî Sîrac û vir de dimilkî hatiye ji bîr kirin, êdî [[kurmancî]] peyivîne. Not salan li navenda Hezroyê dimînin. Kalê wî Sîrac wek nazirê beglera pêşî diçe Gundê Sûrka ya navçeya Karazê. Piştî çend salan ji Sûrka diçe navçeya Hezroyê gundê Dersilê. Di warê Akyol de, di sala 1960î de li gundê Dersilê, navçeya Hezroyê, li bajarê Amedê ji diya xwe dibe. Hêj şeş heyvî ye mala wan diçe bajarê Amedê taxa [[Erebşêx]]ê. Di sala 1971ê de mala wan diçe taxa [[Cemal Yılmaz]]ê. Dibistana seretayiyê ya Alpaslan, di sala 1973an de; dibistana navîn a Alî Emîrî di sala 1976an de û dibistana amadeyî ya Ziya Gökalp jî di sala 1979an de li Amedê diqedîne. Di sala 1978 an de mala wan ji taxa Cemal Yilmazê diçe [[taxa Ofîsê]]. Akyol di sala 1979an de dest bi berhevkirin û [[deşîfrekirin]]a [[çîrok]], [[stran]], [[destan]] û [[fabl]] û [[pêkenok]]ên kurdî dike. Wekî [[ajokar]]ê [[tankêr]] û [[qamyon]]ê kar dike. Ji sala 1984an heya sala 1991ê heft salan bi tankêrê mazot û petrola xam û neftê ji bajarên başûr ji [[Mûsil]] û [[Telafer]] û Bejiyê dikişîne bajarên [[Batman]] û [[Mersîn]] û [[Îskenderûn]] û [[Meletî|Meletiyê]]. Ji sala 2001ê heya sala 2004an jî li Tirkiyê qamyonçîtiyê dike. Di dema qamyonçîtiyê de jî berhevkariya xwe didomîne. Di sala 2006 an de mala xwe carekdin dibe nava bedenê taxa [[Fatîhpaşa]]yê. Di sala 2016an de di şerê nava [[Sûr]]ê de xaniyê wî tev û eşyayên wî tên şewitandin û xerakirin. Di sala 2016an de li nava Sûrê taxa [[Ziyagokalp]]ê dikeve xaniyek. Sê salan li taxa Ziyagokalpê dimîne. Di adara sala 2019an de dîsa mala xwe dibe taxa Ofîsê. Ji sala 2006 an heya sala 2017an, 12 salan di şaredariya bajarê mezin a Amedê de dixebite. Di sala 2017an de malnişîn dibe. Jiyana xwe li bajarê Amedê didomîne. Heya niha 160 pirtûkên wî, sê cîldên Antolojiya Dengbêjan, pirtûkek ji devê jinan stranên dawetê, pirtûkek antolojiya çîrokbêj û destanbêjan, du pirtûk bi [[Rojîn Zarg]] re amade kiriye. Pirtûka "Ez Eyşe Şan im" jî bi [[Zeyneb Yaş]] re amade kiriye, bi tevahî 160 pirtûk hatine weşandin. Sê pirtûk ji aliyê [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] ve hatine weşandin. Sê pirtûk ji aliyê [[Enstîtuya Zimanê Kurdî ya Amedê]] ve jî hatine weşandin. Çar pirtûk ji aliyê weşanxaneya bi navê ''Elma'', çar pirtûk jî ji aliyê - Weşanxaneya Do ve hatine weşandin. Ji sala [[2007]]an û vir de antolojiya [[dengbêj]]an a ku projekteke [[YE]]yê û şaredariya bajarê mezin ê Amedê û Navenda Çanda Dîcle Firatê ye, bi tevî hevalên xwe wekî komîsyon amade dike. Niha jî karê berhevkariyê didomîne. == Berhem == {{Kêm|tarîx=tîrmeh 2025}} # 2000 Senem Xanim Enstîtuya Stembol # 2002 1 Mîrze Meheme û Çapik Ehmed Enstîtuya Stembol # 2002 2 Tembûzêrîn û Tembûrzîvîn Enstîtuya Stembol # 2004 1 P. Kurdî (li gel Rojîn Zarg) Enstîtuya AMEDÊ # 2004 2 Huso û Nazê (li gel Rojîn Zarg ) Enstîtuya AMEDÊ # 2006 1 Dosya Gulê Weşana ELMA # 2006 2 Hacîra Meydîn Weşana ELMA # 2006 3 Rast û Sextekar Weşana ELMA # 2006 4 Riqya Pale Weşana ELMA # 2006 5 Awirên Rojê Weşana DO # 2006 6 Diz û Derewkar Weşana DO # 2006 7 Keçelikê Serdar Weşana DO # 2006 8 Misterî Hazir e Weşana DO # 2006 9 Çîrokên Mala Zalê Enstîtuya AMEDÊ # 2007 Antolojiya Dengbêjan 1 Ş. B. Mezin a Amedê # 2008 1 Çar Gulên Amedê Weşana DO # 2008 2 Tîna Rojê Weşana DO # 2008 3 Mamê Rovî Weşana DO # 2008 4 Nêrgiza Hemê û Hawîsana Reşît û Zîna Elîxan DO # 2008 5 Firingî Firîn Weşana DO # 2008 6 Ez Eyşe Şan im (li gel Zeyneb Yaş) Enstîtuya DIHOKÊ # 2009 Antolojiya Dengbêjan 2 Ş. Mezin a  Amedê # 2010 1 Kerdiz Weşana DO # 2010 2 Ji Devê Emîna Brahîm û H. Reşît û Salika Feyzî # 2010 3 Serpêhatiyên Gencînegeran Weşana DO # 2010 4 Ji Devê Mehemedê Ûsivê Goçkar Weşana DO # 2010 5 Kew û Kew Weşana DO # 2010 6 Roja Pîroz Weşana DO # 2014 1 Zava ker in Weşana DO # 2014 2 Kurd û Leşkerî Weşana DO # 2014 3 Tajiya Qazûxa Weşana DO # 2014 4 Gula Niştiman Weşana DO # 2014 5 Cixarekêş û Qolciyên Çavsor Weşana DO # 2014 6 Feqî û Sofî- Salihê Ûsiv Weşana DO # 2014 7 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 1 Weşana DO # 2014 8 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 2 Weşana DO # 2014 9 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 3 Weşana DO # 2014 10 Antolojiıa Çîrokbêj û Destanbêjan Ş. Amedê # 2015 1 Ji Devê Jinan Stranên Dawetê Ş. Amedê # 2015 2 Antolojiya Dengbêjan 3  Ş. Mezin a Amedê # 2017 1 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 4 | J&J # 2017 2 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 5 | J&J # 2017 3 Qevdek Stran | J&J # 2017 4 Qaz û Ravvan | J&J # 2017 5 Tiriyê Şor Xweşe Xweş | J&J # 2017 6 Kurd û Leşkerî 2 # 2017 7 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 6 | J&J # 2017 8 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 7 | J&J # 2017 9 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 8 | J&J # 2017 10 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 9 | J&J # 2017 11 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 10 | J&J # 2017 12 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 11 | J&J # 2017 13 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 12 | J&J # 2018 1 Hiseynê Kurdî | J&J # 2018 2 Çîrok û Stranên Meyrê | J&J # 2018 3 Nirnê Şêrwanê | J&J # 2018 4 Agiro Xweş Agiro | J&J # 2018 5 Ziyareta Hemzeliyê | J&J # 2018 6 Bîranînên Masîyaniyan | J&J # 2018 7 Roja Nû | J&J # 2018 8 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 13 | J&J # 2018 9 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 14 | J&J # 2018 10 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 15 | J&J # 2018 11 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 16 | J&J # 2018 12 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 17 | J&J # 2018 13 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 18 | J&J # 2018 14 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 19 | J&J # 2018 15 Şîretên ZArokan | J&J # 2018 16 Ji Devê Mêran Stranên Dawetê | J&J # 2018 17 Ji Devê Jinan Stranên Dawetê | J&J # 2018 18 Çend guhertoyên Çîroka Mem û Zînê | J&J # 2018 19 Çîrokên Mala Zalê 2 | J&J # 2019 1 Antolojiya Çîrokbêj û Destanbêjan 2 Weşan jj. # 2019 2 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 20 | J&J # 2019 3 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 21 | J&J # 2019 4 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 1 | J&J # 2019 5 Dengbêj û Çîrokbêjên Xerzan 1 | J&J # 2019 6 Dengbêj û Çîrokbêjên Xerzan 2 | J&J # 2020 1 Heft Guhertoyên Mem û Zîn 2 | J&J # 2020 2 7 Guherto Sêva Hecî û SîEhmed û Xecê J&J # 2020 3 8 Guherto B. Narîn û Cembelî- Derwêşê Evdî J&J # 2020 4 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 22 | J&J # 2020 5 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 23 | J&J # 2020 6 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 24 | J&J # 2020 7 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 25 | J&J # 2020 8 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 26 | J&J # 2020 9 Jin Jîne Jiyan e Evîn e, Evîndar e 1 | J&J # 2020 10 Jin Jîne, Jiyan e, Evîn e Evîndar e 3 Weşan jj. # 2020 11 Antolojiya Çîrokbêj û Destanbêjan 3 | J&J # 2021 1 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê – 27 | J&J # 2021 2 Ez Ehmed Pamûqçî Me | J&J # 2021 3 Antolojiya Çîrokbêj û Dengbêjan – 4 | J&J # 2021 4 Dengbêj û Çîrokbêjên Xerzan – 3 | J&J # 2021 5 Hinek Rastiyên Me | J&J # 2021 6 Antolojiya Dengbêjên Amedê-1 | J&J # 2021 7 Antolojiya Dengbêjên Amedê-2 | J&J # 2021 8 Antolojiya Dengbêjên Amedê-3 | J&J # 2021 9 Antolojiya Dengbêjên Amedê-4 | J&J # 2021 10 Antolojiya Dengbêjên Amedê-5 | J&J # 2021 11 Antolojiya Dengbêjên Amedê-6 | J&J # 2021 12 Qewimîn û 12 Stran – 1 | J&J # 2022 1 Qup bikevin | j&j # 2022 2 Heft Guhertoyên Bedran û Huznayê | j&j # 2022 3 Heft Guhertoyên Çîroka Elo | j&j # 2022 4 Heft Guhertoyên Çîroka Keçelik | j&j # 2022 5 Heft Guhertoyên Çîroka Mîrze Meheme | j&j # 2022 6 Heft Guhertoyên Gulî Xanimê | j&j # 2022 7 Heft Guhertoyên Kalo û Xalit axa | j&j # 2022 8 Heft Guhertoyên Kulik û Kerro | j&j # 2022 9 Jin Jîn e Jiyan e Evîn e Evîndar e – 2 | j&j # 2022 10 Jin Jîn e Jiyan e Evîn e Evîndar e -4 | j&j # 2022 11 12 Qewimîn û 12 Stran -2 | j&j # 2022 12 Ehmed Pamûqçî ( 3 )Wiha Got | j&j # 2023 1 Antolojiya Çîrokbêj û Destanbêjan 5 # 2023-2- Baqek Çîrokên Gelêrî # 2023-3-7 Guhertoyên Teyar û Derwêş # 2023-4-7 Guhertoyên Newala Paxır Madenê # 2023-5- Antolojiya Dengbêj û Çîrokbêjên Farqînê 1 # 2023-6- Antolojiya Dengbêj û Çîrokbêjên Hezroyê 1 # 2023-7- Antolojiya Dengbêj û Çîrokbêjên Licê 1 # 2023-8-12 Qewimîn û 12 Stran 3 # 2023-9- Dengbêj û Çîrokbêjên Serhedê 1 # 2023-10- Pênc Guhertoyên Çîroka Gul û Sîno # 2023-11- Şeş Çîrokên Eliyan # 2023-12- Ji Devê Mêran Stranên Dawetê 3 # 2023-13-12 Qewımîn û 12 Stran  4 # 2023-14- Antolojıya Çîrokbêj û Destanbêjan 1 # 2023-15- Antolojıya Çîrokbêj û Destanbêjan 6 # 2023-16- Dengbêj û Çîrokbêjên Botan 1 # 2023-17- Dengbêj û Çîrokbêjên Serhedê 2 # 2023-18- Heft Guhertoyên Strana ZilkîFê Mala Xatûnê # 2023-19- Antolojiya Dengbêj û Çîrokbêjên Hezroyê 2 # 2023-20- Antolojiya Dengbêj û Çîrokbêjên Farqînê 2 # 2023-21- Antolojiya Dengbêj û Çîrokbêjên Licê 2 # 2024- 01- Dozde Qewimîn û Dozde Stran 5 # 2024- 02- Dengbêj û Çîrokbêjên Mêrdînê 2 # 2024- 03- Baqek Çîrokên Gelêrî 2 # 2024- 04- Antolojiya Çîrokbêjên Amedê 1 # 2024- 05- Antolojiya Çîrokbêjên Amedê 2 # 2024- 06- Antolojiya Çîrokbêjên Amedê 3 # 2024- 07- Antolojiya Çîrokbêjên Amedê 4 # 2024- 08- Antolojiya Çîrokbêjên Amedê 5 # 2024- 09- Antolojiya Çîrokbêjên Amedê 6 # 2024- 10- Dengbêj û Çîrokbêjên Serhedê 3 # 2024- 11- Dengbêj û Çîrokbêjên Pasûrê # 2024- 12- Dengbêj û Çîrokbêjên Bismilê # 2024- 13- 12 Çîrokên Bi Stran û 12 Stran 1| J&J # 2024- 14- Antolojiya Dengbêj û Çîrokbêjên Karazê| J&J # 2024- 15- Pênc Guhertoyên Hesenê Alê| J&J # 2024- 16- Stranên Hem Nav 1| J&J # 2024- 17- Qevdekî Bîranîn û Bihîstın û Serpêhatî 1| J&J # 2025 - 01 - Baqek Çîrokên Gelêrî 2| J&J # 2025 - 02 - Dozdeh Çîrokên Bi Stran û Dozdeh Stran - 2 | J&J # 2025 - 03 - Dozdeh Qewimîn û Dozdeh Stran - 6| J&J # 2025 - 04 - Heft Guhertoyên Bozan Begê Pîrê | J&J # 2025 - 05 - Ji Devê Sosina Mewlûd (1) Bîranîn û Serpêhatî | J&J # 2025 - 06 - Ji Devê Sosina Mewlûd (2) Bihîstin | J&J # 2025 - 07 - Pênc Guhertoyên Çîroka Eladîn û Usamedîn | J&J # 2025 - 08 - Qevdekî Bîranîn û Bihîstin û Serpêhatî | J&J # 2025 - 09 - Stranên Hemenav - 2| J&J == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1960î]] [[Kategorî:Kesên ji Amedê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] jqx7fkcz4edg988q90ua1n8guq8r4w7 2095906 2095905 2026-09-26T12:55:15Z MikaelF 935 2095906 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2025}} {{Agahîdank nivîskar | nav = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_rastî = <!-- Navê bi zimanê zikmakî heke ji rûpelê cuda be--> | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = [[Dersil]], [[Hezro]], [[Diyarbekir]], [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = [[Kurd]] {{ala|Kurdistan}} | hevwelatî = | perwerde = | destûrname = | pîşe = [[Nivîskar]] | salên_çalak = | serdem = | berhem = <!-- Berhemên navdar --> | tevger = <!-- Tevgera wêjeyî --> | şêwe = <!-- Şêweya wêjeyî --> | ziman = <!-- Zimanê nivîsê --> | hevjîn = <!-- zewicî --> | partner = <!-- nezewicî --> | zarok = | dê = | bav = | malper = <!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --> | bandorbar = | bandoer = | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> | bernav = }} '''Hîlmî Akyol''' (jdb. [[1960]]î li [[Dersil]]a [[Hezro]]yê, li [[Diyarbekir]]ê) [[nivîskar]] û berhevkarê edebiyata devkî ya [[kurdî]] ye.<ref>[[Rîzoyê Xerzî]] (2020). "Gotinên hatine jibîrkirin di stran û çîrokan de ne. Zargotina me gencîne ye", Xwebûn, 28:2020, r. 4.</ref> == Jiyan == Kal û bavên Akyol bi eslê xwe ji bajarê Çewligê ji navçeya Darahênê ji eşîra [[Tavzî]] ne. Kalikên wî li gundê [[Şêxan]]ê bûne. Sed û heştê sal berê mala wan ji gundê [[Şêxana Darahênê]] bar dike diçe bajarê Amedê navçeya Hezroyê. Kurdên [[dimilî]] ne. Malbata wî heya kalê wî Sîrac bi dimilkî zanibûye. Ji kalê wî Sîrac û vir de dimilkî hatiye ji bîr kirin, êdî [[kurmancî]] peyivîne. Not salan li navenda Hezroyê dimînin. Kalê wî Sîrac wek nazirê beglera pêşî diçe Gundê Sûrka ya navçeya Karazê. Piştî çend salan ji Sûrka diçe navçeya Hezroyê gundê Dersilê. Di warê Akyol de, di sala 1960î de li gundê Dersilê, navçeya Hezroyê, li bajarê Amedê ji diya xwe dibe. Hêj şeş heyvî ye mala wan diçe bajarê Amedê taxa [[Erebşêx]]ê. Di sala 1971ê de mala wan diçe taxa [[Cemal Yılmaz]]ê. Dibistana seretayiyê ya Alpaslan, di sala 1973an de; dibistana navîn a Alî Emîrî di sala 1976an de û dibistana amadeyî ya Ziya Gökalp jî di sala 1979an de li Amedê diqedîne. Di sala 1978 an de mala wan ji taxa Cemal Yilmazê diçe [[taxa Ofîsê]]. Akyol di sala 1979an de dest bi berhevkirin û [[deşîfrekirin]]a [[çîrok]], [[stran]], [[destan]] û [[fabl]] û [[pêkenok]]ên kurdî dike. Wekî [[ajokar]]ê [[tankêr]] û [[qamyon]]ê kar dike. Ji sala 1984an heya sala 1991ê heft salan bi tankêrê mazot û petrola xam û neftê ji bajarên başûr ji [[Mûsil]] û [[Telafer]] û Bejiyê dikişîne bajarên [[Batman]] û [[Mersîn]] û [[Îskenderûn]] û [[Meletî|Meletiyê]]. Ji sala 2001ê heya sala 2004an jî li Tirkiyê qamyonçîtiyê dike. Di dema qamyonçîtiyê de jî berhevkariya xwe didomîne. Di sala 2006 an de mala xwe carekdin dibe nava bedenê taxa [[Fatîhpaşa]]yê. Di sala 2016an de di şerê nava [[Sûr]]ê de xaniyê wî tev û eşyayên wî tên şewitandin û xerakirin. Di sala 2016an de li nava Sûrê taxa [[Ziyagokalp]]ê dikeve xaniyek. Sê salan li taxa Ziyagokalpê dimîne. Di adara sala 2019an de dîsa mala xwe dibe taxa Ofîsê. Ji sala 2006 an heya sala 2017an, 12 salan di şaredariya bajarê mezin a Amedê de dixebite. Di sala 2017an de malnişîn dibe. Jiyana xwe li bajarê Amedê didomîne. Heya niha 160 pirtûkên wî, sê cîldên Antolojiya Dengbêjan, pirtûkek ji devê jinan stranên dawetê, pirtûkek antolojiya çîrokbêj û destanbêjan, du pirtûk bi [[Rojîn Zarg]] re amade kiriye. Pirtûka "Ez Eyşe Şan im" jî bi [[Zeyneb Yaş]] re amade kiriye, bi tevahî 160 pirtûk hatine weşandin. Sê pirtûk ji aliyê [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] ve hatine weşandin. Sê pirtûk ji aliyê [[Enstîtuya Zimanê Kurdî ya Amedê]] ve jî hatine weşandin. Çar pirtûk ji aliyê weşanxaneya bi navê ''Elma'', çar pirtûk jî ji aliyê - Weşanxaneya Do ve hatine weşandin. Ji sala [[2007]]an û vir de antolojiya [[dengbêj]]an a ku projekteke [[YE]]yê û şaredariya bajarê mezin ê Amedê û Navenda Çanda Dîcle Firatê ye, bi tevî hevalên xwe wekî komîsyon amade dike. Niha jî karê berhevkariyê didomîne. == Berhem == {{Kêm|tarîx=tîrmeh 2025}} # 2000 Senem Xanim Enstîtuya Stembol # 2002 1 Mîrze Meheme û Çapik Ehmed Enstîtuya Stembol # 2002 2 Tembûzêrîn û Tembûrzîvîn Enstîtuya Stembol # 2004 1 P. Kurdî (li gel Rojîn Zarg) Enstîtuya AMEDÊ # 2004 2 Huso û Nazê (li gel Rojîn Zarg ) Enstîtuya AMEDÊ # 2006 1 Dosya Gulê Weşana ELMA # 2006 2 Hacîra Meydîn Weşana ELMA # 2006 3 Rast û Sextekar Weşana ELMA # 2006 4 Riqya Pale Weşana ELMA # 2006 5 Awirên Rojê Weşana DO # 2006 6 Diz û Derewkar Weşana DO # 2006 7 Keçelikê Serdar Weşana DO # 2006 8 Misterî Hazir e Weşana DO # 2006 9 Çîrokên Mala Zalê Enstîtuya AMEDÊ # 2007 Antolojiya Dengbêjan 1 Ş. B. Mezin a Amedê # 2008 1 Çar Gulên Amedê Weşana DO # 2008 2 Tîna Rojê Weşana DO # 2008 3 Mamê Rovî Weşana DO # 2008 4 Nêrgiza Hemê û Hawîsana Reşît û Zîna Elîxan DO # 2008 5 Firingî Firîn Weşana DO # 2008 6 Ez Eyşe Şan im (li gel Zeyneb Yaş) Enstîtuya DIHOKÊ # 2009 Antolojiya Dengbêjan 2 Ş. Mezin a  Amedê # 2010 1 Kerdiz Weşana DO # 2010 2 Ji Devê Emîna Brahîm û H. Reşît û Salika Feyzî # 2010 3 Serpêhatiyên Gencînegeran Weşana DO # 2010 4 Ji Devê Mehemedê Ûsivê Goçkar Weşana DO # 2010 5 Kew û Kew Weşana DO # 2010 6 Roja Pîroz Weşana DO # 2014 1 Zava ker in Weşana DO # 2014 2 Kurd û Leşkerî Weşana DO # 2014 3 Tajiya Qazûxa Weşana DO # 2014 4 Gula Niştiman Weşana DO # 2014 5 Cixarekêş û Qolciyên Çavsor Weşana DO # 2014 6 Feqî û Sofî- Salihê Ûsiv Weşana DO # 2014 7 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 1 Weşana DO # 2014 8 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 2 Weşana DO # 2014 9 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 3 Weşana DO # 2014 10 Antolojiıa Çîrokbêj û Destanbêjan Ş. Amedê # 2015 1 Ji Devê Jinan Stranên Dawetê Ş. Amedê # 2015 2 Antolojiya Dengbêjan 3  Ş. Mezin a Amedê # 2017 1 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 4 | J&J # 2017 2 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 5 | J&J # 2017 3 Qevdek Stran | J&J # 2017 4 Qaz û Ravvan | J&J # 2017 5 Tiriyê Şor Xweşe Xweş | J&J # 2017 6 Kurd û Leşkerî 2 # 2017 7 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 6 | J&J # 2017 8 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 7 | J&J # 2017 9 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 8 | J&J # 2017 10 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 9 | J&J # 2017 11 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 10 | J&J # 2017 12 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 11 | J&J # 2017 13 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 12 | J&J # 2018 1 Hiseynê Kurdî | J&J # 2018 2 Çîrok û Stranên Meyrê | J&J # 2018 3 Nirnê Şêrwanê | J&J # 2018 4 Agiro Xweş Agiro | J&J # 2018 5 Ziyareta Hemzeliyê | J&J # 2018 6 Bîranînên Masîyaniyan | J&J # 2018 7 Roja Nû | J&J # 2018 8 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 13 | J&J # 2018 9 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 14 | J&J # 2018 10 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 15 | J&J # 2018 11 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 16 | J&J # 2018 12 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 17 | J&J # 2018 13 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 18 | J&J # 2018 14 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 19 | J&J # 2018 15 Şîretên ZArokan | J&J # 2018 16 Ji Devê Mêran Stranên Dawetê | J&J # 2018 17 Ji Devê Jinan Stranên Dawetê | J&J # 2018 18 Çend guhertoyên Çîroka Mem û Zînê | J&J # 2018 19 Çîrokên Mala Zalê 2 | J&J # 2019 1 Antolojiya Çîrokbêj û Destanbêjan 2 Weşan jj. # 2019 2 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 20 | J&J # 2019 3 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 21 | J&J # 2019 4 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 1 | J&J # 2019 5 Dengbêj û Çîrokbêjên Xerzan 1 | J&J # 2019 6 Dengbêj û Çîrokbêjên Xerzan 2 | J&J # 2020 1 Heft Guhertoyên Mem û Zîn 2 | J&J # 2020 2 7 Guherto Sêva Hecî û SîEhmed û Xecê J&J # 2020 3 8 Guherto B. Narîn û Cembelî- Derwêşê Evdî J&J # 2020 4 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 22 | J&J # 2020 5 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 23 | J&J # 2020 6 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 24 | J&J # 2020 7 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 25 | J&J # 2020 8 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 26 | J&J # 2020 9 Jin Jîne Jiyan e Evîn e, Evîndar e 1 | J&J # 2020 10 Jin Jîne, Jiyan e, Evîn e Evîndar e 3 Weşan jj. # 2020 11 Antolojiya Çîrokbêj û Destanbêjan 3 | J&J # 2021 1 Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê – 27 | J&J # 2021 2 Ez Ehmed Pamûqçî Me | J&J # 2021 3 Antolojiya Çîrokbêj û Dengbêjan – 4 | J&J # 2021 4 Dengbêj û Çîrokbêjên Xerzan – 3 | J&J # 2021 5 Hinek Rastiyên Me | J&J # 2021 6 Antolojiya Dengbêjên Amedê-1 | J&J # 2021 7 Antolojiya Dengbêjên Amedê-2 | J&J # 2021 8 Antolojiya Dengbêjên Amedê-3 | J&J # 2021 9 Antolojiya Dengbêjên Amedê-4 | J&J # 2021 10 Antolojiya Dengbêjên Amedê-5 | J&J # 2021 11 Antolojiya Dengbêjên Amedê-6 | J&J # 2021 12 Qewimîn û 12 Stran – 1 | J&J # 2022 1 Qup bikevin | j&j # 2022 2 Heft Guhertoyên Bedran û Huznayê | j&j # 2022 3 Heft Guhertoyên Çîroka Elo | j&j # 2022 4 Heft Guhertoyên Çîroka Keçelik | j&j # 2022 5 Heft Guhertoyên Çîroka Mîrze Meheme | j&j # 2022 6 Heft Guhertoyên Gulî Xanimê | j&j # 2022 7 Heft Guhertoyên Kalo û Xalit axa | j&j # 2022 8 Heft Guhertoyên Kulik û Kerro | j&j # 2022 9 Jin Jîn e Jiyan e Evîn e Evîndar e – 2 | j&j # 2022 10 Jin Jîn e Jiyan e Evîn e Evîndar e -4 | j&j # 2022 11 12 Qewimîn û 12 Stran -2 | j&j # 2022 12 Ehmed Pamûqçî ( 3 )Wiha Got | j&j # 2023 1 Antolojiya Çîrokbêj û Destanbêjan 5 # 2023-2- Baqek Çîrokên Gelêrî # 2023-3-7 Guhertoyên Teyar û Derwêş # 2023-4-7 Guhertoyên Newala Paxır Madenê # 2023-5- Antolojiya Dengbêj û Çîrokbêjên Farqînê 1 # 2023-6- Antolojiya Dengbêj û Çîrokbêjên Hezroyê 1 # 2023-7- Antolojiya Dengbêj û Çîrokbêjên Licê 1 # 2023-8-12 Qewimîn û 12 Stran 3 # 2023-9- Dengbêj û Çîrokbêjên Serhedê 1 # 2023-10- Pênc Guhertoyên Çîroka Gul û Sîno # 2023-11- Şeş Çîrokên Eliyan # 2023-12- Ji Devê Mêran Stranên Dawetê 3 # 2023-13-12 Qewımîn û 12 Stran  4 # 2023-14- Antolojıya Çîrokbêj û Destanbêjan 1 # 2023-15- Antolojıya Çîrokbêj û Destanbêjan 6 # 2023-16- Dengbêj û Çîrokbêjên Botan 1 # 2023-17- Dengbêj û Çîrokbêjên Serhedê 2 # 2023-18- Heft Guhertoyên Strana ZilkîFê Mala Xatûnê # 2023-19- Antolojiya Dengbêj û Çîrokbêjên Hezroyê 2 # 2023-20- Antolojiya Dengbêj û Çîrokbêjên Farqînê 2 # 2023-21- Antolojiya Dengbêj û Çîrokbêjên Licê 2 # 2024- 01- Dozde Qewimîn û Dozde Stran 5 # 2024- 02- Dengbêj û Çîrokbêjên Mêrdînê 2 # 2024- 03- Baqek Çîrokên Gelêrî 2 # 2024- 04- Antolojiya Çîrokbêjên Amedê 1 # 2024- 05- Antolojiya Çîrokbêjên Amedê 2 # 2024- 06- Antolojiya Çîrokbêjên Amedê 3 # 2024- 07- Antolojiya Çîrokbêjên Amedê 4 # 2024- 08- Antolojiya Çîrokbêjên Amedê 5 # 2024- 09- Antolojiya Çîrokbêjên Amedê 6 # 2024- 10- Dengbêj û Çîrokbêjên Serhedê 3 # 2024- 11- Dengbêj û Çîrokbêjên Pasûrê # 2024- 12- Dengbêj û Çîrokbêjên Bismilê # 2024- 13- 12 Çîrokên Bi Stran û 12 Stran 1| J&J # 2024- 14- Antolojiya Dengbêj û Çîrokbêjên Karazê| J&J # 2024- 15- Pênc Guhertoyên Hesenê Alê| J&J # 2024- 16- Stranên Hem Nav 1| J&J # 2024- 17- Qevdekî Bîranîn û Bihîstın û Serpêhatî 1| J&J # 2025 - 01 - Baqek Çîrokên Gelêrî 2| J&J # 2025 - 02 - Dozdeh Çîrokên Bi Stran û Dozdeh Stran - 2 | J&J # 2025 - 03 - Dozdeh Qewimîn û Dozdeh Stran - 6| J&J # 2025 - 04 - Heft Guhertoyên Bozan Begê Pîrê | J&J # 2025 - 05 - Ji Devê Sosina Mewlûd (1) Bîranîn û Serpêhatî | J&J # 2025 - 06 - Ji Devê Sosina Mewlûd (2) Bihîstin | J&J # 2025 - 07 - Pênc Guhertoyên Çîroka Eladîn û Usamedîn | J&J # 2025 - 08 - Qevdekî Bîranîn û Bihîstin û Serpêhatî | J&J # 2025 - 09 - Stranên Hemenav - 2| J&J == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1960î]] [[Kategorî:Kesên ji Amedê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] 3nxue0vw4u8nvj5zc3ko46zq3fog5qb 0 26816 2096002 2057652 2026-09-27T04:58:36Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2096002 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank mirov | nav = Edward Said | navê_rastî = Edward Wadie Said | sernavê_wêne = Postereke ji bo bîranîna Edward Said | serdem = [[Sedsala 20an]] | roja_jidayikbûnê = [[1ê çiriya paşîn]] a [[1935]]an | cihê_jidayikbûnê = [[Orşelîm]], [[Dewleta Filistînê|Filistîn]] | roja_mirinê = [[25ê îlonê]] [[2003]]an (67 salî) | cihê_mirinê = [[New York City]], [[New York]] ([[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]) | hevjîn = Mariam C. Said | zarok = Najla Said }} '''Edward William Said''', navê wî yê fermî '''Edward Wadie Said''' (jdb. 1ê çiriya pêşîn a 1935 li [[Orşelîm|Quds]], [[Dewleta Filistînê|Mandaya Brîtanî ya Filistînê]] – m. 25ê îlona 2003 li [[New York City|New York]], [[DYA]]), [[nivîskar]] û teorîsyenê [[Wêje|edebiyatê]] û [[rexnegir]]ê amerîkî yê edebiyatê ye ku bi eslê xwe [[Dewleta Filistînê|filistînî]] bû. Edward Said zarokekî bavê xwe yê bi hewşêwe navî û [[protestan]]ekî li Qûdsê dijî bû. Piştî ku Said hatibû dinyayê piraniya zaroktiya xwe li [[Qehîre]]yê derbaz kir. Wî dereceya xwe ya ''Bachelor of Arts'' li [[Princeton University|Zanîngeha Princetonê]] û dereceya xwe ya ''Master of Arts'' û ''Ph.D.'' li [[Harvard University|Zanîngeha Harvardê]] temam kirine. Piştre wî li zanîngehên [[Columbia University|Columbia]], [[Harvard University|Harvard]] û [[Yale University|Yale]] wek mamoste ders dane. == Berhemên wî == * ''Acts of Aggression: Policing "Rogue States"'' (bi Noam Chomsky and Ramsey Clark) (1999) * ''After the Last Sky: Palestinian Lives'' (1986) [bi photographs by Jean Mohr] * ''Beginnings: Intention and Method'' (1975) * ''Blaming the Victims: Spurious Scholarship and the Palestinian Question'' (1988) [contributor and co-editor with Christopher Hitchens] * ''CIA et Jihad, 1950-2001: Contre l'URSS, une désastreuse alliance'' (2002), bi [[John K. Cooley]] * ''Covering Islam: How the Media and the Experts Determine How We See the Rest of the World'' (1981) * ''Criticism in Society'' * ''Culture and Imperialism'' (1993) * ''Culture and Resistance: Conversations with Edward W. Said'' (2003) * ''Humanism and Democratic Criticism'' (2005) * ''Edward Said: A Critical Reader'' * ''Entre guerre at paix'' (1997) * ''[[Sigmund Freud|Freud]] and the Non-European * ''From Oslo to Iraq and the Road Map'' (2003) * ''Henry James: Complete Stories, 1884-1891'' (1999) * ''Jewish Religion, Jewish History'' * ''Joseph Conrad and the Fiction of Autobiography'' (1966) * ''Literature and Society'' (editor) (1980) * ''Musical Elaborations'' (1991) * ''Nationalism, Colonialism, and Literature'' * ''On Late Style: Music and Literature Against the Grain'' * ''Orientalism'' (1978) * ''Orientalisme'' (1980) * ''Out of Place'' (1999) * ''Parallels and Paradoxes: Explorations in Music and Society'' (bi Daniel Barenboim) * ''Peace and Its Discontents: Essays on Palestine in the Middle East Peace Process'' (1996) * ''Power, Politics and Culture: Interviews with Edward W. Said'' (2001) * ''The Edward Said Reader'' (2000) * ''The End of the Peace Process: Oslo and After'' (2000) * ''The Pen and the Sword: Conversations with Edward W. Said'' (1994) * ''The Politics of Dispossession'' (1994) * ''The Question of Palestine'' (1979) * ''The World, the Text and the Critic'' (1983) * ''Reflections on Exile'' (2000) * ''Representations of the Intellectual: The Reith Lectures'' (1994) * ''Yeats and Decolonization'' (1988) == Oryantalîzm == Berhema wî ya ku ew xwe li dinyayê daye naskirin, pirtûka wî ya bi navê ''[[Oryantalîzm]]'' e. Pirtûk di sala [[1978]]an de hatiye weşandin. Ew di pirtûka xwe de li ser Rojhilatê disekine, ango ev "[[Orient]]"a ha ku wê çaxê ji hêla rojavayiyan ve bi çewtî hatibû teswîrkirin û salixdan. == Said û polîtîkaya Filistîn û Îsraîlê == Said li ser heqên filistîniyên Îsraîlê gelek têkoşîn kiribû û gelek salan yek ji endamên [[Parlamenta Filistînê li Sirgûnê]] bû. == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://en.wikipedia.org/wiki/Edward_Said Edward Said/Wikipedia] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Agnostîkên amerîkî]] [[Kategorî:Çalakvanên amerîkî]] [[Kategorî:Filistînî]] [[Kategorî:Fîlozofên amerîkî]] [[Kategorî:Îslam û siyaset]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1935]] [[Kategorî:Mamosteyên Unîversîteya Kolombiyayê]] [[Kategorî:Mirin 2003]] [[Kategorî:Nivîskar]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên mêr ên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên nehonakî yên mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên nehonakî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên nehonakî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Rexnegirên wêjeyê yên amerîkî]] n1sffo9euvxes5hxap0xeru002gz5kp 0 27490 2096010 1929523 2026-09-27T05:03:55Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2096010 wikitext text/x-wiki {{bi zazakî|Ehmedê Xasî}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Mela Ehmedê Xasî''' (Xoceyê Xasî) xwediyê [[Mewlida Nebî|mewluda kirdkî]] (zazakî, kirmanckî, dimilkî) bû. Mela Ehmedê Xasî di sala [[1868]]an de li [[Hezan, Licê|Hezanê]] hatiye dinê û di [[1951]]an de çûye rehmetê. Ehmedê Xasî di medreseyan de xwendiye. [[Kurdî]] (kirmanckî, kurmancî) [[erebî]] û [[tirkî]] dizanibû. Mewluda ku wî nivisandiye di sala [[1899]]an de li Diyarbekirê li çapxaneya lîtografyayê hatiye çapkirin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} == Eserên wî == * ''[[Mewlida Nebî]]'' * ''Kitabu't-Tesdîd Bî Şerhî Muxteserî't-Tewhîd'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1860î]] [[Kategorî:Kesên ji Diyarbekirê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 19an]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 20an]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mirin 1951]] [[Kategorî:Zazakî]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên sedsala 20an]] ihmrcqkjnveevrdip8sz05lo8kk3uym 0 28257 2095998 1338642 2026-09-27T04:56:36Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095998 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Ednan Muftî | wêne = Ednan Muftî.jpg | navê_jidayikbûnê = Ednan Muhemmed Raşad Muftî | roja_jidayikbûnê = 1949 | cihê_jidayikbûnê = [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]], [[Herêma Kurdistanê]] | pîşe = [[Siyasetmedar]] | partî = [[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]] }} '''Ednan Muftî''' siyasetmedarekî [[kurd]] e. Ednan Muftî serokê [[Parlamena Kurdistanê]] bû. Ednan Muftî di sala [[1980]]'î bi siyasetmedarên kurd Dr. [[Mehmud Osman]] û [[Rasul Mahmed]] re [[Partiya Sosyalista Kurdistanê]] (PASOK) damezrand. {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyasetmedar-şitil}} [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1949]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Başûrê Kurdistanê]] iaxaie3civdm10e0kt6kurov5kd55c0 0 34092 2095898 2083304 2026-09-26T12:06:46Z Kurê Acemî 105128 2095898 wikitext text/x-wiki {{Kêmgirêdan|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Ahmet Umît''' (jdb. 1960 li [[Dîlok]]ê) nivîskarekî tirk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/hayat/ahmet-umit-kimdir-biyografisi-40076797 |sernav=Ahmet Ümit kimdir? |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2021-08-16 }}</ref> Ew sala 1983an de [[Zanîngeha Marmarayê]] Beşê Birevêbirina Giştî mezun bû, dûrve Di navbera salên 1985-1986an de li Akademiya Zanistên Civakî ya Moskowê xwendiye. == Berhemên wî == * {{Jêder-kitêb |sernav=Sokağın Zulası |tarîx=1989 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752898-36-3 |cih=Istanbul |rûpel=96 }} * ''Çıplak Ayaklıydı Gece'' (1992) * ''Bir Ses Böler Geceyi'' (1994) * ''Masal Masal İçinde'' (1995) * ''Sis ve Gece'' (1996) * {{Jêder-kitêb |sernav=Kar Kokusu |tarîx=1998 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752898-85-1 |cih=Istanbul |rûpel=472 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Agatha'nın Anahtarı |tarîx=1999 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752897-47-2 |cih=Istanbul |rûpel=148 }} * ''Patasana'' (2000) * {{Jêder-kitêb |sernav=Şeytan Ayrıntıda Gizlidir |tarîx=2002 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752897-44-1 |cih=Istanbul |rûpel=310 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Kukla |tarîx=2002 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752897-40-3 |cih=Istanbul |rûpel=512 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Beyoğlu Rapsodisi |url=https://archive.org/details/beyolurapsodisi0000ahme |tarîx=2003 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752897-38-0 |cih=Istanbul |rûpel=[https://archive.org/details/beyolurapsodisi0000ahme/page/408 408] }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Aşk Köpekliktir |tarîx=2004 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752898-84-4 |cih=Istanbul |rûpel=344 }} * ''Başkomser Nevzat, Çiçekçinin Ölümü'' (2005) * {{Jêder-kitêb |sernav=Kavim |tarîx=2006 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752897-39-7 |cih=Istanbul |rûpel=400 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Ninatta'nın Bileziği |url=https://archive.org/details/ninattannbilezii0000mita |tarîx=2006 |weşanger=Doğan Kitap |isbn=978-9-759917-88-3 |cih=Istanbul |rûpel=[https://archive.org/details/ninattannbilezii0000mita/page/112 112] }} * ''İnsan Ruhunun Haritası'' (2007) * ''Olmayan Ülke'' (2008) * {{Jêder-kitêb |sernav=Bab-ı Esrar |url=https://archive.org/details/babiesrar0000ahme |tarîx=2008 |weşanger=Everest |isbn=978-6-051411-22-4 |cih=Istanbul |rûpel=520 }} * ''İstanbul Hatırası'' (2010) * ''Sultanı Öldürmek'' (2012) * ''Beyoğlu'nun En Güzel Abisi'' (2013) * {{Jêder-kitêb |sernav=Elveda Güzel Vatanım |url=https://archive.org/details/elvedaguzelvatan0000umit |tarîx=2015 |weşanger=Everest |isbn=978-6-051419-48-0 |cih=Istanbul |rûpel=560 }} == Xêzeroman == * {{Jêder-kitêb |sernav=Başkomiser Nevzat-Çiçekçinin Ölümü |url=https://archive.org/details/isbn_9789752933781 |tarîx=2005 |weşanger=Doğan Kitap |isbn=978-9-752933-78-1 |cih=Istanbul |rûpel=58 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Başkomiser Nevzat-Tapınak Fahişeleri |tarîx=2007 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752899-44-5 |cih=Istanbul |rûpel=81 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Başkomiser Nevzat-Davulcu Davut'u Kim Öldürdü |tarîx=2016 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752899-45-2 |cih=Istanbul |rûpel=65 }} == Wergerandin == ; Bi îngilîzî * {{Jêder-kitêb |sernav=Patasana |tarîx=2000 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752898-00-4 |cih=Istanbul |rûpel=456 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Dervish Gate |url=https://archive.org/details/dervishgate0000umit |tarîx=2012 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752898-01-1 |cih=Istanbul |rûpel=[https://archive.org/details/dervishgate0000umit/page/405 405] }} * {{Jêder-kitêb |sernav=A Tale Within A Tale |url=https://archive.org/details/talewithintale0000mita |tarîx=2013 |weşanger=Everest |isbn=978-6-051416-39-7 |cih=Istanbul |rûpel=150 |terciman=Elke Dixon }} * {{Jêder-kitêb |sernav=A Memento for Istanbul |url=https://archive.org/details/mementoforistanb0000umit |tarîx=2014 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752899-54-4 |cih=Istanbul |rûpel=[https://archive.org/details/mementoforistanb0000umit/page/n397 590] }} ; ;Bi almanî * {{Jêder-kitêb |sernav=[[Nacht und Nebel]] |tarîx=2005 |weşanger=Unionsverlag |isbn=978-3-293-20434-8 |cih=Zurich |rûpel=368 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Der Teufel steckt im Detail: Kriminalgeschichten aus Istanbul |tarîx=2008 |weşanger=Auf dem Ruffel, Engelschoff |isbn=978-3-933847-21-8 |rûpel=310 |terciman=Wolfgang E Scharlipp }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Patasana – Mord am Euphrat |tarîx=2013 |weşanger=Unionsverlag |isbn=978-3-293-20606-9 |cih=Zurich |rûpel=416 |terciman=Recai Hallaç }} ; ;Bi polonî * {{Jêder-kitêb |sernav=Memento dla Stambułu |tarîx=2015 |weşanger=Dom Wydawniczy |isbn=978-83-7705-620-2 |cih=Warsaw |rûpel=607 |terciman=Anna Mizrahi }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk ên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Dîlokê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskarên tirk]] 20tuohgz0b1shaqjvylphkrlsahr1pd 2095899 2095898 2026-09-26T12:07:07Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2095899 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Ahmet Umît''' (jdb. 1960 li [[Dîlok]]ê) nivîskarekî tirk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/hayat/ahmet-umit-kimdir-biyografisi-40076797 |sernav=Ahmet Ümit kimdir? |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2021-08-16 }}</ref> Ew sala 1983an de [[Zanîngeha Marmarayê]] Beşê Birevêbirina Giştî mezun bû, dûrve Di navbera salên 1985-1986an de li Akademiya Zanistên Civakî ya Moskowê xwendiye. == Berhemên wî == * {{Jêder-kitêb |sernav=Sokağın Zulası |tarîx=1989 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752898-36-3 |cih=Istanbul |rûpel=96 }} * ''Çıplak Ayaklıydı Gece'' (1992) * ''Bir Ses Böler Geceyi'' (1994) * ''Masal Masal İçinde'' (1995) * ''Sis ve Gece'' (1996) * {{Jêder-kitêb |sernav=Kar Kokusu |tarîx=1998 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752898-85-1 |cih=Istanbul |rûpel=472 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Agatha'nın Anahtarı |tarîx=1999 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752897-47-2 |cih=Istanbul |rûpel=148 }} * ''Patasana'' (2000) * {{Jêder-kitêb |sernav=Şeytan Ayrıntıda Gizlidir |tarîx=2002 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752897-44-1 |cih=Istanbul |rûpel=310 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Kukla |tarîx=2002 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752897-40-3 |cih=Istanbul |rûpel=512 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Beyoğlu Rapsodisi |url=https://archive.org/details/beyolurapsodisi0000ahme |tarîx=2003 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752897-38-0 |cih=Istanbul |rûpel=[https://archive.org/details/beyolurapsodisi0000ahme/page/408 408] }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Aşk Köpekliktir |tarîx=2004 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752898-84-4 |cih=Istanbul |rûpel=344 }} * ''Başkomser Nevzat, Çiçekçinin Ölümü'' (2005) * {{Jêder-kitêb |sernav=Kavim |tarîx=2006 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752897-39-7 |cih=Istanbul |rûpel=400 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Ninatta'nın Bileziği |url=https://archive.org/details/ninattannbilezii0000mita |tarîx=2006 |weşanger=Doğan Kitap |isbn=978-9-759917-88-3 |cih=Istanbul |rûpel=[https://archive.org/details/ninattannbilezii0000mita/page/112 112] }} * ''İnsan Ruhunun Haritası'' (2007) * ''Olmayan Ülke'' (2008) * {{Jêder-kitêb |sernav=Bab-ı Esrar |url=https://archive.org/details/babiesrar0000ahme |tarîx=2008 |weşanger=Everest |isbn=978-6-051411-22-4 |cih=Istanbul |rûpel=520 }} * ''İstanbul Hatırası'' (2010) * ''Sultanı Öldürmek'' (2012) * ''Beyoğlu'nun En Güzel Abisi'' (2013) * {{Jêder-kitêb |sernav=Elveda Güzel Vatanım |url=https://archive.org/details/elvedaguzelvatan0000umit |tarîx=2015 |weşanger=Everest |isbn=978-6-051419-48-0 |cih=Istanbul |rûpel=560 }} == Xêzeroman == * {{Jêder-kitêb |sernav=Başkomiser Nevzat-Çiçekçinin Ölümü |url=https://archive.org/details/isbn_9789752933781 |tarîx=2005 |weşanger=Doğan Kitap |isbn=978-9-752933-78-1 |cih=Istanbul |rûpel=58 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Başkomiser Nevzat-Tapınak Fahişeleri |tarîx=2007 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752899-44-5 |cih=Istanbul |rûpel=81 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Başkomiser Nevzat-Davulcu Davut'u Kim Öldürdü |tarîx=2016 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752899-45-2 |cih=Istanbul |rûpel=65 }} == Wergerandin == ; Bi îngilîzî * {{Jêder-kitêb |sernav=Patasana |tarîx=2000 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752898-00-4 |cih=Istanbul |rûpel=456 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Dervish Gate |url=https://archive.org/details/dervishgate0000umit |tarîx=2012 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752898-01-1 |cih=Istanbul |rûpel=[https://archive.org/details/dervishgate0000umit/page/405 405] }} * {{Jêder-kitêb |sernav=A Tale Within A Tale |url=https://archive.org/details/talewithintale0000mita |tarîx=2013 |weşanger=Everest |isbn=978-6-051416-39-7 |cih=Istanbul |rûpel=150 |terciman=Elke Dixon }} * {{Jêder-kitêb |sernav=A Memento for Istanbul |url=https://archive.org/details/mementoforistanb0000umit |tarîx=2014 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752899-54-4 |cih=Istanbul |rûpel=[https://archive.org/details/mementoforistanb0000umit/page/n397 590] }} ; ;Bi almanî * {{Jêder-kitêb |sernav=[[Nacht und Nebel]] |tarîx=2005 |weşanger=Unionsverlag |isbn=978-3-293-20434-8 |cih=Zurich |rûpel=368 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Der Teufel steckt im Detail: Kriminalgeschichten aus Istanbul |tarîx=2008 |weşanger=Auf dem Ruffel, Engelschoff |isbn=978-3-933847-21-8 |rûpel=310 |terciman=Wolfgang E Scharlipp }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Patasana – Mord am Euphrat |tarîx=2013 |weşanger=Unionsverlag |isbn=978-3-293-20606-9 |cih=Zurich |rûpel=416 |terciman=Recai Hallaç }} ; ;Bi polonî * {{Jêder-kitêb |sernav=Memento dla Stambułu |tarîx=2015 |weşanger=Dom Wydawniczy |isbn=978-83-7705-620-2 |cih=Warsaw |rûpel=607 |terciman=Anna Mizrahi }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk ên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Dîlokê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskarên tirk]] 867j9f4tte1upn40mz0akimdrxiv98d 2095900 2095899 2026-09-26T12:08:02Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2095900 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Ahmet Umît''' (jdb. 30ê îlona 1960ê li [[Dîlok]]ê) nivîskarekî tirk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/hayat/ahmet-umit-kimdir-biyografisi-40076797 |sernav=Ahmet Ümit kimdir? |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2021-08-16 }}</ref> Ew sala 1983an de [[Zanîngeha Marmarayê]] Beşê Birevêbirina Giştî mezun bû, dûrve Di navbera salên 1985-1986an de li Akademiya Zanistên Civakî ya Moskowê xwendiye. == Berhemên wî == * {{Jêder-kitêb |sernav=Sokağın Zulası |tarîx=1989 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752898-36-3 |cih=Istanbul |rûpel=96 }} * ''Çıplak Ayaklıydı Gece'' (1992) * ''Bir Ses Böler Geceyi'' (1994) * ''Masal Masal İçinde'' (1995) * ''Sis ve Gece'' (1996) * {{Jêder-kitêb |sernav=Kar Kokusu |tarîx=1998 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752898-85-1 |cih=Istanbul |rûpel=472 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Agatha'nın Anahtarı |tarîx=1999 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752897-47-2 |cih=Istanbul |rûpel=148 }} * ''Patasana'' (2000) * {{Jêder-kitêb |sernav=Şeytan Ayrıntıda Gizlidir |tarîx=2002 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752897-44-1 |cih=Istanbul |rûpel=310 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Kukla |tarîx=2002 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752897-40-3 |cih=Istanbul |rûpel=512 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Beyoğlu Rapsodisi |url=https://archive.org/details/beyolurapsodisi0000ahme |tarîx=2003 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752897-38-0 |cih=Istanbul |rûpel=[https://archive.org/details/beyolurapsodisi0000ahme/page/408 408] }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Aşk Köpekliktir |tarîx=2004 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752898-84-4 |cih=Istanbul |rûpel=344 }} * ''Başkomser Nevzat, Çiçekçinin Ölümü'' (2005) * {{Jêder-kitêb |sernav=Kavim |tarîx=2006 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752897-39-7 |cih=Istanbul |rûpel=400 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Ninatta'nın Bileziği |url=https://archive.org/details/ninattannbilezii0000mita |tarîx=2006 |weşanger=Doğan Kitap |isbn=978-9-759917-88-3 |cih=Istanbul |rûpel=[https://archive.org/details/ninattannbilezii0000mita/page/112 112] }} * ''İnsan Ruhunun Haritası'' (2007) * ''Olmayan Ülke'' (2008) * {{Jêder-kitêb |sernav=Bab-ı Esrar |url=https://archive.org/details/babiesrar0000ahme |tarîx=2008 |weşanger=Everest |isbn=978-6-051411-22-4 |cih=Istanbul |rûpel=520 }} * ''İstanbul Hatırası'' (2010) * ''Sultanı Öldürmek'' (2012) * ''Beyoğlu'nun En Güzel Abisi'' (2013) * {{Jêder-kitêb |sernav=Elveda Güzel Vatanım |url=https://archive.org/details/elvedaguzelvatan0000umit |tarîx=2015 |weşanger=Everest |isbn=978-6-051419-48-0 |cih=Istanbul |rûpel=560 }} == Xêzeroman == * {{Jêder-kitêb |sernav=Başkomiser Nevzat-Çiçekçinin Ölümü |url=https://archive.org/details/isbn_9789752933781 |tarîx=2005 |weşanger=Doğan Kitap |isbn=978-9-752933-78-1 |cih=Istanbul |rûpel=58 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Başkomiser Nevzat-Tapınak Fahişeleri |tarîx=2007 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752899-44-5 |cih=Istanbul |rûpel=81 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Başkomiser Nevzat-Davulcu Davut'u Kim Öldürdü |tarîx=2016 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752899-45-2 |cih=Istanbul |rûpel=65 }} == Wergerandin == ; Bi îngilîzî * {{Jêder-kitêb |sernav=Patasana |tarîx=2000 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752898-00-4 |cih=Istanbul |rûpel=456 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Dervish Gate |url=https://archive.org/details/dervishgate0000umit |tarîx=2012 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752898-01-1 |cih=Istanbul |rûpel=[https://archive.org/details/dervishgate0000umit/page/405 405] }} * {{Jêder-kitêb |sernav=A Tale Within A Tale |url=https://archive.org/details/talewithintale0000mita |tarîx=2013 |weşanger=Everest |isbn=978-6-051416-39-7 |cih=Istanbul |rûpel=150 |terciman=Elke Dixon }} * {{Jêder-kitêb |sernav=A Memento for Istanbul |url=https://archive.org/details/mementoforistanb0000umit |tarîx=2014 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752899-54-4 |cih=Istanbul |rûpel=[https://archive.org/details/mementoforistanb0000umit/page/n397 590] }} ; ;Bi almanî * {{Jêder-kitêb |sernav=[[Nacht und Nebel]] |tarîx=2005 |weşanger=Unionsverlag |isbn=978-3-293-20434-8 |cih=Zurich |rûpel=368 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Der Teufel steckt im Detail: Kriminalgeschichten aus Istanbul |tarîx=2008 |weşanger=Auf dem Ruffel, Engelschoff |isbn=978-3-933847-21-8 |rûpel=310 |terciman=Wolfgang E Scharlipp }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Patasana – Mord am Euphrat |tarîx=2013 |weşanger=Unionsverlag |isbn=978-3-293-20606-9 |cih=Zurich |rûpel=416 |terciman=Recai Hallaç }} ; ;Bi polonî * {{Jêder-kitêb |sernav=Memento dla Stambułu |tarîx=2015 |weşanger=Dom Wydawniczy |isbn=978-83-7705-620-2 |cih=Warsaw |rûpel=607 |terciman=Anna Mizrahi }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk ên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Dîlokê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskarên tirk]] r3ma1vacx3it4pbjzqrfkrerke80n9a 2095901 2095900 2026-09-26T12:08:14Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2095901 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Ahmet Ümit''' (jdb. 30ê îlona 1960ê li [[Dîlok]]ê) nivîskarekî tirk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/hayat/ahmet-umit-kimdir-biyografisi-40076797 |sernav=Ahmet Ümit kimdir? |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2021-08-16 }}</ref> Ew sala 1983an de [[Zanîngeha Marmarayê]] Beşê Birevêbirina Giştî mezun bû, dûrve Di navbera salên 1985-1986an de li Akademiya Zanistên Civakî ya Moskowê xwendiye. == Berhemên wî == * {{Jêder-kitêb |sernav=Sokağın Zulası |tarîx=1989 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752898-36-3 |cih=Istanbul |rûpel=96 }} * ''Çıplak Ayaklıydı Gece'' (1992) * ''Bir Ses Böler Geceyi'' (1994) * ''Masal Masal İçinde'' (1995) * ''Sis ve Gece'' (1996) * {{Jêder-kitêb |sernav=Kar Kokusu |tarîx=1998 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752898-85-1 |cih=Istanbul |rûpel=472 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Agatha'nın Anahtarı |tarîx=1999 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752897-47-2 |cih=Istanbul |rûpel=148 }} * ''Patasana'' (2000) * {{Jêder-kitêb |sernav=Şeytan Ayrıntıda Gizlidir |tarîx=2002 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752897-44-1 |cih=Istanbul |rûpel=310 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Kukla |tarîx=2002 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752897-40-3 |cih=Istanbul |rûpel=512 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Beyoğlu Rapsodisi |url=https://archive.org/details/beyolurapsodisi0000ahme |tarîx=2003 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752897-38-0 |cih=Istanbul |rûpel=[https://archive.org/details/beyolurapsodisi0000ahme/page/408 408] }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Aşk Köpekliktir |tarîx=2004 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752898-84-4 |cih=Istanbul |rûpel=344 }} * ''Başkomser Nevzat, Çiçekçinin Ölümü'' (2005) * {{Jêder-kitêb |sernav=Kavim |tarîx=2006 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752897-39-7 |cih=Istanbul |rûpel=400 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Ninatta'nın Bileziği |url=https://archive.org/details/ninattannbilezii0000mita |tarîx=2006 |weşanger=Doğan Kitap |isbn=978-9-759917-88-3 |cih=Istanbul |rûpel=[https://archive.org/details/ninattannbilezii0000mita/page/112 112] }} * ''İnsan Ruhunun Haritası'' (2007) * ''Olmayan Ülke'' (2008) * {{Jêder-kitêb |sernav=Bab-ı Esrar |url=https://archive.org/details/babiesrar0000ahme |tarîx=2008 |weşanger=Everest |isbn=978-6-051411-22-4 |cih=Istanbul |rûpel=520 }} * ''İstanbul Hatırası'' (2010) * ''Sultanı Öldürmek'' (2012) * ''Beyoğlu'nun En Güzel Abisi'' (2013) * {{Jêder-kitêb |sernav=Elveda Güzel Vatanım |url=https://archive.org/details/elvedaguzelvatan0000umit |tarîx=2015 |weşanger=Everest |isbn=978-6-051419-48-0 |cih=Istanbul |rûpel=560 }} == Xêzeroman == * {{Jêder-kitêb |sernav=Başkomiser Nevzat-Çiçekçinin Ölümü |url=https://archive.org/details/isbn_9789752933781 |tarîx=2005 |weşanger=Doğan Kitap |isbn=978-9-752933-78-1 |cih=Istanbul |rûpel=58 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Başkomiser Nevzat-Tapınak Fahişeleri |tarîx=2007 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752899-44-5 |cih=Istanbul |rûpel=81 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Başkomiser Nevzat-Davulcu Davut'u Kim Öldürdü |tarîx=2016 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752899-45-2 |cih=Istanbul |rûpel=65 }} == Wergerandin == ; Bi îngilîzî * {{Jêder-kitêb |sernav=Patasana |tarîx=2000 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752898-00-4 |cih=Istanbul |rûpel=456 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Dervish Gate |url=https://archive.org/details/dervishgate0000umit |tarîx=2012 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752898-01-1 |cih=Istanbul |rûpel=[https://archive.org/details/dervishgate0000umit/page/405 405] }} * {{Jêder-kitêb |sernav=A Tale Within A Tale |url=https://archive.org/details/talewithintale0000mita |tarîx=2013 |weşanger=Everest |isbn=978-6-051416-39-7 |cih=Istanbul |rûpel=150 |terciman=Elke Dixon }} * {{Jêder-kitêb |sernav=A Memento for Istanbul |url=https://archive.org/details/mementoforistanb0000umit |tarîx=2014 |weşanger=Everest |isbn=978-9-752899-54-4 |cih=Istanbul |rûpel=[https://archive.org/details/mementoforistanb0000umit/page/n397 590] }} ; ;Bi almanî * {{Jêder-kitêb |sernav=[[Nacht und Nebel]] |tarîx=2005 |weşanger=Unionsverlag |isbn=978-3-293-20434-8 |cih=Zurich |rûpel=368 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Der Teufel steckt im Detail: Kriminalgeschichten aus Istanbul |tarîx=2008 |weşanger=Auf dem Ruffel, Engelschoff |isbn=978-3-933847-21-8 |rûpel=310 |terciman=Wolfgang E Scharlipp }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Patasana – Mord am Euphrat |tarîx=2013 |weşanger=Unionsverlag |isbn=978-3-293-20606-9 |cih=Zurich |rûpel=416 |terciman=Recai Hallaç }} ; ;Bi polonî * {{Jêder-kitêb |sernav=Memento dla Stambułu |tarîx=2015 |weşanger=Dom Wydawniczy |isbn=978-83-7705-620-2 |cih=Warsaw |rûpel=607 |terciman=Anna Mizrahi }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk ên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Dîlokê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskarên tirk]] bc6io4qdsqv9v2hnh29ba9nh2eppxb6 0 35125 2095994 2087817 2026-09-27T04:54:46Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095994 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Wergerîne|en|ziman2=ru|ziman3=es}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Edgar Allan Poe''' (jdb. {{Jidayikbûn|19|kanûna paşîn|1809}} li [[Boston]]ê - m. {{Mirin|7|çiriya pêşîn|1849}} li [[Baltimore]]yê) [[helbestvan]], [[nivîskar]], [[weşanger]] û [[Rexneya wêjeyî|rexnegirê wêjeyî]] yê [[amerîkî]] bû. Di nava salên 1815 û 1825an de bi malbata xwe ya dêmarî re diçe [[Înglistan]]ê û li [[London]]ê xwendina xwe didomîne. Di 1827an de dikeve [[artêş]]ê; xwe li [[Dibistana Leşkerî]] ya [[West Point]]ê qeyd dike, lê ji ber bêdîsîplîniyê di sala 1931ê de jê dihê avêtin. Ji bo ku xeyalên xwe yên [[dewlemendî|dewlemendiyê]] pêk bîne diçe [[New York]]ê. Li cem metika xwe ya xizan û jinbî bi cî dibe. Di sala 1836an de bi xwarzaya (yan jî birazaya) xwe [[Virginia Clemm]] a ku hîn 14 salî bûye re dizewice. Di 1837an de diçin li New Yorkê bi cih dibin. Çîroka ''[[The Narrative of Arthur Gordon Pym]]'' wê salê, di sala 1840an de jî cîlda yekem a [[Çîrokên Nebihîstî]] weşand. Di sala 1845an de [[helbest]]a wî ya nav [[Qelareşk (helbest)|Qelareşk]] ("{{ziman|en|The Raven}}") weşand. Di sala 1847an de [[jin]]a wî ya ciwan mir. Ew bi xwe jî nexweş û bêhêvî bû, tim [[ta]]ya [[delirium tremens]] derbas dikir. Dema li ber zewaca bi [[pîrek]]eke [[extiyar]] û dewlemend re bû, [[şeveq]]ekê li Baltimoreyê li devê deriyê [[meyxane]]yekê li ber [[sikrat]]an dihê dîtin. Helbesta wî ya ku navê wê ''[[Annabel Lee]]'' ye gelek navdar e. == Berhem == * [[Qelareşk û Bîst Helbestên Din]] (wergêr: [[Samî Hêzil]]) * [[Qelareşk (helbest)|''Qelareşk'']] * [[Xewneke di nava xewnekê de (helbest)|Xewneke di nava xewnekê de]] * [[Dilê ewan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Çîrokvan]] [[Kategorî:Edgar Allan Poe| ]] [[Kategorî:Helbestvanên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Helbestvanên amerîkî yên sedsala 19an]] [[Kategorî:Helbestvanên romantîk]] [[Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî yên amerîkî]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Bostonê|Poe, Edgar Allan]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Fîladelfiyayê|Poe, Edgar Allan]] [[Kategorî:Rexnegirên wêjeyê yên amerîkî|Poe, Edgar Allan]] [[Kategorî:Romannivîsên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Romannivîsên ji Pensîlvanyayê|Poe, Edgar Allan]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên wêjeya tirsê]] 5yorggk3hooxcm93t77qzu85k0msatg 0 36087 2096017 1767394 2026-09-27T05:12:44Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2096017 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} [[Wêne:Elissar Zakaria Khoury.jpg|thumb|200px|Stranbêja libnanî Elissa]] '''Elissa''' navê hunerî yê '''Elîsar Zekeriya Xûrî''' ({{bi-ar|إليسار زكريا خوري|Alîsar Zakariya Khûrî}}) ku stranbêjeke [[libnan]]î ye. Elissa li sala 1972’ê li [[Deir el-Ahmar]]ê (Libnan) ji dayîk bûye. Wê albûma xwe ya yekê li sala 1998’ê derxist û di demek kurt de bû yekek ji navdartirîn stranbêja cîhana muzîka erebî. Xwedî çend xelatên muzîkê ye. Elissa yekemîn goranîbêja Libnanê bû ku [[WMA]] bibêtewe. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1972]] [[Kategorî:Jinên libnanî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Stranbêjên libnanî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1971]] nzsfy9c6uv9yk27gr3qvaqupnaqzjka 0 40059 2095975 1697516 2026-09-27T04:36:19Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095975 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2024}} [[Wêne:William_of_Ockham_-_Logica_1341.jpg|alt=|thumb|Xêzkariya destnivîsê li gorî [[Williamê Ockhamî]]]] '''Dûzana Ockhamê''', ev zagona ku yek ji zagonên bingehîn ya fikara zanistî ye, ji aliyê rebenê [[fransîsî]] û feylesofê îngilîzî yê sedasala 14ê [[Williamê Ockhamî]] (''William of Ockham'') ve hatiye fikirîn. Bingeha vê zagonê ev e: ji bo ravekirina bûyerekê an jî problemekê ger du teoriyên wekhev hebin û mirov nekare bizane rasttir e, ev zagon dibêje ku ya hêsantir ya rasttir e. {{Kontrola otorîteyê}} {{Felsefe-şitil}} [[Kategorî:Dîroka zanistê]] [[Kategorî:Epîstemolojiya zanistê]] [[Kategorî:Felsefe]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] [[Kategorî:Konseptên metafizîkê]] [[Kategorî:Mantiqa felsefî]] [[Kategorî:Ontolojî]] [[Kategorî:Teoriyên epîstemolojiyê]] [[Kategorî:Teoriyên metafizîkê]] [[Kategorî:Çareserkirina probleman]] m07w8a2ucwllzpsskpjh4yg65y2fp24 0 42896 2095919 2095887 2026-09-26T17:52:40Z MikaelF 935 2095919 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Sîr''' (''Allium sativum'') [[riwek]]ek ji malbata [[famîleya sîr û pîvazan]] (''Allioideae'') ye ku ew jî binekomeke ''[[Alliaceae]]'' ye. [[Strîlok]]ên wê çi xavî, çi wekî biharbêhn (biharat) jî tên xwarin. Hin cureyên wê dikevin koma [[hejik]]an, lewra dibin hejik. Di kulîna, [[pêjgeha kurd]] de cihekê wê yê girîng heye. Di gelek xwarinan de tê bikaranîn. Herwiha di bijîşkiya gelêrî û wêjeya kurd a devkî de navdar e. Ji sîra bejî re [[sîrim]] an sîrimok tê gotin. Bi şaşî li hin deveran jê re [[nanê çivîkan]], nanê çûçikan tê gotin lê ew riwekek, herwiha [[pincar]]ek din e. Li dora 500-700 cureyên wê hene. Hin riwek hene gelek dişibin sîrimê, heger mirov wan jî bijmêre, cureyên wê ji hezarê derbastir dikin. <gallery perrow="4"> Wêne:Allium caeruleum Blue Flower Head 1813px.jpg|''Allium caeruleum'' Wêne:Allium cepa B.jpg|''Allium cepa'' ('''[[pîvaz]]''') Wêne:Allumcrispuminsun.jpg|''Allium crispum'' Wêne:Sternkugellauch.jpg|''Allium cristophii'' Wêne:Negibozu 06x1970sv.jpg|''Allium fistulosum'' Wêne:Allium karataviense Karata-Lauch 2007-05-13 347.jpg|''Allium karataviense'' Wêne:Allium moly2.JPG|''Allium moly'' Wêne:Allium narcissiflorum31072004vuegénérale.JPG|''Allium narcissiflorum'' Wêne:Ailblanc.jpg|''Allium neapolitanum '' Wêne:Allium pendulinum.jpg|''Allium pendulinum'' Wêne:Prei bloeiend winter Farinto.jpg|''Allium porrum'' ('''[[qurad]]''') Wêne:Allium roseum.jpg|''Allium roseum'' Wêne:Allium rotundum 290608a.jpg|''Allium rotundum'' Wêne:Allium-senescens-and-bee-0a.jpg|''Allium-senescens'' Wêne:Allium subvillosum.JPG|''Allium subvillosum'' Wêne:Alliumshevockiicloseup.jpg|''Allium shevockii'' </gallery> {{Paqij}} == Cureyên wê di zanistiyê de == * Binemala ''Allium'': Ji 15 malan <ref name="GRIN">{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?403 |roja-gihiştinê=2011-05-03 |roja-arşîvê=2009-08-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090827072324/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?403 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>: ** Beşa ''Allium'' *** ''[[Allium affine]]'' Ledeb. *** ''[[Allium amethystinum]]'' guhert (Syn.: ''Allium stojanovii'' Kov.) *** ''[[Allium ampeloprasum]]'' L. (Syn.: ''Allium babingtonii'' Borrer, ''Allium scorodoprasum'' var. ''babingtonii'' (Borrer) Regel) *** ''[[Allium artemisietorum]]'' Eig & Feinbrun *** [[''Allium atroviolaceum'']] (Boiss.) *** ''[[Allium aucheri]]'' Boiss. (Syn.: ''Allium caerulescens'' Boiss.) *** ''[[Allium bourgeaui]]'' Rech. f. *** ''[[Allium commutatum]]'' Guss. *** ''[[Allium curtum]]'' Boiss. & Gaill. *** ''[[Allium dictyoprasum]]'' C.A.Mey. ex Kunth *** ''[[Allium ebusitanum]]'' Font Quer (Syn.: ''Allium durandoi'' (Batt. & Trab.) Seregin, ''Allium sphaerocephalon'' var. ''durandoi'' Batt. & Trab.) *** ''[[Allium fuscoviolaceum]]'' Fomin *** ''[[Allium gramineum]]'' K.Koch (Syn.: ''Allium fominianum'' Miscz. ex Grossh. & Schischk.) *** ''[[Allium guttatum]]'' Steven (Syn.: ''Allium dalmaticum'' A. Kern. ex Janch., ''Allium margaritaceum'' Sm., ''Allium sardoum'' Moris) *** ''[[Allium heldreichii]]'' Boiss. *** [[Schalotte]] (''[[Allium hierochuntinum]]'' Boiss. (Syn.: ''Allium ascalonicum'' L.) *** ''[[Allium jubatum]]'' J.F.Macbr. *** ''[[Allium kurrat]]'' Schweinf. ex K.Krause *** ''[[Allium longicuspis]]'' Regel *** ''[[Allium macrochaetum]]'' Boiss. & Hausskn. *** ''[[Allium melitense]]'' (Somm. & Caruana) Cif. & Giacom.<ref name = "Mathew1996">Brian Mathew: ''A review of Allium sect. Allium''. Kew : The Royal Botanic Gardens, Kew, 1996, ISBN 0-947643-93-1</ref> *** ''[[Allium ponticum]]'' Miscz. ex Grossh. *** Sîr an [[Porrum]] (''Allium porrum'' L., Syn.: ''Allium ampeloprasum'' var. ''porrum'' (L.) J.Gay) *** ''[[Allium pseudoampeloprasum]]'' Miscz. ex Grossh. *** ''[[Allium pyrenaicum]]'' Costa & Vayr. *** [[Sîra glover]] (''Allium rotundum'' L., Syn.: ''Allium jajlae'' Vved., ''Allium cilicium'' Boiss., ''Allium waldsteinii'' G.Don) *** [[Sîra navdar]] (''Allium sativum'' L.) *** [[Sîra maran]] an Sîra bejî (''Allium scorodoprasum'' L.) *** [[Sîra sergog]] (''Allium sphaerocephalon'' L., Syn.: ''Allium descendens'' L.) *** ''[[Allium tuncelianum]]'' (Kollmann) Özhatay et al. *** [[Sîra Weinbergê]] (''Allium vineale'' L.) ** Sektion ''Avulsea'': *** ''[[Allium fibrosum]]'' Regel *** ''[[Allium rubellum]]'' M.Bieb. (Syn.: ''Allium albanum'' Grossh. ) *** ''[[Allium umbilicatum]]'' Boiss. ** Sektion ''Brevidentia'': *** ''[[Allium brevidens]]'' Vved. ** Sektion ''Brevispatha'': *** ''[[Allium lojaconoi]]'' Brullo, Lanfr. & P.Pavone ** Sektion ''Caerulea'': *** [[Flieder-Lauch]], [[Blauer Kugel-Lauch]] (''[[Allium caeruleum]]'' Pall., Syn.: ''Allium azureum'' Ledeb., ''Allium viviparum'' Kar. & Kir.) *** ''[[Allium caesium]]'' Schrenk (Syn.: ''Allium urceolatum'' Regel) *** ''[[Allium delicatulum]]'' J.F.E.Siev. ex Schult. & Schult. f. ** Beşa ''Codonoprasum'' *** [[Sîra kutayî]] an [[Sîra Kielê]] (''Allium carinatum'' L., Syn.: ''Allium pulchellum'' G.Don) *** ''[[Allium chloranthum]]'' Boiss. *** ''[[Allium desertorum]]'' Forssk. *** [[Sîra zer]] an [[Zersîr]] (''Allium flavum'' L., Syn.: ''Allium paczoskianum'' Tuzson) *** ''[[Allium karsianum]]'' Fomin *** ''[[Allium kunthianum]]'' Vved. (Syn.: ''Allium lepidum'' Kunth ) *** ''[[Allium melanantherum]]'' Pančić *** [[Sîra kelemî]] yan Gulsîr (''[[Allium oleraceum]]'' L.) *** ''[[Allium pallens]]'' L. (Syn.: ''Allium coppoleri'' Tineo ) *** ''[[Allium paniculatum]]'' L. *** ''[[Allium parnassicum]]'' (Boiss.) Halacsy *** ''[[Allium platakisii]]'' Tzanoud. & Kypr. *** ''[[Allium pseudoflavum]]'' Vved. *** ''[[Allium rupestre]]'' Steven (Syn.: ''Allium charaulicum'' Fomin) *** ''[[Allium stamineum]]'' Boiss. ** Be. ''Costulatae'': *** ''[[Allium filidens]]'' Regel *** ''[[Allium turcomanicum]]'' Regel ** Be. ''Crystallina'' ** Be. ''Eremoprasum'': *** ''[[Allium sabulosum]]'' Steven ex Bunge ** Be. ''Kopetdagia'' ** Be. ''Longivaginata'' ** Be. ''Mediasia'' ** Be. ''Multicaulea'' ** Be. ''Pallasia'': *** ''[[Allium pallasii]]'' Murray *** ''[[Allium tanguticum]]'' Regel ** Be. ''Spathulata'' * Binemal ''Amerallium'' Traub: 12 beş: *** [[Sîra Neapolîtan]] (''Allium neapolitanum'' Cirillo) ** Be. ''Amerallium'' (Traub) Kamelin: Nur in der [[Neotropis]]: *** [[Sîra Çermesoran]] (''Allium canadense'' L., Syn.: ''Allium mutabile'' Michx.) *** ''[[Allium drummondii]]'' Regel (Syn.: ''Allium nuttallii'' S.Watson) *** ''[[Allium geyeri]]'' S. Watson ** Be. ''Arctoprasum'' Kirschl.: *** [[Bärlauch]] (''Allium ursinum'' L.) ** Be. ''Briseis'' (Salesb.) Stearn: *** [[Sîra birînan]], [[Sîra kêmdîtî]] (''Allium paradoxum'' (M.Bieb.) G.Don) *** [[Sîra zengilok]] (''Allium triquetrum'' L.) ** Be. ''Bromatorrhiza'' Ekberg: *** ''[[Allium hookeri]]'' Thwaites *** ''[[Allium macranthum]]'' Baker (Syn.: ''Allium oviflorum'' Regel) *** [[Sîra dardekirî]] (''Allium pendulinum'' Ten.) *** ''[[Allium wallichii]]'' Kunth (Syn.: ''Allium polyastrum'' Diels, ''Allium wallichianum'' Steud. nom. nud.) ** Be. ''Caulorhizideum'' Traub ** Be. ''Chamaeprason'' Hermann: *** ''[[Allium brevistylum]]'' S.Watson *** ''[[Allium gooddingii]]'' Ownbey *** ''[[Allium validum]]'' S.Watson ** Be. ''Lophioprason'' Traub: Nur in der Neotropis: *** ''[[Allium amplectens]]'' Torr. (Syn.: ''Allium attenuifolium'' Kellogg ) *** ''[[Allium bigelovii]]'' S.Watson *** ''[[Allium campanulatum]]'' S.Watson (Syn.: ''Allium bidwelliae'' S.Watson ) *** ''[[Allium cernuum]]'' Roth *** ''[[Allium falcifolium]]'' Hook. & Arn. *** ''[[Allium fimbriatum]]'' *** ''[[Allium lemmonii]]'' S.Watson *** ''[[Allium munzii]]'' (Ownbey & Aase ex Traub) McNeal *** ''[[Allium praecox]]'' Brandegee *** ''[[Allium siskiyouense]]'' Ownbey ex Traub *** ''[[Allium stellatum]]'' Ker Gawl. *** ''[[Allium unifolium]]'' Kellogg ** Be. ''Molium'' G.Don ex Koch: *** ''[[Allium chamaemoly]]'' L. *** [[Zêrsîr]] (''Allium moly'' L.) *** [[Sîra gulan]] (''Allium roseum'' L.) *** [[Sîra subhirsutum]] (''Allium subhirsutum'' L., Syn.: ''Allium ciliatum'' Cirillo) *** ''[[Sîra zebdanense]]'' Boiss. & Noë ** Be. ''Narkissoprason'' Hermann: *** [[Sîra pelnarsîst]] (''Allium narcissiflorum'' Vill., Syn.: ''Allium pedemontanum'' Willd.) ** Be. ''Rhophetoprason'' Traub: Nur in der Neotropis. ** Be. ''Rhynchocarpum'' Brullo ** Be. ''Triptera'' * Binemal ''Anguinum'': 1 beş: ** Be. ''Anguinum'' G.Don: *** ''[[Allium burdickii]]'' (Hanes) A.G.Jones *** ''[[Allium tricoccum]]'' Aiton *** [[Sîra victorialis]] (''Allium victorialis'' L.) * Binemal ''Butomissa'': 2 beş: ** Be. ''Austromontana'': *** ''[[Allium oreoprasum]]'' Schrenk ** Be. ''Butomissa'': *** [[Sîra bêhnî]] yan Sîra Çînê (''[[Allium ramosum]]'' L.,Syn.: ''Allium odorum'' L., ''Allium tataricum'' L. f., ''Allium lancipetalum'' Y.P.Hsu, ''Allium potaninii'' Regel, ''Allium weichanicum'' Palibin.) *** [[Sîra şêlşêlî]] (''Allium tuberosum'' Rottler ex Spreng.) * Binemal ''Caloscordum'' (Herb.) R.M.Fritsch: 1 beş: ** Be. ''Caloscordum'' (Herb.) Bak. * Binemal ''Cepa'': 5 Be.: ** Sektion ''Annuloprason'': *** ''[[Allium atrosanguineum]]'' Schrenk *** ''[[Allium kaufmannii]]'' Regel *** ''[[Allium semenovii]]'' Regel ** Sektion ''Cepa'' (Mill.) Prokh.: *** ''[[Allium altaicum]]'' Pall. *** ''[[Allium asarense]]'' R.M.Fritsch & Matin *** [[Pîvazl]] (''Allium cepa'' L.) *** ''Allium'' ×''cornutum'' Clementi *** ''[[Allium farctum]]'' Wendelbo *** [[Pîvazê zivistanêl]] (''Allium fistulosum'' L.) *** ''[[Allium galanthum]]'' Kar. & Kir. (Syn.: ''Allium pseudocepa'' Schrenk) *** ''[[Allium oschaninii]]'' O.Fedtsch. *** ''[[Allium praemixtum]]'' Vved. *** ''Allium'' ×''proliferum'' (Moench) Schrad. ex Willd. (= ''A. fistulosum'' × ''A. cepa'', Syn.: ''Allium cepa'' var. ''bulbiferum'' Regel, ''Allium cepa'' var. ''proliferum'' (Moench) Alef., ''Allium cepa'' var. ''viviparum'' (Metzg.) Alef., ''Allium cepa viviparum'' Metzg., ''Allium'' ×''wakegii'' Araki) *** ''[[Allium pskemense]]'' B.Fedtsch. *** ''[[Allium rhabdotum]]'' Stearn *** ''[[Allium vavilovii]]'' Popov & Vved. ** Sektion ''Condensatum'': *** ''[[Allium condensatum]]'' Turcz. ** Sektion ''Sacculiferum'': *** ''[[Allium chinense]]'' G.Don (Syn.: ''Allium bakeri'' Regel ) *** ''[[Allium sacculiferum]]'' Maxim. *** ''[[Allium thunbergii]]'' G.Don (Syn.: ''Allium taquetii'' H.Lév. ) *** ''[[Allium virgunculae]]'' F.Maek. & Kitam. ** Sektion ''Schoenoprasum'': *** ''[[Allium altyncolicum]]'' N.Friesen *** ''[[Allium karelinii]]'' Poljakov (Syn.: ''Allium schoenoprasum'' var. ''scaberrimum'' Regel) *** ''[[Allium ledebourianum]]'' Schult. & Schult. f. *** ''[[Allium maximowiczii]]'' Regel *** ''[[Allium oliganthum]]'' Kar. & Kir. (Syn.: ''Allium stenophyllum'' Schrenk ) *** ''[[Allium schmitzii]]'' Cout. *** [[Schnittlauch]] (''Allium schoenoprasum'' L.) * Binemal ''Cyathophora'': 3 Be.: ** Sektion ''Coleoblastus'': *** ''[[Allium auriculatum]]'' Kunth *** ''[[Allium mairei]]'' H.Lév. (Syn.: Allium yunnanense Diels) ** Sektion ''Cyathophora'': *** ''[[Allium cyathophorum]]'' Bureau & Franch. ** Sektion ''Milula'' * Binemal ''Melanocrommyum'' (Webb & Berth.) Rouy: Bi 15 Be.: ** Sektion ''Acanthoprason'' Wendelbo: *** ''[[Allium akaka]]'' S.G.Gmel. ex Schult. & Schult. f. *** ''[[Allium libani]]'' Boiss. *** ''[[Allium materculae]]'' Bordz. ** Sektion ''Acaule'' R.M.Fritsch ** Sektion ''Acmopetala'' R.M.Fritsch: *** ''[[Allium collismagni]]'' Kamelin *** ''[[Allium costatovaginatum]]'' Kamelin & Levichev *** ''[[Allium fetisowii]]'' Regel *** ''[[Allium motor]]'' Kamelin & Levichev *** ''[[Allium sewerzowii]]'' Regel *** ''[[Allium suworowii]]'' Regel *** ''[[Allium taeniopetalum]]'' Popov & Vved. (Syn.: ''Allium baschkyzylsaicum'' Krassovsk., ''Allium mogoltavicum'' Vved.) ** Sektion ''Aroidea'' Khass. & R.M.Fritsch ** Sektion ''Brevicaule'' R.M.Fritsch ** Sektion ''Compactoprason'' R.M.Fritsch: *** ''[[Allium giganteum]]'' Regel *** ''[[Allium macleanii]]'' Baker (Syn.: ''Allium elatum'' Regel) ** Sektion ''Kaloprason'' C.Koch: *** [[Sîra Stêrgog]] (''Allium cristophii'' Trautv., Syn.: ''Allium albopilosum'' C.H.Wright, ''Allium christophii'' Trautv. orth. var.) *** ''[[Allium helicophyllum]]'' Vved. *** ''[[Allium schubertii]]'' Zucc. *** ''[[Allium walteri]]'' Regel (Syn.: ''Allium bodeanum'' auct.) ** Sektion ''Megaloprason'' Wendelbo: *** ''[[Allium aflatunense]]'' B.Fedtsch. *** ''[[Allium altissimum]]'' Regel *** ''[[Allium grande]]'' Lipsky *** ''[[Allium jesdianum]]'' Boiss. & Buhse *** ''[[Allium rosenbachianum]]'' Regel *** ''[[Allium stipitatum]]'' Regel ** Sektion ''Melanocrommyum'' Webb & Berth.: *** ''[[Allium aschersonianum]]'' Barbey *** ''[[Allium asclepiadeum]]'' Bornm. *** [[Sîra reşsorî]] (''Allium atropurpureum'' Waldst. & Kit.) *** ''[[Allium cyrilli]]'' Ten. *** ''[[Allium decipiens]]'' Fisch. ex Schult. & Schult. f. *** [[Sîra reş]] (''Allium nigrum'' L., Syn.: ''Allium dumetorum'' Feinbrun & Szel., ''Allium multibulbosum'' Jacq.) *** ''[[Allium orientale]]'' Boiss. *** ''[[Allium rothii]]'' Zucc. *** ''[[Allium stenopetalum]]'' Boiss. & Kotschy *** ''[[Allium tel-avivense]]'' Eig *** ''[[Allium tubergenii]]'' Freyn *** ''[[Allium tulipifolium]]'' Ledeb. ** Sektion ''Miniprason'' R.M.Fritsch: *** [[Sîra zimanşîn]] (''Allium karataviense'' Regel) ** Sektion ''Popovia'' Khass. & R.M.Fritsch ** Sektion ''Pseudoprason'' (Wendelbo) K.Persson & Wendelbo: *** ''[[Allium cardiostemon]]'' Fisch. & C.A.Mey. *** ''[[Allium mariae]]'' Bordz. ** Sektion ''Regeloprason'' Wendelbo: *** ''[[Allium darwasicum]]'' Regel *** ''[[Allium regelii]]'' Trautv. *** ''[[Allium winklerianum]]'' Regel ** Sektion ''Thaumasioprason'' Wendelbo ** Sektion ''Verticillata''Kamelin * Binemal ''Microscordum'': 1 Be.: ** Sektion ''Microscordum'' Maxim. * Binemal ''Nectaroscordum'': 1 Be.: ** Sektion ''Nectaroscordum'' (Lindl.) Gren. & Godr. in der [[Neotropis]]: *** ''[[Allium bulgaricum]]'' (Janka) Prodán (Syn.: ''Allium dioscoridis'' auct., ''Nectaroscordum bulgaricum'' Janka, ''Nectaroscordum siculum'' subsp. ''bulgaricum'' (Janka) Stearn) *** [[Sîra Başûrê Alpan]] (''Allium insubricum'' Boiss. & Reut.) *** [[Sîra hingivî ya Sîcilya]] (''Allium siculum'' Ucria, Syn.: ''Nectaroscordum siculum'' (Ucria) Lindl.) * Binemal ''Polyprason'': 4 Be.: ** Sektion ''Daghestanica'': *** ''[[Allium daghestanicum]]'' Grossh. *** ''[[Allium ericetorum]]'' Thore *** [[Sîra bêhnî]] (''Allium suaveolens'' Jacq.) ** Sektion ''Falcatifolia'': *** ''[[Allium carolinianum]]'' DC. (Syn.: ''Allium blandum'' Wall., ''Allium polyphyllum'' Kar. & Kir., ''Allium thomsonii'' Baker) *** ''[[Allium hymenorrhizum]]'' Ledeb. *** ''[[Allium platyspathum]]'' Schrenk ** Sektion ''Oreiprason'': *** ''[[Allium albovianum]]'' Vved. (Syn.: ''Allium gracile'' Albov) *** ''[[Allium consanguineum]]'' Kunth *** ''[[Allium glaciale]]'' Vved. *** ''[[Allium goloskokovii]]'' Vved. *** ''[[Allium kaschianum]]'' Regel *** ''[[Allium kokanicum]]'' Regel *** ''[[Allium obliquum]]'' L. *** ''[[Allium ochroleucum]]'' Waldst. & Kit. *** ''[[Allium roylei]]'' Stearn *** ''[[Allium saxatile]]'' M.Bieb. (Syn.: ''Allium globosum'' M.Bieb. ex DC. ) *** ''[[Allium stracheyi]]'' Baker *** ''[[Allium talassicum]]'' Regel ** Sektion ''Scorodon'': *** ''[[Allium frigidum]]'' Boiss. & Heldr. *** ''[[Allium jacquemontii]]'' Kunth *** ''[[Allium macrostemon]]'' Bunge (Syn.: ''Allium grayi'' Regel, ''Allium nipponicum'' Franch. & Sav.) *** ''[[Allium popovii]]'' Vved. * Binemal ''Porphyroprason'': 1 Be.: ** Sektion ''Porphyroprason'' Ekberg: *** [[Sîra sorsorî]] (''Allium oreophilum'' C.A.Mey., Syn.: ''Allium ostrowskianum'' Regel) * Binemal ''Reticulatobulbosa'': 5 Be.: ** Sektion ''Campanulata'': *** ''[[Allium barsczewskii]]'' Lipsky *** ''[[Allium drepanophyllum]]'' Vved. *** ''[[Allium inconspicuum]]'' Vved. *** ''[[Allium jodanthum]]'' Vved. ** Sektion ''Nigrimontana'': *** ''[[Allium drobovii]]'' Vved. ** Sektion ''Reticulatobulbosa'': *** ''[[Allium amphibolum]]'' Ledeb. *** ''[[Allium clathratum]]'' Ledeb. *** ''[[Allium eriocoleum]]'' Vved. *** ''[[Allium flavidum]]'' Ledeb. *** ''[[Allium flavovirens]]'' Regel (Syn.: ''Allium leucocephalum'' Turcz. ex Vved., ''Allium schischkinii'' K.Sobol.) *** ''[[Allium lineare]]'' L. *** ''[[Allium pseudostrictum]]'' Albov *** ''[[Allium splendens]]'' Willd. *** [[Steifer Lauch]] oder [[Steif-Lauch]] (''Allium strictum'' Schrad.) *** ''[[Allium szovitsii]]'' Regel ** Sektion ''Scabriscapa'': *** ''[[Allium scabriscapum]]'' Boiss. & Kotschy ** Sektion ''Sikkimensia'': *** ''[[Allium beesianum]]'' W.W.Sm. *** ''[[Allium cyaneum]]'' Regel *** ''[[Allium sikkimense]]'' Baker (Syn.: ''Allium kansuense'' Regel, ''Allium tibeticum'' Rendle) * Binemal ''Rhizirideum'': 5 Be.: ** Sektion ''Caespitosoprason'': *** ''[[Allium bidentatum]]'' Fisch. ex Prokh. *** ''[[Allium mongolicum]]'' Regel *** ''[[Allium polyrhizum]]'' Turcz. ex Regel *** ''[[Allium przewalskianum]]'' Regel *** ''[[Allium subangulatum]]'' Regel ** Sektion ''Eduardia'' ** Sektion ''Rhizirideum'': *** ''[[Allium albidum]]'' Fisch. ex M.Bieb. *** [[Sîra Kantê]] oder [[Kanten-Lauch]] (''Allium angulosum'' L.) *** ''[[Allium austrosibiricum]]'' N.Friesen *** ''[[Allium burjaticum]]'' N.Friesen *** ''[[Allium dauricum]]'' N.Friesen *** ''[[Allium nutans]]'' L. *** ''[[Allium prostratum]]'' Trevir. *** ''[[Allium rubens]]'' Schrad. ex Willd. **** [[Sîra bilindiyan]] (''[[Allium senescens]]'' L., yn.: ''Allium spurium'' G.Don, ''Allium fallax'' Schult. & Schult. f., ''Allium lusitanicum'' Lam., ''Allium montanum'' F.W.Schmidt, ''Allium baicalense'' Willd., ''Allium glaucum'' Schrad. ex Poir., ''Allium saxicola'' Kitag.) *** ''[[Allium spirale]]'' Willd. *** ''[[Allium stellerianum]]'' Willd. ** Sektion ''Rhizomatosa'' ** Sektion ''Tenuissima'': *** ''[[Allium anisopodium]]'' Ledeb. *** ''[[Allium vodopjanovae]]'' N.Friesen * Binemal ''Vvedenskya'': 1 Be.: *** ''[[Allium kujukense]]'' Vved. == Mijarên têkildar == * [[Sîr (Allium sativum)]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Biharat]] [[Kategorî:Bijîşkiya gelêrî ya kurd]] [[Kategorî:Famîleya sîr û pîvazan]] [[Kategorî:Sîr| ]] [[Kategorî:Taksayên botanîk yên ku ji aliyê Carl Linnaeus ve hatine binavkirin]] er81sx868odwoep4xdrspbno2zc59qa 2095920 2095919 2026-09-26T17:53:19Z MikaelF 935 2095920 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} ''Allium'' [[riwek]]ek ji malbata [[famîleya sîr û pîvazan]] (''Allioideae'') ye ku ew jî binekomeke ''[[Alliaceae]]'' ye. [[Strîlok]]ên wê çi xavî, çi wekî biharbêhn (biharat) jî tên xwarin. Hin cureyên wê dikevin koma [[hejik]]an, lewra dibin hejik. Di kulîna, [[pêjgeha kurd]] de cihekê wê yê girîng heye. Di gelek xwarinan de tê bikaranîn. Herwiha di bijîşkiya gelêrî û wêjeya kurd a devkî de navdar e. Ji sîra bejî re [[sîrim]] an sîrimok tê gotin. Bi şaşî li hin deveran jê re [[nanê çivîkan]], nanê çûçikan tê gotin lê ew riwekek, herwiha [[pincar]]ek din e. Li dora 500-700 cureyên wê hene. Hin riwek hene gelek dişibin sîrimê, heger mirov wan jî bijmêre, cureyên wê ji hezarê derbastir dikin. <gallery perrow="4"> Wêne:Allium caeruleum Blue Flower Head 1813px.jpg|''Allium caeruleum'' Wêne:Allium cepa B.jpg|''Allium cepa'' ('''[[pîvaz]]''') Wêne:Allumcrispuminsun.jpg|''Allium crispum'' Wêne:Sternkugellauch.jpg|''Allium cristophii'' Wêne:Negibozu 06x1970sv.jpg|''Allium fistulosum'' Wêne:Allium karataviense Karata-Lauch 2007-05-13 347.jpg|''Allium karataviense'' Wêne:Allium moly2.JPG|''Allium moly'' Wêne:Allium narcissiflorum31072004vuegénérale.JPG|''Allium narcissiflorum'' Wêne:Ailblanc.jpg|''Allium neapolitanum '' Wêne:Allium pendulinum.jpg|''Allium pendulinum'' Wêne:Prei bloeiend winter Farinto.jpg|''Allium porrum'' ('''[[qurad]]''') Wêne:Allium roseum.jpg|''Allium roseum'' Wêne:Allium rotundum 290608a.jpg|''Allium rotundum'' Wêne:Allium-senescens-and-bee-0a.jpg|''Allium-senescens'' Wêne:Allium subvillosum.JPG|''Allium subvillosum'' Wêne:Alliumshevockiicloseup.jpg|''Allium shevockii'' </gallery> {{Paqij}} == Cureyên wê di zanistiyê de == * Binemala ''Allium'': Ji 15 malan <ref name="GRIN">{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?403 |roja-gihiştinê=2011-05-03 |roja-arşîvê=2009-08-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090827072324/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?403 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>: ** Beşa ''Allium'' *** ''[[Allium affine]]'' Ledeb. *** ''[[Allium amethystinum]]'' guhert (Syn.: ''Allium stojanovii'' Kov.) *** ''[[Allium ampeloprasum]]'' L. (Syn.: ''Allium babingtonii'' Borrer, ''Allium scorodoprasum'' var. ''babingtonii'' (Borrer) Regel) *** ''[[Allium artemisietorum]]'' Eig & Feinbrun *** [[''Allium atroviolaceum'']] (Boiss.) *** ''[[Allium aucheri]]'' Boiss. (Syn.: ''Allium caerulescens'' Boiss.) *** ''[[Allium bourgeaui]]'' Rech. f. *** ''[[Allium commutatum]]'' Guss. *** ''[[Allium curtum]]'' Boiss. & Gaill. *** ''[[Allium dictyoprasum]]'' C.A.Mey. ex Kunth *** ''[[Allium ebusitanum]]'' Font Quer (Syn.: ''Allium durandoi'' (Batt. & Trab.) Seregin, ''Allium sphaerocephalon'' var. ''durandoi'' Batt. & Trab.) *** ''[[Allium fuscoviolaceum]]'' Fomin *** ''[[Allium gramineum]]'' K.Koch (Syn.: ''Allium fominianum'' Miscz. ex Grossh. & Schischk.) *** ''[[Allium guttatum]]'' Steven (Syn.: ''Allium dalmaticum'' A. Kern. ex Janch., ''Allium margaritaceum'' Sm., ''Allium sardoum'' Moris) *** ''[[Allium heldreichii]]'' Boiss. *** [[Schalotte]] (''[[Allium hierochuntinum]]'' Boiss. (Syn.: ''Allium ascalonicum'' L.) *** ''[[Allium jubatum]]'' J.F.Macbr. *** ''[[Allium kurrat]]'' Schweinf. ex K.Krause *** ''[[Allium longicuspis]]'' Regel *** ''[[Allium macrochaetum]]'' Boiss. & Hausskn. *** ''[[Allium melitense]]'' (Somm. & Caruana) Cif. & Giacom.<ref name = "Mathew1996">Brian Mathew: ''A review of Allium sect. Allium''. Kew : The Royal Botanic Gardens, Kew, 1996, ISBN 0-947643-93-1</ref> *** ''[[Allium ponticum]]'' Miscz. ex Grossh. *** Sîr an [[Porrum]] (''Allium porrum'' L., Syn.: ''Allium ampeloprasum'' var. ''porrum'' (L.) J.Gay) *** ''[[Allium pseudoampeloprasum]]'' Miscz. ex Grossh. *** ''[[Allium pyrenaicum]]'' Costa & Vayr. *** [[Sîra glover]] (''Allium rotundum'' L., Syn.: ''Allium jajlae'' Vved., ''Allium cilicium'' Boiss., ''Allium waldsteinii'' G.Don) *** [[Sîra navdar]] (''Allium sativum'' L.) *** [[Sîra maran]] an Sîra bejî (''Allium scorodoprasum'' L.) *** [[Sîra sergog]] (''Allium sphaerocephalon'' L., Syn.: ''Allium descendens'' L.) *** ''[[Allium tuncelianum]]'' (Kollmann) Özhatay et al. *** [[Sîra Weinbergê]] (''Allium vineale'' L.) ** Sektion ''Avulsea'': *** ''[[Allium fibrosum]]'' Regel *** ''[[Allium rubellum]]'' M.Bieb. (Syn.: ''Allium albanum'' Grossh. ) *** ''[[Allium umbilicatum]]'' Boiss. ** Sektion ''Brevidentia'': *** ''[[Allium brevidens]]'' Vved. ** Sektion ''Brevispatha'': *** ''[[Allium lojaconoi]]'' Brullo, Lanfr. & P.Pavone ** Sektion ''Caerulea'': *** [[Flieder-Lauch]], [[Blauer Kugel-Lauch]] (''[[Allium caeruleum]]'' Pall., Syn.: ''Allium azureum'' Ledeb., ''Allium viviparum'' Kar. & Kir.) *** ''[[Allium caesium]]'' Schrenk (Syn.: ''Allium urceolatum'' Regel) *** ''[[Allium delicatulum]]'' J.F.E.Siev. ex Schult. & Schult. f. ** Beşa ''Codonoprasum'' *** [[Sîra kutayî]] an [[Sîra Kielê]] (''Allium carinatum'' L., Syn.: ''Allium pulchellum'' G.Don) *** ''[[Allium chloranthum]]'' Boiss. *** ''[[Allium desertorum]]'' Forssk. *** [[Sîra zer]] an [[Zersîr]] (''Allium flavum'' L., Syn.: ''Allium paczoskianum'' Tuzson) *** ''[[Allium karsianum]]'' Fomin *** ''[[Allium kunthianum]]'' Vved. (Syn.: ''Allium lepidum'' Kunth ) *** ''[[Allium melanantherum]]'' Pančić *** [[Sîra kelemî]] yan Gulsîr (''[[Allium oleraceum]]'' L.) *** ''[[Allium pallens]]'' L. (Syn.: ''Allium coppoleri'' Tineo ) *** ''[[Allium paniculatum]]'' L. *** ''[[Allium parnassicum]]'' (Boiss.) Halacsy *** ''[[Allium platakisii]]'' Tzanoud. & Kypr. *** ''[[Allium pseudoflavum]]'' Vved. *** ''[[Allium rupestre]]'' Steven (Syn.: ''Allium charaulicum'' Fomin) *** ''[[Allium stamineum]]'' Boiss. ** Be. ''Costulatae'': *** ''[[Allium filidens]]'' Regel *** ''[[Allium turcomanicum]]'' Regel ** Be. ''Crystallina'' ** Be. ''Eremoprasum'': *** ''[[Allium sabulosum]]'' Steven ex Bunge ** Be. ''Kopetdagia'' ** Be. ''Longivaginata'' ** Be. ''Mediasia'' ** Be. ''Multicaulea'' ** Be. ''Pallasia'': *** ''[[Allium pallasii]]'' Murray *** ''[[Allium tanguticum]]'' Regel ** Be. ''Spathulata'' * Binemal ''Amerallium'' Traub: 12 beş: *** [[Sîra Neapolîtan]] (''Allium neapolitanum'' Cirillo) ** Be. ''Amerallium'' (Traub) Kamelin: Nur in der [[Neotropis]]: *** [[Sîra Çermesoran]] (''Allium canadense'' L., Syn.: ''Allium mutabile'' Michx.) *** ''[[Allium drummondii]]'' Regel (Syn.: ''Allium nuttallii'' S.Watson) *** ''[[Allium geyeri]]'' S. Watson ** Be. ''Arctoprasum'' Kirschl.: *** [[Bärlauch]] (''Allium ursinum'' L.) ** Be. ''Briseis'' (Salesb.) Stearn: *** [[Sîra birînan]], [[Sîra kêmdîtî]] (''Allium paradoxum'' (M.Bieb.) G.Don) *** [[Sîra zengilok]] (''Allium triquetrum'' L.) ** Be. ''Bromatorrhiza'' Ekberg: *** ''[[Allium hookeri]]'' Thwaites *** ''[[Allium macranthum]]'' Baker (Syn.: ''Allium oviflorum'' Regel) *** [[Sîra dardekirî]] (''Allium pendulinum'' Ten.) *** ''[[Allium wallichii]]'' Kunth (Syn.: ''Allium polyastrum'' Diels, ''Allium wallichianum'' Steud. nom. nud.) ** Be. ''Caulorhizideum'' Traub ** Be. ''Chamaeprason'' Hermann: *** ''[[Allium brevistylum]]'' S.Watson *** ''[[Allium gooddingii]]'' Ownbey *** ''[[Allium validum]]'' S.Watson ** Be. ''Lophioprason'' Traub: Nur in der Neotropis: *** ''[[Allium amplectens]]'' Torr. (Syn.: ''Allium attenuifolium'' Kellogg ) *** ''[[Allium bigelovii]]'' S.Watson *** ''[[Allium campanulatum]]'' S.Watson (Syn.: ''Allium bidwelliae'' S.Watson ) *** ''[[Allium cernuum]]'' Roth *** ''[[Allium falcifolium]]'' Hook. & Arn. *** ''[[Allium fimbriatum]]'' *** ''[[Allium lemmonii]]'' S.Watson *** ''[[Allium munzii]]'' (Ownbey & Aase ex Traub) McNeal *** ''[[Allium praecox]]'' Brandegee *** ''[[Allium siskiyouense]]'' Ownbey ex Traub *** ''[[Allium stellatum]]'' Ker Gawl. *** ''[[Allium unifolium]]'' Kellogg ** Be. ''Molium'' G.Don ex Koch: *** ''[[Allium chamaemoly]]'' L. *** [[Zêrsîr]] (''Allium moly'' L.) *** [[Sîra gulan]] (''Allium roseum'' L.) *** [[Sîra subhirsutum]] (''Allium subhirsutum'' L., Syn.: ''Allium ciliatum'' Cirillo) *** ''[[Sîra zebdanense]]'' Boiss. & Noë ** Be. ''Narkissoprason'' Hermann: *** [[Sîra pelnarsîst]] (''Allium narcissiflorum'' Vill., Syn.: ''Allium pedemontanum'' Willd.) ** Be. ''Rhophetoprason'' Traub: Nur in der Neotropis. ** Be. ''Rhynchocarpum'' Brullo ** Be. ''Triptera'' * Binemal ''Anguinum'': 1 beş: ** Be. ''Anguinum'' G.Don: *** ''[[Allium burdickii]]'' (Hanes) A.G.Jones *** ''[[Allium tricoccum]]'' Aiton *** [[Sîra victorialis]] (''Allium victorialis'' L.) * Binemal ''Butomissa'': 2 beş: ** Be. ''Austromontana'': *** ''[[Allium oreoprasum]]'' Schrenk ** Be. ''Butomissa'': *** [[Sîra bêhnî]] yan Sîra Çînê (''[[Allium ramosum]]'' L.,Syn.: ''Allium odorum'' L., ''Allium tataricum'' L. f., ''Allium lancipetalum'' Y.P.Hsu, ''Allium potaninii'' Regel, ''Allium weichanicum'' Palibin.) *** [[Sîra şêlşêlî]] (''Allium tuberosum'' Rottler ex Spreng.) * Binemal ''Caloscordum'' (Herb.) R.M.Fritsch: 1 beş: ** Be. ''Caloscordum'' (Herb.) Bak. * Binemal ''Cepa'': 5 Be.: ** Sektion ''Annuloprason'': *** ''[[Allium atrosanguineum]]'' Schrenk *** ''[[Allium kaufmannii]]'' Regel *** ''[[Allium semenovii]]'' Regel ** Sektion ''Cepa'' (Mill.) Prokh.: *** ''[[Allium altaicum]]'' Pall. *** ''[[Allium asarense]]'' R.M.Fritsch & Matin *** [[Pîvazl]] (''Allium cepa'' L.) *** ''Allium'' ×''cornutum'' Clementi *** ''[[Allium farctum]]'' Wendelbo *** [[Pîvazê zivistanêl]] (''Allium fistulosum'' L.) *** ''[[Allium galanthum]]'' Kar. & Kir. (Syn.: ''Allium pseudocepa'' Schrenk) *** ''[[Allium oschaninii]]'' O.Fedtsch. *** ''[[Allium praemixtum]]'' Vved. *** ''Allium'' ×''proliferum'' (Moench) Schrad. ex Willd. (= ''A. fistulosum'' × ''A. cepa'', Syn.: ''Allium cepa'' var. ''bulbiferum'' Regel, ''Allium cepa'' var. ''proliferum'' (Moench) Alef., ''Allium cepa'' var. ''viviparum'' (Metzg.) Alef., ''Allium cepa viviparum'' Metzg., ''Allium'' ×''wakegii'' Araki) *** ''[[Allium pskemense]]'' B.Fedtsch. *** ''[[Allium rhabdotum]]'' Stearn *** ''[[Allium vavilovii]]'' Popov & Vved. ** Sektion ''Condensatum'': *** ''[[Allium condensatum]]'' Turcz. ** Sektion ''Sacculiferum'': *** ''[[Allium chinense]]'' G.Don (Syn.: ''Allium bakeri'' Regel ) *** ''[[Allium sacculiferum]]'' Maxim. *** ''[[Allium thunbergii]]'' G.Don (Syn.: ''Allium taquetii'' H.Lév. ) *** ''[[Allium virgunculae]]'' F.Maek. & Kitam. ** Sektion ''Schoenoprasum'': *** ''[[Allium altyncolicum]]'' N.Friesen *** ''[[Allium karelinii]]'' Poljakov (Syn.: ''Allium schoenoprasum'' var. ''scaberrimum'' Regel) *** ''[[Allium ledebourianum]]'' Schult. & Schult. f. *** ''[[Allium maximowiczii]]'' Regel *** ''[[Allium oliganthum]]'' Kar. & Kir. (Syn.: ''Allium stenophyllum'' Schrenk ) *** ''[[Allium schmitzii]]'' Cout. *** [[Schnittlauch]] (''Allium schoenoprasum'' L.) * Binemal ''Cyathophora'': 3 Be.: ** Sektion ''Coleoblastus'': *** ''[[Allium auriculatum]]'' Kunth *** ''[[Allium mairei]]'' H.Lév. (Syn.: Allium yunnanense Diels) ** Sektion ''Cyathophora'': *** ''[[Allium cyathophorum]]'' Bureau & Franch. ** Sektion ''Milula'' * Binemal ''Melanocrommyum'' (Webb & Berth.) Rouy: Bi 15 Be.: ** Sektion ''Acanthoprason'' Wendelbo: *** ''[[Allium akaka]]'' S.G.Gmel. ex Schult. & Schult. f. *** ''[[Allium libani]]'' Boiss. *** ''[[Allium materculae]]'' Bordz. ** Sektion ''Acaule'' R.M.Fritsch ** Sektion ''Acmopetala'' R.M.Fritsch: *** ''[[Allium collismagni]]'' Kamelin *** ''[[Allium costatovaginatum]]'' Kamelin & Levichev *** ''[[Allium fetisowii]]'' Regel *** ''[[Allium motor]]'' Kamelin & Levichev *** ''[[Allium sewerzowii]]'' Regel *** ''[[Allium suworowii]]'' Regel *** ''[[Allium taeniopetalum]]'' Popov & Vved. (Syn.: ''Allium baschkyzylsaicum'' Krassovsk., ''Allium mogoltavicum'' Vved.) ** Sektion ''Aroidea'' Khass. & R.M.Fritsch ** Sektion ''Brevicaule'' R.M.Fritsch ** Sektion ''Compactoprason'' R.M.Fritsch: *** ''[[Allium giganteum]]'' Regel *** ''[[Allium macleanii]]'' Baker (Syn.: ''Allium elatum'' Regel) ** Sektion ''Kaloprason'' C.Koch: *** [[Sîra Stêrgog]] (''Allium cristophii'' Trautv., Syn.: ''Allium albopilosum'' C.H.Wright, ''Allium christophii'' Trautv. orth. var.) *** ''[[Allium helicophyllum]]'' Vved. *** ''[[Allium schubertii]]'' Zucc. *** ''[[Allium walteri]]'' Regel (Syn.: ''Allium bodeanum'' auct.) ** Sektion ''Megaloprason'' Wendelbo: *** ''[[Allium aflatunense]]'' B.Fedtsch. *** ''[[Allium altissimum]]'' Regel *** ''[[Allium grande]]'' Lipsky *** ''[[Allium jesdianum]]'' Boiss. & Buhse *** ''[[Allium rosenbachianum]]'' Regel *** ''[[Allium stipitatum]]'' Regel ** Sektion ''Melanocrommyum'' Webb & Berth.: *** ''[[Allium aschersonianum]]'' Barbey *** ''[[Allium asclepiadeum]]'' Bornm. *** [[Sîra reşsorî]] (''Allium atropurpureum'' Waldst. & Kit.) *** ''[[Allium cyrilli]]'' Ten. *** ''[[Allium decipiens]]'' Fisch. ex Schult. & Schult. f. *** [[Sîra reş]] (''Allium nigrum'' L., Syn.: ''Allium dumetorum'' Feinbrun & Szel., ''Allium multibulbosum'' Jacq.) *** ''[[Allium orientale]]'' Boiss. *** ''[[Allium rothii]]'' Zucc. *** ''[[Allium stenopetalum]]'' Boiss. & Kotschy *** ''[[Allium tel-avivense]]'' Eig *** ''[[Allium tubergenii]]'' Freyn *** ''[[Allium tulipifolium]]'' Ledeb. ** Sektion ''Miniprason'' R.M.Fritsch: *** [[Sîra zimanşîn]] (''Allium karataviense'' Regel) ** Sektion ''Popovia'' Khass. & R.M.Fritsch ** Sektion ''Pseudoprason'' (Wendelbo) K.Persson & Wendelbo: *** ''[[Allium cardiostemon]]'' Fisch. & C.A.Mey. *** ''[[Allium mariae]]'' Bordz. ** Sektion ''Regeloprason'' Wendelbo: *** ''[[Allium darwasicum]]'' Regel *** ''[[Allium regelii]]'' Trautv. *** ''[[Allium winklerianum]]'' Regel ** Sektion ''Thaumasioprason'' Wendelbo ** Sektion ''Verticillata''Kamelin * Binemal ''Microscordum'': 1 Be.: ** Sektion ''Microscordum'' Maxim. * Binemal ''Nectaroscordum'': 1 Be.: ** Sektion ''Nectaroscordum'' (Lindl.) Gren. & Godr. in der [[Neotropis]]: *** ''[[Allium bulgaricum]]'' (Janka) Prodán (Syn.: ''Allium dioscoridis'' auct., ''Nectaroscordum bulgaricum'' Janka, ''Nectaroscordum siculum'' subsp. ''bulgaricum'' (Janka) Stearn) *** [[Sîra Başûrê Alpan]] (''Allium insubricum'' Boiss. & Reut.) *** [[Sîra hingivî ya Sîcilya]] (''Allium siculum'' Ucria, Syn.: ''Nectaroscordum siculum'' (Ucria) Lindl.) * Binemal ''Polyprason'': 4 Be.: ** Sektion ''Daghestanica'': *** ''[[Allium daghestanicum]]'' Grossh. *** ''[[Allium ericetorum]]'' Thore *** [[Sîra bêhnî]] (''Allium suaveolens'' Jacq.) ** Sektion ''Falcatifolia'': *** ''[[Allium carolinianum]]'' DC. (Syn.: ''Allium blandum'' Wall., ''Allium polyphyllum'' Kar. & Kir., ''Allium thomsonii'' Baker) *** ''[[Allium hymenorrhizum]]'' Ledeb. *** ''[[Allium platyspathum]]'' Schrenk ** Sektion ''Oreiprason'': *** ''[[Allium albovianum]]'' Vved. (Syn.: ''Allium gracile'' Albov) *** ''[[Allium consanguineum]]'' Kunth *** ''[[Allium glaciale]]'' Vved. *** ''[[Allium goloskokovii]]'' Vved. *** ''[[Allium kaschianum]]'' Regel *** ''[[Allium kokanicum]]'' Regel *** ''[[Allium obliquum]]'' L. *** ''[[Allium ochroleucum]]'' Waldst. & Kit. *** ''[[Allium roylei]]'' Stearn *** ''[[Allium saxatile]]'' M.Bieb. (Syn.: ''Allium globosum'' M.Bieb. ex DC. ) *** ''[[Allium stracheyi]]'' Baker *** ''[[Allium talassicum]]'' Regel ** Sektion ''Scorodon'': *** ''[[Allium frigidum]]'' Boiss. & Heldr. *** ''[[Allium jacquemontii]]'' Kunth *** ''[[Allium macrostemon]]'' Bunge (Syn.: ''Allium grayi'' Regel, ''Allium nipponicum'' Franch. & Sav.) *** ''[[Allium popovii]]'' Vved. * Binemal ''Porphyroprason'': 1 Be.: ** Sektion ''Porphyroprason'' Ekberg: *** [[Sîra sorsorî]] (''Allium oreophilum'' C.A.Mey., Syn.: ''Allium ostrowskianum'' Regel) * Binemal ''Reticulatobulbosa'': 5 Be.: ** Sektion ''Campanulata'': *** ''[[Allium barsczewskii]]'' Lipsky *** ''[[Allium drepanophyllum]]'' Vved. *** ''[[Allium inconspicuum]]'' Vved. *** ''[[Allium jodanthum]]'' Vved. ** Sektion ''Nigrimontana'': *** ''[[Allium drobovii]]'' Vved. ** Sektion ''Reticulatobulbosa'': *** ''[[Allium amphibolum]]'' Ledeb. *** ''[[Allium clathratum]]'' Ledeb. *** ''[[Allium eriocoleum]]'' Vved. *** ''[[Allium flavidum]]'' Ledeb. *** ''[[Allium flavovirens]]'' Regel (Syn.: ''Allium leucocephalum'' Turcz. ex Vved., ''Allium schischkinii'' K.Sobol.) *** ''[[Allium lineare]]'' L. *** ''[[Allium pseudostrictum]]'' Albov *** ''[[Allium splendens]]'' Willd. *** [[Steifer Lauch]] oder [[Steif-Lauch]] (''Allium strictum'' Schrad.) *** ''[[Allium szovitsii]]'' Regel ** Sektion ''Scabriscapa'': *** ''[[Allium scabriscapum]]'' Boiss. & Kotschy ** Sektion ''Sikkimensia'': *** ''[[Allium beesianum]]'' W.W.Sm. *** ''[[Allium cyaneum]]'' Regel *** ''[[Allium sikkimense]]'' Baker (Syn.: ''Allium kansuense'' Regel, ''Allium tibeticum'' Rendle) * Binemal ''Rhizirideum'': 5 Be.: ** Sektion ''Caespitosoprason'': *** ''[[Allium bidentatum]]'' Fisch. ex Prokh. *** ''[[Allium mongolicum]]'' Regel *** ''[[Allium polyrhizum]]'' Turcz. ex Regel *** ''[[Allium przewalskianum]]'' Regel *** ''[[Allium subangulatum]]'' Regel ** Sektion ''Eduardia'' ** Sektion ''Rhizirideum'': *** ''[[Allium albidum]]'' Fisch. ex M.Bieb. *** [[Sîra Kantê]] oder [[Kanten-Lauch]] (''Allium angulosum'' L.) *** ''[[Allium austrosibiricum]]'' N.Friesen *** ''[[Allium burjaticum]]'' N.Friesen *** ''[[Allium dauricum]]'' N.Friesen *** ''[[Allium nutans]]'' L. *** ''[[Allium prostratum]]'' Trevir. *** ''[[Allium rubens]]'' Schrad. ex Willd. **** [[Sîra bilindiyan]] (''[[Allium senescens]]'' L., yn.: ''Allium spurium'' G.Don, ''Allium fallax'' Schult. & Schult. f., ''Allium lusitanicum'' Lam., ''Allium montanum'' F.W.Schmidt, ''Allium baicalense'' Willd., ''Allium glaucum'' Schrad. ex Poir., ''Allium saxicola'' Kitag.) *** ''[[Allium spirale]]'' Willd. *** ''[[Allium stellerianum]]'' Willd. ** Sektion ''Rhizomatosa'' ** Sektion ''Tenuissima'': *** ''[[Allium anisopodium]]'' Ledeb. *** ''[[Allium vodopjanovae]]'' N.Friesen * Binemal ''Vvedenskya'': 1 Be.: *** ''[[Allium kujukense]]'' Vved. == Mijarên têkildar == * [[Sîr (Allium sativum)]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Biharat]] [[Kategorî:Bijîşkiya gelêrî ya kurd]] [[Kategorî:Famîleya sîr û pîvazan]] [[Kategorî:Sîr| ]] [[Kategorî:Taksayên botanîk yên ku ji aliyê Carl Linnaeus ve hatine binavkirin]] 3z5bgwr447459gtlxt0y5nwohw5cna2 0 44097 2096021 2095847 2026-09-27T05:52:38Z Penaber49 39672 2096021 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye. Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye. Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e. Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e. Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane). Jeolojiya Nû Zelandayê bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên jeotermal hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn. Parçeyê parzemînî ya Gondwanayê ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Herçend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û Antarktîkayê dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û Fîjiyê têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne. Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine. Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e. === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene. Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye. Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene. Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin. Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne. Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin. Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine. Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin. Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan. Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye. === Fauna === Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik, reşîleka polînezyayî, başokê qehweyî, pelistanga Pasîfîkê û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene. Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin. Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye. Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e. Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkî wan in. == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] b92x3524u7k774lynap6lkta0b48pwo 2096022 2096021 2026-09-27T06:05:59Z Penaber49 39672 2096022 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye. Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye. Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e. Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e. Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane). Jeolojiya Nû Zelandayê bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên jeotermal hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn. Parçeyê parzemînî ya Gondwanayê ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Herçend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û Antarktîkayê dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û Fîjiyê têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne. Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine. Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e. === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene. Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye. Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene. Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin. Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne. Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin. Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine. Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin. Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan. Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye. === Fauna === Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik, reşîleka polînezyayî, başokê qehweyî, pelistanga Pasîfîkê û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene. Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin. Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye. Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e. Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkî wan in. Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne. == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 1lai0pud6w2sw4c0en8f6gs1fi42znb 2096023 2096022 2026-09-27T06:11:50Z Penaber49 39672 2096023 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye. Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye. Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e. Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e. Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane). Jeolojiya Nû Zelandayê bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên jeotermal hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn. Parçeyê parzemînî ya Gondwanayê ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Herçend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û Antarktîkayê dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û Fîjiyê têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne. Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine. Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e. === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene. Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye. Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene. Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin. Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne. Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin. Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine. Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin. Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan. Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye. === Fauna === Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik, reşîleka polînezyayî, başokê qehweyî, pelistanga Pasîfîkê û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene. Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin. Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye. Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e. Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkî wan in. Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne. Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in. == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 0kv7hdpxctd5xo6px0jxjz6nd8jpg5m 2096024 2096023 2026-09-27T06:15:31Z Penaber49 39672 2096024 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye. Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye. Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e. Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e. Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane). Jeolojiya Nû Zelandayê bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên jeotermal hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn. Parçeyê parzemînî ya Gondwanayê ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Herçend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û Antarktîkayê dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û Fîjiyê têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne. Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine. Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e. === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene. Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye. Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene. Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin. Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne. Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin. Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine. Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin. Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan. Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye. === Fauna === Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik, reşîleka polînezyayî, başokê qehweyî, pelistanga Pasîfîkê û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene. Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin. Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye. Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e. Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkî wan in. Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne. Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in. Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e. Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye. == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] kaylm9ugho42fk4e5o83946pk20hl5i 2096128 2096024 2026-09-27T11:54:13Z Penaber49 39672 2096128 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye. Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye. Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e. Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e. Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane). Jeolojiya Nû Zelandayê bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên jeotermal hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn. Parçeyê parzemînî ya Gondwanayê ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Herçend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û Antarktîkayê dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û Fîjiyê têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne. Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine. Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e. === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene. Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye. Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene. Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin. Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne. Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin. Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine. Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin. Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan. Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye. === Fauna === Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik, reşîleka polînezyayî, başokê qehweyî, pelistanga Pasîfîkê û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene. Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin. Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye. Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e. Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkî wan in. Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne. Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in. Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e. Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye. Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane papaxê bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye. Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran. == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] ro5dzuc2j622vlg659jjjqhaub35jr6 2096129 2096128 2026-09-27T11:56:53Z Penaber49 39672 /* Fauna */ 2096129 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye. Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye. Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e. Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e. Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane). Jeolojiya Nû Zelandayê bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên jeotermal hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn. Parçeyê parzemînî ya Gondwanayê ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Herçend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û Antarktîkayê dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û Fîjiyê têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne. Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine. Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e. === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene. Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye. Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene. Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin. Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne. Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin. Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine. Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin. Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan. Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye. === Fauna === Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik, reşîleka polînezyayî, başokê qehweyî, pelistanga Pasîfîkê û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene. Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin. Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye. Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e. Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkî wan in. Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne. Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in. Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e. Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye. Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane papaxê bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye. Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran. Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên papaxan ên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî papaxanên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in. == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] ioe3vxlopsfcuibc4nt6t6cl69xq3ld 2096130 2096129 2026-09-27T11:58:44Z Penaber49 39672 2096130 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye. Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye. Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e. Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e. Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane). Jeolojiya Nû Zelandayê bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên jeotermal hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn. Parçeyê parzemînî ya Gondwanayê ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Herçend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û Antarktîkayê dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û Fîjiyê têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne. Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine. Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e. === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene. Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye. Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene. Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin. Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne. Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin. Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine. Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin. Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan. Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye. === Fauna === Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik, reşîleka polînezyayî, başokê qehweyî, pelistanga Pasîfîkê û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene. Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin. Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye. Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e. Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkî wan in. Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne. Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in. Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e. Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye. Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye. Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran. Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in. == Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} == Herêmên ne serbixwe == {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> == Herêmên ne serbixwe (giravên bêcihwar, bêkes) == * {{AUS}}: Giravên deryayî yên Koralan * {{DYA}}: [[Girava Baker]], [[Girava Howland]], [[Girava Jarvis]], [[Girava Midway]], [[Wake]], [[Johnston-Atoll]], [[Kingmanriff]], [[Palmyra (koma giravan)|Palmyra]] == Herêmên girêdayî dewletên ne di Okyanûsyayê de ne == * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] ln19u4bi1jkftir9y21x0cyysnandfz 0 48559 2095982 1740665 2026-09-27T04:43:57Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095982 wikitext text/x-wiki '''Ebdilhekîmê Arwasî''' (jdb. [[1865]] li gundê [[Arwas]] a [[Miks]]ê, parêzgeha [[Wan]]ê, [[Kurdistan]]; m. [[1943]] li [[Enqere]], [[Tirkiye]]) zanayekî olî yê [[kurd]] e. <br /> Şagirtê [[Seyîd Fehîmê Arwasî]]ye û zêdetirî 30 salan li medreseyên Kurdistanê, bi taybetî yên li parêzgeha Wanê mamostetî kiriye. Bi hatina artêşa Rûs ve, bo demekê diçe [[Stembol]]ê. Li wir di nava kurdan de dersdariyê dike, têkilî bi sazî û komeleyên wê demê yên kurdan re datîne. [[Hüseyin Hilmi Işık]] jî şagirtê wî bûye. == Mijarên têkildar == * [[Malbata Arwasiyan]] == Girêdanên derve == * [http://www.dinimizislam.com/detay.asp?Aid=1825 Jînenîgariya Evdilhekîmê Arwasî] (bi zimanê romî ye] {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurd-şitil}} [[Kategorî:Alimên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1865]] [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 19an]] [[Kategorî:Mirin 1943]] [[Kategorî:Teolog]] [[Kategorî:Neqşîbendî]] b6jdlcamm9paua2o1luzst0caj4986l 0 48642 2095984 1683377 2026-09-27T04:44:59Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095984 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | nav = Evdila Cewdetê Daskûzayî | navê_rastî = Abdullah Cevdet Karlıdağ | roja_jidayikbûnê = [[9ê îlonê]] [[1869]] | cihê_jidayikbûnê = [[Arabkîr]], [[Meledî (parêzgeh)|Meledî]] | roja_mirinê = [[29ê çiriya paşîn]] [[1932]] | cihê_mirinê = [[Stembol]] ([[Tirkiye]]) | hevwelatî = Împeratoriya Osmanî | netewe = [[Kurd]] | pîşe = [[Bijîşk]], rewşenbîr, [[helbestvan]] û [[siyasetmedar]] }} '''Ebdullah Cewdetê Daskûzayî'''<ref>https://www.bernamegeh.org/2019/11/10/jiyana-evdila-cewdet/</ref>, '''Ebdullah Cewdet''' (navê fermî yê bi [[tirkî]] ''Abdullah Cevdet Karlıdağ'') (jdb. [[9ê îlonê]] [[1869]] li [[Arabkîr]], [[Meledî (parêzgeh)|Meledî]], [[Bakurê Kurdistanê]] − m. [[29ê çiriya paşîn]] [[1932]] li [[Stembol]], [[Tirkiye]]), [[bijîşk]], [[rewşenbîr]], [[helbestvan]] û [[siyasetmedar]]ekî [[kurd]] bû. Demekê tevlî nava refên [[contirk]]an bûye, di tevahiya jiyana xwe de poşmaniya xwe aniye ziman. == Jiyana wî == Di [[9ê îlonê]] ya [[1869]]an de li [[Arabkîr]]ê hatiye dinyayê. Piştî ku xwendina xwe ya seretayî li Xozat û Arabkîrê temam dike, tevî malbata xwe diçe Xarpêtê. Di 1885an de ji ''Ruşdiyeya Eskerî ya Mamuretulezîz (Ma‘mûretülazîz Askerî Rüşdiyesi)'' mezûn dibe. Di 15 saliya xwe de diçe Stembolê û dikeve Amadehiya Eskerî ya Kuleliyê. Piştî sê salan mezûn dibe û perwerfehiya xwe li Tibbiyeya Eskerî didomîne. == Xebatên wî == Endamê gelek komele, weqif û komîteyên kurdan ên wê demê ye. Ji xebatkarên sereke yên [[Cemiyeta Teawun û Teraqiya Kurd]], [[Cemiyeta Tealiya Kurd]], Cemiyeta xwendekarên kurd, Hêvî û gelekên din bûye. Mirovekî zana bûye, bi fîlozofiyê re mijûl bûye. Li dijî bikaranîna dîn a ji bo berjewendiyan derketiye, xwestiye di hin warên têkiliyên [[Îslam]] û civakê de reform bên kirin. Ji ber wê ji aliyê rastgir û tirkperweran ve bi tundî hatiye rexnekirin û reşkirin. Bo wî "bêdîn", "dijminê Xwedê" gotine, di nava civakê de xwestine bêrûmet bikin. Di kovara Îctîhadê de gelek nivîsên wî hatine weşandin. Ji ber kurdpwerwerî, nêrînên xwe yên taybet gelek caran hatiye girtin û sirgûnkirin. Ew li dijî ketina [[Osmaniyan]] bo [[Şerê cîhanî yê yekem]] bû, ji ber wê û nivîsên li ser Bahayîzmê jî dihate girtin. Hin dibêjin [[Mustafa Kemal Atatürk]] di bin bandora wî de maye, bingeha reformên xwe ji wî girtiye. [[Serhildana Şêx Seîd]] dipesînîne, dixwaze kurdên din jî tevlî bibin û eniyeke neteweyî ava bibe. Ev yeka han, dibe belaya serî wî jî. Li dijî wî kampanyayên reşkirinê tên lidarxistin. Mustafa Kemal jî hişyariyê dide wî gefan lê dixwe. Bi [[mirina masûlkeyên dil]] jiyana xwe jidest dide. Ataturk û dewlet nahêlin nimêja cenazeyê bo wî bê kirin. Meytê wî ji Mizgefta [[Ayasofya]]yê (wê demê mizgeft bû) tê derxistin, mizgeft bi mizgeft digerînin, nahêlin nimêja wî bê kirin. Lewra ew kurdperwer bû û behsa reformên olî kiribû. Herçendî demekê Contirkîtî kiribû jî, ji aliyê dewletê ve êdî wekî xayînek dihate dîtin. Li ser tikakirina [[Peyami Safa]], destûrê didin ku meleyekî nimêja wî bike. Meytê wî li [[Goristana Merkezefendî]] (Merkezefendi Mezarligi) tê veşartin. == Berhemên wî (bi zimanê romî) == === Pirtûkên helbestan === * Hiç - Qet ([[1890]]) * Türbe-i Masumiyet - Tirbeya masumiyetê (1890) * [[Tulûat]] (1891) === Pexşan === * Ramazan Bahçeleri - Baxçeyên remezanê ([[1891]]) === Raman === * Dimağ - Hiş (1890) * Fizyolacya-i Tefekkür ([[1892]]) * Fünun ve Felsefe ([[1897]]) === Werger === * Weber'den "Asırların Panoraması" - Ji Weber panoramaya sedsalan * [[Gustave Le Bon]]'dan "Asrımızın Hususu Felsefiyesi" - Ji Gustave Le bon fîlozofiya taybetî ya sedsala me * Hayyam'dan "Rubaiyat" - Rubaiyat ji Heyyam * Mevlana'nın Divanından Seçmeler - Bijarte ji dîwana Mewlana * Gustave Le Bon'dan "Dün ve Yarın" (1921) - Ji Le Bon duh û îro * Gustave Le Bon'dan "İlm-i Ruh-i İçtimai" (1924) - Ji Le Bon Îlmî ruhî îctîmayî * Gustave Le Bon'dan "Ameli Ruhiyat" (1931) - Ji Le Bon emela derûniyê == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Evdila Cewdet}} [[Kategorî:Bijîşkên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1869]] [[Kategorî:Kesên ji Arabkîrê]] [[Kategorî:Kesên sedsala 19an]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1932]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê tirkî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên sedsala 20an]] 20ewsa1wfp320dnkomv94ht061z8s56 0 53685 2095915 1742328 2026-09-26T16:04:02Z Avestaboy 34898 /* */ 2095915 wikitext text/x-wiki [[Wêne:ByblisLinifloraHabitus.JPG|thumb|''[[Byblis liniflora]]'']] [[Wêne:ByblisLamellata2.jpg|thumb|''Byblis lamellata'']] '''Famîleya gihakeskesoran''' (''Byblis'') navê [[famîle]] û [[cins]]ekî [[riwek]]an e. Cinsê Byblis bi serê xwe famîleyek e. Di [[Koma gezika derewîn]] (Lamiales) de cih digire. Yekem [[cure]]yê cinsê, ''Byblis liniflora'', sala [[1808]]'ê ji aliyê riweknasê brîtanî [[Richard Anthony Salisbury]] ve hatiye binavkirin. Îro 7 cure tên naskirin. Tevahiya cureyên gihakeskesoran li [[Awistraliya]], hin jî li [[Îndonezya|Îndonezyayê]] diçên. === Cureyên gihakeskesoran === * ''[[Byblis aquatica]]'' * ''[[Byblis filifolia]]'' * ''[[Byblis gigantea]]'' * ''[[Byblis lamellata]]'' * ''[[Byblis liniflora]]'' * ''[[Byblis rorida]]'' * ''[[Byblis guehoi]]'' == Referans == * Allen Lowrie: ''Carnivorous Plants of Australia - Vol. 3'', Nedlands, Western Australia, 1998 * Allen Lowrie, John G. Conran: ''A Taxonomic Revision Of The Genus Byblis (Byblidaceae) In Northern Australia'', [[Nuytsia (Zeitschrift)|Nuytsia]] 12(1):59-74, 1998 * Allen Lowrie, John G. Conran, Jessica Moyle-Croft: ''A Revision Of Byblis (Byblidaceae) In South-Western Australia'', Nuytsia 15(1):11-19, 2002 * John G. Conran: ''The embryology and relationships of the Byblidaceae.'' in: ''Australian Syst. Bot.'' Melbourne 9.1996, 243-25 * John G. Conran, R. Carolin: ''Byblidaceae.'' in: ''Flowering plants, dicotyledons : Lamiales (except Acanthaceae including Avicenniaceae).'' In: J.W. Kadereit (Hrsg.):''The Families and Genera of Vascular Plants'', Bd 7, Berlin/London 2004, S. 45-49, ISBN 3-540-40593-3 == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Byblidaceae|Famîleya gihakeskesoran}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Famîleya gihakeskesoran| ]] [[Kategorî:Koma gezika derewîn]] dmyev9uhejkgbp8ijmr0jj9vkrzomf2 0 66075 2095990 1778058 2026-09-27T04:49:49Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095990 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | zimanê_navê_rastî = ar }} '''Ebû Meşer Belxî''' an ''Abū Maʿshar, Jaʿfar ibn Muḥammad al-Balkhī'' (787 [[Belx]], Xorasan - 886 [[Iraq]]) [[Astronom|Stêrnas]] û [[Astrolojî|astrologekî]] misilman yê [[Fars]] e.<ref>http://www.new-library.com/info/articles/abu-ma~shar:-prince-of-astrologers+37.html</ref> [[Med cezîr]]ê wî dît. == Berhem == [[Wêne:Abu_Ma'shar(Ibn_Balkhi)-850AD.png|thumb|Ji berhema Ebû Meşer el Belxî yê Bicihkirina stêrknasiyê, Bexda 848|çep]] * ''Kitāb al‐mudkhal al‐kabīr,'' * ''Kitāb mukhtaṣar al‐mudkhal,'' * ''Kitāb al‐milal wa‐ʾl‐duwal'' * ''Kitāb al‐dalālāt ʿalā al‐ittiṣālāt wa‐qirānāt al‐kawākib'' * ''Kitāb taḥāwil sinī al‐mawālīd'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Astronomên misilman}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 787]] [[Kategorî:Mirin 886]] [[Kategorî:Stêrnasên faris]] [[Kategorî:Astrologên îranî yên serdema navîn]] 3uwmjakue5sea6ybmqoqxb5g7sd9l6g 0 68400 2096009 1870086 2026-09-27T05:03:40Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2096009 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Nasiruddewle Ehmed ibn Merwan<br />Ehmedê kurê Merwan | sernavê_wêne = Wêneyê Nasiruddevle Ehmed Îbn Merwan (temsîl) | roja_jidayikbûnê = ? | cihê_jidayikbûnê = [[Şêrwan]], [[Sêrt]] | roja_mirinê = 1061 | hevwelatî = [[Merwanî]] | dîn = [[Îslam]] | netewe = [[Kurd]] | pîşe = Hukumdar }} {{Çavkanî}} '''Ehmedê Merwan''', an '''Nasiruddewle Ehmed ibn Merwan''' an ('''Ehmedê kurê Merwan''') li gundê Kormasê yê girêdayî [[Şêrwan]]ê hatiye dinyayê. Ji eşîra (Hamidi[[Hevedan|) Humediyye]], milê Charbuhtiyye ye. Zavayê Mervan ê bi navê Baz bîn Dostek lawazketina nifuza Hamadiyan ya li [[Amed]]ê û [[Cizîr]]ê wekî firsandekê dibîne û gelek eşîrên kurd ên wekî Beşneviyye Buhatiyye ve Hakkariyye li dora xwe dicivîne. Li ser kuştina Baz a di şerekî li [[Mûsil]]ê, birayê Nasruddewle yê mezin Ebû Elî Hesen Merwan hate [[Heskîf]]ê û bingeha dewleta [[Merwanî]] avêt. Piştî mirina Ebû Elî birayê wî Sa'd ket şûna wî. Piştî ku Sa'd li [[Licê]] bi êrîşekê hate kuştin, Nasiruddevle çûye [[Farqîn]]ê û li ser serê dewleta Kurdan Mervanî rûniştiye. Sînorê welatê xwe li rojhilatê heta [[Erdîş]]ê, li rojavayê [[Xarpêt]]ê, li başûr heta [[Nisêbîn]]ê, li bakur heta [[Mûş]]ê berfireh kiriye. [[Çemê Muradê]] sînore di navbera Merwaniyan û [[Bîzans]]iyan de bû. Nasiruddevle Piştî ku li welatê xwe aramî pêk anî, îcar dest bi xebatên îmarê kir. Parastina xwe xurt kir. Li [[Farqîn]]ê nexweşxane, xan hemam, sûk, pir, kuleya saetê û camî ava kir û pê ra cihokên mezin ên avê vekir. Bajarê Nasriyyeyê ava kir. Bi devletên cîran aşîtî pêk anî. Li welatê xwe xweşdîtina di navbera olan de derxist pêş. [[Farqîn]] bû navendeke girîng a zanînê ya wê serdemê. Gelek lêkolîner, wêjekar û oldaran li wir şert û mercên xebata bi azadî dîtin. Welatê xwe 50 salan bi edaletê tev gerand. Pirbûn, zêdebûn û bereket li her derê welat geş bibû. == Gotinên ji bo wî == Gotina [[Mesûd Berzanî]] ji bo Nasiruddevle Ehmed Îbn Merwan gotiye; "''Ji nav gelê me pêşengên mezin û zilamên têkoşînê derketine, vana ji bo heqê gelê Kurd bi qehremanî têkoşiyane. Her Çiqasî ji bo van heqan ji fedakariyê nereviyane jî, di mijara binpêkirin, talankiriana van heqe de qet tiştek neguheriye.<br /> Bi ya min sedemên bingehên yê wê ev tişt in:<br /> Nebûna koordînasyon û rêvexistinê ya di navbera serhildan û raperînan. Weka mînake; gava herêmek serî hildide, xebera herêmên din ji vêya çe nabe.<br /> Her tim dijminan wextê despêkirina tevgera Kurdan diyar kirine. Ez bawer nakim ku Kurdan carekê jî ji bo serhildanên xwe wexta rast hilbijartibin.<br /> Ji ber ku şert û mercên objektîv û subjektîv baş nenirxandine, Kurd ji dê la ku serî hilbidin, şerê çekdarî bikin, ketine nav têkiliyên dîplomatîk, ji dêvla ku li rêya aştiyê bigerin jî şer kirine.<br /> Dijmin timî dewlemendtirin, xurttir û fetbaztir bûne.''" == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kesên sedsala 11an]] [[Kategorî:Kesên Dewleta Merwanî]] [[Kategorî:Mirin 1061]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 11an]] ccf0np44q53x5iuv7iwjhqkb3xy7yzz 0 76886 2096018 2052760 2026-09-27T05:13:39Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2096018 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | nav = Elizabeth II | navê_rastî = Elizabeth Alexandra Mary | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1926|4|21|df=y}} | cihê_jidayikbûnê = 17 Bruton Street, [[Mayfair]], [[London]] | roja_mirinê = {{Mirin|8|9|2022|21|4|1926|temen=erê}} | zarok = {{Unbulleted list|[[Charles III]]|[[Anne, Mîreya Mîrî]]|[[Andrew, Dukê Yorkê]]|[[Edward, Kontê Wessexê]]}} | sernav = Şahjina Keyaniya Yekbûyî | daê = [[Elizabeth Bowes-Lyon]] | bav = [[George VI]] | hevjîn = {{Unbulleted list|[[Fîlîp, Dukê Edinburghê]]|{{Dîrok|20|11|1947}}|– {{Dîrok|9|4|2021}}}} }} '''Elizabeth II''', yan jî '''Elizabetha Duyem''', (jdb. 21ê [[nîsan]]a [[1926]] - m. 8ê [[îlon]]a [[2022]]an) şahjina [[Keyaniya Yekbûyî]] û ya [[Împeratoriya Brîtanî]], 16mîn şahjina [[Commonwealth realm]]s û seroka [[Commonwealth of Nations]] bû. Ew herwiha di jiyana xwe de şahjina 32 dewletên serdest bû, 15 ji wan di dema mirina xwe de. Padîşahiya wê ya 70 sal û 214 rojan wê dike dirêjtirîn padîşaha Brîtanî û serdestiya wê ya herî dirêj a padîşah a jin di dîrokê de. == Jiyana wê == Elizabeth li [[Mayfair]], [[London]], wekî zarokê yekem ê [[Duke and Duchess of York]] (paşê key [[George VI]] û keybanû [[Elizabeth Bowes-Lyon]]) ji dayik bû. Bavê wê di sala [[1936]]an de li ser îstîfakirina birayê xwe [[Edward VIII]]ê hat ser textê. Bi vê yekê [[prenses]]a Elizabeth a deh-salî bû mîrasa texmînkirî. Wê li malê perwerdeya taybet dît û di dema [[Şerê Cîhanê yê Duyemîn|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de ji bo [[Xizmeta Herêmî ya Alîkar]] dest bi erkên giştî kir. Di [[çiriya paşîna]] [[1947]]an de, ew bi [[Philip Mountbatten]] re, prensek berê yê [[Yewnanîstan|Yewnanistan]] û [[Danîmarka]]yê, zewicî, û zewaca wan 73 sal dom kir heya mirina wî di sala [[2021]]an de. Çar zarokên wan çêbû: Charles, Anne, Andrew, û Edward. Dema ku bavê wê di [[sibata]] [[1952]]an de mir, Elizabeth a 25 salî bû şahjina heft welatên serbixwe: [[Keyaniya Yekbûyî]], [[Kanada]], [[Awistralya]], [[Zelanda Nû]], [[Afrîkaya Başûr]], [[Pakistan]] û [[Srî Lanka|Ceylon]] (îro wekî Srî Lanka tê zanîn). Ew di heman demê de bû seroka [[Commonwealth realm|Commonwealth]]. Elizabeth wekî padîşahek destûrî bi guhertinên siyasî yên mezin ên wekî Pirsgirêkên li [[Îrlendaya Bakur]], [[desentralîzasyon]]a Keyaniya Yekbûyî, [[Afrîka|dekolonîzekirina Afrîkayê]], û tevlêbûna Keyaniya Yekbûyî bo [[Civakên Ewropî]] û vekişîna ji [[Yekîtiya Ewropayê|Yekîtiya Ewropî]] re hikûm kir. Hejmara warên wê bi demê re guherî dema ku herêm serxwebûn bi dest xistin û hin herêm bûn komar. Wekî şahjin, zêdetirî 170 serokwezîrên li seranserê warên Elizabethê xizmetê lê kirin. Wê gelek serdan û hevdîtinên dîrokî pêk anî, di nav wan de serdanên dewletê yên sala [[1986]]an li [[Çîn]]ê, di sala [[1994]]an de li [[Rûsya]]yê û di sala [[2011]]an de li [[Komara Îrlendayê]] û hevdîtinên bi 5 [[papa]]yan re. Bûyerên girîng tackirina Elizabeth di sala [[1953]]an de û pîrozbahiyên jûbîleyên wê yên Zîv, Zêrîn, Diamond û Platinum bi rêzdarî di [[1977]], [[2002]], [[2012]] û [[2022]] de bûn. Tevî ku ew carinan bi hestên komarî û rexneyên medyayî yên li ser malbata wê re rû bi rû ma - bi taybetî piştî têkçûna zewacên zarokên wê, [[annus horribilis]] a sala [[1992]]an, û mirina bûka wê ya berê [[Lady Diana|Diana]] di sala [[1997]]an de - piştgiriya padîşahiyê li Keyaniya Yekbûyî di tevahiya jiyana wê de bi domdarî bilind bû, her weha populerbûna wê ya kesane jî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ipsos.com/sites/default/files/ct/news/documents/2022-01/Ipsos%20MORI%20Attitudes%20to%20Royal%20Family%20polling_050122_PUBLIC_0.pdf |sernav=ipsos.com: Three in five favour Britain remaining a monarchy, although support falls from 2012 peak as more become uncertain |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://yougov.co.uk/topics/politics/explore/public_figure/Queen_Elizabeth_II |sernav=Queen Elizabeth II popularity & fame {{!}} YouGov |malper=yougov.co.uk |ziman=en-gb |tarîxa-gihiştinê=2022-11-26 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://yougov.co.uk/topics/society/articles-reports/2022/06/01/platinum-jubilee-where-does-public-opinion-stand-m |sernav=Platinum Jubilee: where does public opinion stand on the monarchy? {{!}} YouGov |malper=yougov.co.uk |ziman=en-gb |tarîxa-gihiştinê=2022-11-26 |roja-arşîvê=2022-10-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221004013402/https://yougov.co.uk/topics/society/articles-reports/2022/06/01/platinum-jubilee-where-does-public-opinion-stand-m |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.itv.com/news/2022-06-01/poll-dramatic-decline-in-support-for-monarchy-in-decade-since-diamond-jubilee |sernav=Poll: Dramatic decline in support for monarchy in decade since Diamond Jubilee |paşnav=Ship |pêşnav=Chris |tarîx=2022-06-01 |malper=ITV News |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2022-11-26 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://yougov.co.uk/topics/politics/articles-reports/2022/09/13/how-have-britons-reacted-queen-elizabeth-iis-death |sernav=How have Britons reacted to Queen Elizabeth II’s death? {{!}} YouGov |malper=yougov.co.uk |ziman=en-gb |tarîxa-gihiştinê=2022-11-26 |roja-arşîvê=2022-10-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221011172024/https://yougov.co.uk/topics/politics/articles-reports/2022/09/13/how-have-britons-reacted-queen-elizabeth-iis-death |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Elizabeth di sala 2022an de li [[Keleha Balmoral]] a li [[Aberdeenshire]], di 96 saliya xwe de mir, û kurê wê yê mezin, [[Charles III]], hate şûna wê. Merasîma fermî ya şîna wê li Keyaniya Yekbûyî yekem şîna fermî bû piştî ya [[Winston Churchill]] a di [[1965]]an de. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Brîtanî]] [[Kategorî:Elizabeth II| ]] [[Kategorî:Hikûmdarên Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Windsor]] [[Kategorî:Keçên keyan]] k6k1rratc8pszalla9546fbhqoifjy9 0 79212 2095973 1866947 2026-09-27T04:34:23Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095973 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | nav = Dûkan | navê_din = | navê_fermî = | wêne = Silemani governorate 2015.png | mezinahiya_wêne = 260px | sernavê_wêne = Parêzgeha Silêmaniyê | welat = [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]], [[Îraq]] | parêzgeh = [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] | serbajar = | qeymeqam = | demonîm = Xelkê Dûkan | hejmara_nahiyeyan = <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = | hejmara_mezrayan = | nifûs = <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | nifûsa_serbajarê = <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = | çavkaniyên_nifûsa_serbajarê = | şaredar = | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = | nexşeya_cihan2 = | koordînat = | wêneyê_nexşeyê = | sernavê_nexşeyê = }} '''Dûkan''', yek ji navçeyên [[Silêmanî (parêzgeh)|parêzgeha Silêmaniyê]] ([[Başûrê Kurdistanê]], [[Herêma Kurdistanê]]) ye. Dûkan ji nahiyeyên [[Navenda Dûkan (nahiye)|Navenda Dûkan]], [[Surdaş]], [[Pîremegirûn]], [[Xelekan]], [[Xidiran]] û [[Bingird]] pêk dihê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Navçeyên Silêmaniyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dûkan| ]] [[Kategorî:Navçeyên Silêmaniyê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê]] qbj6ce3coi0uwat9c111o5vu1o2heem 0 81190 2096013 1802475 2026-09-27T05:09:54Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2096013 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = [[Parêzgehên Îranê|Parêzgeh]] | nav = Elborz }} '''Parêzgeha Elborz''' yek ji 31 [[parêzgeh]]ên [[Îran]]ê ye ku dikeve navend wê welatê. Navenda wê bajarê [[Kerec]] ê. == Dabeşkirina parêzgehê == # [[Kerec (navçe)]] # [[Savûcbulax (navçe)]] # [[Nezerabad (navçe)]] # [[Taleqan (navçe)]] # [[Eştehard (navçe)]] # [[Ferdîs (navçe)]] == Çavkanî == {{Parêzgehên Îranê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Elborz (parêzgeh)| ]] [[Kategorî:Avabûnên 2010an li Îranê]] f44irty31zklv8ofynxvthk88oqvtzp 0 82715 2096011 1915811 2026-09-27T05:04:09Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2096011 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} '''Ehrar eş-Şerqiye''' (bi [[erebî]]: أحرار الشرقية, ''Ahrar al-Sharqiya'') komeka çekdar e ko li destpêkê wekî yekîneyeka [[Ehrar eş-Şamê]] li [[Dêre Zor]]ê bûn. Piştî ew ji rojhilatê [[Sûriya]]yê ber bi rojavayê wî welatî jî hatin derêxistin her ew nav li ser wan ma. Lê li sala 2016ê ew ji Ehrar eş-Şamê veqetiyan û pardarî şerrê [[Mertala Firatê]] bûn. Gelek ji endamên vê komê ji eşîreta [[Şeîtat (eşîret)|Şeîtatê]] ne. [[Ebû Mariya el Qehtanî]] endamê berê yê Civata Şêwrê ya [[Cebhet en-Nesre]]yê dewrekê mezin di avakirina wê komê da gêrra. Ebû Mariya bi koka xwe ji [[Îraq]]ê ye û alîgirî desttêwerdanên [[Komara Tirkiyê|Tirkiyê]] di şerrê navxweyî yê Sûriyayê da ye. Dihêt bawerkirin ko parek ji sedemên derêxistina wî ji Cebhet en-Nusreyê ev hevkariya wî ya xur digel Tirkan bû. Herçend e ko netebayî û şerr di navbera vê komê û [[Dewleta Islamî ya Îraq û Şamê|DAEŞê]] da hebûne, lê bi giştî ew jî yek ji xelekên wê zincîreya rêkxistinan e ko alîkariya lojestîk pêşkêşî DAEŞê dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rojavainformationcenter.com/storage/2021/10/RIC-Dossier-Ahrar-Al-Sharqiya.pdf&usg=AOvVaw0_EC1LMB84S-MiHBLehhVV |sernav= |malper=www.google.com |tarîxa-gihiştinê=2023-01-16 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2023 }}</ref> Di şerrê Tirkiyê li dijî [[Rojavayê Kurdistanê|Rojavayê]] da, [[Hevrîn Xelef]] a çalaka siyasî bi destê vê komê hat kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0292 |sernav= }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 2016an li Sûriyê]] [[Kategorî:Komên cîhadîst li Sûriyê]] [[Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Sûriyê]] [[Kategorî:Artêşa Neteweyî ya Sûriyê]] mqk00f9v7vcn218r1yqwtkskkkow687 0 83666 2095991 1751915 2026-09-27T04:50:35Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095991 wikitext text/x-wiki {{Wergerîne||ar|bijartî=1}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | wêne = Tomb of Abu Ubaidah ibn al-Jarrah 2.jpg | sernavê_wêne = Tirba wî }} '''Ebû Ubeyde bin Cerah''' ([[erebî]]: '''أبو عبيدة عامر بن عبدالله بن الجراح''', jdb. 583 - m. 638), Ebū ‘Ubeydeh ‘Emir bin ‘Abdullāh bin al-Cerrah), sehabeyê [[Muhemmed]] pêxember ê ku bi cenetê ve hatiye mizgîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.resulullah.org/ebu-ubeyde-bin-cerrah-ra |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2020-04-08 |tarîxa-arşîvê=2020-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200216194616/http://www.resulullah.org/ebu-ubeyde-bin-cerrah-ra |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di [[Dîroka îslamê]] cîhê wî giring e. Malbata Ebû Ubeyde bazirganiyê dikirin, Bi xwe ji eşîra [[Qureyş]] ji çiqila Benî Harîs bû û bi jêhatîbûn û dilnizmiya xwe be dihate naskirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Eşere Mubeşere}} {{Sehabe}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 583]] [[Kategorî:Mirin 638]] [[Kategorî:Mirin 639]] [[Kategorî:Sehebayên Muhemmed]] f8k4gb2lic3rq5euldx6yv8ay4bhtkp 0 83928 2095981 1836888 2026-09-27T04:43:39Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095981 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Ebdulezîz Qabîsî''' ([[erebî]]: عبدالعزيز القبيصي, '' 'Abd al-Aziz al-Qabizi'', li Rojavayê wek '''Abu al-Saqr Abd al-Aziz Ibn Uthman Ibn Ali al-Qabisi l-Mawsili al-Hashimi''', bi kurtasî jî '''Alchabiz, Abdelazys''', tê naskirin<ref>https://www.encyclopedia.com/science/dictionaries-thesauruses-pictures-and-press-releases/al-qabis</ref>) (m. 967), [[stêrnas]] û [[matematîknas]]ê ereb bû. [[Wêne:Alchabitius – Opus ad scrutanda stellarum magisteria isagogicum, 1521 – BEIC 1211700.jpg|thumb|''Opus ad scrutanda stellarum magisteria isagogicum'', 1521]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Astronomên misilman}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Stêrnasî-şitil}} [[Kategorî:Ereb]] [[Kategorî:Kesên sedsala 10an]] [[Kategorî:Mirin 967]] [[Kategorî:Stêrnasên ereb]] [[Kategorî:Astrologên îranî yên serdema navîn]] ka9hjsm2c1vmw23pcsnkm2y9kvzrmmb 0 85389 2095978 1911999 2026-09-27T04:39:34Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095978 wikitext text/x-wiki {{Hûrek}} {{Agahîdanka giştî}} '''eBay Inc''' [[şirket]]eke danûstandina ''online'' ya pirneteweyî ye ku ji aliyê karsazê [[Amerîkan|amerîkî]] [[Pierre Omidyar]] ku bi eslê xwe [[îran]]î ye di sala 1995an de hatiye avakirin. Navenda eBayê niha li bajarê [[San Jose, California|San José]] ya li parêzgeha [[Kalîforniya]] ye. eBay salane xwedî 134 milyon kirrûbirên çalak ên li çaraliyê cîhanê ye ku di sala 2022an de li ser platformê 74 milyar dolar danûstendinan pêk hatiye ku ji vê danûstandinê ji sedî 49 li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] pêk hatiye. Di sala 2022an de, pargîdanî ji sedî 13,25 xwediyê rêjeya danûstandina li cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1065088/000106508824000036/ebay-20231231.htm |sernav=XBRL Viewer |malper=www.sec.gov |roja-gihiştinê=2024-04-30 |ziman=en}}</ref> eBay yek ji şirketên navdar ên amerîkî ye ku li ser tora înternetê bi awayeke onlîne di navbera firoşgeh û kirrûbiran de navbeynî dike. == Bikaranîna sîstemê == Malper di navbera firoşkar û kirrûbiran de navbervanî yê dike. Kirîner bi rêya [[PayPal]], [[Western Union]], kartên kiredîyê û kartên ku pê danûstandinên onlîne tê kirin bihayê hilberînê dişîne sîtema malperê. Piştê çend kontrolkirinên xebatkarê malperê pêvajoya danûstandinên tê destpêkirin. Piştê firoşkaran sparişê birêkirin kirrûbir dikare li ser sîstemê gavbigav rewşa pakêta xwe bişopîne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://www.ebay.com/ Malpera îngilîzî] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Amerîka]] [[Kategorî:EBay| ]] [[Kategorî:Nivîsbariyên androîdê]] [[Kategorî:Pargîdaniyên amerîkî]] [[Kategorî:Nivîsbariya iOSê]] n1vcsvvxvbuqfecolu6k1vtl7tzaj7a 0 86323 2096012 2022543 2026-09-27T05:07:13Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2096012 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank gund | nav = Ekrûz | navê_din = | navê_fermî = Çalıca | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = Bakurê Kurdistanê | dewlet = Tirkiye | etîketa_binebeşê = <!--- Kargêriyiya din ---> | navê_binebeşê = <!--- Kargêriyiya din ---> | etîketa_binebeşê1 = <!--- Kargêriyiya din ---> | navê_binebeşê1 = <!--- Kargêriyiya din ---> | parêzgeh = [[Xarpêt (parêzgeh)|Xarpêt]] (Elezîz) | navçe = [[Xarpêt (navçe)|Xarpêt]] | nahiye = [[Xankendî]] | gund = <!--- Ji bo mezreyan ---> | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = [[Ekrûzî]], xelkê Ekrûzê | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | hejmara_mêran = | hejmara_jinan = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Tirkiye | nexşeya_topografî = na <!-- "Nexşeya topografî" dernadikeve --> | koordînat = }} '''Ekrûz''' ({{1928| اكروز, "Ekruse" (Ekrûz)}}, {{1946|Ekrüz}}, {{bi-tr|Çalıca}}), gundekî bi ser nahiya [[Xankendî|Xankendiyê]] ya [[navçe]]ya [[Xarpêt]]ê ve ye li parêzgeha [[Xarpêt (parêzgeh)|Xarpêtê]] ([[Elezîz]]). == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Xankendiyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xarpêtê]] [[Kategorî:Mezra (navend)]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Xarpêtê]] [[Kategorî:Xankendî]] [[Kategorî:Gundên Elezîzê (navend)]] 4vvxxdykipw63dgjnju047ojxrouwaa 0 86778 2096019 1811566 2026-09-27T05:18:30Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2096019 wikitext text/x-wiki '''Elyesa''' ([[erebî]]: '''اليسع''' Al-Yas'a, [[îbranî]]: אֱלִישַׁע), di dînên [[cihûtî]] û [[îslam]]ê de [[pêxember]] e. Navê wî di [[Quran]]ê de derbas dibe.<ref>https://www.islamveihsan.com/hz-elyesa-kimdir-hz-elyesa-hayati.html</ref> Di piçûktiya xwe de bi nexweşiyek giran ketiye û bi duayên [[Îlyas]] pêxember ve sax bûye. Di [[Peymana Nû]] de bi navê Elîşa derbas dibe. Tê rîwayet kirin ku tirbeya wî li [[Diyarbekir]]ê ye, lê li gorî hinek rîwayetên din jî li dema hatiye ziyareta [[Eyûb]] pêxember li [[Riha]]yê wefat kiriye. == Çavkanî == {{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Pêxember]] [[Kategorî:Kesên Pirtûkên Keyan]] jjnlof5bs1wviun5b2wnyvjgg521t82 0 87187 2095985 1795510 2026-09-27T04:45:15Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095985 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Ebdullah bin Omer''' ([[erebî]]: '''عبدالله بن عمر بن الخطاب''', Abdullah bin Omer bin Xetab) ( 614 – 693), kurê xelîfe [[Omer]] e û sehabeyê [[Muhemmed]] pêxember ku di [[hedîs]] û hiqûqa îslamê de navdar e. Di dû [[Ebû Hûreyre]] re herî zêde hedîs rîwayet kiriye.<ref>https://www.habervakti.com/m/islam/abdullah-bin-omer-kimdir-abdullah-bin-omerin-hayati-h87470.html{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna pêşîn 2021 }}</ref> Fîtneya Pêşîn a ku di nav Misilmanan de çê bûye bi xwe bêalî maye. Ebdullah bin Omer ji bo [[Hec]]ê çûye Mînayê wî demê de [[tîr]]ekî ji destê yekî de ketiye û li lingê wî ketiye ji ber wê Ebdullah birîndar bûye û li ser wê wefat kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Sehabe}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 614]] [[Kategorî:Jidayikbûn 610]] [[Kategorî:Kesên ji Mekeyê]] [[Kategorî:Kesên sedsala 7an]] [[Kategorî:Mirin 639]] [[Kategorî:Mirin 693]] [[Kategorî:Kurên xelîfeyan]] mdyefi76yscbsuifl7yqyb1cz958mtm 0 88632 2095980 1749121 2026-09-27T04:42:57Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095980 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Navçe | nav = Ebasabad | etîketa_binebeşê2 = [[Parêzgehên Îranê|Parêzgeh]] | navê_binebeşê2 = [[Mazenderan (parêzgeh)|Mazenderan]] | wdneyîne = Beşa îdarî | mapframe-zoom = 8 }} '''Ebasabad''' yek ji navçeyên parêzgeha [[Mazenderan (parêzgeh)|Mazenderanê]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê [[Ebasabad]] e. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Parêzgeha Mazenderanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Navçeyên parêzgeha Mazenderanê]] [[Kategorî:Avabûnên 2009an li Îranê]] 6sko2dh7aapi6v0iwqe0xduic3iw4t6 0 98774 2095987 1740667 2026-09-27T04:48:16Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095987 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Ebru Günay''' an jî bi kurdî '''Ebrû Gunay''' (jdb. [[1ê kanûna paşîn]] a [[1982]], [[Çewlîg]], [[Tirkiye]]) [[dadnas]] û [[siyasetmedar]]eke [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) ye. Ew di sala 2018an de wekî endama [[Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]] hat bû hilbijartin. == Perwerde û kariyera pîşeyî == Wê li [[Zanîngeha Dîcleyê]] beşa dadê xwend, ya ku ew di 2006an de xelas kir. Li dû wê ew li Fermangeha Dadê ya Asrin xebitî, û beşdarî parastina Abdullah Öcalan bû. Her wiha wê ji Zanîngeha Bilgi ya Stembolê MSc di zagonên mafên mirovan de stend. === Dozgeriya qanûnî === Ew ji ber lêpirsîna li ser çalakiyên [[Koma Civakên Kurdistanê]] (KCK) di 2009 de hat girtin û hate dadgeh kirin di dema dadgehkirina KCK de, ku tawanbar bi piştgirîkirina rêxistina terorîst hatin tawanbar kirin. Ew piştî pênc salan di nîsana 2014an de serbest hate berdan. Di îlona 2019 de, dadgeha Dadgeha Bilind a Tirk beraeta wê di doza sereke ya KCK de ya ku di destpêkê de zêdeyî 150 kes dihatin darizandin piştrast kir. == Kariyera ramyarî == Ew di hilbijartinên parlamenê yên Hezîrana 2018an de ji bo Mêrdînê nûnerê HDPê hat hilbijartin û berdevkê HDPyê ye. Bi vî rengî ew li dijî wê yekê bû ku [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyîp Erdogan]] nehişt serbestberdana [[Selahattin Demirtaş]] an banga hilbijartinên pêşwext di çiriya pêşîn 2020 de kir. Ew jî beşdarî danûstandinên bi nûnerên [[Yekîtiya Ewropayê]] re di derbarê rewşa mafên mirovan li Tirkîyê de bû. == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyasetmedar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1982]] [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên jin ên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokratîk a Gelan]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên sedsala 21ê]] gyvo7f5jq31igwbdyynjv85h3dwwfgc 0 104235 2096001 1827973 2026-09-27T04:58:00Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2096001 wikitext text/x-wiki {{Wergerîne|en}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|11|5|1916}} | roja_mirinê = {{Mirin|17|6|2005|9|7|1916|temen=erê}} | hevwelatî = {{Ala|Brîtanî}} | pênasê_pêşîn = The Right Honourable Sir | pênasê_paşîn = KG MBE }} '''Sir Edward Richard George "Ted" Heath''' [[Knight of the Order of the Garter|KG]] [[Member of the Most Excellent Order of the British Empire|MBE]] ({{Jidayikbûn|9|7|1916}} – {{Mirin|17|7|2005}}) siyasetmedarekî brîtanî ê [[Conservative Party]] bû. Heath di navbera {{Dîrok|19|6|1970}} û {{Dîrok|4|3|1974}} de serokwezîrê [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. {{Serokwezîrên Brîtanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyasetmedar-şitil}} [[Kategorî:Serokwezîrên Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Endamên Encumena Taybet a Keyaniya Yekbûyî]] eornldnkvbwbgspj1tsr18p4cejnt8s 0 104845 2095902 1934248 2026-09-26T12:09:23Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2095902 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|20|6|1966|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Dîlok]], [[Bakurê Kurdistanê]] | hevwelatî = | perwerde = [[Zanîngeha Stembolê]] }} '''Fatma Şahin''' (jdb. 20ê hezîrana 1966an li [[Dîlok]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]]) endezyara kîmyayî û siyasetmedareke tirk e. Ji 6ê tîrmeha 2011ê heta 25ê kanûna pêşîn a 2013an de, wê di kabîneya sêyê a [[Recep Tayyip Erdoğan]]ê de bû. Ji 30ê adara 2014an ve şaredara bajarê Dîlokê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=23&p_sicil=6159 |sernav=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ |malper=www.tbmm.gov.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2021-07-25 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyasetmedar-şitil}} [[Kategorî:Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 22an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1966]] [[Kategorî:Kesên ji Dîlokê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Dadwerî û Werarê (Tirkiye)]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] kk6ygpsguspd7kaa3a4rstq5doyn2fn 0 125097 2095988 2025931 2026-09-27T04:48:27Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095988 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Ebru Şahin''' (jdb. 18ê gulana 1994an li Stembol,Tirkiye), lîstikvaneke tirk e. == Jiyan û kariyera wê == == Xelat û namzed == {| class="wikitable" !Sal !Xelat !Kategori !Encam |- | rowspan="4" |2019 |Türkiye Lider Marka Ödülleri |Baştirîn Lîstikvana Jina Salê |Serketî |- | rowspan="3" |46. Pantene Altın Kelebek Ödülleri |Pantene Yıldızı Parlayanlar |Serketî |- |Lîstikvana Jina Herî Baş |Serketî |- |En İyi Dizi Çifti '''(Reyyan & Miran)''' |Namzetê |- | rowspan="8" |2020 |6. Ayaklı Gazete Ödülleri |Hevkarê Rêzefîlma TV ya herî baş '''(Reyyan & Miran)''' |Serketî |- | rowspan="2" |Nona TV Dizi Ödülleri |Lîstikvana Jina Herî Baş |Serketî |- |En İyi Çift '''(Reyyan & Miran)''' |Serketî |- |3. Uluslararası İzmir Artemis Film Festivali Ödülleri |Dizi Dalında En İyi Kadın Oyuncu |Namzetê |- |7. Mersin Altın Palmiye Ödülleri |Lîstikvana Jin a TV ya Salê |Serketî |- |Altın Marka Ödülleri |En İyi Kadın TV Yıldızı |Serketî |- |Premios Telenovelas España Awards |Karaktera herî baş '''(Reyyan)''' |Serketî |- |6. Türkiye Gençlik Ödülleri |En İyi Kadın Dizi Oyuncusu |Serketî |- | rowspan="2" |2021 | rowspan="2" |Turkish Drama Channels Awards |Lîstikvana Jina Herî Baş |Serketî |- |En İyi Dizi Çifti '''(Reyyan & Miran)''' |Serketî |- |2022 |Türkiye Kadın Zirvesi Ödülleri |Yılın Kadın Televizyon Oyuncusu |Serketî |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} # '''^ [https://web.archive.org/web/20200709221116/https://www.mynet.com/altin-kelebek-odulleri-ni-kimler-kazandi-iste-46-pantene-altin-kelebek-2020-odulleri-ni-kazanan-isimler-288240-mymagazin "46. Pantene Altın Kelebek 2020 Ödüllerini kazanan isimler"].''' Mynet 5 Tîrmeh 2020. Ji orjînal di 9 Tîrmeh 2020 de hatî [https://www.mynet.com/altin-kelebek-odulleri-ni-kimler-kazandi-iste-46-pantene-altin-kelebek-2020-odulleri-ni-kazanan-isimler-288240-mymagazin arşîv] kirin. Di 6-ê Tîrmeha 2020-an de hatî gihîştin. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1994]] [[Kategorî:Mezunên Unîversîteya Stembolê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Modelên tirk ên jin]] re3yiedkw95kf68efzd75288wjh2qxl 0 125130 2096034 2004685 2026-09-27T08:25:54Z Avestaboy 34898 /* */ Agahîdank 2096034 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Nemrûd''', (bi îbranî: נִמְרוֹדֿ, bi romanêze: ''Nimrôḏ'', bi erebî: اَلْنَّمْرُود ''an-Namrūd'') li gorî [[Pirtûka afirînê]] kurê [[Kûş]] û neviyê [[Nûh]] e ku li welatê [[Şînar]] ([[Mezopotamya]]) wekî qeral hatiye binavkirin. [[Baweriyên Îbrahîmî]] behsa Nemrûd dikin. Li gorî [[Încîl]]ê Nemrûd nêçîrvanekî hêzdar bû ku li ser rûyê erdê bi hêz bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.biblegateway.com/quicksearch/?quicksearch=nimrod&qs_version=GNV |sernav=BibleGateway - Keyword Search: nimrod |malper=www.biblegateway.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-04-01 }}</ref> Li gorî [[Quran]]ê kesê ku Îbrahîm diavêje agirê qeralekî pûtperest e û jiber ku [[Îbrahîm]] peykerên xwedawend ên wî şikandiye, [[Îbrahîm]] bi şewitandinê dide cezakirin û wî diavêje nava agirê. Li [[Bakurê Kurdistanê]] du çiya bi navê Nemrûd hene. [[Çiyayê Bêllî]] bi navê din Çiyayê Nemrûd e (li [[Semsûr]]ê ye) û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]] ku çiyayekî volkanîk e (li [[Bidlîs]]ê ye) bi navê Nemrûd hatine binav kirin. == Etîmolojî == Li gorî mîtolojiya kurdî Nemrûd xwe wekê kesekî nemir hesibandiye. Wateya navê wî Nemir e ku di zimanê kurdî de tê wateya kesê nemir. Nav piştre Nemir, Nemird û wekî Nemrûd hatiye guhertin. == Li gorî Încîlê Nemrûd == Di Încîlê de yekem behsa Nemrûd di Tabloya Miletan de ye. Di Încîlê de wî wekî kurê Kûş, neviyê [[Ham]] û neviyê [[Nûh]] binav dike û wî wekî "kesê li ser rûyê erdê hêzdar" û "li hemberî Xwedê ya nêçîrvanek hêzdar" bi nav dike. Ev yek di Pirtûka Yekemîn a Dîrokan 1:10 de tê dubare kirin, û "Welatê Nemrûd" ku wekî hevwateya Asûr an Mezopotamyayê tê bikar anîn, di Pirtûka Mîka 5:6 de tê gotin: <blockquote>Û ewê welatê Asûra bi şûr û welatê Nemrûd di dergehê wê de wêran bikin. Bi vî awayî ewê me ji destê Asûrî rizgar bike, gava ku ew were welatê me û gava ku ew di nav sînorên me de bikeve.</blockquote> == Nîqaşa Nemrûd û Îbrahîm == Di kevneşopiyên baweriyên [[cihûtî]] û [[îslam]]î de, tê gotin ku di navbera Nemrûd û [[Îbrahîm]] de pevçûnek çêbûye. Di çîrokan de behsa nakokiyek ku pê re felaket çêbûye, bi nîqaşa rûbirûbûna qencî û xerabiyê, yan jî wekî niqaşa yekxwedayîtiya ku li dijî pirxwedatiyê ye, tê bi navkirin. Li gorî K. van der Toorn û P. W. van der Horst, ev kevneşopî yekem car di nivîsarên [[Pseudo-Philo]] de tê behskirin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2022-03-26 |sernav=Nimrod |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Nimrod&oldid=1079383668 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Di hin guhertoyan de wek [[Flavius ​​Josephus]], Nemrûd mirovek e ku îradeya xwe li hember viyana Xwedê dibîne. Di hinên din de, ew xwe wek xweda dide nasîn û bi vî rengî ji hêla kesên xwe ve tê hebandin, carinan digel hevjîna wî Semîramîs wekî xwedawendek li kêleka wî dihebînin. Nîşanek di stêran de ji Nemrûd û stêrnasên wî re behsa nêzîkbûna bûyîna Îbrahîm dike, ku dê dawî li pûtperestiyê tîne. Ji ber vê yekê Nemrûd fermana kuştina hemû zarokên nûbûyî dide. Lê diya [[Îbrahîm|Birahîm]] direve şikeftê û bi dizî Îbrahîm tîne dinyayê. [[Îbrahîm|Birahîm]] di temenekî biçûk de [[Xweda|Xwedê]] nas dike û dest bi hebandina wî dike. Rojek Nemrûd li qesra xwe civînek mezin ê gel li dar dixe. Naçiqek dide destê Îbrahîm û jê dixwaze ku bibe nobedarê peykerên [[xwedawend]] ên wî ku kes zirarê nede wan. Heta ku civîna gel ya Nemrûd xelas dibe, Îbrahîm bi naçiqa destê xwe hemî peykerên biçûk dikşîne û naçiqê datîne ba peykera mezin [[xwedawend]] a herî mezin. Piştê civîna gel Nemrûd rewşa peykerên [[xwedawend]]ên dibêne bi Îbrahîm re rûbirû dimînin e. [[Îbrahîm]] ji Nemrûd dixwaze ku dest ji pûtperestiya xwe berde. Li hemberî vê yekê Nemrûd gelek bi hêrseke mezin ferman dide ku kesên wî Îbrahîm bigirin û bi girtina Îbrahîm re ferman dide jibo ku Îbrahîm bi şewitandina agirê bê cezakirin dest bi berhevkirina daran tê kirin. Li gorî hinek jêderan berhevkirina daran çar sal dewam dike ku Birahîm di agirê herî mezin a ku cîhanê heta wî rojê ne dîtiye, bişewitîne. Piştî amadekariya agirê, agirekî pir zêde û giran tê hilkirin. Îbrahîm ji cihek bilind ve ber bi agire ve tê avêtin lê bi awayekî mûcîzevî Îbrahîm bê zerar ji nav agirê derdikeve derve. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Wîkîferheng|Nemrûd}} {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Mîtolojiya îslamê]] [[Kategorî:Mîtolojiya kurdî]] [[Kategorî:Nemrûd (key)| ]] [[Kategorî:Nêçîrvanên mîtolojîk]] [[Kategorî:Sumer]] 9qhaw9stv08b1j2g1spl348027brvua 2096035 2096034 2026-09-27T08:35:24Z Avestaboy 34898 /* Nîqaşa Nemrûd û Îbrahîm */ 2096035 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Nemrûd''', (bi îbranî: נִמְרוֹדֿ, bi romanêze: ''Nimrôḏ'', bi erebî: اَلْنَّمْرُود ''an-Namrūd'') li gorî [[Pirtûka afirînê]] kurê [[Kûş]] û neviyê [[Nûh]] e ku li welatê [[Şînar]] ([[Mezopotamya]]) wekî qeral hatiye binavkirin. [[Baweriyên Îbrahîmî]] behsa Nemrûd dikin. Li gorî [[Încîl]]ê Nemrûd nêçîrvanekî hêzdar bû ku li ser rûyê erdê bi hêz bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.biblegateway.com/quicksearch/?quicksearch=nimrod&qs_version=GNV |sernav=BibleGateway - Keyword Search: nimrod |malper=www.biblegateway.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-04-01 }}</ref> Li gorî [[Quran]]ê kesê ku Îbrahîm diavêje agirê qeralekî pûtperest e û jiber ku [[Îbrahîm]] peykerên xwedawend ên wî şikandiye, [[Îbrahîm]] bi şewitandinê dide cezakirin û wî diavêje nava agirê. Li [[Bakurê Kurdistanê]] du çiya bi navê Nemrûd hene. [[Çiyayê Bêllî]] bi navê din Çiyayê Nemrûd e (li [[Semsûr]]ê ye) û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]] ku çiyayekî volkanîk e (li [[Bidlîs]]ê ye) bi navê Nemrûd hatine binav kirin. == Etîmolojî == Li gorî mîtolojiya kurdî Nemrûd xwe wekê kesekî nemir hesibandiye. Wateya navê wî Nemir e ku di zimanê kurdî de tê wateya kesê nemir. Nav piştre Nemir, Nemird û wekî Nemrûd hatiye guhertin. == Li gorî Încîlê Nemrûd == Di Încîlê de yekem behsa Nemrûd di Tabloya Miletan de ye. Di Încîlê de wî wekî kurê Kûş, neviyê [[Ham]] û neviyê [[Nûh]] binav dike û wî wekî "kesê li ser rûyê erdê hêzdar" û "li hemberî Xwedê ya nêçîrvanek hêzdar" bi nav dike. Ev yek di Pirtûka Yekemîn a Dîrokan 1:10 de tê dubare kirin, û "Welatê Nemrûd" ku wekî hevwateya Asûr an Mezopotamyayê tê bikar anîn, di Pirtûka Mîka 5:6 de tê gotin: <blockquote>Û ewê welatê Asûra bi şûr û welatê Nemrûd di dergehê wê de wêran bikin. Bi vî awayî ewê me ji destê Asûrî rizgar bike, gava ku ew were welatê me û gava ku ew di nav sînorên me de bikeve.</blockquote> == Nîqaşa Nemrûd û Îbrahîm == Di kevneşopiyên baweriyên [[cihûtî]] û [[îslam]]î de, tê gotin ku di navbera Nemrûd û [[Îbrahîm]] de pevçûnek çêbûye. Di çîrokan de behsa nakokiyek ku pê re felaket çêbûye, bi nîqaşa rûbirûbûna qencî û xerabiyê, yan jî wekî niqaşa yekxwedayîtiya ku li dijî pirxwedatiyê ye, tê bi navkirin. Li gorî K. van der Toorn û P. W. van der Horst, ev kevneşopî yekem car di nivîsarên [[Pseudo-Philo]] de tê behskirin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2022-03-26 |sernav=Nimrod |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Nimrod&oldid=1079383668 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Di hin guhertoyan de wek [[Flavius ​​Josephus]], Nemrûd mirovek e ku îradeya xwe li hember viyana Xwedê dibîne. Di hinên din de, ew xwe wek xweda dide nasîn û bi vî rengî ji hêla kesên xwe ve tê hebandin, carinan digel hevjîna wî Semîramîs wekî xwedawendek li kêleka wî dihebînin. Nîşanek di stêran de ji Nemrûd û stêrnasên wî re behsa nêzîkbûna bûyîna Îbrahîm dike, ku dê dawî li pûtperestiyê tîne. Ji ber vê yekê Nemrûd fermana kuştina hemû zarokên nûbûyî dide. Lê diya Îbrahîm direve şikeftê û bi dizî Îbrahîm tîne dinyayê. Îbrahîm di temenekî biçûk de [[Xweda|Xwedê]] nas dike û dest bi hebandina wî dike. Rojek Nemrûd li qesra xwe civînek mezin ê gel li dar dixe. Naçiqek dide destê Îbrahîm û jê dixwaze ku bibe nobedarê peykerên [[xwedawend]] ên wî ku kes zirarê nede wan. Heta ku civîna gel ya Nemrûd xelas dibe, Îbrahîm bi naçiqa destê xwe hemî peykerên biçûk dikşîne û naçiqê datîne ba peykera mezin [[xwedawend]] a herî mezin. Piştê civîna gel Nemrûd rewşa peykerên [[xwedawend]]ên dibêne bi Îbrahîm re rûbirû dimînin e. [[Îbrahîm]] ji Nemrûd dixwaze ku dest ji pûtperestiya xwe berde. Li hemberî vê yekê Nemrûd gelek bi hêrseke mezin ferman dide ku kesên wî Îbrahîm bigirin û bi girtina Îbrahîm re ferman dide jibo ku Îbrahîm bi şewitandina agirê bê cezakirin dest bi berhevkirina daran tê kirin. Li gorî hinek jêderan berhevkirina daran çar sal dewam dike ku Birahîm di agirê herî mezin a ku cîhanê heta wî rojê ne dîtiye, bişewitîne. Piştî amadekariya agirê, agirekî pir zêde û giran tê hilkirin. Îbrahîm ji cihek bilind ve ber bi agire ve tê avêtin lê bi awayekî mûcîzevî Îbrahîm bê zerar ji nav agirê derdikeve derve. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Wîkîferheng|Nemrûd}} {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Mîtolojiya îslamê]] [[Kategorî:Mîtolojiya kurdî]] [[Kategorî:Nemrûd (key)| ]] [[Kategorî:Nêçîrvanên mîtolojîk]] [[Kategorî:Sumer]] ojzkbktawcatwmzpuwd6e01t2iddi8f 0 133509 2095907 1930457 2026-09-26T13:02:41Z MikaelF 935 2095907 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = | nav = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | wêne = Zehra Dogan photo Refik Tekin 2016 (cropped).jpg | sernavê_wêne = Zehra Dogan (2016) | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1989|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Rezik, Amed|Rezik]], [[Amed]], [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = [[Zanîngeha Dîcleyê]], [[Zanîngeha Mûnzûrê]] | esil = [[Kurd]] | hevwelatî = | pîşe = Rojnamevan | sedema_navdarbûnê = | televîzyon = | salên_çalak = | xebatên_navdar = | sermiyana_net = | hevjîn = | dost = | zarok = | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Zehra Doğan''', ({{Jidayikbûn|1989|j=1}} li [[Mêrdîn]]<ref>[[A. Menaf Can]] (2020). "Di zindanê de min nîgarên xwe bi xwînê çêkirin. Huner bêsînoriya hişmendiyê ye.", Xwebûn, 29:2020, r. 4.</ref>/[[Rezik, Amed|Rezik]]{{Çavk}}, [[Amed]], [[Bakurê Kurdistanê]]) rojnamevan û wênesazê [[kurd]] e ku bi wêneyên ku di dema hilweşandina navçeya [[Nisêbîn]]ê ya [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]] di sala 2016an de ku ji aliyê hêzên dewleta tirk ve pêk hatiye, xêz dike hatiye naskirin. Ji ber ku nîşeyên zarokekî 10 salî rapor kiriye û di ajansa nûçeyan de parvekiriye, di derbarê wê de bi hinceta endamtiya rêxistinan doz lê hatiye vekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://t24.com.tr/haber/gazeteci-zehra-dogana-nusaybini-anlattigi-resmini-sosyal-medyadan-paylasmaktan-ceza,392306 |sernav=Gazeteci Zehra Doğan’a Nusaybin’i anlattığı resmini sosyal medyadan paylaşmaktan ceza! |malper=T24 |ziman=tr |roja-gihiştinê=2022-10-15 }}</ref> Di 23ê tîrmeha sala 2016an de li Mêrdînê hatiye binçavkirin. Piştre 33 meh cezayê girtîgehê lê hatiye birîn, di hezîrana sala 2017an de hatiye girtin û piştî du salan, di 24ê sibata sala 2019an de hatiye berdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-40250591 |sernav=Gazeteci Zehra Doğan tutuklandı |tarîx=2017-06-12 |malper=BBC News Türkçe |ziman=tr |roja-gihiştinê=2022-10-15 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-47348699 |sernav=Gazeteci ve ressam Zehra Doğan tahliye edildi |malper=BBC News Türkçe |ziman=tr |roja-gihiştinê=2022-10-15 }}</ref> == Jînenîgarî == Zehra Doğan di sala 1989an de li navçeya [[Rezik, Amed|Rezik]] a [[Amed]]ê hatiye dinyayê û li wî navçeyê mezin bûye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://bianet.org/bianet/toplumsal-cinsiyet/198402-zehra-dogan-a-gazetecilikte-cesaret-odulu |sernav=Zehra Doğan’a Gazetecilikte Cesaret Ödülü - bianet |tarîx=2018-06-21 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2022-10-15 |roja-arşîvê=2018-06-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180621151559/http://bianet.org/bianet/toplumsal-cinsiyet/198402-zehra-dogan-a-gazetecilikte-cesaret-odulu |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di temenê zarokatiya xwe de bi malbata xwe re li bajarê wekî [[Manisa|Manîsa]], [[Îzmîr]] û li herêma [[Deryaya Reş]] wek karkerê demsalî xebitî. Di 11e saliya xwe de li [[Navenda Çanda Dîcle û Firatê]] dest bi xwendina hunerê dike. Di 18e saliya xwe de li [[Zanîngeha Mûnzûrê]] li beşa mode û sêwiraneriyê dixwîne.<ref name=":0" /> Piştî qedandina vê beşê, beşa mamostetiya wênesazî ya [[Zanîngeha Dîcleyê]] qedandiye. Beriya girtina yekemîn ku ajansa nûçeyan a jinan ya cîhanê ye, ajansa [[JINHA]]yê ku di sala 2012an de hatibû avakirin û di sala 2016an de ji aliyê dewleta tirk ve hatiye qewîn kirin, wekî edîtora dawî ya ajansê xebitiye.<ref name=":0" /><ref>{{Jêder-malper |url=https://t24.com.tr/haber/khk-ile-kapatilan-jinha-erkek-ne-hukum-verir-demeden-kadinlarin-sesi-olmaya-devam-edecegiz,368027 |sernav=KHK ile kapatılan JINHA: "Erkek ne hüküm verir?" demeden kadınların sesi olmaya devam edeceğiz |malper=T24 |ziman=tr |roja-gihiştinê=2022-10-15 }}</ref> == Bertekên navneteweyî yên li dijî girtina wê == Di mijdara 2017an de, hunermendê mixalif ê çînî [[Ai Weiwei]] nameyek ku ji bo piştgirîkirina doza Zehra Dogan weşandiye, wekheviya navbera zordestiya çînî û tirkî ya li ser îfadeya hunerî aniye ziman.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdistan24.net/en/culture/62da3744-f6f3-4605-9924-9c85a3ee9fa9 |sernav=kurdistan24.net/en/culture/62da3744-f6f3-4605-9924-9c85a3ee9fa9 }}</ref> Doğan bersiva hunermendê ji girtîgehê dide û bersiva xwe de dibêje "Huner amûra herî baş a têkoşînê ye."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kedistan.net/2019/03/15/zehra-dogan-ai-weiwei-art-best-struggle/ |sernav=Zehra Doğan to Ai Weiwei, "Art is the best instrument for the struggle" |paşnav=KEDISTAN |tarîx=2019-03-15 |malper=KEDISTAN |ziman=fr-FR |roja-gihiştinê=2022-10-15 }}</ref> Di 16ê adara 2018an de, hunermendê grafîtî ya Îngilîstanê, [[Banksy]] li [[New York City|New Yorkê]] bi dirêjahiya 21 mêtreyan, jimareyên reş ên rojên girtina Dogan nîşan dide, yek set jî dibe bend û rûyê Dogan ji girtîgehê li pişt wan dixuye. Ji [[The New York Times]] re axivî, [[Banksy]] got, "Ez bi rastî ji wê re hîs dikim... Min tiştên ku hêjayî cezayê girtîgehê ye, boyax kiriye."<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2018/03/16/banksy-creates-mural-new-york-support-jailed-turkish-artist/ |sernav=Banksy creates mural in New York in support of jailed Turkish artist |paşnav=Reporters |pêşnav=Telegraph |tarîx=2018-03-16 |malper=The Telegraph |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2022-10-15 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/art/news/banksy-new-york-city-mural-location-zehra-dogan-protest-a8259226.html |sernav=Banksy just unveiled a new mural in New York City and this is what it means |tarîx=2018-03-16 |malper=The Independent |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-10-15 }}</ref> == Xelatên wê == * 2015, Xelata Rojnamegeriyê ya Metin Göktepe. Xelat ji bo xebata wê yê li ser jinên êzidî yên ku ji esareta DAIŞê reviyan bû. * 2017, Xelata Freethinker, ligel Masih Alinejad, rojnamevanê îranî. * 2018, Xelata "Bihara Azadiya Çapemeniyê" ya Deutscher Journalisten Verbrand (Komeleya Rojnamegerên ya Alman) * 2018, Xelata Wêrekiya Rojnamegeriyê ya Weqfa Medyaya Jinê ya Navneteweyî. * 2018, endamiya rûmetê ya PEN Internationalê * 2019, Xelata Wêrekiya Taybet ya Rojnamegeriya Weqfa May Chidiac * 2020, di çapa 14emîn a Festîvala Xweseriya Jinê ya li Genova, Îtalyayê, Xelata Hypatia "ji bo xweseriya jinan a navneteweyî" werdigire. * 2020, "Xelata Carol Rama", Artissima 2020. * 2020, Power 100 - Xelata kesên herî bi bandorên di sala 2020an ê di cîhana hunera hemdem de. * 2021, Xelatên Atomium: Xelata Le Soir ya strip comic of reportage 2021, ji bo romana wê ya grafîkî Zindana n°5, ku di sala 2021an de ji hêla Editions Delcourt ve hatiye çap kirin. * 2021, Power 100 - Xelata kesên herî bi bandorên di sala 2021an ê di cîhana hunera hemdem de. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Femînîstên kurd]] [[Kategorî:Hunermendên kurd ên jin]] [[Kategorî:Kesên ji Amedê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên jin]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd ên jin]] [[Kategorî:Wênesazên kurd]] a40qylriwz4nu842davvnoz6mi86bwo 0 134627 2095894 1946650 2026-09-26T11:59:08Z Kurê Acemî 105128 /* Jinengarî */ 2095894 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Mehmed Seîd Paşa''' (jdb. 1838 li [[Erzîrom]] – m. 1914 li [[Stembol]]) ku bi navê '''''Küçük'' Seîd Paşa''' ("Saîd Paşayê Biçûk") an jî '''Şapur Çelebî''', di ciwaniya xwe de wekî [[Împeratoriya Osmanî|Mabeyn]] '''Başkatibi Seîd Bey''' jî tê nasîn, monarşîst, senator, dewletparêz û edîtorê rojnameya tirkî ''Jerid-i-Havadis'' bûyê. Ew di nav wan dewletan de bû ku ji aliyê [[Îtihad û Tereqî]], partiya siyasî ya ku piştî derbeya osmanî a 1913an hat ser desthilatdariyê nefret dikirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=çIçEk |pêşnav=Talha |paşnav2=Çi̇Çek |pêşnav2=M. Talha |sernav=Myth of the Unionist triumvirate the formation of the CUP factions and their impact in Syria during the Great War |url=https://www.academia.edu/24285836 }}</ref> == Jinengarî == Li gorî dîroknasê gurcî Petre Kharischirashvili, ew bi eslê xwe [[gurcî]] bû.<ref name="Öztuncay2005">{{Jêder-kitêb |sernav=Hatıra-i uhuvvet: portre fotoğrafların cazibesi, 1846-1950 |paşnav=Öztuncay |pêşnav=Bahattin |weşanger=Aygaz |tarîx=2005 |rûpel=218 |isbn=9789759837204 |ziman=tr |jêgirtin=Di notên xwe de, keşîş Petre Charischiaranti, serokê Civaka Katolîk a Gurcî ya Stembolê di serdema siltan Ebdulazîz û Ebdulhemîd de, bi teqezî behsa Seîd Paşa dike wekî "Vezîrekî Mezin ê bi eslê xwe gurcî". |url=https://books.google.com/books?id=HNLbAAAAMAAJ}}</ref> Ew bû sekreterê yekem ê siltan [[Ebdulhemîd II]] paşê ew li pey hev bû wezîrê navxwe û paşê parêzgarê [[Bursa]]yê û di 1879an de gihîşte posta bilind a wezîrê mezin. Ew heft carên din jî di bin destê Ebdulhemîd II de û carekê jî di bin cîgirê wî [[Mehmed V]] de bû vizêr. Ew bi dijberiya xwe ya li dijî berfirehkirina bandora derve li Împeratoriya Osmanî dihatiye naskirin.<ref name="Öztuncay2005" /> Di 1896an de, ew li balyozxaneya Brîtanyayê ya li [[Konstantînopolîs|Konstantînopolê]] penaber bû û her çend wê hingê ji azadî û ewlehiya xwe ya kesane piştrast bû, bi pratîkî di mala xwe de girtî ma. Di şoreşa 1908an de ew dîsa bi awayekî demkî derketiye pêşî. Di 22ê tîrmeha de li şûna [[Mehmed Ferîd Paşa]] bû sedrazmê, lê di 6ê tebaxê de bi israra tirkên ciwan [[Kamîl Paşa]], ku lîberaltir e, hat şûna wî. Di 1908an de jî Mehmed Seîd Paşa li navçeya [[Beyoğlu|Beyogluyê]] ku îro bi navê Çîçek Paşa ("Derbasa Kulîlkan") tê binavkirin û qereqola Stenbolê ya navdar kirî. Navê nûjen di 1940an de gelemperî bû; di 1900 û 1910an de di dema xwedîderketina Mehmed Seîd Paşa de, ev der bi navê ''Sait Paşa Pasajı'' ("Dema Saîd Paşa") dihat naskirin.<ref name="Öztuncay2005" /> Di dema [[Şerê Îtalyan û Tirkî yê 1911-1912|krîza Îtalyayê]] di salan 1911-1912 de, ew dîsa ji bo serokwezîriyê hate gazî kirin. Ew dîsa ji aliyê Karbidestên Rizgar (ku piştgirîya Partiya Azadî û Lihevhatinê (Yekîtiya Lîberal) li dijî [[Îtihad û Tereqî|Komîteya Îttîhad û Terakkî]] kiribû) ji desthilatê hate dûrxistin û li şûna wî kabîneya nû ya ku ji aliyê Karbidestan û Partiya Azadî û Lihevkirinê ve tê destekkirin, hate danîn. CUP dê vegere ser desthilatdariyê, lêbelê, sala pêş de piştî darbeya Osmanî ya 1913an.<ref name="Öztuncay2005" /> Seîd Paşa bû serokê meclîsa dewletê û paşê bû serokê Senatoya Osmanî. Hema berî destpêkirina [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]], bi bronşîtê ket û di 1ê adar 1914an de li [[Stembol]]ê mir. Li ber deriyê Mizgefta Eyûb Sultan hatî definkirin.<ref name="Öztuncay2005" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1838]] [[Kategorî:Mirin 1914]] [[Kategorî:Paşa]] 98ods0e4rpo0uyn04ivw5u8b2ejr0yv 0 138622 2096003 2052740 2026-09-27T04:59:12Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2096003 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mîr | nav = Edward VII | wêne = Eduard VII.jpg | serwerî = 22 rêbendan 1901 - 6 gulan 1910 | tackirin = 9 Tebax 1902 (wek qral) 1 Rêbendan 1903 (wek împerator) | yê pêşî = [[Keybanû Victoria|Victoria]] | yê paşî = George V | navê rastî = Albert Edward | roja zayînê = 9 Sermawez 1841 | cihê zayînê = [[London]] | roja mirinê = 6 Gulan 1910 | cihê mirinê = [[London]] | cihê defnkirin = Keleha Windsorê | roja defnkirin = 20 gulan 1910 | spouse = Alexandra ye Danîmarkayê | xanedan = Xanedanâ Saxe-Coburg û Gotha | bav = Lawmîr Albert | dayik = [[Keybanû Victoria]] | zarok = Lawmîr Albert Victor George V Keçmîra Qiralî Louise Keçmîr Victoria Keybanû ye Norwêc'ê Maud }} '''Edward VII''' (Albert Edward; 9 Sermawezê 1841 - 6 gulana 1910) Qiralê [[Keyaniya Yekbûyî]] û Împeratorê [[Hindistan|Hindistan'ê]] bû. Ew ji 22ê kanûna paşîn a 1901 ê heta mirina xwe di 6êgulanêa 1910an de padîşahi kir. Qiral Edward VII, yekem qiralê [[Brîtanya Mezin|Brîtanî]] ye ji Xanedanâ Saxe-Coburg-Gotha. Navê xanedana ku ew tê de bû, ji aliyê kurê wî George V ve, piştî wî derket ser text, bû Xanadenâ Windsor.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.royal.uk/house-windsor |sernav=The Royal Family |paşnav=Ciara |pêşnav=Berry |roja-gihiştinê=2023-04-17 |roja-arşîvê=2016-05-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160531004914/https://www.royal.uk/house-windsor |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Serdema Qiral Edward, bi serdemek guhertinên radîkal ên di warên siyasî, teknolojî û civakî de bû. Di vê serdemê de pêşveçûnên di pîşesaziya hewavaniyê, sosyalîzm û tevgerên lîberalîzmê de jî dest pê kir. Edward VII, bi taybetî jî piştî Şerê Boer Duyem'yê, ji nû ve birêxistinkirina artêşê û nûjenkirina hêzên deryayî bertekeka mezin da. Qral Edward VII di dema desthilatdariya xwe de ji ber têkiliyên xwe yên nêzîk bi welatên din ên Ewropî re wekî hikûmdarek aştiyane dihat nasîn. Lêbelê, ji ber biraziyê wî, Împeratorê Alman [[Wilhelm II]], têkiliyên wî bi Împeratoriya Alman re her dem dûr ma. Sedema sereke ya vê yekê helwesta Wilhelm II ya pro-şer û gumanên Qiral Edward zêde dibe ku dibe ku di demek nêzîk de li Ewropayê şer dest pê bike. Bi rastî, Qiral Edward di gumanên xwe de rast bû û çar sal piştî mirina wî, [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] -ku tevahiya cîhanê dorpêç kir- dest pê kir. == Sernavân wi == * 9 Sermawez - 8ê kanûna paşîn a 1841: ''Bilindahiya wî ya Qiral'' '''Dûkê Cornwall'ê''' * 8 Kanûn 1841 - 22ê kanûna paşîn a 1901: ''Bilindahiya wî ya Qiral'' '''Lawmîr ye Wales'ê''' * 22ê kanûna paşîn a 1901 - 6ê gulana 1910: ''Bilindahiya wî ya Qiral'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Edward VII| ]] [[Kategorî:Hikûmdarên Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1841]] [[Kategorî:Mirin 1910]] [[Kategorî:Wergirên Légion d'honneur yên Xaça Mezin]] [[Kategorî:Zarokên Keybanû Victoria]] [[Kategorî:Endamên Encumena Taybet a Keyaniya Yekbûyî]] iabir8wqdm1slr33p29ooie96j51nqv 0 139033 2096070 2057427 2026-09-27T09:43:38Z Avestaboy 34898 2096070 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank fîlm/wîkîdane | wêne = The Lion King logo.svg }} '''Keyê şêran''' (bi navê xwe yê orjînal: '''The Lion King''') 32mîn [[Fîlma anîmasyonê|fîlma anîmasyonîê]] ya [[Walt Disney Studios]] e ku di sala [[1994]]an de derket. Çîroka fîlmê li dora şêrê ciwan Simba dizivire, yê ku li cihê xwe yê di nav xeleka jiyanê (circle of life) de digere. Di sala [[2011]]an de, versyiona fîlmê ya [[3D]] hat weşandin. Di sala [[1998]]an de fîlmên ''The Lion King 2 - Simba's Pride'' û di sala [[2004]]an de fîlma ''The Lion King 3 - Hakuna Matata'' derketin. Di sala [[1997]]an de fîlm ji bo [[Muzîkal|şanoya muzîkal]] hate adaptekirin. Disney di heman demê de nûvekirinek [[anîmasyona komputerî]] jî çêkir, ku ji hêla [[Jon Favreau]] ve di sala [[2019]]an de ji bo 25emîn salvegera orjînal hat derhêner kirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Fîlm-şitil}} [[Kategorî:Fîlmên 1994an]] ckje27xboyuspi2kkt679j67tilnpu4 2096071 2096070 2026-09-27T09:44:07Z Avestaboy 34898 2096071 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank fîlm/wîkîdane | wêne = The Lion King logo.svg }} '''Keyê şêran''' (bi navê xwe yê orjînal: '''The Lion King''') 32mîn [[Fîlma anîmasyonê|fîlma anîmasyonîê]] ya [[Walt Disney Studios]] e ku di sala [[1994]]an de derket. Çîroka fîlmê li dora şêrê ciwan Simba dizivire, yê ku li cihê xwe yê di nav xeleka jiyanê (circle of life) de digere. Di sala [[2011]]an de, versyiona fîlmê ya [[3D]] hat weşandin. Di sala [[1998]]an de fîlmên ''The Lion King 2 - Simba's Pride'' û di sala [[2004]]an de fîlma ''The Lion King 3 - Hakuna Matata'' derketin. Di sala [[1997]]an de fîlm ji bo [[Muzîkal|şanoya muzîkal]] hate adaptekirin. Disney di heman demê de nûvekirinek [[anîmasyona komputerî]] jî çêkir, ku ji hêla [[Jon Favreau]] ve di sala [[2019]]an de ji bo 25emîn salvegera orjînal hat derhêner kirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Fîlm-şitil}} [[Kategorî:Fîlmên 1994an]] [[Kategorî:Fîlmên anîmasyonî yên li ser keyan]] [[Kategorî:Fîlmên anîmasyonî yên li ser şêran]] 8i573s32pcefijtzs3st5latrb5polh 2096078 2096071 2026-09-27T09:58:15Z Avestaboy 34898 2096078 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank fîlm/wîkîdane | wêne = The Lion King logo.svg }} '''Keyê şêran''' (bi navê xwe yê orjînal: '''The Lion King''') 32mîn [[Fîlma anîmasyonê|fîlma anîmasyonîê]] ya [[Walt Disney Studios]] e ku di sala [[1994]]an de derket. Çîroka fîlmê li dora şêrê ciwan Simba dizivire, yê ku li cihê xwe yê di nav xeleka jiyanê (circle of life) de digere. Di sala [[2011]]an de, versyiona fîlmê ya [[3D]] hat weşandin. Di sala [[1998]]an de fîlmên ''The Lion King 2 - Simba's Pride'' û di sala [[2004]]an de fîlma ''The Lion King 3 - Hakuna Matata'' derketin. Di sala [[1997]]an de fîlm ji bo [[Muzîkal|şanoya muzîkal]] hate adaptekirin. Disney di heman demê de nûvekirinek [[anîmasyona komputerî]] jî çêkir, ku ji hêla [[Jon Favreau]] ve di sala [[2019]]an de ji bo 25emîn salvegera orjînal hat derhêner kirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Fîlm-şitil}} [[Kategorî:Fîlmên 1994an]] [[Kategorî:Fîlmên anîmasyonî yên li ser berazan]] [[Kategorî:Fîlmên anîmasyonî yên li ser keyan]] [[Kategorî:Fîlmên anîmasyonî yên li ser şêran]] 94j7j2sgjh2acbm59xq0ddj5gqo60wm 2096083 2096078 2026-09-27T10:04:59Z Avestaboy 34898 2096083 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank fîlm/wîkîdane | wêne = The Lion King logo.svg }} '''Keyê şêran''' (bi navê xwe yê orjînal: '''The Lion King''') 32mîn [[Fîlma anîmasyonê|fîlma anîmasyonîê]] ya [[Walt Disney Studios]] e ku di sala [[1994]]an de derket. Çîroka fîlmê li dora şêrê ciwan Simba dizivire, yê ku li cihê xwe yê di nav xeleka jiyanê (circle of life) de digere. Di sala [[2011]]an de, versyiona fîlmê ya [[3D]] hat weşandin. Di sala [[1998]]an de fîlmên ''The Lion King 2 - Simba's Pride'' û di sala [[2004]]an de fîlma ''The Lion King 3 - Hakuna Matata'' derketin. Di sala [[1997]]an de fîlm ji bo [[Muzîkal|şanoya muzîkal]] hate adaptekirin. Disney di heman demê de nûvekirinek [[anîmasyona komputerî]] jî çêkir, ku ji hêla [[Jon Favreau]] ve di sala [[2019]]an de ji bo 25emîn salvegera orjînal hat derhêner kirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Fîlm-şitil}} [[Kategorî:Fîlmên 1994an]] [[Kategorî:Fîlmên anîmasyonî yên li ser balindeyan]] [[Kategorî:Fîlmên anîmasyonî yên li ser berazan]] [[Kategorî:Fîlmên anîmasyonî yên li ser keyan]] [[Kategorî:Fîlmên anîmasyonî yên li ser şêran]] 8p7cjvgclniyro2jmqbodvyfilzy2vm 0 140998 2095976 1755317 2026-09-27T04:36:29Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095976 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = Dûzdûzan | navê_fermî = | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = | welat = | welat_alî = | dûgel = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | serbajar = | rûerd = | gelhe = 3’627([[2016]]) | bilindayî = | nexşe = | wêne = | wêne_sernav = | malper = }} '''Dûzdûzan ''' ({{bi-fa|دوزدوزان}}), yek ji bajarê parêzgeha [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilata]] [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojhilat]] [[Kategorî:Bajarên Îranê]] [[Kategorî:Avabûnên 2000an li Îranê]] rgbsvj48cy8ww9vpyr8y9ve45ru0gkr 0 141169 2096006 1750291 2026-09-27T05:02:09Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2096006 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = Ehmed Sergûrab | navê_fermî = | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = | welat = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Gîlan (parêzgeh)|Gîlan]] | şaristan = | bexş = | gundistan = | navê_nîştecihan = | gelhe = 2.128 | gelhe_sal = [[2016]] | rûerd = | bilindayî = | dem = | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | malper = }} '''Ehmed Sergûrab''' ({{bi-fa|احمد سرگوراب }}) yek ji bajarê parêzgeha [[Gîlan (parêzgeh)|Gîlanê]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye. {{Parêzgeha Gîlanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Gîlanê]] [[Kategorî:Avabûnên 2000an li Îranê]] aocq1av8z5eo2ci9fz5qxx56cyx4uu6 0 141666 2095989 1750283 2026-09-27T04:48:37Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095989 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = | navê_fermî = | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = | welat = | welat_alî = | dûgel = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Îsfehan (parêzgeh)|Îsfehanê]] | serbajar = | rûerd = | gelhe = 36,243 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref>([[2016]]) | bilindayî = | nexşe = | wêne = | wêne_sernav = | malper = }} '''Ebrîşem ''' ({{bi-fa|ابریشم}}), yek ji bajarê parêzgeha [[Îsfehan (parêzgeh)|Îsfehanê]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parêzgeha Îsfehanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Îsfehanê]] [[Kategorî:Avabûnên 1996an li Îranê]] i5jige0frbuilvo3hntdd1g7ntkv2uo 0 141668 2095972 1750274 2026-09-27T04:33:21Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095972 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = | navê_fermî = | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = | welat = | welat_alî = | dûgel = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Îsfehan (parêzgeh)|Îsfehanê]] | serbajar = | rûerd = | gelhe = 4,935 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref>([[2016]]) | bilindayî = | nexşe = | wêne = | wêne_sernav = | malper = }} '''Dîzîçe ''' ({{bi-fa|دیزیچه}}), yek ji bajarê parêzgeha [[Îsfehan (parêzgeh)|Îsfehanê]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parêzgeha Îsfehanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Îsfehanê]] [[Kategorî:Avabûnên 1993an li Îranê]] awjh0qrl5vhc208xrtaa73ae07u9a9e 0 141699 2095992 1750286 2026-09-27T04:51:39Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095992 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = | navê_fermî = | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = | welat = | welat_alî = | dûgel = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Îsfehan (parêzgeh)|Îsfehanê]] | serbajar = | rûerd = | gelhe = 5,976 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref>([[2016]]) | bilindayî = | nexşe = | wêne = | wêne_sernav = | malper = }} '''Ebûzêydabad ''' ({{bi-fa|ابوزیداباپ}}), yek ji bajarê parêzgeha [[Îsfehan (parêzgeh)|Îsfehanê]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parêzgeha Îsfehanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Îsfehanê]] [[Kategorî:Avabûnên 1996an li Îranê]] mzd4d06w8nov4h22aktw5rc1fbv8upn 0 141723 2096004 1750288 2026-09-27T05:00:07Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2096004 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = | navê_fermî = | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = | welat = | welat_alî = | dûgel = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Îsfehan (parêzgeh)|Îsfehanê]] | serbajar = | rûerd = | gelhe = 3,696 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref>([[2016]]) | bilindayî = | nexşe = | wêne = | wêne_sernav = | malper = }} '''Efsûs ''' ({{bi-fa|افسوس}}), yek ji bajarê parêzgeha [[Îsfehan (parêzgeh)|Îsfehanê]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parêzgeha Îsfehanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Îsfehanê]] [[Kategorî:Avabûnên 1996an li Îranê]] 0l8x6fjz6kl6surw9itstfsa5tp69vf 0 143543 2096000 2034523 2026-09-27T04:57:31Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2096000 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Edward Grey, 1st Viscount Grey of Fallodon KG PC DL FZS''' (jdb. 25ê avrêlê, 1862 li Fallodon; † 7ê rezbera 1933 li Fallodon), ji sala 1882 heta 1916an ku bi navê Sir Edward Grey, Baronet 3, tê zanîn, siyasetmedarekî [[Brîtanî]] bû ku bi taybetî di rola xwe ya wekî [[Wezîrê Derve]] yê Brîtanyayê de di salên beriya [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] û di nîvê yekem a Şerê Cîhanê yê Yekem de (1905-1916) kesek de navdar bû. == Perwerde û destpêka siyasî (1862–1905) == Grey ji heft zarokên George Henry Grey û Harriet Jane Pearson yê herî mezin bû. Bapîrê wî Sir [[George Grey, Baronê 2yem]] û [[Serokwezîr]] [[Charles Grey, 2nd Earl Grey]] mamê mezin bû. Wekî kurik, Grey beşdarî [[Koleja Winchester]] bû, dûv re [[hiqûq]] li [[Koleja Balliol]], [[Zanîngeha Oxfordê]] xwend. Di 1882 de, wî sernavê [[Baronet]], Fallodon li [[Northumberland|wîlayeta Northumberland]] ji bapîrê xwe mîras girt; bavê wî di vê demê de mir. Jixwe li Winchester wekî bêçare hate dîtin, Grey di sala 1884an de ji ber behreya xwe ya letarjîk bi demkî ji zanîngehê hate derxistin, lê dîsa di azmûnên paşîn de hate pejirandin. Di 1885-an de, Grey yekemcar ji bo Meclisa Gelan wekî berendamê [[Partiya Lîberal]] ji bo navçeya [[Berwick-upon-Tweed]] hate hilbijartin. Ji 1892 heta 1895, Grey endamê hukûmeta paşîn a [[Gladstone]] wekî Sekreterê Karên Derve bû. Di dema [[Şerê Boer]] de (1899-1902), dema ku Lîberal di nav baskek aştîxwaz û [[emperyalîst]] de parçe bûn, Grey bi emperyalîstên li dora [[Rosebery]] û [[Herbert Henry Asquith]] re bû alî. Grey bi ya paşîn û [[Richard Haldane]] re hevaltiyek taybet û hevkariyek siyasî ([[Troika]]) hebû. == Liberaler Minister (1905–1916) == Piştî ku hikumeta [[Balfour]] a [[Muhafizekarî|muhafezekar]] îstifa kir, Lîberalên bi serokatiya [[Henry Campbell-Bannerman]] berpirsiyariya hukûmetê girt ser xwe. Jicîhûwarkirina Campbell-Bannerman di Meclîsa Lordan de ku ji hêla Grey, Asquith û Haldane ve wekî beşek ji peymana ku jê re tê gotin [[Relugas Compact]] - piştî kozika masîgiran a Grey li Skotlandê - hatî plan kirin - ku tê vê wateyê ku yekane kontrolkirina Fraksiyona Lîberal a li Meclîsa Avamê ji hêla baskê rastê yê partiyê ku ji hêla Grey, Asquith û Haldane ve tê rêvebirin dê têkçûn bibûya, lê di bin zexta Asquith de, Campbell-Bannerman bi kêmî ve portfolio ji bo Wezareta Derve, Wezareta Derve ya Brîtanyayê da Gray. Bi vî rengî, Serokwezîr tercîha Grey li ser bijareya xweya eslî ya ji bo vê nivîsgehê, [[Lord Elgin]], ku li şûna wî ji Ofîsa Kolonyal re hat dayîn, da. Grey di hikûmetê de hevkariya xwe ya nêzîk bi Asquith û Haldane re berdewam kir. Wekî din, di kabîneyê de ew bi taybetî nêzî [[Robert Crewe-Milnes]], Marquess 1-ê Crewe bû û, nemaze piştî [[krîza maroko yekem a]] Fasê, ku tê de ew defakto ji baskê çepê yê Partiya Lîberal derbasî rastê, [[Winston Churchill]] bû. ji bo kurê wî [[Randolph Frederick Churchill]] sponsorî girt. Di salên beriya Şerê Cîhanê yê Yekem de, Grey beşek ji derketina Brîtanyaya Mezin ji siyaseta derve ya kevneşopî ya Brîtanî ya ku di ruhê îzolasyona spehî de ji hevalbendan dûr ket, berpirsiyar bû. Wî di sala 1904-an de ji hêla selefê wî yê muhafezekar [[Lord Lansdowne]] ve di 1904-an de dest pê kir, [[Entante cordiale]] bi [[Fransa]] re berfireh kir û di nav [[Entanta Sê]] (Triple Entanta) Brîtanî-Fransî-Rûsî de ji bo ku [[Împeratoriya Almanî]] bi navgîniya lihevhatina bi [[Rûsya]]yê re di [[Peymana Saint Petersburg]] ya 1907 de bigire. Di dema wezîfeya wî de, Wezareta Derve di bin serweriya fraksiyonek bi biryar a dij-Alman de bû, ku li dijî berxwedana baskê radîkal ê lîberalan, li şûna lihevhatinek bi Almanya re, vê hevkariyê bi Rûsyaya desthilatdariya otokratîk re derbas kir. Lêbelê, ev kêşeya nû ya siyaseta derve ya Brîtanî, ku di heman demê de peymanên leşkerî yên veşartî jî di nav de bû, bi giranî ji raya giştî hate veşartin, da ku hukûmeta alman bikaribe bi wê ramanê bigire ku destwerdana leşkerî ya Brîtanya Mezin li ser parzemînê li ser milê hevalbendiya [[dualî ya]] Fransa û Rûsya bi tu awayî ne meseleyeke pêşwext bû. Di dema [[Şerê Balkanê yê Yekem|Şerên Balkanan]] de, Grey di sala 1913-an de wekî serokê [[Konferansa Balyozên Londonê]] aştiyek demkî pêk anî. Hewldanên Grey ji bo çareserkirina aloziyên ku di krîza Tîrmehê ya 1914 de derketine holê bi rêyên dîplomatîk - wî pêşniyara konferansa nû ya wezîrên derve yên Ewropî li Londonê kir - têk çû. Di dema [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê]] yê Yekem de, siyaseta Gray di serî de ji bo bidestxistina dewletên di destpêkê de bêalî ji doza Antante re bû armanc. Wî rolek sereke di pêkanîna [[Peymana Londonê (1913)|Peymana Londonê]] de di Nîsana 1915-an de lîst, ku soz da ku [[Îtalya|Italytalya]] destkeftiyên mezin ên erdnîgarî ger bikeve şer. Gray di heman demê de di hukûmeta [[koalîsyonê ya Asquith]] de, ku di Gulana 1915-an de hate damezrandin û heya Kanûna 1916-an domand, posta xwe wekî Wezîrê Karên Derve jî parast. Piştî hilweşîna Asquith, ew bi wî re ket dijberiyê. Ew êdî di [[hikûmeta Lloyd George]] de nehat temsîlkirin; cîgirê wî [[Arthur Balfour]] bû. == Dewlemendê mezin (1916–1933) == Di 27ê tîrmeha 1916an de, ew wekî Viscount Grey of Fallodon, li [[Northumberland|wîlayeta Northumberland]], wekî [[dêrînek]] mîrasî hate afirandin, û bi vî rengî di [[Meclîsa Lordan de cîhek wergirt, ku li wir ji 1923-an heya 1924-an wekî serokê parlementerên Lîberal xebitî. Grey di sala 1933an de mir. Ji ber ku zarokên wî tune bûn, bi mirina wî re viscountship xilas bû. Baronet ket destê mamê wî yê duyemîn Charles George Gray (1880-1957). == Berhem == * ''Cottage Book. Itchen Abbas, 1894–1905.'' London 1909. * ''Fly Fishing'', (London, 1899) * ''Recreation'' Boston 1920 ([https://www.gutenberg.org/ebooks/17956 online] bei [[Project Gutenberg]]). * ''Twenty-Five Years, 1892–1916.'' London 1925 (Deutsche Ausgabe: ''Fünfundzwanzig Jahre Politik, 1892–1916. Memoiren in 2 Bänden.'' Bruckmann, München 1926.) * ''Fallodon Papers.'' London 1926. * ''The Charm of Birds.'' London 1927. * Michael Waterhouse (Hrsg.): The cottage book. The undiscovered country diary of an Edwardian statesman by Sir Edward and Lady Grey. Gollancz, London 1999, ISBN 0-297-82534-8. == Literatur == * Francis H. Hinsley (Hrsg.): ''British foreign policy under Sir Edward Grey.'' Cambridge University Press, Cambridge 1977, ISBN 0-521-21347-9. * [[Douglas Hurd]]: ''Choose your Weapons: The British Foreign Secretary.'' Weidenfeld & Nicolson, London 2010. ISBN 978-0-297-85334-3. (Kapitel Grey, S. 207–240) * T. G. Otte: ''Statesman of Europe: A Life of Sir Edward Grey.'' Allen Lane, London, ISBN 978-0-241-41336-4. * George Macaulay Trevelyan: ''Grey of Fallodon. Being the life of Sir Edward Grey afterwards Viscount Grey of Fallodon.'' Longmans, Green, London 1945. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Edward Grey, 1st Viscount Grey of Fallodon|Edward Grey}} {{Wîkîgotin-b|Edward Grey}} * {{DNB-Portal|118697587}} * {{Pressemappe|FID=pe/006508}} * [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/grey_sir_edward/2017-04-18?version=1 Eintrag] in 1914–1918 online. International Encyclopedia of the First World War * {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Balindenasên îngilîz]] [[Kategorî:Endamên Royal Society yên brîtanî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1862]] [[Kategorî:Mirin 1933]] [[Kategorî:Endamên Encumena Taybet a Keyaniya Yekbûyî]] 6tygsz5kgwqmgdi62fmm4ogb1b826dj 0 149078 2095993 1734022 2026-09-27T04:52:38Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095993 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Eclose-Badinières | statû = [[Komunên Fransayê|Komun]] | sernavê_wêne = Dîmenek ji komunê }} '''Eclose-Badinières''', [[Komunên Fransayê|komuneke]] li [[Departmenên Fransayê|departmena]] [[Isère]] a li [[Herêmên Fransayê|herêma]] [[Auvergne-Rhône-Alpes]]ê ye ku li başûrê rojhilata [[Fransa]]yê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.insee.fr/fr/recherche?q=Seine-et-Marne&debut=0 |sernav=Résultats de la recherche {{!}} Insee |malper=www.insee.fr |roja-gihiştinê=2023-11-17 }}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Binêre == * [[Komunên departmena Isère]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Fransa-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Komunên departmena Isère]] [[Kategorî:Avabûnên 2015an li Fransayê]] 10ikeu0jjqdglo2pxa10w82bb0l2zyn 0 151082 2096008 1750292 2026-09-27T05:03:20Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2096008 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = | navê_fermî = | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = | welat = {{ala|Îran}} | welat_alî = | dûgel = | parêzgeh = [[Xorasana Rezewî (parêzgeh)|Xorasana Rezewî]] | serbajar = | rûerd = | gelhe = 8,326 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref> (2016) | bilindayî = | nexşe = | wêne = | wêne_sernav = | malper = }} '''Ehmedabad ''' ({{bi-fa|صولت}}), yek ji bajarê parêzgeha [[Xorasana Rezewî (parêzgeh)|Xorasana Rezewî]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parêzgeha Xorasana Rezewî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Rezewî]] [[Kategorî:Avabûnên 2007an li Îranê]] da2gyju5zmzhihvlmt4jc8ecapb8q5z 0 181363 2095929 2065203 2026-09-26T19:19:38Z Ehmedbeg 47517 2095929 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} {{Agahîdank xwedawend }} [[Wêne:Eneias_e_Anquises_John_Cheere_01.jpg|220x124px|thumb]] '''Eneias''' di [[mîtolojiya yewnanî]] de keyê [[Dardaneî]]yan yên efsanewî. Kurê key [[Anxîsês]] û xwedabanû [[Afrodîtê]]yê ye. Ji bilî mîtolojiya yewnanî, piranî di Wêjeya Romayî û [[Mîtolojiya romayî]] cih girtiye. === Rizgarbûna ji Troyayê === Piştî [[Şerê Troyayê]], hêzên [[Troya]]yî têk çûn û Troya bi awayekî hovane hat talan kirin. Gelek kesên Troyayî di vê şer û talanê hat kuştin. Lê hin kesên ji saxmayi jî hebûn. Piranîya wan jin bûn, ji bo kolebûnê sax mabûn. Ji bilî wan di kes din jî sax mabû. Eneias û bavê wî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Mît-şitil}} [[Kategorî:Karekterên di Divina Commedia de]] [[Kategorî:Lehengên mîtolojiya yewnanî]] [[Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]] [[Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya klasîk]] [[Kategorî:Zarokên Afrodîtê]] jvis1jkgc8hke3j9nwv3c8h1vhor5df 2095932 2095929 2026-09-26T19:28:16Z Ehmedbeg 47517 /* Rizgarbûna ji Troyayê */ 2095932 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} {{Agahîdank xwedawend }} [[Wêne:Eneias_e_Anquises_John_Cheere_01.jpg|220x124px|thumb]] '''Eneias''' di [[mîtolojiya yewnanî]] de keyê [[Dardaneî]]yan yên efsanewî. Kurê key [[Anxîsês]] û xwedabanû [[Afrodîtê]]yê ye. Ji bilî mîtolojiya yewnanî, piranî di Wêjeya Romayî û [[Mîtolojiya romayî]] cih girtiye. === Rizgarbûna ji Troyayê === Piştî [[Şerê Troyayê]], hêzên [[Troya]]yî têk çûn û Troya bi awayekî hovane hat talan kirin. Gelek kesên Troyayî di vê şer û talanê hat kuştin. Lê hin kesên ji saxmayi jî hebûn. Piranîya wan jin bûn, ji bo kolebûnê sax mabûn. Ji bilî wan jî hinek kesên din jî sax mabû. Eneias bavê wî û komekê însan li bajarê [[Antandrusta]]yê kom bibûn. Bi rêberî Eneias kom dest bi derketina rê kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Mît-şitil}} [[Kategorî:Karekterên di Divina Commedia de]] [[Kategorî:Lehengên mîtolojiya yewnanî]] [[Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]] [[Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya klasîk]] [[Kategorî:Zarokên Afrodîtê]] innat927aipcbn9plwlyeidb0982e1l 2095939 2095932 2026-09-26T21:08:10Z Kurê Acemî 105128 2095939 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} {{Agahîdank xwedawend }} [[Wêne:Eneias_e_Anquises_John_Cheere_01.jpg|220x124px|thumb]] '''Eneias''' di [[mîtolojiya yewnanî]] de keyê [[Dardaneî]]yan yên efsanewî. Kurê key [[Anxîsês]] û xwedabanû [[Afrodîtê]]yê ye. Ji bilî mîtolojiya yewnanî, piranî di Wêjeya Romayî û [[Mîtolojiya romayî]] cih girtiye. == Rizgarbûna ji Troyayê == Piştî [[Şerê Troyayê]], hêzên [[Troya]]yî têk çûn û Troya bi awayekî hovane hat talan kirin. Gelek kesên Troyayî di vê şer û talanê hat kuştin. Lê hin kesên ji saxmayi jî hebûn. Piranîya wan jin bûn, ji bo kolebûnê sax mabûn. Ji bilî wan jî hinek kesên din jî sax mabû. Eneias bavê wî û komekê însan li bajarê [[Antandrusta]]yê kom bibûn. Bi rêberî Eneias kom dest bi derketina rê kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Mît-şitil}} [[Kategorî:Karekterên di Divina Commedia de]] [[Kategorî:Lehengên mîtolojiya yewnanî]] [[Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]] [[Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya klasîk]] [[Kategorî:Zarokên Afrodîtê]] f26knu46jp5g07uf9rn501s7yvvzn9i 14 269474 2096049 2060619 2026-09-27T09:02:21Z Avestaboy 34898 /* */ 2096049 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Akademîsyenên honakî]] [[Kategorî:Honaka li ser zanistê]] [[Kategorî:Zanyar]] iaof6u9h3twhpucs5clajnquoq3lo70 14 305559 2096031 2037338 2026-09-27T08:19:38Z Avestaboy 34898 /* */ 2096031 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2096033 2096031 2026-09-27T08:21:58Z Avestaboy 34898 /* */ 2096033 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûk li gorî mijaran|Jin]] [[Kategorî:Wêjeya li ser jinan]] 05vau7v28yim6el29k4k7q1y8o51vns 14 306472 2096055 2053180 2026-09-27T09:07:54Z Avestaboy 34898 /* */ 2096055 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Honaka li ser ajalan]] [[Kategorî:Pirtûkên li ser ajalan]] [[Kategorî:Roman li gorî mijaran|ajal]] spact7a2ozovtpqxif7iuwp40mhwzvl 2096056 2096055 2026-09-27T09:08:23Z Avestaboy 34898 /* */ 2096056 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Honaka li ser ajalan| ]] [[Kategorî:Pirtûkên li ser ajalan]] [[Kategorî:Roman li gorî mijaran|ajal]] 4asoevxum8nh30yyruqlr5pp6yrhybe 0 309625 2096007 1946825 2026-09-27T05:02:20Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2096007 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Ehmed Wefîq Paşa''' ({{langx|ota|احمد وفیق پاشا}}; jdb. 3ê tîrmeha 1823an - m. 2ê nîsana 1891an) di [[Tenzîmat]] û serdema Meşrûtiyeta Yekem de siyasetmedar, dîplomat, zanyar, şanonivîs û wergêrekî [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] bû.<ref name="brit">{{Jêder-ensîklopedî |sernav=Ahmed Vefik Paşa |ensîklopedî=Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/10234/Ahmed-Vefik-Pasa |jêgirtin=Jînenîgariya Ehmed Wefîq Paşa, siyasetmedar û zanyarê Osmanî, di 6ê tîrmeha 1823an de li Konstantînopolîsê [niha Stembol] ji dayik bû û di 2ê nîsana 1891an de li Konstantînopolîsê mir. |ziman=en }}</ref> Ew bi erkên bilind ên hikûmetê hate erkdarkirin, di nav de serokatiya Meclîsa Osmanî ya yekem di 1877an de jî hebû.<ref name="brit" /> Wî herwiha du demên kurt wekî [[Wezîr|sedrazm]] xizmet kir.<ref name="brit" /> Wî herwiha şanoya osmanî ya yekem ava kir û lîstikên şanoyê yên bi şêwaza rojavayî yên yekem li [[Bursa (parêzgeh)|Bursayê]] da destpêkirin û berhemên sereke yên [[Molière]] wergerand.<ref name="brit" /> == Jînenîgarî == Ehmed Wefîq Paşa bi eslê xwe [[Yewnanistan|yewnan]] bû,<ref name="Berkes, Niyazi – Ahmad, Feroz 1998 29">{{Jêder-kitêb |sernav=The development of secularism in Turkey |nivîskar1=Niyazi Berkes |lînka-nivîskar1= |weşanger=C. Hurst & Co. Publishers |sal=1998 |rûpel=29 |isbn=1-85065-344-5 |ziman=en |jêgirtin=Ehmed Qefîq Paşa (1823-91), neviyê kesekî yewnan yê ku bû misilman û xwediyê çend meqamên herî bilind bû, yek ji wan kesan bû ku bi lêkolînên osmanî re eleqedar bû. |nivîskar2=Feroz Ahmad |lînka-nivîskar2= }}</ref> bav û kalên wî berê mîna gelek misilmanên din ên yewnan, bi taybetî ji [[Krît]]ê û [[Makedonya|Başûrê Makedonyayê]] li bakurê rojavayê [[Yewnanistan]]ê, bûne Misilman. Wî di 1831an de li [[Konstantînopolîs]]ê dest bi perwerdehiya xwe kir û paşê bi malbata xwe re çû [[Parîs]]ê, li wir ji Koleja Saint Louis mezûn bû. Di 1844an de, Ehmed Wefîq ji bo nirxandina daxwazên îstîsnayên taybetî ji baca [[cizyet]]ê hat tayînkirin. Li gorî hin peymanan, rayedarên ewropî dest bi berfirehkirina îmtiyazên xwe yên derveyî welat ji bo "parêzvanên" - xristiyanên osmanî yên bi eslê xwe maltayî û îyonî - kiribûn. Ji ber ku ji ber windakirina dahatê ya mezin ji bacên cizyetê yên nedayî li wîlayeta [[Îzmîr]]ê, ku nêzîkî du ji sêyan bacê nehatibû berhevkirin, nîgeran bû, Ehmed Wefîq ji bo nirxandina zêdetirî 1500 daxwazên parastina brîtanî hat hilbijartin.<ref name="Berkes, Niyazi – Ahmad, Feroz 1998 29" /> Ehmed Wefîq du caran bû Wezîrê Perwerdehiyê yê Împeratoriya Osmanî. Her çend du caran wek Serokê Hikûmetê hatibe tayînkirin jî, li şûna "sedrazm", bi sernavê "serokwezîr" hatiye tayînkirin.<ref name="Berkes, Niyazi – Ahmad, Feroz 1998 29" /> Dema ku bûye waliyê bajêr, ew li Bursayê şanoyek ava kiriye. Di 1860an de, bûye balyozê osmanî li Fransayê. Ew ferhenga tirkî ya yekem nivîsandiye û wekî yek ji pan-tirkîstên yekem tê hesibandin.<ref name="Berkes, Niyazi – Ahmad, Feroz 1998 29" /> == Wêje == * Ömer Faruk Akün: Ehmed Wefîq Paşa''.'' In: ''Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi'', çapa 2em (1989), rr. 143–157 (tirkî). == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1823]] [[Kategorî:Kesên ji Stembolê]] [[Kategorî:Mirin 1891]] [[Kategorî:Paşa]] [[Kategorî:Serokwezîrên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Romannivîsên osmanî]] f4u86sp6bow85z1oj0ek7rf83h60c0k 0 309629 2095895 1946937 2026-09-26T12:03:11Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Serokwezîrên Împeratoriya Osmanî]] 2095895 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Mehmûd Qedrî Paşa''' ({{langx|ota|'''محمد قدری پاشا '''}}; jdb. 1832an li [[Dîlok]]ê - m. 11ê sibata 1884an li [[Edirne]]yê) dewletmedar û reformîstekî [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] bû. Ew di serdema [[Ebdulhemîd II]] de ji 9ê hezîrana 1880 heta 12ê îlona 1880an û ji 9ê hezîrana 1880 heta 12ê îlona 1880an de wekî [[Wezîr|sedrazmê]] Împeratoriya Osmanî xizmet kir.<ref name=":0">[http://rulers.org/rult.html#turkey Sedrazmên Împeratoriya Osmanî: Mehmûd Qedrî Paşa (1832-1884)]</ref> Ji 11ê sibata 1876 heta 4ê sibata 1877an de, ew herwiha wekî şaredarê [[Konstantînopolîs]]ê xizmet kir. Qedrî Paşa di 1832an de li [[Dîlok]]ê jidayikbû û kurê Cenanîzade Îsheq Paşa bû, ku waliyê girava [[Kîpros]]ê bû. Piştî ku li bajarê xwe perwerdehiya xwe ya bingehîn wergirt, ew bi [[Zimanê erebî|erebî]] û [[Zimanê farisî|farisî]] fêr bû û di zanîngehê dabeşên zanist û edebiyata îslamî xwend. Dûr ve Qedrî hate şandin bo xwendina bêhtir li Stembolê, li wir ew dê [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û [[Zimanê fransî|fransî]] dibe û herwiha dabeşa zanistên rojavayî yên nûjen hîn bibe. Karê wî yê di memûriyetê de bi wezîfeyeke wekî tomarvanê nifûsê li Dîlokê destpêkir, lê dema ku çû Stembolê, di demek kurt de bala serokên xwe kişand ser xwe. Qedrî Paşa, ku wekî cîgirê sekreter li Wezareta Karên Giştî xebitî û paşê ji bo Daîreya Şeşemîn a Şaredariyê hate şandin, dû re ji bo meqama şaredarî hate tayînkirin. Piştî ku demek kurt li Wezareta Karên Giştî û Cîgirê sekreteriya Hêzên Deryayî xizmet kir, ew dîsa ji nû ve di meqama şaredariyê hate şandin. Qedrî Paşa, ku nêzîkî salekê di vê wezîfeyê de ma, ji 5ê sibata 1877 heta 4ê sibata 1878an wekî Serokê Şûraya Dewletê û waliyê [[Sêwas]] û [[Bexda]]yê xizmet kir. Qedrî Paşa, ku wekî Wezîrê Karên Hundir vegeriya Stembolê û ji wir ji bo Wezareta Bazirganiyê hate tayînkirin, demek kurt wekî sedrazmê xebitî berî ku wekî waliyê Edirneyê were tayînkirin, ku di 11ê sibata 1884an de li wir mir. Gora wî li nêzî Loja Hesen Sezaî ye.<ref name=":0" /> == Wêje == * Aslan, Adnan, "Mehmûd Qedrî Paşa" (1999), ''Ansîklopediya Osmaniyan: Jiyan û Berhemên Wan'', Stembol:Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık A.Ş. Çapa 2em rr. 146-147 [[:tr:Özel:KitapKaynakları/9750800729|ISBN 975-08-0072-9]] ([[Zimanê tirkî|tirkî]]) * Kuneralp, Sinan (1999) ''[https://www.avetruthbooks.com/2021/10/sinan-kuneralp-son-donem-osmanli-erkan-ve-ricali-1839-1922-prosopografik-rehber-1999.html Karmend û Rûmetdarên Osmanî yên Dereng (1839 - 1922) Rêbera Prosopografîk]'', Stembol: ISIS Press, [[:tr:Özel:KitapKaynakları/9784281181|ISBN 9784281181]] (tirkî) * İnal, İbnülemin Mahmud Kemal: "Mehmûd Qedrî Paşa" (1982) ''Sedrazmên dawîn'', Çapa 4em, Stembol:Dergah Yayınları; rr.1307-1319 (tirkî) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1832]] [[Kategorî:Kesên ji Dîlokê]] [[Kategorî:Mirin 1884]] [[Kategorî:Paşa]] cjqo6zb9c4rlrmr6sr3srzgue6kgk73 2095896 2095895 2026-09-26T12:03:36Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2095896 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Mehmûd Qedrî Paşa''' ({{langx|ota|'''محمد قدری پاشا '''}}; jdb. 1832an li [[Dîlok]]ê - m. 11ê sibata 1884an li [[Edirne]]yê) dewletmedar û reformîstekî [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] bû. Ew di serdema [[Ebdulhemîd II]] de ji 9ê hezîrana 1880 heta 12ê îlona 1880ê û ji 9ê hezîrana 1880 heta 12ê îlona 1880ê de wekî [[Wezîr|sedrazmê]] Împeratoriya Osmanî xizmet kir.<ref name=":0">[http://rulers.org/rult.html#turkey Sedrazmên Împeratoriya Osmanî: Mehmûd Qedrî Paşa (1832-1884)]</ref> Ji 11ê sibata 1876 heta 4ê sibata 1877an de, ew herwiha wekî şaredarê [[Konstantînopolîs]]ê xizmet kir. Qedrî Paşa di 1832an de li [[Dîlok]]ê jidayikbû û kurê Cenanîzade Îsheq Paşa bû, ku waliyê girava [[Kîpros]]ê bû. Piştî ku li bajarê xwe perwerdehiya xwe ya bingehîn wergirt, ew bi [[Zimanê erebî|erebî]] û [[Zimanê farisî|farisî]] fêr bû û di zanîngehê dabeşên zanist û edebiyata îslamî xwend. Dûr ve Qedrî hate şandin bo xwendina bêhtir li Stembolê, li wir ew dê [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û [[Zimanê fransî|fransî]] dibe û herwiha dabeşa zanistên rojavayî yên nûjen hîn bibe. Karê wî yê di memûriyetê de bi wezîfeyeke wekî tomarvanê nifûsê li Dîlokê destpêkir, lê dema ku çû Stembolê, di demek kurt de bala serokên xwe kişand ser xwe. Qedrî Paşa, ku wekî cîgirê sekreter li Wezareta Karên Giştî xebitî û paşê ji bo Daîreya Şeşemîn a Şaredariyê hate şandin, dû re ji bo meqama şaredarî hate tayînkirin. Piştî ku demek kurt li Wezareta Karên Giştî û Cîgirê sekreteriya Hêzên Deryayî xizmet kir, ew dîsa ji nû ve di meqama şaredariyê hate şandin. Qedrî Paşa, ku nêzîkî salekê di vê wezîfeyê de ma, ji 5ê sibata 1877 heta 4ê sibata 1878an wekî Serokê Şûraya Dewletê û waliyê [[Sêwas]] û [[Bexda]]yê xizmet kir. Qedrî Paşa, ku wekî Wezîrê Karên Hundir vegeriya Stembolê û ji wir ji bo Wezareta Bazirganiyê hate tayînkirin, demek kurt wekî sedrazmê xebitî berî ku wekî waliyê Edirneyê were tayînkirin, ku di 11ê sibata 1884an de li wir mir. Gora wî li nêzî Loja Hesen Sezaî ye.<ref name=":0" /> == Wêje == * Aslan, Adnan, "Mehmûd Qedrî Paşa" (1999), ''Ansîklopediya Osmaniyan: Jiyan û Berhemên Wan'', Stembol:Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık A.Ş. Çapa 2em rr. 146-147 [[:tr:Özel:KitapKaynakları/9750800729|ISBN 975-08-0072-9]] ([[Zimanê tirkî|tirkî]]) * Kuneralp, Sinan (1999) ''[https://www.avetruthbooks.com/2021/10/sinan-kuneralp-son-donem-osmanli-erkan-ve-ricali-1839-1922-prosopografik-rehber-1999.html Karmend û Rûmetdarên Osmanî yên Dereng (1839 - 1922) Rêbera Prosopografîk]'', Stembol: ISIS Press, [[:tr:Özel:KitapKaynakları/9784281181|ISBN 9784281181]] (tirkî) * İnal, İbnülemin Mahmud Kemal: "Mehmûd Qedrî Paşa" (1982) ''Sedrazmên dawîn'', Çapa 4em, Stembol:Dergah Yayınları; rr.1307-1319 (tirkî) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1832]] [[Kategorî:Kesên ji Dîlokê]] [[Kategorî:Mirin 1884]] [[Kategorî:Paşa]] 1f1g8srsxwb4qols2ztow7rq03kfkij 2095897 2095896 2026-09-26T12:04:08Z Kurê Acemî 105128 /* Wêje */ 2095897 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Mehmûd Qedrî Paşa''' ({{langx|ota|'''محمد قدری پاشا '''}}; jdb. 1832an li [[Dîlok]]ê - m. 11ê sibata 1884an li [[Edirne]]yê) dewletmedar û reformîstekî [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] bû. Ew di serdema [[Ebdulhemîd II]] de ji 9ê hezîrana 1880 heta 12ê îlona 1880ê û ji 9ê hezîrana 1880 heta 12ê îlona 1880ê de wekî [[Wezîr|sedrazmê]] Împeratoriya Osmanî xizmet kir.<ref name=":0">[http://rulers.org/rult.html#turkey Sedrazmên Împeratoriya Osmanî: Mehmûd Qedrî Paşa (1832-1884)]</ref> Ji 11ê sibata 1876 heta 4ê sibata 1877an de, ew herwiha wekî şaredarê [[Konstantînopolîs]]ê xizmet kir. Qedrî Paşa di 1832an de li [[Dîlok]]ê jidayikbû û kurê Cenanîzade Îsheq Paşa bû, ku waliyê girava [[Kîpros]]ê bû. Piştî ku li bajarê xwe perwerdehiya xwe ya bingehîn wergirt, ew bi [[Zimanê erebî|erebî]] û [[Zimanê farisî|farisî]] fêr bû û di zanîngehê dabeşên zanist û edebiyata îslamî xwend. Dûr ve Qedrî hate şandin bo xwendina bêhtir li Stembolê, li wir ew dê [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û [[Zimanê fransî|fransî]] dibe û herwiha dabeşa zanistên rojavayî yên nûjen hîn bibe. Karê wî yê di memûriyetê de bi wezîfeyeke wekî tomarvanê nifûsê li Dîlokê destpêkir, lê dema ku çû Stembolê, di demek kurt de bala serokên xwe kişand ser xwe. Qedrî Paşa, ku wekî cîgirê sekreter li Wezareta Karên Giştî xebitî û paşê ji bo Daîreya Şeşemîn a Şaredariyê hate şandin, dû re ji bo meqama şaredarî hate tayînkirin. Piştî ku demek kurt li Wezareta Karên Giştî û Cîgirê sekreteriya Hêzên Deryayî xizmet kir, ew dîsa ji nû ve di meqama şaredariyê hate şandin. Qedrî Paşa, ku nêzîkî salekê di vê wezîfeyê de ma, ji 5ê sibata 1877 heta 4ê sibata 1878an wekî Serokê Şûraya Dewletê û waliyê [[Sêwas]] û [[Bexda]]yê xizmet kir. Qedrî Paşa, ku wekî Wezîrê Karên Hundir vegeriya Stembolê û ji wir ji bo Wezareta Bazirganiyê hate tayînkirin, demek kurt wekî sedrazmê xebitî berî ku wekî waliyê Edirneyê were tayînkirin, ku di 11ê sibata 1884an de li wir mir. Gora wî li nêzî Loja Hesen Sezaî ye.<ref name=":0" /> == Wêje == {{Refbegin}} * Aslan, Adnan, "Mehmûd Qedrî Paşa" (1999), ''Ansîklopediya Osmaniyan: Jiyan û Berhemên Wan'', Stembol:Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık A.Ş. Çapa 2em rr. 146-147 [[:tr:Özel:KitapKaynakları/9750800729|ISBN 975-08-0072-9]] ([[Zimanê tirkî|tirkî]]) * Kuneralp, Sinan (1999) ''[https://www.avetruthbooks.com/2021/10/sinan-kuneralp-son-donem-osmanli-erkan-ve-ricali-1839-1922-prosopografik-rehber-1999.html Karmend û Rûmetdarên Osmanî yên Dereng (1839 - 1922) Rêbera Prosopografîk]'', Stembol: ISIS Press, [[:tr:Özel:KitapKaynakları/9784281181|ISBN 9784281181]] (tirkî) * İnal, İbnülemin Mahmud Kemal: "Mehmûd Qedrî Paşa" (1982) ''Sedrazmên dawîn'', Çapa 4em, Stembol:Dergah Yayınları; rr.1307-1319 (tirkî) {{Refend}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1832]] [[Kategorî:Kesên ji Dîlokê]] [[Kategorî:Mirin 1884]] [[Kategorî:Paşa]] bc37hcafz1c9spnct04ng85bwreowfv 14 311046 2096057 1956468 2026-09-27T09:10:09Z Avestaboy 34898 /* */ 2096057 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Honak li gorî mijaran]] [[Kategorî:Pirtûkên li ser ajalan]] [[Kategorî:Pirtûkên zarokan li gorî mijaran]] 3ifiwhayxh90eaaiumv7azfk2qyahb7 2096058 2096057 2026-09-27T09:10:23Z Avestaboy 34898 /* */ 2096058 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Honaka li ser ajalan]] [[Kategorî:Pirtûkên li ser ajalan]] [[Kategorî:Pirtûkên zarokan li gorî mijaran]] gmvx0heu316z4ie485gekeia22qfk5r 2096059 2096058 2026-09-27T09:11:16Z Avestaboy 34898 /* */ 2096059 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Honaka li ser ajalan| Pirtûkên zarokan]] [[Kategorî:Pirtûkên li ser ajalan]] [[Kategorî:Pirtûkên zarokan li gorî mijaran]] e3n33tbu5cjy49ohzloj5eoq9b619o8 14 311963 2096060 1961800 2026-09-27T09:21:27Z Avestaboy 34898 /* */ 2096060 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Çîrokên ajalan]] [[Kategorî:Çîrokên almanî]] [[Kategorî:Çîrokên Birayên Grimm]] [[Kategorî:Honaka li ser keran]] [[Kategorî:Honaka li ser pisîkan]] hutzksvmdyedxbnnivpgy1buzjwwboz 0 314404 2095977 2066876 2026-09-27T04:39:05Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095977 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=sibat 2026}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Elizabeth Ann Guttman''' (z. [[11'ê îlonê]] [[1961]]'an li [[Los Angeles]], [[California]], [[DYA]]) [[aktor]]ekî amerîkî bû. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî-cihû]] [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Aktrîsên dengî yên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên fîlman ên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên ji Los Angelesê]] [[Kategorî:Aktrîsên televîzyonê yên amerîkî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1961]] [[Kategorî:Komedyenên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Komedyenên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Komedyenên jin ên cihû]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin ên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Stranbêjên popê yên amerîkî yên jin]] [[Kategorî:Stranbêj-strannivîsên amerîkî yên jin]] [[Kategorî:Stranbêj-strannivîsên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Cihûyên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Cihûyên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Stranbêjên cihû yên jin]] ck5miq26l22vmnai0iskm7692yv1cag 0 315649 2096005 2091390 2026-09-27T05:01:57Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2096005 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | nav = Ehmed Mîre | wêne = میرە.jpg }} '''Ehmed Mîre''' (jdb. 1 tîrmeh 1975) rojnamevanekî serbixwe, nivîskar û mamosteyê zanîngehê yê li [[Herêma Kurdistanê]] û [[Iraq]]ê ye. Ew yek ji wan rojnamevanan e ku roleke berbiçav di guhertina şêwaza rojnamegeriya kurdî de ji medyaya hizbî (partiyetî) ber bi rojnamegeriya serbixwe û azad ve lîstiye. Ew wekî xwediyê îmtiyazê û sernivîskarê kovara ''Livîn'' tê naskirin.<ref name="Mira2024">{{Jêder-malper |url=https://lvinpress.com/%d8%b2%d8%a7%d9%86%db%8c%d8%a7%d8%b1%db%8c/2372 |sernav=ئەحمەد میرە کێیە؟ |tarîx=2024-08-22 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |paşnav=Mira }}</ref> == Jiyana pîşeyî û kovara ''Livîn'' == Ehmed Mîre xwediyê îmtiyazê û sernivîskarê kovara ''Livîn'' bû, ku di 2yê Mijdara 2002yan de li Kurdistana Iraqê hate damezrandin. Lvin kovareke rexneyî ya siyasî bû, di dema karkirina xwe de bû yek ji kovarên serbixwe û ehlî yên herî belavbûyî û pirfiroş li Başûrê Kurdistanê û Iraqê.<ref name="Mira2024" /> == Astengî û gefên li dijî wî == Ji ber belavkirina babetên rexneyî û lêkolînên rojnamevanî di kovara Livinê de, Ehmed Mîre û [[staf]]a kovarê çendîn caran ji aliyê partiyên desthilatdar ên Başûrê Kurdistanê ve rastî gefan hatin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ekurd.net/mismas/articles/misc2011/5/state5079.htm |sernav=Peshmerge Minister threatened Lvin Magazine’s editor in chief Ahmed Mira by death penalty |malper=ekurd.net |roja-gihiştinê=2026-04-05 |roja-arşîvê=2024-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240327153902/https://ekurd.net/mismas/articles/misc2011/5/state5079.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di encama van astengiyan de du ji rojnamevanên kovarê ji aliyê çekdarên nenas ve rastê êrîşan hatine û di encama êrîşan de jiyana xwe jidest dane. Rojnamevanên kovarê ku di êrîşan de jiyana jiyana ji dest dane [[Soran Mame Heme]] di 21ê tîrmeha sala 2008an de<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2026-01-22 |sernav=Soran Mama Hama |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Soran_Mama_Hama&oldid=1334278962 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> û [[Ebdulstar]] di 5ê adara 2008an de rastî êrîşan hatine û jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2026-02-02 |sernav=Abd as-Sattar Sharif |url=https://de.wikipedia.org/w/index.php?title=Abd_as-Sattar_Sharif&oldid=263923734 |kovar=Wikipedia |ziman=de }}</ref> Ehmed Mîre bi xwe gelek caran hatiye zîndanîkirin û ji ber karên xwe rastî gefên kuştinê hatiye. Ji astengiyên wî yên herî diyar, zîndanîkirina wî ya di zîndana yekkesî (înfradî) de di 17ê nîsana sala 2007an de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://webarchive.archive.unhcr.org/20230530182835/https://www.refworld.org/docid/4dd5fe532.html |sernav=UNHCR Web Archive |malper=webarchive.archive.unhcr.org |roja-gihiştinê=2026-04-05 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ekurd.net/mismas/articles/misc2011/9/state5411.htm |sernav=Chief editor of Kurdish Lvin magazine, Ahmed Mira, arrested, questioned and released in Sulaimaniyah |malper=ekurd.net |roja-gihiştinê=2026-04-05 |roja-arşîvê=2024-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240327020347/https://ekurd.net/mismas/articles/misc2011/9/state5411.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Jiyana akademîk û rahênan == Li kêleka karê rojnamevaniyê, Ehmed Mîre xwediyê bawernameya doktorayê ye û wek mamoste li Zanîngeha Helebceyê waneyan dide, herwiha yek ji mamosteyên diyar ên wê zanîngehê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tqa.uoh.edu.iq/uoh/profile/ahmad.mira@uoh.edu.iq/ |sernav=Halabja |malper=tqa.uoh.edu.iq |roja-gihiştinê=2026-04-05 |archive-date=2024-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240323204415/https://tqa.uoh.edu.iq/uoh/profile/ahmad.mira@uoh.edu.iq/ |url-status=dead }}</ref> Di gel xwendina akademîk, wî beşdarî di çendîn qursên pêşketî yên rojnamevaniyê de kiriye ji aliyê rêxistinên navdewletî yên wekî IREX, IWPR, MDI û çendînên din ve. Ehmed Mîre bi xwe wekî rahênerê (perwerdekar) warê rojnamevaniyê li navxwe û derveyî welat kar dike û heta niha bi sedan qurs û rahênanên rojnamevaniyê ji bo rojnamevanan pêşkêş kirine.<ref name="Mira2024" /> == Çalakiya sivîl û veşdariyên navdewletî == Ehmed Mîre yek ji kesayetiyên diyar ên nav xwepêşandan û nerazîbûnên sivîl ên Kurdistana Iraqê bûye û parêzerekî mafên mirov û azadiya derbirînê (îfadeyê) bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rsf.org/en/ruling-party-threat-press-freedom-iraqi-kurdistan |sernav=Ruling party threat to press freedom in Iraqi Kurdistan {{!}} RSF |malper=rsf.org |tarîx=2010-08-10 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en }}</ref> Di sala 2012an de, li ser vexwendineke fermî ya Parlamentoya Swêdê, Ehmed Mîre wek sernivîskarê kovara Lvinê û Şiwan Mihemed wek sernivîskarê rojnameya Awêne, wek nûnerên medyaya azad a Kurdistanê serdana Swêdê kirin.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://lvinpress.com/english-news/2330 |sernav=Ahmad Mira |tarîx=2024-08-09 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |paşnav=Mira }}</ref> == Berhem û pirtûk == Ji bilî karê medyayî, Ehmed Mîre nivîskar e û xwediyê çendîn pirtûkan e ku naveroka wan zêdetir ji bo warên azadiya rojnamevaniyê, çand (kultur) û edebiyatê hatine terxankirin.<ref name=":1" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://www.facebook.com/lvinahmadmira Rûpela Ehmed Mîre di Facebookê de] * [https://lvinpress.com/ Malpera Livîn Press] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1975]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] e7k3bme4x0ic8a1rp1lt0ae93o3e7dv 0 316124 2095995 2002305 2026-09-27T04:55:16Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2095995 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=nîsan 2026}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Edin Višća''' (jdb. 2'ê reşemiyê 1990 li Olovoyê), lîstikvanekî futbolê yê bosnî ye. Ew wekî lîstikvanê baskê yê rastê (sağ kanat) dilîze. Višća di dîroka [[Süper Lig]]ê de wekî yek ji lîstikvanên biyanî yên herî serkeftî tê naskirin. == Kariyer == Višća dest bi futbola profesyonel di tîma [[Željezničar]] de kir. Di sala 2011'an de derbasî tîma [[İstanbul Başakşehir]]ê (wê demê navê wê İstanbul BB bû) bû û zêdetirî 10 salan li wir lîst. === Tirkiye === Di tîma Başakşehirê de bû efsane û di sezona 2019-20'an de cara yekem şampiyoniya Süper Ligê bi dest xist. Di sala 2022'an de derbasî tîma [[Trabzonspor]]ê bû û li wir jî di heman sezonê de bû şampiyon. Višća di lîga Tirkiyeyê de bi gelek caran bûye "qralê asîstan" (asist kralı). === Tîmên ku tê de lîstiye === * 2009–2011: [[Željezničar]] * 2011–2022: [[İstanbul Başakşehir]] * 2022–: [[Trabzonspor]] == Tîma Neteweyî == Višća ji bo Tîma Neteweyî ya [[Bosniya û Hersek]]ê lîstiye. Ew beşdarî Kupa Cîhanê ya 2014'an a li [[Brezîlya]]yê bûye. Ji bo tîma neteweyî 55 maç lîstine û 10 gol avêtine. == Serkeftinên Sereke == * '''Süper Lig (2):''' 2019-20 (Başakşehir), 2021-22 (Trabzonspor) * '''Kupaya Super a Tirkiyeyê (2):''' 2020, 2022 * '''Qralê Asîstan ê Süper Ligê:''' Gelek caran (2017-18, 2018-19, 2019-20) * '''Futbolvanê Salê li Tirkiyeyê (1):''' 2019 == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1990]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] sz7lnfoo74ohnjjyokpoiwzo7gurw48 14 316762 2096050 2009507 2026-09-27T09:04:33Z Avestaboy 34898 /* */ 2096050 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Ajalnas|>Honakî]] [[Kategorî:Honaka li ser ajalan]] 1x5h1gsjs8m5lgxwcsggwtoynpkbk8v 2096051 2096050 2026-09-27T09:05:01Z Avestaboy 34898 /* */ 2096051 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Ajalnas|>Honakî]] [[Kategorî:Honaka li ser ajalan|+]] t62ufcp696t8ig67iq23xhz0n0zhwgu 14 322926 2096048 2060533 2026-09-27T09:01:52Z Avestaboy 34898 /* */ 2096048 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Berhemên li ser teknolojiyê]] [[Kategorî:Honaka li ser zanistê]] h8gu8pw5wen2gucaz9l9dk1odey8bq4 14 322927 2096043 2060549 2026-09-27T09:01:14Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Honak li ser zanistê]] weke [[Kategorî:Honaka li ser zanistê]] guhart: Rastnivîs 2060549 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Honak li gorî mijaran]] [[Kategorî:Mijarên honaka zanistî| ]] [[Kategorî:Zanist û çand|Honak]] fq5k6pq8ir2uecnrdt2i8pot7qqrcrw 15 323172 2096045 2063404 2026-09-27T09:01:14Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Honak li ser zanistê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Honaka li ser zanistê]] guhart: Rastnivîs 2063404 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Edebiyat}} }} dx2nr70md6i6auy4btvqafyreih5g9h 14 323315 2096041 2064592 2026-09-27T08:56:36Z Avestaboy 34898 /* */ 2096041 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Estetîka sepandî|Wêje]] [[Kategorî:Wêjeya li ser wêjeyê]] ovs0uw5h145wwv0fehgtmrqll5miv1f 14 323316 2096036 2064596 2026-09-27T08:54:45Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Wêje li ser wêjeyê]] weke [[Kategorî:Wêjeya li ser wêjeyê]] guhart 2064596 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Teoriya wêjeyê]] [[Kategorî:Wêje li gorî mijaran]] tnx9xarw0toxwxxpeq17hborez4nbfr 15 323428 2096038 2066391 2026-09-27T08:54:45Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Wêje li ser wêjeyê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Wêjeya li ser wêjeyê]] guhart 2066391 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Edebiyat}} }} dx2nr70md6i6auy4btvqafyreih5g9h 0 323512 2096020 2067830 2026-09-27T05:18:41Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2096020 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Elçin Sevgi Suçin | wêne = Elcinsevgisucin.jpg | roja_jidayikbûnê = 1971 | cihê_jidayikbûnê = [[Denizlî]], [[Tirkiye]] | hevwelatî = [[Tirkiye]] | pîşe = {{hlist|[[helbestvan]]|[[nivîskar]]|rexnegira wêjeyê}} | xebatên_navdar = | xelat = {{Lîsteya sade| * Xelata Helbestê ya Metin Altıokê (2026) * Xelata Helbestê ya Yunus Nadi (2024) }} }} '''Elçin Sevgi Suçin''' (jdb. 1971, [[Denizlî]], [[Tirkiye]]) helbestvan, nivîskar û rexnegira wêjeyê ya ji Tirkiyeyê ye. Ew bi taybetî di warê helbest û rexnegiriya wêjeyî de dinivîse. Ji bo berhevoka xwe ya helbestan a bi navê <nowiki>''51. Bölge''</nowiki> di sala 2024an de Xelata Helbestê ya Yunus Nadi wergirt<ref name="Eki2024">{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/kultur-sanat/yarin-gunlerden-cumhuriyet-kitap-2258155 |sernav=BUGÜN günlerden Cumhuriyet Kitap! Yunus Nadi Ödülleri Özel Sayısı 17 Ekim 2024 / Sayı 1809 |malper=www.cumhuriyet.com.tr |tarîx=2024-10-17 |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr |paşnav=Eki |pêşnav=Gamze Akdemir / Cumhuriyet Kitap }}</ref>; di sala 2026an de jî bi berhevoka xwe ya <nowiki>''</nowiki>Paralize Zaman Diyalogları<nowiki>''</nowiki> layiqî Xelata Helbestê ya Metin Altıokê hat dîtin<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.birgun.net/haber/metin-altiok-siir-odulu-siir-ve-direnc-710613 |sernav=Metin Altıok Şiir Ödülü: Şiir ve direnç |malper=birgun.net |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref>. == Karîyera wêjeyî == Helbest û nivîsarên rexneyî yên Suçin di kovarên wêjeyî yên cuda de hatine weşandin. Di nivîsarên xwe yên rexneyî de, ew li ser helbestên Gülten Akın, Lâle Müldür, Özdemir İnce, Nilgün Marmara, Haydar Ergülen, Veysel Çolak, Gültekin Emre, Ahmet Telli, Metin Altıok, [[Sohrab Sepehrî]] û Furûx Ferruxzad, ligel hin helbestvanên din, rawestiyaye. Helbestên wê bi çend zimanan, di nav de [[Zimanê îngilîzî|îngilîzî]], [[Zimanê almanî|almanî]], [[Zimanê spanî|spanî]], [[Zimanê îtalî|îtalî]], [[Zimanê erebî|erebî]] û [[Zimanê farisî|farisî]], hatine wergerandin. Di sala 2025an de berhevoka wê ya helbestan ''Paralize Zaman Diyalogları'' bi wergera [[Zimanê albanî|albanî]] û bi navê ''Dialogjet e kohës së paralizuar'' hate weşandin<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.iwabogdani.org/product/dialogjet-e-kohes-se-paralizuar-elcin-sevgi-sucin/ |sernav=Dialogjet e kohës së paralizuar – Elçin Sevgi Suçin – IWA Bogdani |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref>. == Berhem == === Berhevokên helbestan === * ''Paralize Zaman Diyalogları'' (kurdî: ''Gotûbêjên Dema Paralize''). Everest Yayınları, Stenbol, 2025. * ''51. Bölge'' (kurdî: ''Herêma 51an''). Everest Yayınları, Stenbol, 2024. * ''Aşktan ve Savaştan Başka Nedir ki Hatırlanan?'' (kurdî: ''Ji Evîn û Şer Pê Ve Çi Tê Bîranîn?''). Kırmızı Yayınları, Stenbol, 2015. * ''Büyüklere Şiirler Büyüleyen Hayatlar'' (kurdî: ''Helbest ji bo Mamosteyên Helbestê''). Kurgan Yayınları, Enqere, 2012. === Berhemên wergerandî === * ''Dialogjet e kohës së paralizuar''. Ji aliyê Shyngyl Sylajmani ve bi [[Zimanê albanî|albanî]] hatiye wergerandin. IWA Bogdani, Priştîne, 2025<ref name=":1"/>. == Xelat == * 2026: Xelata Helbestê ya Metin Altıokê, ji bo ''Paralize Zaman Diyalogları''<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.birgun.net/haber/19-metin-altiok-siir-odulu-elcin-sevgi-sucin-e-verildi-710531 |sernav=19. Metin Altıok Şiir Ödülü Elçin Sevgi Suçin'e verildi |malper=birgun.net |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref>. * 2024: Xelata Helbestê ya Yunus Nadi, ji bo ''51. Bölge''<ref name="Eki2024"/>. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk ên jin]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1971]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskarên tirk ên jin]] [[Kategorî:Rexnegirên wêjeyê yên tirk]] 6b9d7ltpxat0dp3q4rrh80mh4owy8cw 0 329332 2096014 2085405 2026-09-27T05:10:37Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2096014 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Plasma globe 60th.jpg|thumb|Têkiliyên elektromagnetîk berpirsiyar in ji bo têlên geş ên di vê [[gogeya plazmayê]] de.]] '''Elektromanyetîzm''' an jî '''[[Şebenga karomiqnatîsî|karomiqnatîsî]]''' yek ji çar hêzên bingehîn ên [[Fizîk|fizîkê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.space.com/four-fundamental-forces.html |sernav=The four fundamental forces of nature |malper=Space |tarîx=2021-12-23 |roja-gihiştinê=2026-08-12 |ziman=en |paşnav=Biggs |pêşnav=Ben |paşnav2=nature |pêşnav2=Jeremy Rehm Facts about the four fundamental forces that describe every interaction in}}</ref> Mîna [[Rakêş|gravitasyonê]], însan dikare di heyata rojane de bi hêsanî wê hîs bike; lewma, ew wexteke dirêj e ku bi kûrahî tê lêkolînkirin û ew zêdetirî sedsalekê ye ku baş tê fêmkirin. Tesîra elektromanyetîzmê berpirsiyarê piraniya diyardeyên rojane ye, wekî [[Ronahî (fizîk)|ronahî]], [[elektrîk]] û [[Manyetîzm|manyetîzmê]]. Bi hevkariya tesîra danûstandinê, ew pêkhate û taybetmendiyên [[atom]], [[molekul]] û [[biring]] diyar dike. Xala destpêkê ya wê lêkolînê, lêkolîna li ser [[Hêz|hêzên]] di navbera [[Barê karebayî|barên elektrîkî]] de bû. [[Hêza karebayî|Qanûna Coulombê]] ku tarîxa wê vedigere nêzîkî sala 1785an, wê hêza ku di navbera du barên xalî de kar dike, bi awayekî ku bi temamî dişibe [[qanûna gravîtasyonê a Newton]], rave dike. Tesîra hêzên elektrîkî li ser barên dûr, bi riya têgeha [[qada elektrîkî]] tê ravekirin. Ew cure qad ne tenê ji hêla barên elektrîkî ve, lê herwiha ji hêla [[Magnetîzm|qadên magnetîkî]] yên ku bi wextê re diguherin ve jî têne afirandin; ew têgihiştin bi giranî tê veqetandin ji bo [[Michael Faraday]]. Herçend barên elektrîkî yên rawestayî wekî tiştên bêyî têkilî bi diyardeyên manyetîkî re xuya dikin jî, barê elektrîkî yê livok dibe çavkaniya qadeke manyetîkî; tiştekî ku [[Hans Christian Ørsted]] di sala 1820ê de keşf kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/history-of-the-electric-telegraph1/ |sernav=History of the Electric Telegraph |malper=Scientific American |tarîx=1884-02-23 |roja-gihiştinê=2026-08-12 |ziman=en}}</ref> Eger barekî duyê di nav wê qadê de bilive, li gorî yasayên [[Elektrodînamîk|elektrodînamîka klasîk]], ew rastî hêzeke manyetîkî tê; dema ku leza nisbî nêzîkî [[leza ronahiyê]] dibe, mezinahiya vê hêzê digihîje asteke nêzîkî hêza elektrîkî. Elektrodînamîka klasîk mesele a yekê a teoriya qadê ye ku prensîba nisbiyetê ya [[Albert Einstein]] pêk tîne. Eger elektrodînamîk tenê li hember [[veguherînên Galileo]] neguherbar bûya, dê diyardeya înduksiyonê û belavbûna pêlên elektromanyetîk çênebûna. Bingehê teoriya elektrodînamîka klasîk digihîje [[James Clerk Maxwell]]; wî di sedsala 19an de, di nav wan [[hevkêşeyên Maxwell]], têgihiştibû ku yasayên elektrîk, manyetîzm û ronahiyê ne tiştên ji hev ferq, lê aliyên cihêreng ên têkiliyeke bingehîn a yekgirtî, ango elektromanyetîzmê, ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Electrodynamics from Ampère to Einstein |paşnav=Darrigol |pêşnav=Olivier |weşanger=Oxford ; New York : Oxford University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-19-850594-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/electrodynamicsf0000darr}}</ref> Têkiliya elektromanyetîzmê ku bixwe encama yekxistina teoriyên têkiliyên elektrîkî û magnetîkî ye, ji sala 1967an û vir ve, ligel têkiliya lawaz, wekî têkiliya elektro-lawazê tê pênasekirin. Hewldan berdewam in da ku têkiliya bihêz jî di nav vê teoriya qada yekgirtî de bê bicihkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Elektromagnetîzm]] ruf8daw7amw3wd3r2547xxm0tn5qv3m 14 329921 2096027 2093948 2026-09-27T08:19:13Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Wêje li ser jinan]] weke [[Kategorî:Wêjeya li ser jinan]] guhart 2093948 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên li ser jinan]] [[Kategorî:Wêje li gorî mijaran|Jin]] k7eunzhi51ep3sb2ju5zftp7y7f1x0a 14 330062 2095926 2095048 2026-09-26T18:28:10Z Avestaboy 34898 /* */ 2095926 wikitext text/x-wiki {{standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:Nivîskarên awistirî li gorî sedsalan]] [[Kategorî:Nivîskarên sedsala 20an li gorî neteweyan|Awistirî]] [[Kategorî:Wêjeya awistirî ya sedsala 20an]] pn16rc7s4vgvcg9l78lt40hrhq1b3pz 15 330095 2096029 2095848 2026-09-27T08:19:13Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Wêje li ser jinan]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Wêjeya li ser jinan]] guhart 2095848 wikitext text/x-wiki == Wêje li ser jinan an Wêjeya li ser jinan ? == Silav hevalno @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]],@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] . Hûn çawa nin ? Baş in ? Kîjan werger ji bo kategoriyê rast e ? '''Wêje li ser jinan''' an jî '''Wêjeya li ser jinan''' ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:38, 25 îlon 2026 (UTC) :silav, '''Wêjeya li ser jinan''' xweştir e. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 17:30, 25 îlon 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] hûn çawa difikirin? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:06, 26 îlon 2026 (UTC) 0cgk8o7jakruakmnl24hxcyi9too6wy 2 330103 2095908 2026-09-26T13:09:52Z Medyamed 131221 Eşkerekirina girêdanê (COI) 2095908 wikitext text/x-wiki Ez bi mazdek GmbH re girêdayî me û li gorî Mercên Bikaranînê yên Wikimedia vê girêdanê eşkere dikim. Di gotarên ku bi vê girêdanê re eleqedar in de ez hewl didim zimanekî bêalî bikar bînim û pêşniyarên guhertinê li rûpelên gotûbêjê dinivîsim. lq1gfml02271iodjs7ajhyoyctvmc53 0 330104 2095909 2026-09-26T13:10:08Z Medyamed 131221 Gotara nû: mazdek AI (platformeke jîriya çêkirî ji bo zimanê kurdî). Eşkerekirin: ez bi mazdek GmbH re girêdayî me. 2095909 wikitext text/x-wiki '''mazdek AI''' platformeke [[jîriya çêkirî]] ye ku bi taybetî ji bo [[zimanê kurdî]] hatiye pêşxistin. Ew ji aliyê mazdek GmbH ve, şirketeke li [[Swîsre]]yê qeydkirî, tê pêşxistin. Platform ji bo zaravayên [[kurmancî]], [[soranî]] û [[kirmanckî]] wergerandin, naskirina axaftinê, çêkirina dengî, rastnivîs û kontrola rêzimanê pêşkêş dike, û piştgiriya gelek zimanên din jî dide.<ref name="k24">{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DdvXpQLD4rR/ |title=داهاتووی تەکنەلۆژیای کوردی لێرەوە دەستپێدەکات |publisher=Kurdistan24 |date=26 îlon 2026 |language=ckb}}</ref> == Taybetmendî == Platform van amûran dihewîne: * wergera nivîs û dengî di navbera zêdetirî 250 zimanan de * naskirina axaftinê (deng bo nivîs) bi modelên ku ji bo zaravayên kurdî hatine perwerdekirin * çêkirina dengî (nivîs bo deng) * rastnivîs û temamkirina tîpên kêm ji bo kurmancî û kirmanckî * kontrola rêzimanê * veguhastina nivîsa soranî di navbera alfabeya erebî û ya latînî de<ref name="k24" /> == Berdestbûn == mazdek AI wekî sepaneke tevnê û wekî sepanên mobîl ji bo [[IOS|iOS]] û [[Android]] heye.<ref>{{cite web |url=https://play.google.com/store/apps/details?id=ai.mazdek.app |title=mazdek – Kurdish AI |publisher=Google Play}}</ref> Di îlona 2026'an de platform li pêrista girêdanan a Claude ya Anthropicê hate zêdekirin û herwiha di pêrista Model Context Protocol de hate tomarkirin.<ref>{{cite web |url=https://registry.modelcontextprotocol.io/v0/servers?search=ai.mazdek/mazdek-ai |title=Model Context Protocol registry: ai.mazdek/mazdek-ai}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jîriya çêkirî]] [[Kategorî:Zimanê kurdî]] [[Kategorî:Teknolojî]] 4nfrnrgraal6abl4wn39f8h8ajqzt92 2095911 2095909 2026-09-26T13:13:47Z Medyamed 131221 Girêdana App Store û malpera fermî hatin zêdekirin 2095911 wikitext text/x-wiki '''mazdek AI''' platformeke [[jîriya çêkirî]] ye ku bi taybetî ji bo [[zimanê kurdî]] hatiye pêşxistin. Ew ji aliyê mazdek GmbH ve, şirketeke li [[Swîsre]]yê qeydkirî, tê pêşxistin. Platform ji bo zaravayên [[kurmancî]], [[soranî]] û [[kirmanckî]] wergerandin, naskirina axaftinê, çêkirina dengî, rastnivîs û kontrola rêzimanê pêşkêş dike, û piştgiriya gelek zimanên din jî dide.<ref name="k24">{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DdvXpQLD4rR/ |title=داهاتووی تەکنەلۆژیای کوردی لێرەوە دەستپێدەکات |publisher=Kurdistan24 |date=26 îlon 2026 |language=ckb}}</ref> == Taybetmendî == Platform van amûran dihewîne: * wergera nivîs û dengî di navbera zêdetirî 250 zimanan de * naskirina axaftinê (deng bo nivîs) bi modelên ku ji bo zaravayên kurdî hatine perwerdekirin * çêkirina dengî (nivîs bo deng) * rastnivîs û temamkirina tîpên kêm ji bo kurmancî û kirmanckî * kontrola rêzimanê * veguhastina nivîsa soranî di navbera alfabeya erebî û ya latînî de<ref name="k24" /> == Berdestbûn == mazdek AI wekî sepaneke tevnê li ser malpera fermî û wekî sepanên mobîl ji bo [[IOS|iOS]]<ref>{{cite web |url=https://apps.apple.com/us/app/mazdek-kurdish-ai/id6783520377 |title=mazdek – Kurdish AI |publisher=App Store}}</ref> û [[Android]] heye.<ref>{{cite web |url=https://play.google.com/store/apps/details?id=ai.mazdek.app |title=mazdek – Kurdish AI |publisher=Google Play}}</ref> Di îlona 2026'an de platform li pêrista girêdanan a Claude ya Anthropicê hate zêdekirin û herwiha di pêrista Model Context Protocol de hate tomarkirin.<ref>{{cite web |url=https://registry.modelcontextprotocol.io/v0/servers?search=ai.mazdek/mazdek-ai |title=Model Context Protocol registry: ai.mazdek/mazdek-ai}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Malpera fermî|https://mazdek.ai}} [[Kategorî:Jîriya çêkirî]] [[Kategorî:Zimanê kurdî]] [[Kategorî:Teknolojî]] tk4mealv48bbk0093ifqh9ej7fdwf84 2095912 2095911 2026-09-26T14:15:02Z Medyamed 131221 Çavkaniyeke nû (Koerdistan Vandaag) û agahiyên li ser modelan hatin zêdekirin 2095912 wikitext text/x-wiki '''mazdek AI''' platformeke [[jîriya çêkirî]] ye ku bi taybetî ji bo [[zimanê kurdî]] hatiye pêşxistin. Ew ji aliyê mazdek GmbH ve, şirketeke li [[Swîsre]]yê qeydkirî, tê pêşxistin. Platform ji bo zaravayên [[kurmancî]], [[soranî]] û [[kirmanckî]] wergerandin, naskirina axaftinê, çêkirina dengî, rastnivîs û kontrola rêzimanê pêşkêş dike, û piştgiriya gelek zimanên din jî dide.<ref name="kv">{{cite web |url=https://www.koerdistanvandaag.com/mazdek-ai-lanceert-koerdische-taal-app/ |title=Mazdek AI lanceert Koerdische taal app |publisher=Koerdistan Vandaag |date=26 îlon 2026 |language=nl}}</ref><ref name="k24">{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DdvXpQLD4rR/ |title=داهاتووی تەکنەلۆژیای کوردی لێرەوە دەستپێدەکات |publisher=Kurdistan24 |date=26 îlon 2026 |language=ckb}}</ref> == Taybetmendî == Platform van amûran dihewîne: * wergera nivîs û dengî di navbera zêdetirî 250 zimanan de * naskirina axaftinê (deng bo nivîs) bi modelên ku ji bo zaravayên kurdî hatine perwerdekirin * çêkirina dengî (nivîs bo deng) * rastnivîs û temamkirina tîpên kêm ji bo kurmancî û kirmanckî * kontrola rêzimanê * veguhastina nivîsa soranî di navbera alfabeya erebî û ya latînî de<ref name="k24" /> Modelên platformê ji bo naskirina axaftinê li ser berhevokeke mezin a dengî hatine perwerdekirin, û ji bo çêkirina dengî zêdetirî 1.200 dengên cuda hene.<ref name="kv" /> == Berdestbûn == mazdek AI wekî sepaneke tevnê li ser malpera fermî û wekî sepanên mobîl ji bo [[IOS|iOS]]<ref>{{cite web |url=https://apps.apple.com/us/app/mazdek-kurdish-ai/id6783520377 |title=mazdek – Kurdish AI |publisher=App Store}}</ref> û [[Android]] heye.<ref>{{cite web |url=https://play.google.com/store/apps/details?id=ai.mazdek.app |title=mazdek – Kurdish AI |publisher=Google Play}}</ref> Di îlona 2026'an de platform li pêrista girêdanan a Claude ya Anthropicê hate zêdekirin û herwiha di pêrista Model Context Protocol de hate tomarkirin.<ref>{{cite web |url=https://registry.modelcontextprotocol.io/v0/servers?search=ai.mazdek/mazdek-ai |title=Model Context Protocol registry: ai.mazdek/mazdek-ai}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Malpera fermî|https://mazdek.ai}} [[Kategorî:Jîriya çêkirî]] [[Kategorî:Zimanê kurdî]] [[Kategorî:Teknolojî]] idgb9p67xy4qkrspsr0wvz1x6qds387 2095913 2095912 2026-09-26T14:25:25Z Medyamed 131221 Çavkaniya Kurdistan24 hate nûkirin: gotara li ser malperê (girêdaneke mayînde) li şûna posta tora civakî 2095913 wikitext text/x-wiki '''mazdek AI''' platformeke [[jîriya çêkirî]] ye ku bi taybetî ji bo [[zimanê kurdî]] hatiye pêşxistin. Ew ji aliyê mazdek GmbH ve, şirketeke li [[Swîsre]]yê qeydkirî, tê pêşxistin. Platform ji bo zaravayên [[kurmancî]], [[soranî]] û [[kirmanckî]] wergerandin, naskirina axaftinê, çêkirina dengî, rastnivîs û kontrola rêzimanê pêşkêş dike, û piştgiriya gelek zimanên din jî dide.<ref name="kv">{{cite web |url=https://www.koerdistanvandaag.com/mazdek-ai-lanceert-koerdische-taal-app/ |title=Mazdek AI lanceert Koerdische taal app |publisher=Koerdistan Vandaag |date=26 îlon 2026 |language=nl}}</ref><ref name="k24">{{cite web |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/942038/kurdish-ai-platform-mazdek-targets-language-gap-in-technology |title=Kurdish AI Platform Mazdek Targets Language Gap in Technology |first=Kamaran |last=Aziz |publisher=Kurdistan24 |date=26 îlon 2026 |language=en}}</ref> == Taybetmendî == Platform van amûran dihewîne: * wergera nivîs û dengî di navbera zêdetirî 250 zimanan de * naskirina axaftinê (deng bo nivîs) bi modelên ku ji bo zaravayên kurdî hatine perwerdekirin * çêkirina dengî (nivîs bo deng) * rastnivîs û temamkirina tîpên kêm ji bo kurmancî û kirmanckî * kontrola rêzimanê * veguhastina nivîsa soranî di navbera alfabeya erebî û ya latînî de<ref name="k24" /> Modelên platformê ji bo naskirina axaftinê li ser berhevokeke mezin a dengî hatine perwerdekirin, û ji bo çêkirina dengî zêdetirî 1.200 dengên cuda hene.<ref name="kv" /> == Berdestbûn == mazdek AI wekî sepaneke tevnê li ser malpera fermî û wekî sepanên mobîl ji bo [[IOS|iOS]]<ref>{{cite web |url=https://apps.apple.com/us/app/mazdek-kurdish-ai/id6783520377 |title=mazdek – Kurdish AI |publisher=App Store}}</ref> û [[Android]] heye.<ref>{{cite web |url=https://play.google.com/store/apps/details?id=ai.mazdek.app |title=mazdek – Kurdish AI |publisher=Google Play}}</ref> Di îlona 2026'an de platform li pêrista girêdanan a Claude ya Anthropicê hate zêdekirin û herwiha di pêrista Model Context Protocol de hate tomarkirin.<ref>{{cite web |url=https://registry.modelcontextprotocol.io/v0/servers?search=ai.mazdek/mazdek-ai |title=Model Context Protocol registry: ai.mazdek/mazdek-ai}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Malpera fermî|https://mazdek.ai}} [[Kategorî:Jîriya çêkirî]] [[Kategorî:Zimanê kurdî]] [[Kategorî:Teknolojî]] o1jzd3lius68negc1ftt97bm6t3qxtv 2095925 2095913 2026-09-26T18:07:47Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2095925 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin|Reklam}} '''mazdek AI''' platformeke [[jîriya çêkirî]] ye ku bi taybetî ji bo [[zimanê kurdî]] hatiye pêşxistin. Ew ji aliyê mazdek GmbH ve, şirketeke li [[Swîsre]]yê qeydkirî, tê pêşxistin. Platform ji bo zaravayên [[kurmancî]], [[soranî]] û [[kirmanckî]] wergerandin, naskirina axaftinê, çêkirina dengî, rastnivîs û kontrola rêzimanê pêşkêş dike, û piştgiriya gelek zimanên din jî dide.<ref name="kv">{{cite web |url=https://www.koerdistanvandaag.com/mazdek-ai-lanceert-koerdische-taal-app/ |title=Mazdek AI lanceert Koerdische taal app |publisher=Koerdistan Vandaag |date=26 îlon 2026 |language=nl}}</ref><ref name="k24">{{cite web |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/942038/kurdish-ai-platform-mazdek-targets-language-gap-in-technology |title=Kurdish AI Platform Mazdek Targets Language Gap in Technology |first=Kamaran |last=Aziz |publisher=Kurdistan24 |date=26 îlon 2026 |language=en}}</ref> == Taybetmendî == Platform van amûran dihewîne: * wergera nivîs û dengî di navbera zêdetirî 250 zimanan de * naskirina axaftinê (deng bo nivîs) bi modelên ku ji bo zaravayên kurdî hatine perwerdekirin * çêkirina dengî (nivîs bo deng) * rastnivîs û temamkirina tîpên kêm ji bo kurmancî û kirmanckî * kontrola rêzimanê * veguhastina nivîsa soranî di navbera alfabeya erebî û ya latînî de<ref name="k24" /> Modelên platformê ji bo naskirina axaftinê li ser berhevokeke mezin a dengî hatine perwerdekirin, û ji bo çêkirina dengî zêdetirî 1.200 dengên cuda hene.<ref name="kv" /> == Berdestbûn == mazdek AI wekî sepaneke tevnê li ser malpera fermî û wekî sepanên mobîl ji bo [[IOS|iOS]]<ref>{{cite web |url=https://apps.apple.com/us/app/mazdek-kurdish-ai/id6783520377 |title=mazdek – Kurdish AI |publisher=App Store}}</ref> û [[Android]] heye.<ref>{{cite web |url=https://play.google.com/store/apps/details?id=ai.mazdek.app |title=mazdek – Kurdish AI |publisher=Google Play}}</ref> Di îlona 2026'an de platform li pêrista girêdanan a Claude ya Anthropicê hate zêdekirin û herwiha di pêrista Model Context Protocol de hate tomarkirin.<ref>{{cite web |url=https://registry.modelcontextprotocol.io/v0/servers?search=ai.mazdek/mazdek-ai |title=Model Context Protocol registry: ai.mazdek/mazdek-ai}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Malpera fermî|https://mazdek.ai}} [[Kategorî:Jîriya çêkirî]] [[Kategorî:Zimanê kurdî]] [[Kategorî:Teknolojî]] bt2u3r13od3sfx5mwkkmgxjxdk8vmo1 0 330105 2095914 2026-09-26T14:25:53Z Rewiye tine 40516 Rûpel bi "Karakorum, paytextê kevnar ê Împaratoriya Mongolan e, ku wêranên wê li ser beşa jorîn a Çemê Orhonê li bakurê Mongolyayê ne. Dibe ku yekem car derdora sala 750an de li Karakorumê niştecîhbûn pêk hatibe. Di sala 1220an de, Cengîz Xan, fatihê mezin ê Mongol, navenda xwe ya sereke li wir ava kir û ew wekî baregehek ji bo dagirkirina Çînê bi kar anî. Di sala 1267an de, paytext ji aliyê Kublay Xan ve – ku şûngirê herî mezin ê Cengîz X..." hat çêkirin 2095914 wikitext text/x-wiki Karakorum, paytextê kevnar ê Împaratoriya Mongolan e, ku wêranên wê li ser beşa jorîn a Çemê Orhonê li bakurê Mongolyayê ne. Dibe ku yekem car derdora sala 750an de li Karakorumê niştecîhbûn pêk hatibe. Di sala 1220an de, Cengîz Xan, fatihê mezin ê Mongol, navenda xwe ya sereke li wir ava kir û ew wekî baregehek ji bo dagirkirina Çînê bi kar anî. Di sala 1267an de, paytext ji aliyê Kublay Xan ve – ku şûngirê herî mezin ê Cengîz Xan û damezrînerê xanedana Mongol (Yuan) (1206–1368) li Çînê bû – bo Xanbalîqê (Pekîna îro) hate veguhestin. Di sala 1235an de, kur û şûngirê Cengîz Xan, Ogodey, derdora Karakorumê bi dîwaran dorpêç kir û qesreke çargoşe ava kir ku bi 64 stûnên darîn ên li ser bingehên granîtî hatibûn bicihkirin, dihat piştgirîkirin. Gelek avahiyên ji kerpîçan, 12 perestgehên şamanîst û du mizgeft beşek ji bajêr bûn; her wiha bajar navendeke pêşîn a peykersaziyê bû û bi taybetî bi peykerên xwe yên mezin ên kûsiyên kevirî dihat naskirin. Di sala 1368an de, Bilikt Xan – kurê Togon Tîmûr (împaratorê dawî yê xanedana Mongol a Çînê ku ji Pekînê hatibû dûrxistin) – vegeriya Karakorumê û bajar hinekî ji nû ve hate avakirin. Wê demê bajar bi navê "Erdeni Dzu" (navê Mongolî yê Buddhayê) dihat naskirin, ji ber ku di sedsala 13an de, di bin serweriya Kublay Xan de, Budîzma lamaîst pêş ketibû. Di Şerê Puir Norê de (sala 1388an), hêzên Çînî di bin serokatiya împarator Hung-wu de Mongolya dagir kirin û serkeftineke yekalîker bi dest xistin; wan 70,000 Mongol dîl girtin û Karakorum wêran kirin. Paşê bajar hinekî ji nû ve hate avakirin lê piştre hate terikandin. Li cihê bajêr, monastera Budîst a Erdeni Dzu (ku sala 1585an hatiye avakirin û îro tenê wekî muze maye) hate çêkirin. Di sala 1889an de, cihê rastîn ê Karakorumê ji aliyê du rojhilatnasên rûsî yên ku li wê herêmê dixebitîn ve hate dîtin, û di salên 1948–1949an de jî, bermahiyên wê ji aliyê endamên Akademiya Zanistî ya Yekîtiya Sovyetê (U.S.S.R.) ve hatin lêkolînkirin. Di nav keşfên wan de, cihê koşka Ogodey (li beşa başûr-rojavayê bajêr) û bermahiyên perestgeheke budîst a dawiya sedsala 12an an jî destpêka sedsala 13an hebûn. https://www.britannica.com/biography/Genghis-Khan 4guu0hr7aft0xq0eqny04z2wgru7y13 2095921 2095914 2026-09-26T18:03:02Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2095921 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Karakorum''', paytextê kevnar ê [[Împeratoriya Mongolî|Împaratoriya Mongolan]] e ku wêranên wê li ser beşa jorîn a Çemê Orhonê li bakurê [[Mongolya|Mongolyayê]] ne. Dibe ku yekem car derdora sala 750an de li Karakorumê niştecîhbûn pêk hatibe. Di sala 1220an de, [[Cengîz Xan]], fatihê mezin ê Mongol, navenda xwe ya sereke li wir ava kir û ew wekî baregehek ji bo dagirkirina [[Çîn|Çînê]] bi kar anî. Di sala 1267an de, paytext ji aliyê [[Kubîlay Xan]] ve – ku şûngirê herî mezin ê Cengîz Xan û damezrînerê xanedana Mongol ([[Xanedana Yuan|Yuan]]) (1206–1368) li Çînê bû – bo Xanbalîqê ([[Pekîn|Pekîna]] îro) hate veguhestin. Di sala 1235an de, kur û şûngirê Cengîz Xan, Ogodey, derdora Karakorumê bi dîwaran dorpêç kir û qesreke çargoşe ava kir ku bi 64 stûnên darîn ên li ser bingehên granîtî hatibûn bicihkirin, dihat piştgirîkirin. Gelek avahiyên ji kerpîçan, 12 perestgehên şamanîst û du mizgeft beşek ji bajêr bûn; her wiha bajar navendeke pêşîn a peykersaziyê bû û bi taybetî bi peykerên xwe yên mezin ên kûsiyên kevirî dihat naskirin. Di sala 1368an de, Bilikt Xan – kurê Togon Tîmûr (împaratorê dawî yê xanedana Mongol a Çînê ku ji Pekînê hatibû dûrxistin) – vegeriya Karakorumê û bajar hinekî ji nû ve hate avakirin. Wê demê bajar bi navê "Erdeni Dzu" (navê Mongolî yê Buddhayê) dihat naskirin, ji ber ku di sedsala 13an de, di bin serweriya Kublay Xan de, Budîzma lamaîst pêş ketibû. Di Şerê Puir Norê de (sala 1388an), hêzên Çînî di bin serokatiya împarator Hung-wu de Mongolya dagir kirin û serkeftineke yekalîker bi dest xistin; wan 70,000 Mongol dîl girtin û Karakorum wêran kirin. Paşê bajar hinekî ji nû ve hate avakirin lê piştre hate terikandin. Li cihê bajêr, monastera Budîst a Erdeni Dzu (ku sala 1585an hatiye avakirin û îro tenê wekî muze maye) hate çêkirin. Di sala 1889an de, cihê rastîn ê Karakorumê ji aliyê du rojhilatnasên rûsî yên ku li wê herêmê dixebitîn ve hate dîtin, û di salên 1948–1949an de jî, bermahiyên wê ji aliyê endamên Akademiya Zanistî ya Yekîtiya Sovyetê (U.S.S.R.) ve hatin lêkolînkirin. Di nav keşfên wan de, cihê koşka Ogodey (li beşa başûr-rojavayê bajêr) û bermahiyên perestgeheke budîst a dawiya sedsala 12an an jî destpêka sedsala 13an hebûn. == Girêdanên derve == * https://www.britannica.com/biography/Genghis-Khan fy0uz8dec8tgjpvt3twjnffyngnpc3o 2095922 2095921 2026-09-26T18:03:35Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2095922 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Karakorum''', paytextê kevnar ê [[Împeratoriya Mongolî|Împaratoriya Mongolan]] e ku wêranên wê li ser beşa jorîn a Çemê Orhonê li bakurê [[Mongolya|Mongolyayê]] ne. Dibe ku yekem car derdora sala 750an de li Karakorumê niştecîhbûn pêk hatibe. Di sala 1220an de, [[Cengîz Xan]], fatihê mezin ê Mongol, navenda xwe ya sereke li wir ava kir û ew wekî baregehek ji bo dagirkirina [[Çîn|Çînê]] bi kar anî. Di sala 1267an de, paytext ji aliyê [[Kubîlay Xan]] ve – ku şûngirê herî mezin ê Cengîz Xan û damezrînerê xanedana Mongol ([[Xanedana Yuan|Yuan]]) (1206–1368) li Çînê bû – bo Xanbalîqê ([[Pekîn|Pekîna]] îro) hate veguhestin. Di sala 1235an de, kur û şûngirê Cengîz Xan, Ogodey, derdora Karakorumê bi dîwaran dorpêç kir û qesreke çargoşe ava kir ku bi 64 stûnên darîn ên li ser bingehên granîtî hatibûn bicihkirin, dihat piştgirîkirin. Gelek avahiyên ji kerpîçan, 12 perestgehên şamanîst û du mizgeft beşek ji bajêr bûn; her wiha bajar navendeke pêşîn a peykersaziyê bû û bi taybetî bi peykerên xwe yên mezin ên kûsiyên kevirî dihat naskirin. Di sala 1368an de, Bilikt Xan – kurê Togon Tîmûr (împaratorê dawî yê xanedana Mongol a Çînê ku ji Pekînê hatibû dûrxistin) – vegeriya Karakorumê û bajar hinekî ji nû ve hate avakirin. Wê demê bajar bi navê "Erdeni Dzu" (navê Mongolî yê Buddhayê) dihat naskirin, ji ber ku di sedsala 13an de, di bin serweriya Kublay Xan de, Budîzma lamaîst pêş ketibû. Di Şerê Puir Norê de (sala 1388an), hêzên Çînî di bin serokatiya împarator Hung-wu de Mongolya dagir kirin û serkeftineke yekalîker bi dest xistin; wan 70,000 Mongol dîl girtin û Karakorum wêran kirin. Paşê bajar hinekî ji nû ve hate avakirin lê piştre hate terikandin. Li cihê bajêr, monastera Budîst a Erdeni Dzu (ku sala 1585an hatiye avakirin û îro tenê wekî muze maye) hate çêkirin. Di sala 1889an de, cihê rastîn ê Karakorumê ji aliyê du rojhilatnasên rûsî yên ku li wê herêmê dixebitîn ve hate dîtin, û di salên 1948–1949an de jî, bermahiyên wê ji aliyê endamên Akademiya Zanistî ya Yekîtiya Sovyetê (U.S.S.R.) ve hatin lêkolînkirin. Di nav keşfên wan de, cihê koşka Ogodey (li beşa başûr-rojavayê bajêr) û bermahiyên perestgeheke budîst a dawiya sedsala 12an an jî destpêka sedsala 13an hebûn. == Girêdanên derve == * https://www.britannica.com/biography/Genghis-Khan 0pcubyuyyh0eb4hdftombjciaqe3kaz 2095923 2095922 2026-09-26T18:03:54Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2095923 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Karakorum''', paytextê kevnar ê [[Împeratoriya Mongolî|Împaratoriya Mongolan]] e ku wêranên wê li ser beşa jorîn a Çemê Orhonê li bakurê [[Mongolya|Mongolyayê]] ne. Dibe ku yekem car derdora sala 750an de li Karakorumê niştecîhbûn pêk hatibe. Di sala 1220an de, [[Cengîz Xan]], fatihê mezin ê Mongol, navenda xwe ya sereke li wir ava kir û ew wekî baregehek ji bo dagirkirina [[Çîn|Çînê]] bi kar anî. Di sala 1267an de, paytext ji aliyê [[Kubîlay Xan]] ve – ku şûngirê herî mezin ê Cengîz Xan û damezrînerê xanedana Mongol ([[Xanedana Yuan|Yuan]]) (1206–1368) li Çînê bû – bo Xanbalîqê ([[Pekîn|Pekîna]] îro) hate veguhestin. Di sala 1235an de, kur û şûngirê Cengîz Xan, Ogodey, derdora Karakorumê bi dîwaran dorpêç kir û qesreke çargoşe ava kir ku bi 64 stûnên darîn ên li ser bingehên granîtî hatibûn bicihkirin, dihat piştgirîkirin. Gelek avahiyên ji kerpîçan, 12 perestgehên şamanîst û du mizgeft beşek ji bajêr bûn; her wiha bajar navendeke pêşîn a peykersaziyê bû û bi taybetî bi peykerên xwe yên mezin ên kûsiyên kevirî dihat naskirin. Di sala 1368an de, Bilikt Xan – kurê Togon Tîmûr (împaratorê dawî yê xanedana Mongol a Çînê ku ji Pekînê hatibû dûrxistin) – vegeriya Karakorumê û bajar hinekî ji nû ve hate avakirin. Wê demê bajar bi navê "Erdeni Dzu" (navê Mongolî yê Buddhayê) dihat naskirin, ji ber ku di sedsala 13an de, di bin serweriya Kublay Xan de, Budîzma lamaîst pêş ketibû. Di Şerê Puir Norê de (sala 1388an), hêzên Çînî di bin serokatiya împarator Hung-wu de Mongolya dagir kirin û serkeftineke yekalîker bi dest xistin; wan 70,000 Mongol dîl girtin û Karakorum wêran kirin. Paşê bajar hinekî ji nû ve hate avakirin lê piştre hate terikandin. Li cihê bajêr, monastera Budîst a Erdeni Dzu (ku sala 1585an hatiye avakirin û îro tenê wekî muze maye) hate çêkirin. Di sala 1889an de, cihê rastîn ê Karakorumê ji aliyê du rojhilatnasên rûsî yên ku li wê herêmê dixebitîn ve hate dîtin, û di salên 1948–1949an de jî, bermahiyên wê ji aliyê endamên Akademiya Zanistî ya Yekîtiya Sovyetê (U.S.S.R.) ve hatin lêkolînkirin. Di nav keşfên wan de, cihê koşka Ogodey (li beşa başûr-rojavayê bajêr) û bermahiyên perestgeheke budîst a dawiya sedsala 12an an jî destpêka sedsala 13an hebûn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * https://www.britannica.com/biography/Genghis-Khan bseyjnuuauxe7nmg0i1s0xbfkjehk80 2095930 2095923 2026-09-26T19:20:36Z MikaelF 935 2095930 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Karakorum''', anku '''Qereqorûm''', paytextê kevnar ê [[Împeratoriya Mongolî|Împeratoriya Mongolan]] e ku wêranên wê li ser beşa jorîn a çemê [[Orxon]]ê li bakurê [[Mongolya|Mongolyayê]] ne. Dibe ku yekem car derdora sala 750an de li Karakorumê niştecîhbûn pêk hatibe. Di sala 1220an de, [[Cengîz Xan]], fatihê mezin ê mongol, navenda xwe ya sereke li wir ava kir û ew wekî baregehek ji bo dagirkirina [[Çîn|Çînê]] bi kar anî. Di sala 1267an de, paytext ji aliyê [[Kubîlay Xan]] ve – ku şûngirê herî mezin ê Cengîz Xan û damezrînerê xanedana mongolan ([[Xanedana Yuan|Yuan]]) (1206–1368) li Çînê bû – bo Xanbalîqê ([[Pekîn|Pekîna]] îro) hate veguhestin. Di sala 1235an de, kur û şûngirê Cengîz Xan, Ogodey, derdora Karakorumê bi dîwaran dorpêç kir û qesreke çargoşe ava kir ku bi 64 stûnên darîn ên li ser bingehên [[granît]]î hatibûn bicihkirin, dihat piştgirîkirin. Gelek avahiyên ji kerpîçan, 12 perestgehên [[şamanîst]] û du mizgeft beşek ji bajêr bûn; her wiha bajar navendeke pêşîn a peykersaziyê bû û bi taybetî bi peykerên xwe yên mezin ên kûsiyên kevirî dihat naskirin. Di sala 1368an de, Bilikt Xan – kurê Togon Tîmûr (împeratorê dawî yê xanedana mongolan a Çînê ku ji Pekînê hatibû dûrxistin) – vegeriya Karakorumê û bajar hinekî ji nû ve hate avakirin. Wê demê bajar bi navê "Erdeni Dzu" (navê mongolî yê [[Buda]]) dihat naskirin, ji ber ku di sedsala 13an de, di bin serweriya Kublay Xan de, budîzma [[lamaîst]] pêş ketibû. Di Şerê Puir Norê de (sala 1388an), hêzên Çînî di bin serokatiya împerator Hung-wu de Mongolya dagir kirin û serkeftineke yekalîker bi dest xistin; wan 70.000 mongol dîl girtin û Karakorum wêran kirin. Paşê bajar hinekî ji nû ve hate avakirin lê piştre hate terikandin. Li cihê bajêr, [[monaster]]a budîst a [[Erdeni Dzu]] (ku sala 1585an hatiye avakirin û îro tenê wekî muze maye) hate çêkirin. Di sala 1889an de, cihê rastîn ê Karakorumê ji aliyê du rojhilatnasên rûsî yên ku li wê herêmê dixebitîn ve hate dîtin, û di salên 1948–1949an de jî, bermahiyên wê ji aliyê endamên Akademiya Zanistî ya Yekîtiya Sovyetê ve hatin lêkolînkirin. Di nav keşfên wan de, cihê koşka Ogodey (li beşa başûr-rojavayê bajêr) û bermahiyên perestgeheke budîst a dawiya sedsala 12an an jî destpêka sedsala 13an hebûn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * https://www.britannica.com/biography/Genghis-Khan o5dbdjrm1h5vfv3lrdyb3xowji857nj 2095931 2095930 2026-09-26T19:22:47Z MikaelF 935 2095931 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Karakorum''', anku '''Qereqorûm''', paytextê kevnar ê [[Împeratoriya Mongolî|Împeratoriya Mongolan]] e ku wêranên wê li ser beşa jorîn a çemê [[Orxon]]ê li bakurê [[Mongolya|Mongolyayê]] ne. Dibe ku yekem car derdora sala 750an de li Karakorumê niştecîhbûn pêk hatibe. Di sala 1220an de, [[Cengîz Xan]], fatihê mezin ê mongol, navenda xwe ya sereke li wir ava kir û ew wekî baregehek ji bo dagirkirina [[Çîn|Çînê]] bi kar anî. Di sala 1267an de, paytext ji aliyê [[Kubîlay Xan]] ve – ku şûngirê herî mezin ê Cengîz Xan û damezrînerê xanedana mongolan ([[Xanedana Yuan|Yuan]]) (1206–1368) li Çînê bû – bo Xanbalîqê ([[Pekîn|Pekîna]] îro) hate veguhestin. Di sala 1235an de, kur û şûngirê Cengîz Xan, Ogodey, derdora Karakorumê bi dîwaran dorpêç kir û qesreke çargoşe ava kir ku bi 64 stûnên darîn ên li ser bingehên [[granît]]î hatibûn bicihkirin, dihat piştgirîkirin. Gelek avahiyên ji kerpîçan, 12 perestgehên [[şamanîst]] û du mizgeft beşek ji bajêr bûn; her wiha bajar navendeke pêşîn a peykersaziyê bû û bi taybetî bi peykerên xwe yên mezin ên kûsiyên kevirî dihat naskirin. Di sala 1368an de, Bilikt Xan – kurê Togon Tîmûr (împeratorê dawî yê xanedana mongolan a Çînê ku ji Pekînê hatibû dûrxistin) – vegeriya Karakorumê û bajar hinekî ji nû ve hate avakirin. Wê demê bajar bi navê "Erdeni Dzu" (navê mongolî yê [[Buda]]) dihat naskirin, ji ber ku di sedsala 13an de, di bin serweriya Kublay Xan de, budîzma [[lamaîst]] pêş ketibû. Di Şerê Puir Norê de (sala 1388an), hêzên Çînî di bin serokatiya împerator Hung-wu de Mongolya dagir kirin û serkeftineke yekalîker bi dest xistin; wan 70.000 mongol dîl girtin û Karakorum wêran kirin. Paşê bajar hinekî ji nû ve hate avakirin lê piştre hate terikandin. Li cihê bajêr, [[monaster]]a budîst a [[Erdeni Dzu]] (ku sala 1585an hatiye avakirin û îro tenê wekî muze maye) hate çêkirin. Di sala 1889an de, cihê rastîn ê Karakorumê ji aliyê du rojhilatnasên rûsî yên ku li wê herêmê dixebitîn ve hate dîtin, û di salên 1948–1949an de jî, bermahiyên wê ji aliyê endamên Akademiya Zanistî ya Yekîtiya Sovyetê ve hatin lêkolînkirin. Di nav keşfên wan de, cihê koşka Ogodey (li beşa başûr-rojavayê bajêr) û bermahiyên perestgeheke budîst a dawiya sedsala 12an an jî destpêka sedsala 13an hebûn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * https://www.britannica.com/biography/Genghis-Khan [[Kategorî:Împeratoriya Mongolî]] b5swwiiummgztlixq42wh7bur5zqqtl 2095933 2095931 2026-09-26T19:29:17Z MikaelF 935 2095933 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Karakorum''', anku '''Qereqorûm''', paytextê kevnar ê [[Împeratoriya Mongolî|Împeratoriya Mongolan]] e ku wêranên wê li ser beşa jorîn a çemê [[Orxon]]ê li bakurê [[Mongolya|Mongolyayê]] ne. Dibe ku yekem car derdora sala 750an de li Karakorumê niştecîhbûn pêk hatibe. Di sala 1220an de, [[Cengîz Xan]], fatihê mezin ê mongol, navenda xwe ya sereke li wir ava kir û ew wekî baregehek ji bo dagirkirina [[Çîn|Çînê]] bi kar anî. Di sala 1267an de, paytext ji aliyê [[Kubîlay Xan]] ve – ku şûngirê herî mezin ê Cengîz Xan û damezrînerê xanedana mongolan ([[Xanedana Yuan|Yuan]]) (1206–1368) li Çînê bû – bo Xanbalîqê ([[Pekîn|Pekîna]] îro) hate veguhestin. Di sala 1235an de, kur û şûngirê Cengîz Xan, Ogodey, derdora Karakorumê bi dîwaran dorpêç kir û qesreke çargoşe ava kir ku bi 64 stûnên darîn ên li ser bingehên [[granît]]î hatibûn bicihkirin, dihat piştgirîkirin. Gelek avahiyên ji kerpîçan, 12 perestgehên [[şamanîst]] û du mizgeft beşek ji bajêr bûn; her wiha bajar navendeke pêşîn a peykersaziyê bû û bi taybetî bi peykerên xwe yên mezin ên kûsiyên kevirî dihat naskirin. Di sala 1368an de, [[Biligt Xan]] – kurê [[Togon Tîmûr]] (împeratorê dawî yê xanedana mongolan a Çînê ku ji Pekînê hatibû dûrxistin) – vegeriya Karakorumê û bajar hinekî ji nû ve hate avakirin. Wê demê bajar bi navê "Erdeni Dzu" (navê mongolî yê [[Buda]]) dihat naskirin, ji ber ku di sedsala 13an de, di bin serweriya [[Kublay Xan]] de, budîzma [[lamaîst]] pêş ketibû. Di Şerê Puir Norê de (sala 1388an), hêzên Çînî di bin serokatiya împerator [[Hung-wu]] de Mongolya dagir kirin û serkeftineke yekalîker bi dest xistin; wan 70.000 mongol dîl girtin û Karakorum wêran kirin. Paşê bajar hinekî ji nû ve hate avakirin lê piştre hate terikandin. Li cihê bajêr, [[menastira budîst]] a Erdeni Dzu (ku sala 1585an hatiye avakirin û îro tenê wekî muze maye) hate çêkirin. Di sala 1889an de, cihê rastîn ê Karakorumê ji aliyê du rojhilatnasên rûsî yên ku li wê herêmê dixebitîn ve hate dîtin, û di salên 1948–1949an de jî, bermahiyên wê ji aliyê endamên Akademiya Zanistî ya Yekîtiya Sovyetê ve hatin lêkolînkirin. Di nav keşfên wan de, cihê koşka Ogodey (li beşa başûr-rojavayê bajêr) û bermahiyên perestgeheke budîst a dawiya sedsala 12an an jî destpêka sedsala 13an hebûn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * https://www.britannica.com/biography/Genghis-Khan [[Kategorî:Împeratoriya Mongolî]] 7nbmiq12j91j69iplq56c6u5ryto2d6 2095934 2095933 2026-09-26T19:35:28Z MikaelF 935 2095934 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Karakorum''', anku '''Qereqorûm''', paytextê kevnar ê [[Împeratoriya Mongolî|Împeratoriya Mongolan]] e ku wêranên wê li ser beşa jorîn a çemê [[Orxon]]ê li bakurê [[Mongolya|Mongolyayê]] ne. Dibe ku yekem car derdora sala 750an de li Karakorumê niştecîhbûn pêk hatibe. Di sala 1220an de, [[Cengîz Xan]], fatihê mezin ê mongol, navenda xwe ya sereke li wir ava kir û ew wekî baregehek ji bo dagirkirina [[Çîn|Çînê]] bi kar anî. Di sala 1267an de, paytext ji aliyê [[Kubîlay Xan]] ve – ku şûngirê herî mezin ê Cengîz Xan û damezrînerê xanedana mongolan ([[Xanedana Yuan|Yuan]]) (1206–1368) li Çînê bû – bo Xanbalîqê ([[Pekîn|Pekîna]] îro) hate veguhestin. Di sala 1235an de, kur û şûngirê Cengîz Xan, [[Ogodey Xan]], derdora Karakorumê bi dîwaran dorpêç kir û qesreke çargoşe ava kir ku bi 64 stûnên darîn ên li ser bingehên [[granît]]î hatibûn bicihkirin, dihat piştgirîkirin. Gelek avahiyên ji kerpîçan, 12 perestgehên [[şamanîst]] û du mizgeft beşek ji bajêr bûn; her wiha bajar navendeke pêşîn a peykersaziyê bû û bi taybetî bi peykerên xwe yên mezin ên kûsiyên kevirî dihat naskirin. Di sala 1368an de, [[Biligt Xan]] – kurê [[Togon Tîmûr]] (împeratorê dawî yê xanedana mongolan a Çînê ku ji Pekînê hatibû dûrxistin) – vegeriya Karakorumê û bajar hinekî ji nû ve hate avakirin. Wê demê bajar bi navê "Erdeni Dzu" (navê mongolî yê [[Buda]]) dihat naskirin, ji ber ku di sedsala 13an de, di bin serweriya Kubîlay Xan de, budîzma [[lamaîst]] pêş ketibû. Di Şerê Puir Norê de (sala 1388an), hêzên Çînî di bin serokatiya împerator [[Hung-wu]] de Mongolya dagir kirin û serkeftineke yekalîker bi dest xistin; wan 70.000 mongol dîl girtin û Karakorum wêran kirin. Paşê bajar hinekî ji nû ve hate avakirin lê piştre hate terikandin. Li cihê bajêr, [[menastira budîst]] a Erdeni Dzu (ku sala 1585an hatiye avakirin û îro tenê wekî muze maye) hate çêkirin. Di sala 1889an de, cihê rastîn ê Karakorumê ji aliyê du rojhilatnasên rûsî yên ku li wê herêmê dixebitîn ve hate dîtin, û di salên 1948–1949an de jî, bermahiyên wê ji aliyê endamên Akademiya Zanistî ya Yekîtiya Sovyetê ve hatin lêkolînkirin. Di nav keşfên wan de, cihê koşka Ogodey (li beşa başûr-rojavayê bajêr) û bermahiyên perestgeheke budîst a dawiya sedsala 12an an jî destpêka sedsala 13an hebûn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * https://www.britannica.com/biography/Genghis-Khan [[Kategorî:Împeratoriya Mongolî]] fmym2h8jp2v6beup19k28ko525j8fqm 2095935 2095934 2026-09-26T19:39:19Z MikaelF 935 2095935 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Karakorum''', anku '''Qereqorûm'''{{Çavk}}, paytextê kevnar ê [[Împeratoriya Mongolî|Împeratoriya Mongolan]] e ku wêranên wê li ser beşa jorîn a çemê [[Orxon]]ê li bakurê [[Mongolya|Mongolyayê]] ne. Dibe ku yekem car derdora sala 750an de li Karakorumê niştecîhbûn pêk hatibe. Di sala 1220an de, [[Cengîz Xan]], fatihê mezin ê mongol, navenda xwe ya sereke li wir ava kir û ew wekî baregehek ji bo dagirkirina [[Çîn|Çînê]] bi kar anî. Di sala 1267an de, paytext ji aliyê [[Kubîlay Xan]] ve – ku şûngirê herî mezin ê Cengîz Xan û damezrînerê xanedana mongolan ([[Xanedana Yuan|Yuan]]) (1206–1368) li Çînê bû – bo Xanbalîqê ([[Pekîn|Pekîna]] îro) hate veguhestin. Di sala 1235an de, kur û şûngirê Cengîz Xan, [[Ogodey Xan]], derdora Karakorumê bi dîwaran dorpêç kir û qesreke çargoşe ava kir ku bi 64 stûnên darîn ên li ser bingehên [[granît]]î hatibûn bicihkirin, dihat piştgirîkirin. Gelek avahiyên ji kerpîçan, 12 perestgehên [[şamanîst]] û du mizgeft beşek ji bajêr bûn; her wiha bajar navendeke pêşîn a peykersaziyê bû û bi taybetî bi peykerên xwe yên mezin ên kûsiyên kevirî dihat naskirin. Di sala 1368an de, [[Biligt Xan]] – kurê [[Togon Tîmûr]] (împeratorê dawî yê xanedana mongolan a Çînê ku ji Pekînê hatibû dûrxistin) – vegeriya Karakorumê û bajar hinekî ji nû ve hate avakirin. Wê demê bajar bi navê "Erdeni Dzu" (navê mongolî yê [[Buda]]) dihat naskirin, ji ber ku di sedsala 13an de, di bin serweriya Kubîlay Xan de, budîzma [[lamaîst]] pêş ketibû. Di Şerê Puir Norê de (sala 1388an), hêzên Çînî di bin serokatiya împerator [[Hung-wu]] de Mongolya dagir kirin û serkeftineke yekalîker bi dest xistin; wan 70.000 mongol dîl girtin û Karakorum wêran kirin. Paşê bajar hinekî ji nû ve hate avakirin lê piştre hate terikandin. Li cihê bajêr, [[menastira budîst]] a Erdeni Dzu (ku sala 1585an hatiye avakirin û îro tenê wekî muze maye) hate çêkirin. Di sala 1889an de, cihê rastîn ê Karakorumê ji aliyê du rojhilatnasên rûsî yên ku li wê herêmê dixebitîn ve hate dîtin, û di salên 1948–1949an de jî, bermahiyên wê ji aliyê endamên Akademiya Zanistî ya Yekîtiya Sovyetê ve hatin lêkolînkirin. Di nav keşfên wan de, cihê koşka Ogodey (li beşa başûr-rojavayê bajêr) û bermahiyên perestgeheke budîst a dawiya sedsala 12an an jî destpêka sedsala 13an hebûn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * https://www.britannica.com/biography/Genghis-Khan [[Kategorî:Împeratoriya Mongolî]] hfk825h1dbyr895xunfgjq11xsxztr8 2095936 2095935 2026-09-26T19:41:25Z MikaelF 935 2095936 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Karakorum''', anku '''Qereqorûm'''{{Çavk}}, paytextê kevnar ê [[Împeratoriya Mongolî|Împeratoriya Mongolan]] e ku wêranên wê li ser beşa jorîn a çemê [[Orxon]]ê li bakurê [[Mongolya|Mongolyayê]] ne. Dibe ku yekem car derdora sala 750an de li Karakorumê niştecîhbûn pêk hatibe. Di sala 1220an de, [[Cengîz Xan]], fatihê mezin ê mongol, navenda xwe ya sereke li wir ava kir û ew wekî baregehek ji bo dagirkirina [[Çîn|Çînê]] bi kar anî. Di sala 1267an de, paytext ji aliyê [[Kubîlay Xan]] ve – ku şûngirê herî mezin ê Cengîz Xan û damezrînerê xanedana mongolan ([[Xanedana Yuan|Yuan]]) (1206–1368) li Çînê bû – bo Xanbalîqê ([[Pekîn|Pekîna]] îro) hate veguhestin. Di sala 1235an de, kur û şûngirê Cengîz Xan, [[Ogodey Xan]], derdora Karakorumê bi dîwaran dorpêç kir û qesreke çargoşe ava kir ku bi 64 stûnên darîn ên li ser bingehên [[granît]]î hatibûn bicihkirin, dihat piştgirîkirin. Gelek avahiyên ji kerpîçan, 12 perestgehên [[şamanîst]] û du mizgeft beşek ji bajêr bûn; her wiha bajar navendeke pêşîn a peykersaziyê bû û bi taybetî bi peykerên xwe yên mezin ên kûsiyên kevirî dihat naskirin. Di sala 1368an de, [[Biligt Xan]] – kurê [[Togon Tîmûr]] (împeratorê dawî yê xanedana mongolan a Çînê ku ji Pekînê hatibû dûrxistin) – vegeriya Karakorumê û bajar hinekî ji nû ve hate avakirin. Wê demê bajar bi navê "Erdeni Dzu" (navê mongolî yê [[Buda]]) dihat naskirin, ji ber ku di sedsala 13an de, di bin serweriya Kubîlay Xan de, budîzma [[lamaîst]] pêş ketibû. Di Şerê Puir Norê de (sala 1388an), hêzên Çînî di bin serokatiya împerator [[Hung-wu]] de Mongolya dagir kirin û serkeftineke yekalîker bi dest xistin; wan 70.000 mongol dîl girtin û Karakorum wêran kirin. Paşê bajar hinekî ji nû ve hate avakirin lê piştre hate terikandin. Li cihê bajêr, [[menastira budîst]] a Erdene Zuu (ku sala 1585an hatiye avakirin û îro tenê wekî muze maye) hate çêkirin. Di sala 1889an de, cihê rastîn ê Karakorumê ji aliyê du rojhilatnasên rûsî yên ku li wê herêmê dixebitîn ve hate dîtin, û di salên 1948–1949an de jî, bermahiyên wê ji aliyê endamên Akademiya Zanistî ya Yekîtiya Sovyetê ve hatin lêkolînkirin. Di nav keşfên wan de, cihê koşka Ogodey (li beşa başûr-rojavayê bajêr) û bermahiyên perestgeheke budîst a dawiya sedsala 12an an jî destpêka sedsala 13an hebûn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * https://www.britannica.com/biography/Genghis-Khan [[Kategorî:Împeratoriya Mongolî]] pb5g4xtysfrudmy229g8xf1qf4cm6yo 0 330106 2095916 2026-09-26T17:29:12Z MikaelF 935 Rûpel bi "{{Xebat}} {{Agahîdanka giştî }} '''Sîr''' (bi latînî: ''Allium sativum'') [[hêşinahî|hêşinahiyeke]] ku pijandî û nepijandî tê xwarin. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Allium]]" hat çêkirin 2095916 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî }} '''Sîr''' (bi latînî: ''Allium sativum'') [[hêşinahî|hêşinahiyeke]] ku pijandî û nepijandî tê xwarin. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Allium]] s4ocu2efuvd0t6ptiboowfk186jgmwg 2095917 2095916 2026-09-26T17:48:21Z MikaelF 935 2095917 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî }} '''Sîr''' (bi latînî: ''Allium sativum'') [[hêşinahî|hêşinahiyeke]] ku pijandî û nepijandî tê xwarin. == Mijarên têkildar == * [[Allium]] {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Allium]] ca19xs1k3qtkcwt6u1smn3j5npdej1u 2095918 2095917 2026-09-26T17:51:03Z MikaelF 935 2095918 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî }} '''Sîr''' (bi latînî: ''Allium sativum'') [[hêşinahî|hêşinahiyeke]] ku pijandî û nepijandî tê xwarin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Destî|Ferhenga Destî: kurdî-kurdî]]|paşnav=Demîrhan|pêşnav=Umîd |weşanger=Bazîd: Sewad 1428|sal=2007|rûpel=369}}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Allium]] {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Allium]] feegjmx2igcdt64w414yqg07o6vloj8 1 330107 2095924 2026-09-26T18:06:48Z Kurê Acemî 105128 /* Merheba */ beşeke nû 2095924 wikitext text/x-wiki == Merheba == Merheba @[[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]], ez pir şa bûma ku bibînim ku tu gotareke çêdikî, ew tim bi xêr e! Çend niqte hene ku ez dixwazim behs bikim; wexta ku tu gotar çêdikî, tu karibî gotar bi Wikidata re girê bidî, û agahîdank lê zêde bikî. Herwiha, dibe ku tu çavkaniyên pêbawer piştî hinek îfadeyan zêde bikî, ew rewşa gotarê baştir dike. Sernav tim '''stûr''' tê nivîsîn. Riya te ava be! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 18:06, 26 îlon 2026 (UTC) 5jiuexslz5mwc1wmxez4tuu10ybx0ju 14 330108 2095927 2026-09-26T18:28:31Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2095927 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2095928 2095927 2026-09-26T18:30:14Z Avestaboy 34898 /* */ 2095928 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dîroka wêjeyê li Awistiryayê]] [[Kategorî:Sedsala 20an li Awistiryayê]] [[Kategorî:Wêjeya sedsala 20an|Awistirya]] c6z0kmxse8tb6kgqb9df7onkcja8qad 0 330109 2095938 2026-09-26T21:03:48Z ~2026-51955-39 183915 Rûpel bi "[[Wêne:Jasmine Guy.jpg|thumb|Jasmine Guy (2010)]] '''Jasmine Chanel Guy''' (z. [[10'ê adarê]] [[1962]]'an li [[Boston]], [[Massachusetts]], [[DYA]]) [[aktor]]ekî amerîkan bû. [[Kategorî:Aktor]] [[Kategorî:Jidayîkbûn 1962]]" hat çêkirin 2095938 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Jasmine Guy.jpg|thumb|Jasmine Guy (2010)]] '''Jasmine Chanel Guy''' (z. [[10'ê adarê]] [[1962]]'an li [[Boston]], [[Massachusetts]], [[DYA]]) [[aktor]]ekî amerîkan bû. [[Kategorî:Aktor]] [[Kategorî:Jidayîkbûn 1962]] o2jjchl2mqlp8lafa3q6jgbm5hllc1h 2095940 2095938 2026-09-26T21:09:14Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2095940 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Jasmine Guy.jpg|thumb|Jasmine Guy (2010)]] '''Jasmine Chanel Guy''' (jdb. 10ê adarê 1962an li [[Boston]], [[Massachusetts]], [[DYA]]) [[aktor|aktoreke]]ekî amerîkî ye. [[Kategorî:Aktor]] [[Kategorî:Jidayîkbûn 1962]] embjsv6kvunt7u199r3b2rmpiy2vggn 2095941 2095940 2026-09-26T21:09:51Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2095941 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Jasmine Guy.jpg|thumb|Jasmine Guy (2010)]] '''Jasmine Chanel Guy''' (jdb. 10ê adarê 1962an li [[Boston]], [[Massachusetts]], [[DYA]]) [[aktor|aktoreke]]ekî amerîkî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Aktor]] [[Kategorî:Jidayîkbûn 1962]] l98lbg5xxwzrau3w6s1mez0mxqrsgck 2095942 2095941 2026-09-26T21:10:01Z Kurê Acemî 105128 /* Çavkanî */ 2095942 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Jasmine Guy.jpg|thumb|Jasmine Guy (2010)]] '''Jasmine Chanel Guy''' (jdb. 10ê adarê 1962an li [[Boston]], [[Massachusetts]], [[DYA]]) [[aktor|aktoreke]]ekî amerîkî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Aktor]] [[Kategorî:Jidayîkbûn 1962]] 5dcn6qfwoyzh8re0p2q6103i9h4ac6j 2095943 2095942 2026-09-26T21:10:42Z Kurê Acemî 105128 2095943 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Jasmine Guy.jpg|thumb|Jasmine Guy (2010)]] '''Jasmine Chanel Guy''' (jdb. 10ê adarê 1962an li [[Boston]], [[Massachusetts]], [[DYA]]) [[aktor|aktoreke]] amerîkî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Aktor]] [[Kategorî:Jidayîkbûn 1962]] pboy56r26z6fgvmqro5yyrx28agc6b2 0 330110 2095947 2026-09-26T21:30:47Z Kurê Acemî 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2095947 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2095948 2095947 2026-09-26T21:33:00Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2095948 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Jessie Ashley (1861-1919) avûqat, sosiyalîst û femînîsteke amerîkî bû. Di malbateke zengîn de ji dayik bû, çaxa ku 39 salî bû dikeve mekteba avûqatê û te de mezun dibe. == Çavkanî == {{Çavkanî}} omy2xdb723b6mnnch123yj9fse2ny3r 2095949 2095948 2026-09-26T21:33:32Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2095949 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Jessie Ashley LCCN2014684997.jpg|thumb|Jessie Ashley]] Jessie Ashley (1861-1919) avûqat, sosiyalîst û femînîsteke amerîkî bû. Di malbateke zengîn de ji dayik bû, çaxa ku 39 salî bû dikeve mekteba avûqatê û te de mezun dibe. == Çavkanî == {{Çavkanî}} qgx7rk0h5d24ea6cx7bbgilgp1b6c4b 2095950 2095949 2026-09-26T21:33:47Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2095950 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Jessie Ashley LCCN2014684997.jpg|thumb|160px|Jessie Ashley]] Jessie Ashley (1861-1919) avûqat, sosiyalîst û femînîsteke amerîkî bû. Di malbateke zengîn de ji dayik bû, çaxa ku 39 salî bû dikeve mekteba avûqatê û te de mezun dibe. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 8lyt696nyzrop5gtfl1fnco8dy1a4o9 2095951 2095950 2026-09-26T21:33:58Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2095951 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Jessie Ashley LCCN2014684997.jpg|thumb|160px|Jessie Ashley]] '''Jessie Ashley''' (1861-1919) avûqat, sosiyalîst û femînîsteke amerîkî bû. Di malbateke zengîn de ji dayik bû, çaxa ku 39 salî bû dikeve mekteba avûqatê û te de mezun dibe. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 3el74z0u1eb346j9jhr5bzvbx27vuaq 2095952 2095951 2026-09-26T21:34:12Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2095952 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Jessie Ashley LCCN2014684997.jpg|thumb|160px|Jessie Ashley]] '''Jessie Ashley''' (1861-1919) avûqat, sosiyalîst û femînîsteke amerîkî bû.<ref>{{Cite web |url=https://tribunemag.co.uk/2019/10/the-socialist-roots-of-birth-control |title=The Socialist Roots of Birth Control |publisher=[[Tribune (magazine)|Tribune]] |quote=...and the 1913 Paterson silk workers strike, where she organised alongside Jessie Ashley |archive-url=https://web.archive.org/web/20200203124730/https://tribunemag.co.uk/2019/10/the-socialist-roots-of-birth-control |archive-date=February 3, 2020 |last=Sacks |first=Adam J.}}</ref> Di malbateke zengîn de ji dayik bû, çaxa ku 39 salî bû dikeve mekteba avûqatê û te de mezun dibe. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 7imyfptd9021kmw87d5p1z4qfrax3dy 2095953 2095952 2026-09-26T21:34:25Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Jidayikbûn 1861]] 2095953 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Jessie Ashley LCCN2014684997.jpg|thumb|160px|Jessie Ashley]] '''Jessie Ashley''' (1861-1919) avûqat, sosiyalîst û femînîsteke amerîkî bû.<ref>{{Cite web |url=https://tribunemag.co.uk/2019/10/the-socialist-roots-of-birth-control |title=The Socialist Roots of Birth Control |publisher=[[Tribune (magazine)|Tribune]] |quote=...and the 1913 Paterson silk workers strike, where she organised alongside Jessie Ashley |archive-url=https://web.archive.org/web/20200203124730/https://tribunemag.co.uk/2019/10/the-socialist-roots-of-birth-control |archive-date=February 3, 2020 |last=Sacks |first=Adam J.}}</ref> Di malbateke zengîn de ji dayik bû, çaxa ku 39 salî bû dikeve mekteba avûqatê û te de mezun dibe. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1861]] ktzfgcdo3cpb79zuoubma5avg3kpl30 2095954 2095953 2026-09-26T21:34:34Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Mirin 1919]] 2095954 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Jessie Ashley LCCN2014684997.jpg|thumb|160px|Jessie Ashley]] '''Jessie Ashley''' (1861-1919) avûqat, sosiyalîst û femînîsteke amerîkî bû.<ref>{{Cite web |url=https://tribunemag.co.uk/2019/10/the-socialist-roots-of-birth-control |title=The Socialist Roots of Birth Control |publisher=[[Tribune (magazine)|Tribune]] |quote=...and the 1913 Paterson silk workers strike, where she organised alongside Jessie Ashley |archive-url=https://web.archive.org/web/20200203124730/https://tribunemag.co.uk/2019/10/the-socialist-roots-of-birth-control |archive-date=February 3, 2020 |last=Sacks |first=Adam J.}}</ref> Di malbateke zengîn de ji dayik bû, çaxa ku 39 salî bû dikeve mekteba avûqatê û te de mezun dibe. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1861]] [[Kategorî:Mirin 1919]] nlcj26l6u1rt7pgxat7yjdnfgxx1i49 2095955 2095954 2026-09-26T21:34:45Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Parêzerên amerîkî]] 2095955 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Jessie Ashley LCCN2014684997.jpg|thumb|160px|Jessie Ashley]] '''Jessie Ashley''' (1861-1919) avûqat, sosiyalîst û femînîsteke amerîkî bû.<ref>{{Cite web |url=https://tribunemag.co.uk/2019/10/the-socialist-roots-of-birth-control |title=The Socialist Roots of Birth Control |publisher=[[Tribune (magazine)|Tribune]] |quote=...and the 1913 Paterson silk workers strike, where she organised alongside Jessie Ashley |archive-url=https://web.archive.org/web/20200203124730/https://tribunemag.co.uk/2019/10/the-socialist-roots-of-birth-control |archive-date=February 3, 2020 |last=Sacks |first=Adam J.}}</ref> Di malbateke zengîn de ji dayik bû, çaxa ku 39 salî bû dikeve mekteba avûqatê û te de mezun dibe. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1861]] [[Kategorî:Mirin 1919]] [[Kategorî:Parêzerên amerîkî]] trjna5dd05bb5la53oevwf6b2n2frs0 2095956 2095955 2026-09-26T21:35:54Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2095956 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Jessie Ashley LCCN2014684997.jpg|thumb|160px|Jessie Ashley]] '''Jessie Ashley''' (1861-1919) [[Parêzer|avûqat]], [[Sosyalîzm|sosyalîst]] û [[Femînîzm|femînîsteke]] amerîkî bû.<ref>{{Cite web |url=https://tribunemag.co.uk/2019/10/the-socialist-roots-of-birth-control |title=The Socialist Roots of Birth Control |publisher=[[Tribune (magazine)|Tribune]] |quote=...and the 1913 Paterson silk workers strike, where she organised alongside Jessie Ashley |archive-url=https://web.archive.org/web/20200203124730/https://tribunemag.co.uk/2019/10/the-socialist-roots-of-birth-control |archive-date=February 3, 2020 |last=Sacks |first=Adam J.}}</ref> Di malbateke zengîn de ji dayik bû, çaxa ku 39 salî bû dikeve mekteba avûqatê û te de mezun dibe. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1861]] [[Kategorî:Mirin 1919]] [[Kategorî:Parêzerên amerîkî]] 13vjdrlsvo4tlzu7fzhgmctoyxtqmyx 2095957 2095956 2026-09-26T21:36:03Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2095957 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Jessie Ashley LCCN2014684997.jpg|thumb|160px|Jessie Ashley]] '''Jessie Ashley''' (1861-1919) [[Parêzer|avûqat]], [[Sosyalîzm|sosyalîst]] û [[Femînîzm|femînîsteke]] amerîkî bû.<ref>{{Cite web |url=https://tribunemag.co.uk/2019/10/the-socialist-roots-of-birth-control |title=The Socialist Roots of Birth Control |publisher=[[Tribune (magazine)|Tribune]] |quote=...and the 1913 Paterson silk workers strike, where she organised alongside Jessie Ashley |archive-url=https://web.archive.org/web/20200203124730/https://tribunemag.co.uk/2019/10/the-socialist-roots-of-birth-control |archive-date=February 3, 2020 |last=Sacks |first=Adam J.}}</ref> Di malbateke zengîn de ji dayik bû, çaxa ku 39 salî bû dikeve mekteba avûqatê û te de mezun dibe. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1861]] [[Kategorî:Mirin 1919]] [[Kategorî:Parêzerên amerîkî]] oew387j7kpaufb3d4va2oe8rv0powyt 0 330111 2095958 2026-09-26T21:40:08Z Kurê Acemî 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2095958 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2095959 2095958 2026-09-26T21:50:42Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2095959 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Newroz Uysal Aslan''' (jdb. 1992 li [[Şirnex]]) avûqat û siyasetmedarê [[Partiya Çep a Kesk]] e. Di gulana 2023an de wekî endama [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê|Meclîsa Mezin a Miletî]] hatiye hilbijartin ku tê de bajarê Şirnexê temsîl dike. == Heyata berê == Newroz Uysal Aslan di sala 1992an de li gunde Kemerlî a navçeya Şirnexê de ji dayik bû. Ew û malbata wê ji gundê xwe hatin derxistin û piştre pêşî li Şirnexê û paşê jî li [[Cizîr|Cizîrê]] bi cih bûn. Daxwaza dayika wê ya ji bo azadiya [[Abdullah Öcalan]] pir tesîr li ser wê kir ku bibe avûqat. Wê di sala 2014an de ji Fakulteya Hiqûqê ya [[Zanîngeha Stembolê]] mezun bû. == Kariyera pirofesyonel == Wê ezmûnên destpêkê wekê avûqat di çaxa parastina qurbaniyên qedexeya derketina derve ya li wîlayeta Şirnexê ya sala 2015an de bi dest xistin. Ew tevlî Ofîsa Hiqûqê ya Asrinê bû û bû endama Komeleya Avûqatên ji bo Azadiyê (bi tirkî: ''Özgürlük için Hukukçular Derneği'', ÖHD). Wê bi parastina Abdullah Öcalan, rêberê berê û girtî yê [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] (PKK), tê zanin. Bo [[Hilbijartinên giştî li Tirkiyeyê 2023|hilbijartinên parlamenterê ya Tirkiyeyê]] a sala 2023an, Newroz Uysal Aslan di meha nîsana 2023an de wekî namzeda rêza yekê li herêma wê ya hilbijartinê hate pêşkêşkirin. Di meha gulanê de, ew ji bo nûnertiya Şirnexê li ser navê YSPyê ji bo Meclîsa Mezin a Miletî ya Tirkiyeyê hate hilbijartin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} sjda5i5b1kh73jjuyffb7twai5oksn8 2095960 2095959 2026-09-26T21:52:50Z Kurê Acemî 105128 2095960 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Newroz Uysal Aslan''' (jdb. 1992 li [[Şirnex]]) avûqat û siyasetmedarê [[Partiya Çep a Kesk]] e. Di gulana 2023an de wekî endama [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê|Meclîsa Mezin a Miletî]] hatiye hilbijartin ku tê de bajarê Şirnexê temsîl dike. == Heyata berê == Newroz Uysal Aslan di sala 1992an de li gundê Kemerlî a navçeya Şirnexê de ji dayik bû.<ref name=":0">{{Cite web |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http%3A%2F%2Fmezopotamyaajansi35.com%2Ftum-haberler%2Fcontent%2Fview%2F205408 |title=Yadê Gulê'nin vasiyetiyle Öcalan’ın avukatı olan Uysal Yeşil Sol Parti’den aday |website=[[Mezopotamya Agency]] |date=19 April 2023 |access-date=2023-05-29 |last=Durgut |first=Zeynep}}</ref> Wê û malbata wê ji gundê xwe hatin derxistin û piştre pêşî li Şirnexê û paşê jî li [[Cizîr|Cizîrê]] bi cih bûn.<ref name=":0" /> Daxwaza dayika wê ya ji bo azadiya [[Abdullah Öcalan]] pir tesîr li ser wê kir ku bibe avûqat.<ref name=":0" /> Wê di sala 2014an de ji Fakulteya Hiqûqê ya [[Zanîngeha Stembolê]] mezun bû.<ref name=":0" /> == Kariyera pirofesyonel == Wê ezmûnên destpêkê wekê avûqat di çaxa parastina qurbaniyên qedexeya derketina derve ya li wîlayeta Şirnexê ya sala 2015an de bi dest xistin.<ref name=":0" /> Wê tevlî Ofîsa Hiqûqê ya Asrinê bû û bû endama Komeleya Avûqatên ji bo Azadiyê (bi tirkî: ''Özgürlük için Hukukçular Derneği'', ÖHD).<ref name=":0" /> Wê bi parastina Abdullah Öcalan, rêberê berê û girtî yê [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] (PKK), tê zanin.<ref>{{Cite web |url=https://www.freeocalan.org/articles/english/interview-with-newroz-uysal-on-2-may-consultation-with-ocalan |title=International Initiative "Freedom for Abdullah Öcalan - Peace in Kurdistan" |website=www.freeocalan.org |access-date=2023-05-29}}</ref> Bo [[Hilbijartinên giştî li Tirkiyeyê 2023|hilbijartinên parlamenterê ya Tirkiyeyê]] a sala 2023an, Newroz Uysal Aslan di meha nîsana 2023an de wekî namzeda rêza yekê li herêma wê ya hilbijartinê hate pêşkêşkirin. Di meha gulanê de, ew ji bo nûnertiya Şirnexê li ser navê YSPyê ji bo Meclîsa Mezin a Miletî ya Tirkiyeyê hate hilbijartin.<ref>{{Cite web |url=https://www.yenisafak.com/en/secim-2023/sirnak-ili-secim-sonuclari |title=Şırnak Election Results - 2023 General Elections Şırnak Vote Shares {{!}} LIVE |website=Yeni Şafak |date=2023-05-29 |access-date=2023-05-29 |language=tr-TR |last=Şafak |first=Yeni}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} 4mpfxvrmtjf5kxpnk2fu2ma2czojiji 2095961 2095960 2026-09-26T21:53:01Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] 2095961 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Newroz Uysal Aslan''' (jdb. 1992 li [[Şirnex]]) avûqat û siyasetmedarê [[Partiya Çep a Kesk]] e. Di gulana 2023an de wekî endama [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê|Meclîsa Mezin a Miletî]] hatiye hilbijartin ku tê de bajarê Şirnexê temsîl dike. == Heyata berê == Newroz Uysal Aslan di sala 1992an de li gundê Kemerlî a navçeya Şirnexê de ji dayik bû.<ref name=":0">{{Cite web |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http%3A%2F%2Fmezopotamyaajansi35.com%2Ftum-haberler%2Fcontent%2Fview%2F205408 |title=Yadê Gulê'nin vasiyetiyle Öcalan’ın avukatı olan Uysal Yeşil Sol Parti’den aday |website=[[Mezopotamya Agency]] |date=19 April 2023 |access-date=2023-05-29 |last=Durgut |first=Zeynep}}</ref> Wê û malbata wê ji gundê xwe hatin derxistin û piştre pêşî li Şirnexê û paşê jî li [[Cizîr|Cizîrê]] bi cih bûn.<ref name=":0" /> Daxwaza dayika wê ya ji bo azadiya [[Abdullah Öcalan]] pir tesîr li ser wê kir ku bibe avûqat.<ref name=":0" /> Wê di sala 2014an de ji Fakulteya Hiqûqê ya [[Zanîngeha Stembolê]] mezun bû.<ref name=":0" /> == Kariyera pirofesyonel == Wê ezmûnên destpêkê wekê avûqat di çaxa parastina qurbaniyên qedexeya derketina derve ya li wîlayeta Şirnexê ya sala 2015an de bi dest xistin.<ref name=":0" /> Wê tevlî Ofîsa Hiqûqê ya Asrinê bû û bû endama Komeleya Avûqatên ji bo Azadiyê (bi tirkî: ''Özgürlük için Hukukçular Derneği'', ÖHD).<ref name=":0" /> Wê bi parastina Abdullah Öcalan, rêberê berê û girtî yê [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] (PKK), tê zanin.<ref>{{Cite web |url=https://www.freeocalan.org/articles/english/interview-with-newroz-uysal-on-2-may-consultation-with-ocalan |title=International Initiative "Freedom for Abdullah Öcalan - Peace in Kurdistan" |website=www.freeocalan.org |access-date=2023-05-29}}</ref> Bo [[Hilbijartinên giştî li Tirkiyeyê 2023|hilbijartinên parlamenterê ya Tirkiyeyê]] a sala 2023an, Newroz Uysal Aslan di meha nîsana 2023an de wekî namzeda rêza yekê li herêma wê ya hilbijartinê hate pêşkêşkirin. Di meha gulanê de, ew ji bo nûnertiya Şirnexê li ser navê YSPyê ji bo Meclîsa Mezin a Miletî ya Tirkiyeyê hate hilbijartin.<ref>{{Cite web |url=https://www.yenisafak.com/en/secim-2023/sirnak-ili-secim-sonuclari |title=Şırnak Election Results - 2023 General Elections Şırnak Vote Shares {{!}} LIVE |website=Yeni Şafak |date=2023-05-29 |access-date=2023-05-29 |language=tr-TR |last=Şafak |first=Yeni}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] oab1kwci7fbmf5czmcxahkhu90rbc2f 2095962 2095961 2026-09-26T21:53:15Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Parêzerên kurd]] 2095962 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Newroz Uysal Aslan''' (jdb. 1992 li [[Şirnex]]) avûqat û siyasetmedarê [[Partiya Çep a Kesk]] e. Di gulana 2023an de wekî endama [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê|Meclîsa Mezin a Miletî]] hatiye hilbijartin ku tê de bajarê Şirnexê temsîl dike. == Heyata berê == Newroz Uysal Aslan di sala 1992an de li gundê Kemerlî a navçeya Şirnexê de ji dayik bû.<ref name=":0">{{Cite web |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http%3A%2F%2Fmezopotamyaajansi35.com%2Ftum-haberler%2Fcontent%2Fview%2F205408 |title=Yadê Gulê'nin vasiyetiyle Öcalan’ın avukatı olan Uysal Yeşil Sol Parti’den aday |website=[[Mezopotamya Agency]] |date=19 April 2023 |access-date=2023-05-29 |last=Durgut |first=Zeynep}}</ref> Wê û malbata wê ji gundê xwe hatin derxistin û piştre pêşî li Şirnexê û paşê jî li [[Cizîr|Cizîrê]] bi cih bûn.<ref name=":0" /> Daxwaza dayika wê ya ji bo azadiya [[Abdullah Öcalan]] pir tesîr li ser wê kir ku bibe avûqat.<ref name=":0" /> Wê di sala 2014an de ji Fakulteya Hiqûqê ya [[Zanîngeha Stembolê]] mezun bû.<ref name=":0" /> == Kariyera pirofesyonel == Wê ezmûnên destpêkê wekê avûqat di çaxa parastina qurbaniyên qedexeya derketina derve ya li wîlayeta Şirnexê ya sala 2015an de bi dest xistin.<ref name=":0" /> Wê tevlî Ofîsa Hiqûqê ya Asrinê bû û bû endama Komeleya Avûqatên ji bo Azadiyê (bi tirkî: ''Özgürlük için Hukukçular Derneği'', ÖHD).<ref name=":0" /> Wê bi parastina Abdullah Öcalan, rêberê berê û girtî yê [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] (PKK), tê zanin.<ref>{{Cite web |url=https://www.freeocalan.org/articles/english/interview-with-newroz-uysal-on-2-may-consultation-with-ocalan |title=International Initiative "Freedom for Abdullah Öcalan - Peace in Kurdistan" |website=www.freeocalan.org |access-date=2023-05-29}}</ref> Bo [[Hilbijartinên giştî li Tirkiyeyê 2023|hilbijartinên parlamenterê ya Tirkiyeyê]] a sala 2023an, Newroz Uysal Aslan di meha nîsana 2023an de wekî namzeda rêza yekê li herêma wê ya hilbijartinê hate pêşkêşkirin. Di meha gulanê de, ew ji bo nûnertiya Şirnexê li ser navê YSPyê ji bo Meclîsa Mezin a Miletî ya Tirkiyeyê hate hilbijartin.<ref>{{Cite web |url=https://www.yenisafak.com/en/secim-2023/sirnak-ili-secim-sonuclari |title=Şırnak Election Results - 2023 General Elections Şırnak Vote Shares {{!}} LIVE |website=Yeni Şafak |date=2023-05-29 |access-date=2023-05-29 |language=tr-TR |last=Şafak |first=Yeni}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Parêzerên kurd]] s84w7buy7jprkx1jpe9bba1rm84vmg4 2095963 2095962 2026-09-26T21:53:25Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Jidayikbûn 1992]] 2095963 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Newroz Uysal Aslan''' (jdb. 1992 li [[Şirnex]]) avûqat û siyasetmedarê [[Partiya Çep a Kesk]] e. Di gulana 2023an de wekî endama [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê|Meclîsa Mezin a Miletî]] hatiye hilbijartin ku tê de bajarê Şirnexê temsîl dike. == Heyata berê == Newroz Uysal Aslan di sala 1992an de li gundê Kemerlî a navçeya Şirnexê de ji dayik bû.<ref name=":0">{{Cite web |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http%3A%2F%2Fmezopotamyaajansi35.com%2Ftum-haberler%2Fcontent%2Fview%2F205408 |title=Yadê Gulê'nin vasiyetiyle Öcalan’ın avukatı olan Uysal Yeşil Sol Parti’den aday |website=[[Mezopotamya Agency]] |date=19 April 2023 |access-date=2023-05-29 |last=Durgut |first=Zeynep}}</ref> Wê û malbata wê ji gundê xwe hatin derxistin û piştre pêşî li Şirnexê û paşê jî li [[Cizîr|Cizîrê]] bi cih bûn.<ref name=":0" /> Daxwaza dayika wê ya ji bo azadiya [[Abdullah Öcalan]] pir tesîr li ser wê kir ku bibe avûqat.<ref name=":0" /> Wê di sala 2014an de ji Fakulteya Hiqûqê ya [[Zanîngeha Stembolê]] mezun bû.<ref name=":0" /> == Kariyera pirofesyonel == Wê ezmûnên destpêkê wekê avûqat di çaxa parastina qurbaniyên qedexeya derketina derve ya li wîlayeta Şirnexê ya sala 2015an de bi dest xistin.<ref name=":0" /> Wê tevlî Ofîsa Hiqûqê ya Asrinê bû û bû endama Komeleya Avûqatên ji bo Azadiyê (bi tirkî: ''Özgürlük için Hukukçular Derneği'', ÖHD).<ref name=":0" /> Wê bi parastina Abdullah Öcalan, rêberê berê û girtî yê [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] (PKK), tê zanin.<ref>{{Cite web |url=https://www.freeocalan.org/articles/english/interview-with-newroz-uysal-on-2-may-consultation-with-ocalan |title=International Initiative "Freedom for Abdullah Öcalan - Peace in Kurdistan" |website=www.freeocalan.org |access-date=2023-05-29}}</ref> Bo [[Hilbijartinên giştî li Tirkiyeyê 2023|hilbijartinên parlamenterê ya Tirkiyeyê]] a sala 2023an, Newroz Uysal Aslan di meha nîsana 2023an de wekî namzeda rêza yekê li herêma wê ya hilbijartinê hate pêşkêşkirin. Di meha gulanê de, ew ji bo nûnertiya Şirnexê li ser navê YSPyê ji bo Meclîsa Mezin a Miletî ya Tirkiyeyê hate hilbijartin.<ref>{{Cite web |url=https://www.yenisafak.com/en/secim-2023/sirnak-ili-secim-sonuclari |title=Şırnak Election Results - 2023 General Elections Şırnak Vote Shares {{!}} LIVE |website=Yeni Şafak |date=2023-05-29 |access-date=2023-05-29 |language=tr-TR |last=Şafak |first=Yeni}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Parêzerên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1992]] te6a86xjnhppym5s6ezclurovf04ytm 2095964 2095963 2026-09-26T21:53:36Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Kesên ji Şirnexê]] 2095964 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Newroz Uysal Aslan''' (jdb. 1992 li [[Şirnex]]) avûqat û siyasetmedarê [[Partiya Çep a Kesk]] e. Di gulana 2023an de wekî endama [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê|Meclîsa Mezin a Miletî]] hatiye hilbijartin ku tê de bajarê Şirnexê temsîl dike. == Heyata berê == Newroz Uysal Aslan di sala 1992an de li gundê Kemerlî a navçeya Şirnexê de ji dayik bû.<ref name=":0">{{Cite web |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http%3A%2F%2Fmezopotamyaajansi35.com%2Ftum-haberler%2Fcontent%2Fview%2F205408 |title=Yadê Gulê'nin vasiyetiyle Öcalan’ın avukatı olan Uysal Yeşil Sol Parti’den aday |website=[[Mezopotamya Agency]] |date=19 April 2023 |access-date=2023-05-29 |last=Durgut |first=Zeynep}}</ref> Wê û malbata wê ji gundê xwe hatin derxistin û piştre pêşî li Şirnexê û paşê jî li [[Cizîr|Cizîrê]] bi cih bûn.<ref name=":0" /> Daxwaza dayika wê ya ji bo azadiya [[Abdullah Öcalan]] pir tesîr li ser wê kir ku bibe avûqat.<ref name=":0" /> Wê di sala 2014an de ji Fakulteya Hiqûqê ya [[Zanîngeha Stembolê]] mezun bû.<ref name=":0" /> == Kariyera pirofesyonel == Wê ezmûnên destpêkê wekê avûqat di çaxa parastina qurbaniyên qedexeya derketina derve ya li wîlayeta Şirnexê ya sala 2015an de bi dest xistin.<ref name=":0" /> Wê tevlî Ofîsa Hiqûqê ya Asrinê bû û bû endama Komeleya Avûqatên ji bo Azadiyê (bi tirkî: ''Özgürlük için Hukukçular Derneği'', ÖHD).<ref name=":0" /> Wê bi parastina Abdullah Öcalan, rêberê berê û girtî yê [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] (PKK), tê zanin.<ref>{{Cite web |url=https://www.freeocalan.org/articles/english/interview-with-newroz-uysal-on-2-may-consultation-with-ocalan |title=International Initiative "Freedom for Abdullah Öcalan - Peace in Kurdistan" |website=www.freeocalan.org |access-date=2023-05-29}}</ref> Bo [[Hilbijartinên giştî li Tirkiyeyê 2023|hilbijartinên parlamenterê ya Tirkiyeyê]] a sala 2023an, Newroz Uysal Aslan di meha nîsana 2023an de wekî namzeda rêza yekê li herêma wê ya hilbijartinê hate pêşkêşkirin. Di meha gulanê de, ew ji bo nûnertiya Şirnexê li ser navê YSPyê ji bo Meclîsa Mezin a Miletî ya Tirkiyeyê hate hilbijartin.<ref>{{Cite web |url=https://www.yenisafak.com/en/secim-2023/sirnak-ili-secim-sonuclari |title=Şırnak Election Results - 2023 General Elections Şırnak Vote Shares {{!}} LIVE |website=Yeni Şafak |date=2023-05-29 |access-date=2023-05-29 |language=tr-TR |last=Şafak |first=Yeni}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Parêzerên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1992]] [[Kategorî:Kesên ji Şirnexê]] tf3fq7mtnhubusmw3aug8bweg6b49xn 2095965 2095964 2026-09-26T21:54:49Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2095965 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Newroz Uysal.png|thumb|200px|Newroz Uysal Aslan]] '''Newroz Uysal Aslan''' (jdb. 1992 li [[Şirnex]]) avûqat û siyasetmedarê [[Partiya Çep a Kesk]] e. Di gulana 2023an de wekî endama [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê|Meclîsa Mezin a Miletî]] hatiye hilbijartin ku tê de bajarê Şirnexê temsîl dike. == Heyata berê == Newroz Uysal Aslan di sala 1992an de li gundê Kemerlî a navçeya Şirnexê de ji dayik bû.<ref name=":0">{{Cite web |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http%3A%2F%2Fmezopotamyaajansi35.com%2Ftum-haberler%2Fcontent%2Fview%2F205408 |title=Yadê Gulê'nin vasiyetiyle Öcalan’ın avukatı olan Uysal Yeşil Sol Parti’den aday |website=[[Mezopotamya Agency]] |date=19 April 2023 |access-date=2023-05-29 |last=Durgut |first=Zeynep}}</ref> Wê û malbata wê ji gundê xwe hatin derxistin û piştre pêşî li Şirnexê û paşê jî li [[Cizîr|Cizîrê]] bi cih bûn.<ref name=":0" /> Daxwaza dayika wê ya ji bo azadiya [[Abdullah Öcalan]] pir tesîr li ser wê kir ku bibe avûqat.<ref name=":0" /> Wê di sala 2014an de ji Fakulteya Hiqûqê ya [[Zanîngeha Stembolê]] mezun bû.<ref name=":0" /> == Kariyera pirofesyonel == Wê ezmûnên destpêkê wekê avûqat di çaxa parastina qurbaniyên qedexeya derketina derve ya li wîlayeta Şirnexê ya sala 2015an de bi dest xistin.<ref name=":0" /> Wê tevlî Ofîsa Hiqûqê ya Asrinê bû û bû endama Komeleya Avûqatên ji bo Azadiyê (bi tirkî: ''Özgürlük için Hukukçular Derneği'', ÖHD).<ref name=":0" /> Wê bi parastina Abdullah Öcalan, rêberê berê û girtî yê [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] (PKK), tê zanin.<ref>{{Cite web |url=https://www.freeocalan.org/articles/english/interview-with-newroz-uysal-on-2-may-consultation-with-ocalan |title=International Initiative "Freedom for Abdullah Öcalan - Peace in Kurdistan" |website=www.freeocalan.org |access-date=2023-05-29}}</ref> Bo [[Hilbijartinên giştî li Tirkiyeyê 2023|hilbijartinên parlamenterê ya Tirkiyeyê]] a sala 2023an, Newroz Uysal Aslan di meha nîsana 2023an de wekî namzeda rêza yekê li herêma wê ya hilbijartinê hate pêşkêşkirin. Di meha gulanê de, ew ji bo nûnertiya Şirnexê li ser navê YSPyê ji bo Meclîsa Mezin a Miletî ya Tirkiyeyê hate hilbijartin.<ref>{{Cite web |url=https://www.yenisafak.com/en/secim-2023/sirnak-ili-secim-sonuclari |title=Şırnak Election Results - 2023 General Elections Şırnak Vote Shares {{!}} LIVE |website=Yeni Şafak |date=2023-05-29 |access-date=2023-05-29 |language=tr-TR |last=Şafak |first=Yeni}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Parêzerên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1992]] [[Kategorî:Kesên ji Şirnexê]] 7k7cn1pr02bkvcpqjy2pionuyyqqjpv 2095966 2095965 2026-09-26T21:55:00Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2095966 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Newroz Uysal.png|thumb|200px|Newroz Uysal Aslan]] '''Newroz Uysal Aslan''' (jdb. 1992 li [[Şirnex]]) avûqat û siyasetmedarê [[Partiya Çep a Kesk]] e. Di gulana 2023an de wekî endama [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê|Meclîsa Mezin a Miletî]] hatiye hilbijartin ku tê de bajarê Şirnexê temsîl dike. == Heyata berê == Newroz Uysal Aslan di sala 1992an de li gundê Kemerlî a navçeya Şirnexê de ji dayik bû.<ref name=":0">{{Cite web |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http%3A%2F%2Fmezopotamyaajansi35.com%2Ftum-haberler%2Fcontent%2Fview%2F205408 |title=Yadê Gulê'nin vasiyetiyle Öcalan’ın avukatı olan Uysal Yeşil Sol Parti’den aday |website=[[Mezopotamya Agency]] |date=19 April 2023 |access-date=2023-05-29 |last=Durgut |first=Zeynep}}</ref> Wê û malbata wê ji gundê xwe hatin derxistin û piştre pêşî li Şirnexê û paşê jî li [[Cizîr|Cizîrê]] bi cih bûn.<ref name=":0" /> Daxwaza dayika wê ya ji bo azadiya [[Abdullah Öcalan]] pir tesîr li ser wê kir ku bibe avûqat.<ref name=":0" /> Wê di sala 2014an de ji Fakulteya Hiqûqê ya [[Zanîngeha Stembolê]] mezun bû.<ref name=":0" /> == Kariyera pirofesyonel == Wê ezmûnên destpêkê wekê avûqat di çaxa parastina qurbaniyên qedexeya derketina derve ya li wîlayeta Şirnexê ya sala 2015an de bi dest xistin.<ref name=":0" /> Wê tevlî Ofîsa Hiqûqê ya Asrinê bû û bû endama Komeleya Avûqatên ji bo Azadiyê (bi tirkî: ''Özgürlük için Hukukçular Derneği'', ÖHD).<ref name=":0" /> Wê bi parastina Abdullah Öcalan, rêberê berê û girtî yê [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] (PKK), tê zanin.<ref>{{Cite web |url=https://www.freeocalan.org/articles/english/interview-with-newroz-uysal-on-2-may-consultation-with-ocalan |title=International Initiative "Freedom for Abdullah Öcalan - Peace in Kurdistan" |website=www.freeocalan.org |access-date=2023-05-29}}</ref> Bo [[Hilbijartinên giştî li Tirkiyeyê 2023|hilbijartinên parlamenterê ya Tirkiyeyê]] a sala 2023an, Newroz Uysal Aslan di meha nîsana 2023an de wekî namzeda rêza yekê li herêma wê ya hilbijartinê hate pêşkêşkirin. Di meha gulanê de, ew ji bo nûnertiya Şirnexê li ser navê YSPyê ji bo Meclîsa Mezin a Miletî ya Tirkiyeyê hate hilbijartin.<ref>{{Cite web |url=https://www.yenisafak.com/en/secim-2023/sirnak-ili-secim-sonuclari |title=Şırnak Election Results - 2023 General Elections Şırnak Vote Shares {{!}} LIVE |website=Yeni Şafak |date=2023-05-29 |access-date=2023-05-29 |language=tr-TR |last=Şafak |first=Yeni}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Parêzerên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1992]] [[Kategorî:Kesên ji Şirnexê]] b46aox29viy4nz0r3wgdiw3u34ge3yu 2096025 2095966 2026-09-27T07:28:22Z Avestaboy 34898 /* */ Agahîdank 2096025 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Newroz Uysal Aslan''' (jdb. 1992 li [[Şirnex]]) avûqat û siyasetmedarê [[Partiya Çep a Kesk]] e. Di gulana 2023an de wekî endama [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê|Meclîsa Mezin a Miletî]] hatiye hilbijartin ku tê de bajarê Şirnexê temsîl dike. == Heyata berê == Newroz Uysal Aslan di sala 1992an de li gundê Kemerlî a navçeya Şirnexê de ji dayik bû.<ref name=":0">{{Cite web |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http%3A%2F%2Fmezopotamyaajansi35.com%2Ftum-haberler%2Fcontent%2Fview%2F205408 |title=Yadê Gulê'nin vasiyetiyle Öcalan’ın avukatı olan Uysal Yeşil Sol Parti’den aday |website=[[Mezopotamya Agency]] |date=19 April 2023 |access-date=2023-05-29 |last=Durgut |first=Zeynep}}</ref> Wê û malbata wê ji gundê xwe hatin derxistin û piştre pêşî li Şirnexê û paşê jî li [[Cizîr|Cizîrê]] bi cih bûn.<ref name=":0" /> Daxwaza dayika wê ya ji bo azadiya [[Abdullah Öcalan]] pir tesîr li ser wê kir ku bibe avûqat.<ref name=":0" /> Wê di sala 2014an de ji Fakulteya Hiqûqê ya [[Zanîngeha Stembolê]] mezun bû.<ref name=":0" /> == Kariyera pirofesyonel == Wê ezmûnên destpêkê wekê avûqat di çaxa parastina qurbaniyên qedexeya derketina derve ya li wîlayeta Şirnexê ya sala 2015an de bi dest xistin.<ref name=":0" /> Wê tevlî Ofîsa Hiqûqê ya Asrinê bû û bû endama Komeleya Avûqatên ji bo Azadiyê (bi tirkî: ''Özgürlük için Hukukçular Derneği'', ÖHD).<ref name=":0" /> Wê bi parastina Abdullah Öcalan, rêberê berê û girtî yê [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] (PKK), tê zanin.<ref>{{Cite web |url=https://www.freeocalan.org/articles/english/interview-with-newroz-uysal-on-2-may-consultation-with-ocalan |title=International Initiative "Freedom for Abdullah Öcalan - Peace in Kurdistan" |website=www.freeocalan.org |access-date=2023-05-29}}</ref> Bo [[Hilbijartinên giştî li Tirkiyeyê 2023|hilbijartinên parlamenterê ya Tirkiyeyê]] a sala 2023an, Newroz Uysal Aslan di meha nîsana 2023an de wekî namzeda rêza yekê li herêma wê ya hilbijartinê hate pêşkêşkirin. Di meha gulanê de, ew ji bo nûnertiya Şirnexê li ser navê YSPyê ji bo Meclîsa Mezin a Miletî ya Tirkiyeyê hate hilbijartin.<ref>{{Cite web |url=https://www.yenisafak.com/en/secim-2023/sirnak-ili-secim-sonuclari |title=Şırnak Election Results - 2023 General Elections Şırnak Vote Shares {{!}} LIVE |website=Yeni Şafak |date=2023-05-29 |access-date=2023-05-29 |language=tr-TR |last=Şafak |first=Yeni}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Parêzerên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1992]] [[Kategorî:Kesên ji Şirnexê]] qa70yoywb3mqrhtvb7xrmnhj3jv49fy 1 330112 2095967 2026-09-26T22:34:33Z Medyamed 131221 Itîraz li ser nîşana jêbirinê (bi eşkerekirina girêdanê) 2095967 wikitext text/x-wiki == Li ser nîşana jêbirina bilez == '''Eşkerekirin:''' Ez bi mazdek AI re girêdayî me û ev gotar min nivîsî. Eşkerekirina temam li [[Bikarhêner:Medyamed]] heye. Ji ber vê girêdanê min nîşana jêbirinê ranekir û ranakim — ew biryar ji bikarhênerên din re ye. Li vir tenê agahiyan pêşkêş dikim. Gotar bi sedema "reklam" ji bo jêbirina bilez hatiye nîşankirin. Sê xal: * '''Du çavkaniyên redaksiyonel ên serbixwe hene.''' [https://www.kurdistan24.net/en/story/942038/kurdish-ai-platform-mazdek-targets-language-gap-in-technology Kurdistan24] (26 îlon 2026, gotareke bi îmze ya Dr. Kamaran Aziz, ~1.100 peyv) û [https://www.koerdistanvandaag.com/mazdek-ai-lanceert-koerdische-taal-app/ Koerdistan Vandaag] (26 îlon 2026, bi holendî, ~2.000 peyv). Herdu jî ji aliyê redaksiyonan ve hatine nivîsîn; ne daxuyaniyên pargîdaniyê ne û ne jî ji malpera mazdek hatine wergirtin. * '''Di gotarê de ne biha heye, ne banga bikaranînê, ne jî îdiayeke wek "yekem" an "çêtirîn".''' Naverok teknîkî û vegotanî ye: kîjan amûr hene, kîjan zarav têne piştgirîkirin, li ku derê berdest e. Ev xalan bi qest hatibûn hiştin ji ber ku dê wek reklamê bihatana xwendin. * '''Her îdiaya rastiyan bi çavkaniyê ve girêdayî ye''' û ziman bêalî ye. Heke hevokên diyar hîn jî wek reklamê têne xwendin, ji kerema xwe li vir binivîse kîjan in — ez ê pêşniyara guhertinê bikim an rasterast kurt bikim. Heke pirsgirêk girîngî (notability) be, ez jî amade me li ser wê biaxivim û çavkaniyên din pêşkêş bikim. Spas, --[[Bikarhêner:Medyamed|Medyamed]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Medyamed|gotûbêj]]) 22:34, 26 îlon 2026 (UTC) 7m4tm5rl7i8e7auy3onsg1ucs8ys60d 2095969 2095967 2026-09-27T01:34:07Z Ghybu 9854 /* Li ser nîşana jêbirina bilez */ Bersiv 2095969 wikitext text/x-wiki == Li ser nîşana jêbirina bilez == '''Eşkerekirin:''' Ez bi mazdek AI re girêdayî me û ev gotar min nivîsî. Eşkerekirina temam li [[Bikarhêner:Medyamed]] heye. Ji ber vê girêdanê min nîşana jêbirinê ranekir û ranakim — ew biryar ji bikarhênerên din re ye. Li vir tenê agahiyan pêşkêş dikim. Gotar bi sedema "reklam" ji bo jêbirina bilez hatiye nîşankirin. Sê xal: * '''Du çavkaniyên redaksiyonel ên serbixwe hene.''' [https://www.kurdistan24.net/en/story/942038/kurdish-ai-platform-mazdek-targets-language-gap-in-technology Kurdistan24] (26 îlon 2026, gotareke bi îmze ya Dr. Kamaran Aziz, ~1.100 peyv) û [https://www.koerdistanvandaag.com/mazdek-ai-lanceert-koerdische-taal-app/ Koerdistan Vandaag] (26 îlon 2026, bi holendî, ~2.000 peyv). Herdu jî ji aliyê redaksiyonan ve hatine nivîsîn; ne daxuyaniyên pargîdaniyê ne û ne jî ji malpera mazdek hatine wergirtin. * '''Di gotarê de ne biha heye, ne banga bikaranînê, ne jî îdiayeke wek "yekem" an "çêtirîn".''' Naverok teknîkî û vegotanî ye: kîjan amûr hene, kîjan zarav têne piştgirîkirin, li ku derê berdest e. Ev xalan bi qest hatibûn hiştin ji ber ku dê wek reklamê bihatana xwendin. * '''Her îdiaya rastiyan bi çavkaniyê ve girêdayî ye''' û ziman bêalî ye. Heke hevokên diyar hîn jî wek reklamê têne xwendin, ji kerema xwe li vir binivîse kîjan in — ez ê pêşniyara guhertinê bikim an rasterast kurt bikim. Heke pirsgirêk girîngî (notability) be, ez jî amade me li ser wê biaxivim û çavkaniyên din pêşkêş bikim. Spas, --[[Bikarhêner:Medyamed|Medyamed]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Medyamed|gotûbêj]]) 22:34, 26 îlon 2026 (UTC) :Silav. Bi min hîn pirr zû ye ji bo çêkirina gotarê. Tenê du çavkanî hene, her du jî yên vê mehê ne (îlon 2026); çavkaniyên din jî yên Mazdek AI ne (bnr. ''[[:en:Wikipedia:No original research#Primary, secondary and tertiary sources]])''. Herwiha te jî li jor nivîsandiye "ez bi mazdek AI re girêdayî me" ji ber vê yekê tu nikarî di vê mijarê de bêalî (objektîv) bibî. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 01:34, 27 îlon 2026 (UTC) h1ew3y9c7ewqcwxhwn3otpd5rmgvipj 0 330114 2095970 2026-09-27T02:08:09Z ~2026-49117-17 180479 Avakirin 2095970 wikitext text/x-wiki '''Baktriya''' di dîroka kevnar de herêmekiye. Di navbera [[Çiyayên Hindokûşê|çiyayên hindukuş]] û [[Ava Deryayê|Amu Deryayê]] de ye. q33wg8jkz5izd3h09xvfu0radbl6oo6 2095971 2095970 2026-09-27T02:09:23Z Ehmedbeg 47517 2095971 wikitext text/x-wiki '''Baktriya''' di dîroka kevnar de herêmekiye. Di navbera [[Çiyayên Hindokûşê]] û [[Amu Deryayê]] de ye.[[Wêne:Bactria-320BCE.png|thumb|rast]] ijn9joldcxccagteuuu0wo3gvy7ym7e 2096026 2095971 2026-09-27T07:32:08Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] 2096026 wikitext text/x-wiki '''Baktriya''' di dîroka kevnar de herêmekiye. Di navbera [[Çiyayên Hindokûşê]] û [[Amu Deryayê]] de ye.[[Wêne:Bactria-320BCE.png|thumb|rast]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] lecugwfmrocq7a0ck0lpww3q5f3y5ay 14 330115 2096028 2026-09-27T08:19:13Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Wêje li ser jinan]] weke [[Kategorî:Wêjeya li ser jinan]] guhart 2096028 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Wêjeya li ser jinan}} kbe9zvop46d5cm0vgc3o2awbx0mxyhj 2096032 2096028 2026-09-27T08:21:26Z Avestaboy 34898 /* */ 2096032 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin}} q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492 15 330116 2096030 2026-09-27T08:19:13Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Wêje li ser jinan]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Wêjeya li ser jinan]] guhart 2096030 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:Wêjeya li ser jinan]] 87cgcfwsls164t5rynurrr0ud7b9gh6 14 330117 2096037 2026-09-27T08:54:45Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Wêje li ser wêjeyê]] weke [[Kategorî:Wêjeya li ser wêjeyê]] guhart 2096037 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Wêjeya li ser wêjeyê}} nf3ir3rb2ae9x2x0uimup1zfpbfj7xk 2096040 2096037 2026-09-27T08:56:25Z Avestaboy 34898 /* */ 2096040 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin}} q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492 15 330118 2096039 2026-09-27T08:54:46Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Wêje li ser wêjeyê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Wêjeya li ser wêjeyê]] guhart 2096039 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:Wêjeya li ser wêjeyê]] 2bj075q6j1oazsuk6vma6mjz6gn7tgf 14 330119 2096044 2026-09-27T09:01:14Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Honak li ser zanistê]] weke [[Kategorî:Honaka li ser zanistê]] guhart: Rastnivîs 2096044 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Honaka li ser zanistê}} cubdtztk89m3cigkf2fs6rdxl3k94gn 2096047 2096044 2026-09-27T09:01:38Z Avestaboy 34898 /* */ 2096047 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin}} q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492 15 330120 2096046 2026-09-27T09:01:14Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Honak li ser zanistê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Honaka li ser zanistê]] guhart: Rastnivîs 2096046 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:Honaka li ser zanistê]] rlzkr828pm04klyqn7liwmwpjtvruzo 14 330121 2096052 2026-09-27T09:05:10Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2096052 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2096053 2096052 2026-09-27T09:06:24Z Avestaboy 34898 /* */ 2096053 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Honak li gorî mijaran]] 9tlfewmd3hgjs4zpfv02fx9evp41m1m 2096054 2096053 2026-09-27T09:06:59Z Avestaboy 34898 /* */ 2096054 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên li ser ajalan]][[Kategorî:Honak li gorî mijaran]] qj1i923i6huqspk5gohfbcb7li1out9 14 330122 2096061 2026-09-27T09:22:08Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2096061 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2096062 2096061 2026-09-27T09:25:18Z Avestaboy 34898 /* */ 2096062 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Honaka li ser ajalan]] g7ojed5sgg87d074lwn8937sbe1vcuy 2096063 2096062 2026-09-27T09:25:58Z Avestaboy 34898 /* */ 2096063 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Honaka li ser ajalan|Ker]] bxu2ydyirffzka1rbymowdqia8bet11 2096064 2096063 2026-09-27T09:28:38Z Avestaboy 34898 /* */ 2096064 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Honaka li ser ajalan|Ker]] [[Kategorî:Ker]] 2bobbtt6vresqqpjaw1fdzsryx4gn1w 14 330123 2096065 2026-09-27T09:29:02Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2096065 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2096066 2096065 2026-09-27T09:30:18Z Avestaboy 34898 /* */ 2096066 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} 2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi 14 330124 2096068 2026-09-27T09:32:30Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2096068 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2096069 2096068 2026-09-27T09:34:24Z Avestaboy 34898 /* */ 2096069 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Honaka li ser ajalan|Pisîk]] [[Kategorî:Pisîk]] ohs1ofrmvd1rzkgwuemge2w72b3cdso 14 330125 2096072 2026-09-27T09:46:54Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2096072 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2096073 2096072 2026-09-27T09:48:28Z Avestaboy 34898 /* */ 2096073 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Fîlmên li ser keyan]] bxnz3464p1n0pms6cnnac1cyj5ym6b6 14 330126 2096074 2026-09-27T09:50:26Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2096074 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2096075 2096074 2026-09-27T09:52:42Z Avestaboy 34898 /* */ 2096075 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Fîlmên li ser şêran]] kwniwtxdxsbsjsbdl9hmzew3555q86t 2096076 2096075 2026-09-27T09:53:17Z Avestaboy 34898 /* */ 2096076 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Fîlmên li ser şêran| ]] r8wmfzgeiyqi50l7b7ifaehw07f0jsg 14 330127 2096077 2026-09-27T09:53:54Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2096077 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 330128 2096079 2026-09-27T09:58:58Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2096079 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2096080 2096079 2026-09-27T10:00:22Z Avestaboy 34898 /* */ 2096080 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Fîlmên li ser berazan]] lzs2nymwh9qkbn899cz0u2tqekrlkb7 2096081 2096080 2026-09-27T10:00:52Z Avestaboy 34898 /* */ 2096081 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Fîlmên li ser berazan| ]] ofg8484xu2ru3hdfmnem4i4avks7brc 2096093 2096081 2026-09-27T10:14:17Z Avestaboy 34898 /* */ 2096093 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Fîlmên li ser ajalan|Beraz]] [[Kategorî:Fîlmên li ser berazan| ]] 65c2qur57ap4105ybsgmlfd9pepip6g 2096094 2096093 2026-09-27T10:14:33Z Avestaboy 34898 /* */ 2096094 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Fîlmên li ser berazan| ]] 6gewvqolrhhehhwoh5epll85q0mxhb7 2096095 2096094 2026-09-27T10:16:16Z Avestaboy 34898 /* */ 2096095 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên li ser ajalan]] [[Kategorî:Fîlmên li ser berazan| ]] qn6ncu6kwuqpd63y6sy4i8lc0bftw3b 2096096 2096095 2026-09-27T10:16:48Z Avestaboy 34898 /* */ 2096096 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Fîlmên li ser berazan| ]] 6gewvqolrhhehhwoh5epll85q0mxhb7 14 330129 2096082 2026-09-27T10:00:59Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2096082 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2096098 2096082 2026-09-27T10:35:14Z Avestaboy 34898 /* */ 2096098 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Fîlmên yên li ser guhandaran]] mlyq7fbm90lr7aqtyfmjazeh6qp12c9 2096099 2096098 2026-09-27T10:35:47Z Avestaboy 34898 /* */ 2096099 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Fîlmên yên li ser guhandaran|Berazan]] s72ma3ms2p8vtw0nz6adwf5lteuvikt 2096100 2096099 2026-09-27T10:36:34Z Avestaboy 34898 /* */ 2096100 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Fîlmên li ser guhandaran|Berazan]] lfka36ih4b6iup439oafhrpnu7brqt5 14 330130 2096084 2026-09-27T10:05:07Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2096084 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2096085 2096084 2026-09-27T10:06:53Z Avestaboy 34898 /* */ 2096085 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Fîlmên li ser balindeyan| ]] cx7v0sw2sap81mq3zxr4w7y9f4vilij 14 330131 2096086 2026-09-27T10:07:31Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2096086 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2096087 2096086 2026-09-27T10:08:47Z Avestaboy 34898 /* */ 2096087 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên li ser balindeyan]] ovdz5qrmi2l4yhwj790h6iok8xfmsr0 2096088 2096087 2026-09-27T10:09:45Z Avestaboy 34898 /* */ 2096088 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên li ser balindeyan]] [[Kategorî:Fîlmên li ser ajalan]] 51j35c99xwj3un8w4ztnrzvfazbg6xc 2096089 2096088 2026-09-27T10:10:36Z Avestaboy 34898 /* */ 2096089 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên li ser balindeyan]] [[Kategorî:Fîlmên li ser ajalan|Balinde]] prgrsvcr1ghfpmuuotg8ig14sms1rar 14 330132 2096090 2026-09-27T10:10:42Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2096090 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2096091 2096090 2026-09-27T10:11:54Z Avestaboy 34898 /* */ 2096091 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Fîlm li gorî mijaran]] jujygwrtrtvnterecjxpwgkha6ljg2z 2096092 2096091 2026-09-27T10:12:38Z Avestaboy 34898 /* */ 2096092 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Fîlm li gorî mijaran|Ajal]] 0ijdwuqlwal2pra7ieii2tdr7ielvlz 2096097 2096092 2026-09-27T10:17:06Z Avestaboy 34898 /* */ 2096097 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên li ser ajalan]] [[Kategorî:Fîlm li gorî mijaran|Ajal]] qlrozv5v8x5rknepnbn0eoqyuqxw038 14 330133 2096101 2026-09-27T10:36:51Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2096101 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2096102 2096101 2026-09-27T10:38:38Z Avestaboy 34898 /* */ 2096102 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Fîlmên li ser ajalan]] il5nr8jtvmgh0ufh8fpfv0aycve8k93 2096103 2096102 2026-09-27T10:39:10Z Avestaboy 34898 /* */ 2096103 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Fîlmên li ser ajalan|guhandaran]] kyd782d305wu9f6tx0hvb148dxq9zex 2096104 2096103 2026-09-27T10:40:18Z Avestaboy 34898 /* */ 2096104 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên li ser guhandaran]] [[Kategorî:Fîlmên li ser ajalan|guhandaran]] ths9rfp0z2gpdb1g1dlbgjidrhtfq6x 14 330134 2096105 2026-09-27T10:40:51Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2096105 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2096106 2096105 2026-09-27T10:43:00Z Avestaboy 34898 /* */ 2096106 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Guhandar| ]] 662iqrbbuar7mu4zv6yv1ue91g9nfrj 2096107 2096106 2026-09-27T10:43:33Z Avestaboy 34898 /* */ 2096107 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Guhandar]] 002tekbmnyqtmm4ci2c8t8jw96lf39l 2096108 2096107 2026-09-27T10:45:22Z Avestaboy 34898 /* */ 2096108 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên li ser ajalan]][[Kategorî:Guhandar]] f6cpptcuwg19x2vjzrp6m7vjut253vz 0 330135 2096109 2026-09-27T10:48:00Z Kurê Acemî 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2096109 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2096110 2096109 2026-09-27T10:56:53Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2096110 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Elia Kahvedjian''' (jdb. 1910ê li [[Riha]] - m. 1999ê li [[Orşelîm|Kudûs]]) resimçêkerekî [[ermenî]] bû. Elia Kavedijan di sala 1915an bi xwişka wî re jî [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] filtî, di eynî çaxê de 160 kesên ji malbata wî hatin kuştin. Ew sêwîxaneyeke li bajarê [[Nazaret]] de mezin bû ye û yekê çar ji hêla mielme wî ji fotografiyê dît û hu kir. Ji vir wê ew paşê diçe Kudûsê bo ku wekî resimçêker bişuxilê. Hezar resiman di [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Urdun]] û [[Sûrî|Sûriyeya]] tarîxî çêbûne. Wexta [[Şerê Filistînê 1948|Şerê Filistînê]] di sala 1948an de Kahvedjian koleksiyona wî ya negatîfan li çardaxekê veşart. Ew resim heta sala 1987an careke din nehatin dîtin û îro wekî belgeyên tarîxî û biqîmet ên derbarê heyata li [[Rojhilata Navîn]] de têne hesibandin. Kurê wî Kevork, bi xwe hinek ji wan resiman weşand. 0m1oxixjtgha73jy9le0z7bcae6j66f 2096111 2096110 2026-09-27T10:57:49Z Kurê Acemî 105128 2096111 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Elia Kahvedjian''' (jdb. 1910ê li [[Riha]] - m. 1999ê li [[Orşelîm|Kudûs]]) resimçêkerekî [[ermenî]] bû. Elia Kavedijan di sala 1915an bi xwişka wî re jî [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] filtî, di eynî çaxê de 160 kesên ji malbata wî hatin kuştin. Ew sêwîxaneyeke li bajarê [[Nazaret]] de mezin bû ye û yekê çar ji hêla mielme wî ji fotografiyê dît û hu kir. Ji vir wê ew paşê diçe Kudûsê bo ku wekî resimçêker bişuxilê. Hezar resiman di [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Urdun]] û [[Sûrî|Sûriyeya]] tarîxî çêbûne. Wexta [[Şerê Filistînê 1948|Şerê Filistînê]] di sala 1948an de Kahvedjian koleksiyona wî ya negatîfan li çardaxekê veşart. Ew resim heta sala 1987an careke din nehatin dîtin û îro wekî belgeyên tarîxî û biqîmet ên derbarê heyata li [[Rojhilata Navîn]] de têne hesibandin. Kurê wî Kevork, bi xwe hinek ji wan resiman weşand. == Banda resimî == == Edebiyat == 76v0m5fc65r2qvkq47qwszle7v7l73g 2096112 2096111 2026-09-27T10:58:14Z Kurê Acemî 105128 /* Banda resimî */ 2096112 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Elia Kahvedjian''' (jdb. 1910ê li [[Riha]] - m. 1999ê li [[Orşelîm|Kudûs]]) resimçêkerekî [[ermenî]] bû. Elia Kavedijan di sala 1915an bi xwişka wî re jî [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] filtî, di eynî çaxê de 160 kesên ji malbata wî hatin kuştin. Ew sêwîxaneyeke li bajarê [[Nazaret]] de mezin bû ye û yekê çar ji hêla mielme wî ji fotografiyê dît û hu kir. Ji vir wê ew paşê diçe Kudûsê bo ku wekî resimçêker bişuxilê. Hezar resiman di [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Urdun]] û [[Sûrî|Sûriyeya]] tarîxî çêbûne. Wexta [[Şerê Filistînê 1948|Şerê Filistînê]] di sala 1948an de Kahvedjian koleksiyona wî ya negatîfan li çardaxekê veşart. Ew resim heta sala 1987an careke din nehatin dîtin û îro wekî belgeyên tarîxî û biqîmet ên derbarê heyata li [[Rojhilata Navîn]] de têne hesibandin. Kurê wî Kevork, bi xwe hinek ji wan resiman weşand. == Banda resimî == * Kevork Kahvedjian: ''Jerusalem through my father's eyes''. Jerusalem 1998, ISBN 9789659022700. == Edebiyat == 0byikwn3i45kp5tmet4at982narcvh4 2096113 2096112 2026-09-27T10:58:23Z Kurê Acemî 105128 /* Banda resimî */ 2096113 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Elia Kahvedjian''' (jdb. 1910ê li [[Riha]] - m. 1999ê li [[Orşelîm|Kudûs]]) resimçêkerekî [[ermenî]] bû. Elia Kavedijan di sala 1915an bi xwişka wî re jî [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] filtî, di eynî çaxê de 160 kesên ji malbata wî hatin kuştin. Ew sêwîxaneyeke li bajarê [[Nazaret]] de mezin bû ye û yekê çar ji hêla mielme wî ji fotografiyê dît û hu kir. Ji vir wê ew paşê diçe Kudûsê bo ku wekî resimçêker bişuxilê. Hezar resiman di [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Urdun]] û [[Sûrî|Sûriyeya]] tarîxî çêbûne. Wexta [[Şerê Filistînê 1948|Şerê Filistînê]] di sala 1948an de Kahvedjian koleksiyona wî ya negatîfan li çardaxekê veşart. Ew resim heta sala 1987an careke din nehatin dîtin û îro wekî belgeyên tarîxî û biqîmet ên derbarê heyata li [[Rojhilata Navîn]] de têne hesibandin. Kurê wî Kevork, bi xwe hinek ji wan resiman weşand. == Banda resimî == * Kevork Kahvedjian: ''Jerusalem through my father's eyes''. Kudûs 1998, ISBN 9789659022700. == Edebiyat == aqelxs7vkeyvisfpn57lbb1fpe5z71x 2096114 2096113 2026-09-27T10:58:47Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2096114 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Elia Kahvedjian''' (jdb. 1910ê li [[Riha]] - m. 1999ê li [[Orşelîm|Quds]]) resimçêkerekî [[ermenî]] bû. Elia Kavedijan di sala 1915an bi xwişka wî re jî [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] filtî, di eynî çaxê de 160 kesên ji malbata wî hatin kuştin. Ew sêwîxaneyeke li bajarê [[Nazaret]] de mezin bû ye û yekê çar ji hêla mielme wî ji fotografiyê dît û hu kir. Ji vir wê ew paşê diçe Kudûsê bo ku wekî resimçêker bişuxilê. Hezar resiman di [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Urdun]] û [[Sûrî|Sûriyeya]] tarîxî çêbûne. Wexta [[Şerê Filistînê 1948|Şerê Filistînê]] di sala 1948an de Kahvedjian koleksiyona wî ya negatîfan li çardaxekê veşart. Ew resim heta sala 1987an careke din nehatin dîtin û îro wekî belgeyên tarîxî û biqîmet ên derbarê heyata li [[Rojhilata Navîn]] de têne hesibandin. Kurê wî Kevork, bi xwe hinek ji wan resiman weşand. == Banda resimî == * Kevork Kahvedjian: ''Jerusalem through my father's eyes''. Kudûs 1998, ISBN 9789659022700. == Edebiyat == obk3gozzyn87quo6ufwscp0kemtn49z 2096115 2096114 2026-09-27T10:58:56Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2096115 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Elia Kahvedjian''' (jdb. 1910ê li [[Riha]] - m. 1999ê li [[Orşelîm|Quds]]) resimçêkerekî [[ermenî]] bû. Elia Kavedijan di sala 1915an bi xwişka wî re jî [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] filtî, di eynî çaxê de 160 kesên ji malbata wî hatin kuştin. Ew sêwîxaneyeke li bajarê [[Nazaret]] de mezin bû ye û yekê çar ji hêla mielme wî ji fotografiyê dît û hu kir. Ji vir wê ew paşê diçe Qudsê bo ku wekî resimçêker bişuxilê. Hezar resiman di [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Urdun]] û [[Sûrî|Sûriyeya]] tarîxî çêbûne. Wexta [[Şerê Filistînê 1948|Şerê Filistînê]] di sala 1948an de Kahvedjian koleksiyona wî ya negatîfan li çardaxekê veşart. Ew resim heta sala 1987an careke din nehatin dîtin û îro wekî belgeyên tarîxî û biqîmet ên derbarê heyata li [[Rojhilata Navîn]] de têne hesibandin. Kurê wî Kevork, bi xwe hinek ji wan resiman weşand. == Banda resimî == * Kevork Kahvedjian: ''Jerusalem through my father's eyes''. Kudûs 1998, ISBN 9789659022700. == Edebiyat == b2hteuxw98m2ksfuw4clbnd9mdt41cv 2096116 2096115 2026-09-27T10:59:05Z Kurê Acemî 105128 /* Banda resimî */ 2096116 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Elia Kahvedjian''' (jdb. 1910ê li [[Riha]] - m. 1999ê li [[Orşelîm|Quds]]) resimçêkerekî [[ermenî]] bû. Elia Kavedijan di sala 1915an bi xwişka wî re jî [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] filtî, di eynî çaxê de 160 kesên ji malbata wî hatin kuştin. Ew sêwîxaneyeke li bajarê [[Nazaret]] de mezin bû ye û yekê çar ji hêla mielme wî ji fotografiyê dît û hu kir. Ji vir wê ew paşê diçe Qudsê bo ku wekî resimçêker bişuxilê. Hezar resiman di [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Urdun]] û [[Sûrî|Sûriyeya]] tarîxî çêbûne. Wexta [[Şerê Filistînê 1948|Şerê Filistînê]] di sala 1948an de Kahvedjian koleksiyona wî ya negatîfan li çardaxekê veşart. Ew resim heta sala 1987an careke din nehatin dîtin û îro wekî belgeyên tarîxî û biqîmet ên derbarê heyata li [[Rojhilata Navîn]] de têne hesibandin. Kurê wî Kevork, bi xwe hinek ji wan resiman weşand. == Banda resimî == * Kevork Kahvedjian: ''Jerusalem through my father's eyes''. Quds 1998, ISBN 9789659022700. == Edebiyat == h8wozd9mxvlkkwfvo90ih0ysnbxqh2t 2096117 2096116 2026-09-27T10:59:56Z Kurê Acemî 105128 /* Edebiyat */ 2096117 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Elia Kahvedjian''' (jdb. 1910ê li [[Riha]] - m. 1999ê li [[Orşelîm|Quds]]) resimçêkerekî [[ermenî]] bû. Elia Kavedijan di sala 1915an bi xwişka wî re jî [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] filtî, di eynî çaxê de 160 kesên ji malbata wî hatin kuştin. Ew sêwîxaneyeke li bajarê [[Nazaret]] de mezin bû ye û yekê çar ji hêla mielme wî ji fotografiyê dît û hu kir. Ji vir wê ew paşê diçe Qudsê bo ku wekî resimçêker bişuxilê. Hezar resiman di [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Urdun]] û [[Sûrî|Sûriyeya]] tarîxî çêbûne. Wexta [[Şerê Filistînê 1948|Şerê Filistînê]] di sala 1948an de Kahvedjian koleksiyona wî ya negatîfan li çardaxekê veşart. Ew resim heta sala 1987an careke din nehatin dîtin û îro wekî belgeyên tarîxî û biqîmet ên derbarê heyata li [[Rojhilata Navîn]] de têne hesibandin. Kurê wî Kevork, bi xwe hinek ji wan resiman weşand. == Banda resimî == * Kevork Kahvedjian: ''Jerusalem through my father's eyes''. Quds 1998, ISBN 9789659022700. == Edebiyat == * Nir Hasson: ''The finest photographs of early 20th century Palestine, shuttered in controversy''. Di: [[Haaretz]] ji 9ê adara 2014an [https://www.haaretz.com/print-edition/features/the-finest-photographs-of-early-20th-century-palestine-shuttered-in-controversy-1.411086 (Weblînk)] qvhw3rnpn712hfjr4lad11ld59fwzbw 2096118 2096117 2026-09-27T11:00:24Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Jidayikbûn 1910]] 2096118 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Elia Kahvedjian''' (jdb. 1910ê li [[Riha]] - m. 1999ê li [[Orşelîm|Quds]]) resimçêkerekî [[ermenî]] bû. Elia Kavedijan di sala 1915an bi xwişka wî re jî [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] filtî, di eynî çaxê de 160 kesên ji malbata wî hatin kuştin. Ew sêwîxaneyeke li bajarê [[Nazaret]] de mezin bû ye û yekê çar ji hêla mielme wî ji fotografiyê dît û hu kir. Ji vir wê ew paşê diçe Qudsê bo ku wekî resimçêker bişuxilê. Hezar resiman di [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Urdun]] û [[Sûrî|Sûriyeya]] tarîxî çêbûne. Wexta [[Şerê Filistînê 1948|Şerê Filistînê]] di sala 1948an de Kahvedjian koleksiyona wî ya negatîfan li çardaxekê veşart. Ew resim heta sala 1987an careke din nehatin dîtin û îro wekî belgeyên tarîxî û biqîmet ên derbarê heyata li [[Rojhilata Navîn]] de têne hesibandin. Kurê wî Kevork, bi xwe hinek ji wan resiman weşand. == Banda resimî == * Kevork Kahvedjian: ''Jerusalem through my father's eyes''. Quds 1998, ISBN 9789659022700. == Edebiyat == * Nir Hasson: ''The finest photographs of early 20th century Palestine, shuttered in controversy''. Di: [[Haaretz]] ji 9ê adara 2014an [https://www.haaretz.com/print-edition/features/the-finest-photographs-of-early-20th-century-palestine-shuttered-in-controversy-1.411086 (Weblînk)] [[Kategorî:Jidayikbûn 1910]] n10nykr1va1vmfkw7u3m408k6fqik3e 2096119 2096118 2026-09-27T11:00:32Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Mirin 1999]] 2096119 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Elia Kahvedjian''' (jdb. 1910ê li [[Riha]] - m. 1999ê li [[Orşelîm|Quds]]) resimçêkerekî [[ermenî]] bû. Elia Kavedijan di sala 1915an bi xwişka wî re jî [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] filtî, di eynî çaxê de 160 kesên ji malbata wî hatin kuştin. Ew sêwîxaneyeke li bajarê [[Nazaret]] de mezin bû ye û yekê çar ji hêla mielme wî ji fotografiyê dît û hu kir. Ji vir wê ew paşê diçe Qudsê bo ku wekî resimçêker bişuxilê. Hezar resiman di [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Urdun]] û [[Sûrî|Sûriyeya]] tarîxî çêbûne. Wexta [[Şerê Filistînê 1948|Şerê Filistînê]] di sala 1948an de Kahvedjian koleksiyona wî ya negatîfan li çardaxekê veşart. Ew resim heta sala 1987an careke din nehatin dîtin û îro wekî belgeyên tarîxî û biqîmet ên derbarê heyata li [[Rojhilata Navîn]] de têne hesibandin. Kurê wî Kevork, bi xwe hinek ji wan resiman weşand. == Banda resimî == * Kevork Kahvedjian: ''Jerusalem through my father's eyes''. Quds 1998, ISBN 9789659022700. == Edebiyat == * Nir Hasson: ''The finest photographs of early 20th century Palestine, shuttered in controversy''. Di: [[Haaretz]] ji 9ê adara 2014an [https://www.haaretz.com/print-edition/features/the-finest-photographs-of-early-20th-century-palestine-shuttered-in-controversy-1.411086 (Weblînk)] [[Kategorî:Jidayikbûn 1910]] [[Kategorî:Mirin 1999]] 6sgwla4rpfcoydxm5nomuddbfd21s4y 2096120 2096119 2026-09-27T11:00:46Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Kesên ji Rihayê]] 2096120 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Elia Kahvedjian''' (jdb. 1910ê li [[Riha]] - m. 1999ê li [[Orşelîm|Quds]]) resimçêkerekî [[ermenî]] bû. Elia Kavedijan di sala 1915an bi xwişka wî re jî [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] filtî, di eynî çaxê de 160 kesên ji malbata wî hatin kuştin. Ew sêwîxaneyeke li bajarê [[Nazaret]] de mezin bû ye û yekê çar ji hêla mielme wî ji fotografiyê dît û hu kir. Ji vir wê ew paşê diçe Qudsê bo ku wekî resimçêker bişuxilê. Hezar resiman di [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Urdun]] û [[Sûrî|Sûriyeya]] tarîxî çêbûne. Wexta [[Şerê Filistînê 1948|Şerê Filistînê]] di sala 1948an de Kahvedjian koleksiyona wî ya negatîfan li çardaxekê veşart. Ew resim heta sala 1987an careke din nehatin dîtin û îro wekî belgeyên tarîxî û biqîmet ên derbarê heyata li [[Rojhilata Navîn]] de têne hesibandin. Kurê wî Kevork, bi xwe hinek ji wan resiman weşand. == Banda resimî == * Kevork Kahvedjian: ''Jerusalem through my father's eyes''. Quds 1998, ISBN 9789659022700. == Edebiyat == * Nir Hasson: ''The finest photographs of early 20th century Palestine, shuttered in controversy''. Di: [[Haaretz]] ji 9ê adara 2014an [https://www.haaretz.com/print-edition/features/the-finest-photographs-of-early-20th-century-palestine-shuttered-in-controversy-1.411086 (Weblînk)] [[Kategorî:Jidayikbûn 1910]] [[Kategorî:Mirin 1999]] [[Kategorî:Kesên ji Rihayê]] dp783oy1ob29r0oy80yvmbbty35bie9 2096121 2096120 2026-09-27T11:01:14Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Wênegir]] 2096121 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Elia Kahvedjian''' (jdb. 1910ê li [[Riha]] - m. 1999ê li [[Orşelîm|Quds]]) resimçêkerekî [[ermenî]] bû. Elia Kavedijan di sala 1915an bi xwişka wî re jî [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] filtî, di eynî çaxê de 160 kesên ji malbata wî hatin kuştin. Ew sêwîxaneyeke li bajarê [[Nazaret]] de mezin bû ye û yekê çar ji hêla mielme wî ji fotografiyê dît û hu kir. Ji vir wê ew paşê diçe Qudsê bo ku wekî resimçêker bişuxilê. Hezar resiman di [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Urdun]] û [[Sûrî|Sûriyeya]] tarîxî çêbûne. Wexta [[Şerê Filistînê 1948|Şerê Filistînê]] di sala 1948an de Kahvedjian koleksiyona wî ya negatîfan li çardaxekê veşart. Ew resim heta sala 1987an careke din nehatin dîtin û îro wekî belgeyên tarîxî û biqîmet ên derbarê heyata li [[Rojhilata Navîn]] de têne hesibandin. Kurê wî Kevork, bi xwe hinek ji wan resiman weşand. == Banda resimî == * Kevork Kahvedjian: ''Jerusalem through my father's eyes''. Quds 1998, ISBN 9789659022700. == Edebiyat == * Nir Hasson: ''The finest photographs of early 20th century Palestine, shuttered in controversy''. Di: [[Haaretz]] ji 9ê adara 2014an [https://www.haaretz.com/print-edition/features/the-finest-photographs-of-early-20th-century-palestine-shuttered-in-controversy-1.411086 (Weblînk)] [[Kategorî:Jidayikbûn 1910]] [[Kategorî:Mirin 1999]] [[Kategorî:Kesên ji Rihayê]] [[Kategorî:Wênegir]] qr4c7ppjozswsbco6fmeo0l74dbujtw 2096122 2096121 2026-09-27T11:02:05Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2096122 wikitext text/x-wiki '''Elia Kahvedjian''' (jdb. 1910ê li [[Riha]] - m. 1999ê li [[Orşelîm|Quds]]) resimçêkerekî [[ermenî]] bû. Elia Kavedijan di sala 1915an bi xwişka wî re jî [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] filtî, di eynî çaxê de 160 kesên ji malbata wî hatin kuştin. Ew sêwîxaneyeke li bajarê [[Nazaret]] de mezin bû ye û yekê çar ji hêla mielme wî ji fotografiyê dît û hu kir. Ji vir wê ew paşê diçe Qudsê bo ku wekî resimçêker bişuxilê. Hezar resiman di [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Urdun]] û [[Sûrî|Sûriyeya]] tarîxî çêbûne. Wexta [[Şerê Filistînê 1948|Şerê Filistînê]] di sala 1948an de Kahvedjian koleksiyona wî ya negatîfan li çardaxekê veşart. Ew resim heta sala 1987an careke din nehatin dîtin û îro wekî belgeyên tarîxî û biqîmet ên derbarê heyata li [[Rojhilata Navîn]] de têne hesibandin. Kurê wî Kevork, bi xwe hinek ji wan resiman weşand. == Banda resimî == * Kevork Kahvedjian: ''Jerusalem through my father's eyes''. Quds 1998, ISBN 9789659022700. == Edebiyat == * Nir Hasson: ''The finest photographs of early 20th century Palestine, shuttered in controversy''. Di: [[Haaretz]] ji 9ê adara 2014an [https://www.haaretz.com/print-edition/features/the-finest-photographs-of-early-20th-century-palestine-shuttered-in-controversy-1.411086 (Weblînk)] [[Kategorî:Jidayikbûn 1910]] [[Kategorî:Mirin 1999]] [[Kategorî:Kesên ji Rihayê]] [[Kategorî:Wênegir]] gc3zvqg1mia71c4d0tpvyyn8upzbkdg 2096123 2096122 2026-09-27T11:02:15Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2096123 wikitext text/x-wiki '''Elia Kahvedjian''' (jdb. 1910ê li [[Riha]] - m. 1999ê li [[Orşelîm|Quds]]) resimçêkerekî [[ermenî]] bû. Elia Kavedijan di sala 1915an bi xwişka wî re ji [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] filtî, di eynî çaxê de 160 kesên ji malbata wî hatin kuştin. Ew sêwîxaneyeke li bajarê [[Nazaret]] de mezin bû ye û yekê çar ji hêla mielme wî ji fotografiyê dît û hu kir. Ji vir wê ew paşê diçe Qudsê bo ku wekî resimçêker bişuxilê. Hezar resiman di [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Urdun]] û [[Sûrî|Sûriyeya]] tarîxî çêbûne. Wexta [[Şerê Filistînê 1948|Şerê Filistînê]] di sala 1948an de Kahvedjian koleksiyona wî ya negatîfan li çardaxekê veşart. Ew resim heta sala 1987an careke din nehatin dîtin û îro wekî belgeyên tarîxî û biqîmet ên derbarê heyata li [[Rojhilata Navîn]] de têne hesibandin. Kurê wî Kevork, bi xwe hinek ji wan resiman weşand. == Banda resimî == * Kevork Kahvedjian: ''Jerusalem through my father's eyes''. Quds 1998, ISBN 9789659022700. == Edebiyat == * Nir Hasson: ''The finest photographs of early 20th century Palestine, shuttered in controversy''. Di: [[Haaretz]] ji 9ê adara 2014an [https://www.haaretz.com/print-edition/features/the-finest-photographs-of-early-20th-century-palestine-shuttered-in-controversy-1.411086 (Weblînk)] [[Kategorî:Jidayikbûn 1910]] [[Kategorî:Mirin 1999]] [[Kategorî:Kesên ji Rihayê]] [[Kategorî:Wênegir]] bah9kmk68o8vpp75tlrvrhvfvy2xjli 2096124 2096123 2026-09-27T11:04:14Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2096124 wikitext text/x-wiki '''Elia Kahvedjian''' (jdb. 1910ê li [[Riha]] - m. 1999ê li [[Orşelîm|Quds]]) resimçêkerekî [[ermenî]] bû. Elia Kavedijan di sala 1915an bi xwişka wî re ji [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] filtî, di eynî çaxê de 160 kesên ji malbata wî hatin kuştin. Ew di sêwîxaneyeke li bajarê [[Nazaret]] de mezin bû ye û yekê çar ji hêla mielme wî ji fotografiyê dît û hu kir. Ji vir wê ew paşê diçe Qudsê bo ku wekî resimçêker bişuxilê. Hezar resiman di [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Urdun]] û [[Sûrî|Sûriyeya]] tarîxî çêbûne. Wexta [[Şerê Filistînê 1948|Şerê Filistînê]] di sala 1948an de Kahvedjian koleksiyona wî ya negatîfan li çardaxekê veşart. Ew resim heta sala 1987an careke din nehatin dîtin û îro wekî belgeyên tarîxî û biqîmet ên derbarê heyata li [[Rojhilata Navîn]] de têne hesibandin. Kurê wî Kevork, bi xwe hinek ji wan resiman weşand. == Banda resimî == * Kevork Kahvedjian: ''Jerusalem through my father's eyes''. Quds 1998, ISBN 9789659022700. == Edebiyat == * Nir Hasson: ''The finest photographs of early 20th century Palestine, shuttered in controversy''. Di: [[Haaretz]] ji 9ê adara 2014an [https://www.haaretz.com/print-edition/features/the-finest-photographs-of-early-20th-century-palestine-shuttered-in-controversy-1.411086 (Weblînk)] [[Kategorî:Jidayikbûn 1910]] [[Kategorî:Mirin 1999]] [[Kategorî:Kesên ji Rihayê]] [[Kategorî:Wênegir]] 4up2p0p3p9j6cijuqnp6d6hacthu4kz 2096125 2096124 2026-09-27T11:04:32Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2096125 wikitext text/x-wiki '''Elia Kahvedjian''' (jdb. 1910ê li [[Riha]] - m. 1999ê li [[Orşelîm|Quds]]) resimçêkerekî [[ermenî]] bû. Elia Kavedijan di sala 1915an bi xwişka wî re ji [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] filtî, di eynî çaxê de 160 kesên ji malbata wî hatin kuştin. Ew di sêwîxaneyeke li bajarê [[Nazaret]] de mezin bû ye û yekê çar ji hêla mielme wî ji fotografiyê dît û hu kir. Ji vir ve ew paşê diçe Qudsê bo ku wekî resimçêker bişuxilê. Hezar resiman di [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Urdun]] û [[Sûrî|Sûriyeya]] tarîxî çêbûne. Wexta [[Şerê Filistînê 1948|Şerê Filistînê]] di sala 1948an de Kahvedjian koleksiyona wî ya negatîfan li çardaxekê veşart. Ew resim heta sala 1987an careke din nehatin dîtin û îro wekî belgeyên tarîxî û biqîmet ên derbarê heyata li [[Rojhilata Navîn]] de têne hesibandin. Kurê wî Kevork, bi xwe hinek ji wan resiman weşand. == Banda resimî == * Kevork Kahvedjian: ''Jerusalem through my father's eyes''. Quds 1998, ISBN 9789659022700. == Edebiyat == * Nir Hasson: ''The finest photographs of early 20th century Palestine, shuttered in controversy''. Di: [[Haaretz]] ji 9ê adara 2014an [https://www.haaretz.com/print-edition/features/the-finest-photographs-of-early-20th-century-palestine-shuttered-in-controversy-1.411086 (Weblînk)] [[Kategorî:Jidayikbûn 1910]] [[Kategorî:Mirin 1999]] [[Kategorî:Kesên ji Rihayê]] [[Kategorî:Wênegir]] gi8nf7pfogak2gh58o2jms2lbhdrbin 1 330136 2096126 2026-09-27T11:35:46Z Avestaboy 34898 /* Peyva Resimçêker */ beşeke nû 2096126 wikitext text/x-wiki == Peyva Resimçêker == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] peyva di kîjan ferheng de heye ? Ez ji bo photograph tenê '''wêneger''' , '''fotokêş''' û '''fotografkêş''' nas dikim . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:35, 27 îlon 2026 (UTC) b4rgjvzx94sece38rp6njt3efkkldi0 2096127 2096126 2026-09-27T11:36:01Z Avestaboy 34898 /* Peyva Resimçêker */ 2096127 wikitext text/x-wiki == Peyva Resimçêker == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] peyva di kîjan ferheng de heye ? Ez ji bo photograph tenê '''wêneger''' , '''fotokêş''' û '''fotografkêş''' nas dikim . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:35, 27 îlon 2026 (UTC) eyx6ks66dvj6met44sdxt6kq53xk57r